Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері жайлы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І.тарау. Ақшаның мәні және қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1.Ақшаның пайда болуы және жаратылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2.Ақшаның экономикалық мәні, қызметтері және түрлері ... ... ... ... ... 7
1.3.Ақшаның қажеттілігі және оның экономикалық маңызы ... ... ... ... ...23

ІІ.тарау.Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.1.Ақша жүйесінің сипаттамасы және оның даму тарихы ... ... ... ... ... ...20
2.2.Ақша жүйесінің негізгі элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

ІІІ.тарау.Ақша табиғатының ерекшеліктері және теңгенің қазіргі
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
3.1.Қазақстан теңгесі туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
Ақша – адамзаттың ойлап тапқан керемет өнертапқыштығының бір куәсі деуге болады. Біздің заманымызда ақша көптеген адамдар үшін өмірдің негізгі мәні болып отыр. Адамдар ақшалай табыс табу үшін өзінің барлық уақытын сарп етуге дайын.
Ақша – бәріміздің де сұранымдарымызды қанағаттандырудың ортақ символы іспеттес қоғамдағы әмбебап құрал. Сондықтан көпшілігіміздің бай болғымыз немесе қолдағы ақшамыз нені қажет етсек соған жететіндей болса деген арманымыз бар. Ауызекі тілмен айтар болсақ «бай» болғымыз келеді.
Егерде адам өзінің ақшаға деген көзқарасын белгілі бір ретке келтірмесе ақшаның қажеттілігі мүлде орасан зор болуы мұмкін. Ақшасы жоқ адамның қолы да қысқа болып өз бойындағы қасиеттерді, мүмкіндіктерді, өмірге деген құштарлықты мейлінше жетілдіре алмайды. Адамның ойын, мақсатыніске асыруға қыруар қаражаты болуы шарт. Ақша деген өлшемі болмаса, ақшаны қажетті мөлшермен алмаса, онда адам біртіндеп ақшаның құлына айналады да, өз келбетін жоғалтады.
Бай мен кедей адамның көзге ұратындай айырмашылығы жоқ. Бай адамдарға Құдай берген бас, екі қолы мен аяқ біздің бәрімізде де бар. Бірақ олардың негізгі басымдылығы екі құлақтың ортасында орналасқан мида жатыр. Олар қаншалықты ұтылып, өмірден тепкі көріп жатса, да мойынсынбайды, өйткені олар өте рухты жандар. Қайтпас қайсарлық пен тәуекелге бейім болуы байларды көпшіліктен оқшауландыра түседі. Әрине бұл күнделікті күйбең өмірде тырбанып еңбек етіп, ақшасын айлықтан айлыққа әрең жеткізіп жүргендерге ұнай қоймайтыны бесенеден белгілі.

Біреулері бай болуды мақсат етіп іске кіріссе, енді біреулері тәуелсіздік ті мақсат тұтып ақшалы болуға тырысады.
Бұлардың барлығы қаражатты көбейтіп, пайда табуды көздейтіні анық, дегенмен түпкі мақсаттары әрқайсысында әртүрлі.

Айтпақшы, реті келгенде бай адам мен дәулетті адамның айырмашылығы жөнінде айта кеткен жөн. Дәулетті адам айналасындағы адамдарға шапағаты тиіп, көпшілікпен араласып, әрдайым беделі жоғары деңгейде болады. Олар ақщаның ғана қадірін біліп қана қоймай, адамдар арақатынасына аса көп көңіл бөледі. Байлар жомарт болады. Алу үшін беру керек, бермесең ештеңе де ала алмайсың. Эндрю Карнеги: «Қайырсыз байлық – қорлық өліммен тең», - деп өзінің қалған өмірін байлығын үлестіруге арнады...

Ал ендігі мәселе осынау байлықтың көзі болып табылатын ақша ұғымы жөнінде жалғастырайық.
1. Сейтқасымов Г.С., Ақша, несие, банктер. Алматы, 2001.
2. Саниев М.С. Ақша, несие, банктер. Алматы, 2001.
3. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие, Алматы, 2004.
4. Көшенова Б. Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, Алматы, 2000.
5. Әубәкіров Я., Нәрібаев Н., Есқалиев М. Экономикалық теория негіздері. Оқулық. Алматы, 1998.
6. Әубәкіров Я.Ә., Байжұмаев Б.Б., Жақыпова Ф.Н., Табеев Т.П. Экономикалық теория. «Қазақ университеті». Алматы, 1999.
7. Ахмедьярова М.В., Амирова А.У. Экономикалық теория. (экономикалық мамандықтарға арналған тірек конспектілері). Қазақстан - Британ техникалық университеті баспасы. Алматы 2003.
8. Мәуленова С.С., Бекмолдин С.Қ., Құдайбергенов Е.Қ. Экономикалық теория. Алматы, 2004.
9. Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Е.Н. Ақтөбе Мемлекеттік университеті, 2004.
        
        Кіріспе
Ақша –адамзаттың ойлап тапқан керемет өнертапқыштығының бір куәсі деуге болады. Біздің заманымызда ақша көптеген адамдар үшін өмірдің негізгі мәні ... ... ... ақшалай табыс табу үшін өзінің барлық уақытын сарп етуге дайын.
Ақша –бәріміздің де сұранымдарымызды қанағаттандырудың ортақ символы іспеттес қоғамдағы ... ... ... көпшілігіміздің бай болғымыз немесе қолдағы ақшамыз нені қажет етсек соған жететіндей болса деген арманымыз бар. Ауызекі тілмен айтар ... ... ... келеді.
Егерде адам өзінің ақшаға деген көзқарасын белгілі бір ... ... ... қажеттілігі мүлде орасан зор болуы мұмкін. Ақшасы жоқ адамның қолы да қысқа болып өз бойындағы қасиеттерді, мүмкіндіктерді, өмірге ... ... ... ... ... ... ... мақсатыніске асыруға қыруар қаражаты болуы шарт. Ақша деген өлшемі болмаса, ақшаны қажетті мөлшермен алмаса, онда адам біртіндеп ... ... ... да, өз ... ... мен ... ... көзге ұратындай айырмашылығы жоқ. Бай адамдарға Құдай берген бас, екі қолы мен аяқ біздің бәрімізде де бар. Бірақ ... ... ... екі құлақтың ортасында орналасқан мида жатыр. Олар қаншалықты ұтылып, өмірден тепкі көріп жатса, да ... ... олар өте ... ... ... ... пен тәуекелге бейім болуы байларды көпшіліктен оқшауландыра түседі. Әрине бұл ... ... ... тырбанып еңбек етіп, ақшасын айлықтан айлыққа әрең жеткізіп жүргендерге ұнай қоймайтыны бесенеден белгілі.
Біреулері бай болуды мақсат етіп іске кіріссе, енді ... ... ті ... тұтып ақшалы болуға тырысады.
Бұлардың барлығы қаражатты көбейтіп, пайда ... ... ... дегенмен түпкі мақсаттары әрқайсысында әртүрлі.
Айтпақшы, реті келгенде бай адам мен дәулетті адамның айырмашылығы жөнінде айта кеткен жөн. ... адам ... ... ... тиіп, көпшілікпен араласып, әрдайым беделі жоғары деңгейде ... Олар ... ғана ... ... қана ... ... арақатынасына аса көп көңіл бөледі. Байлар жомарт болады. Алу үшін беру керек, бермесең ештеңе де ала алмайсың. Эндрю ... ... ... ... ... ... - деп ... қалған өмірін байлығын үлестіруге арнады...
Ал ендігі мәселе осынау байлықтың көзі ... ... ақша ... ... жалғастырайық.
Менің курстық жұмысымның басты мақсаты мен міндеті:
•Ақшаның эволюциясы мен оның мәні мен қызметі туралы талдау;
•Ақшаның қажеттілігі және оның ... ... ... ... және негізгі элементтерін талқылау;
•Қазақстан теңгесі туралы тусінік.
Ақша- ... ... ... ... ... ... тауардың құны бейнеленеді және оның делдал ретінде қатысуымен ... ... ... ... өнімдерінің айырбасы үздіксіз жасала береді.
Ақша - өндіру мен бөлу ... ... ... ... бір ... ... ... көрсететін, тарихи даму үстіндегі экономикалық категория болып ... ... ... ретінде ақшаның мәні оның үш қасиетінің бірігуімен көрініс табады:
- Жалпыға тікелей айырбасталуы;
- Айырбас құнының дербес формасы;
- Еңбектің сыртқы ... ... зат ақша ... ... ... ... келесідей қасиеттері болуы керек:
Тұрақтылығы. Бүгін әлде ертең оның құны мүмкіндігінше бір деңгейде сақталуы керек.Егер ақша құны өзгермелі ... оның құны өсер деп ... құны ... ... деп ... ... ... болады.Бұл әрекеттердің екеуі де экономикаға кері әсерін тигізеді.
Ықшамдылығы. Қолданылатын ақшаларды адамдар өзімен алып ... ... ... үшін олар ... және ... болуы керек.
Ұзақмерзімділігі. Ақша жасалатын материал берік болуы керек.Осы себепті ақша үшін ең сапалы ... ... ... ... ... ... да ... болуы керек.
Бөлінімділігі. Ақшаның бұл қасиеті бартерге қарағандағы ең тиімді қасиеті,ақша бірнеше бөлікке ... ... ... ... мәні және ... ... болуы және жаратылысы
Ақшаның пайда болуын б.ғ.д. 7 ... ... Бұл ... өмір сүрген тайпаларда белгілі бір затты тұтынуда артықшылық пайда болды. Ол затты олар басқа затқа алмастыра алды. ... ... ... ... ... ... ... ауқымды пайдаланды. Менің ойымша зат ақша ретінде белгілену үшін ол ең ... ... мен ... алушылар арасында қолдау табу керек.
Ақша қоғамның өзімен анықталады. Қоғамның айыбас ретінде қабылданатынның бәрі де ақша деп ... ... ... болу ... екі ... бар: ... ... екіншісі –эволюциялық.
Рационалистік тұжырымдама бойынша ақша айырбасқа қатысатын адамдар арасындағы жалпыға ортақ бірліктің қажеттігіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... атты жұмысында былай деп жазады: «Айырбасқа қатысатын ... ... ... не ... болуы тиіс... Айырбас жасау үшін белгілі шарттылыққа негізделген бірлік болуы қажет».
Эволюциялық тұжырымдамаға сай ақша тауарлар әлемінен ... ... ұзақ ... айырбас барысында тауарлар әлемінің арасынан ақша роліне барынша лайықты болған тауарды жеке-дара бөлініп шығуынан басталады. Ақшаның пайда ... ... ... ... ... ... ... алғашқы қауымдық құрылысы жағдайында бір қауым өз тұтынуынан ауысқан өзінің қандай да ... ... ... ... ... кездескенде бюасқа бір қауымның өніміне айырбастайды. Сонда, адам еңбегінің нәтижесі - өнім (зат). Ал оны өндірушілердің белгілі бір қоғамдық ... ... түрі ... ... ... ... алу ... айырбасқа түскен еңбек өнімі, немесе тауар –еңбек өнімінің айырбасқа арналған формасы. Тауар ең ... ... ... ... ... мақсатымен жасалған еңбек өнімі түрінде айырбас кезінде, яки ... ... Егер өнім ... ... ... үшін ... ондай еңбек өнімі тауар сипатын алмайды. Мәселен, етікші өзі тіккен етікті пайдаланса, онда ол ... ... ... ...
Бірақ кез келген зат тауар бола алмайды. Егер нақты еңбектің нәтижесі ... құны өз ... ... ... ... оны ... онда оны ... жұмсалған уақыт босқа кеткен уақыт болғаны да, зат тауар ... ие бола ... ... ол қоғамға керексіз зат. Тауардың басқа адамдардың қажетін қанағаттандыратын қасиеті тауардың тұтыну құны ... яғни ... ... ... құны ... ... ... құны тауардың өндірушінің өз қажетын емес, басқа өндірушінің тауарына айырбастау арқылы басқа адамдардың қажетін өтейді. ... ... ... ... ... оның айырбас құны деп атайды. Айырбас құнын тауарлар сатылғанда ғана ілесе жүретін бағалық көрсеткіш айқын көрсетеді. Сонымен тауардың ... құны ... ... ... ... ... шығады да, ал басқа тауарларға айырбасталу қасиетінен айырбас құны шығады.Әрбір тауар өзініңөндірушісіне айырбас құны ретінде тұтыну құнын ... ... ... ... ... яғни тұтыну құндары айырбасталуының пропорциясы, ло-құнның айырбас актісіндегі ... ... ... ... ... ... концепциялар
Айта кететін жәйт, кез келген пайдалы зат құн бола алмайды. ... адам ... ... ... құны жоқ. Мысалы, өңделмеген тың жер, өзендер мен теңіздер, жабайы жемістер, т.б. Сонда құн деген не? Құн дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... негізі –еңбек. Сондықтан, тауарға сіңген қоғамдық еңбек тауардың құны болады. Бұл бір жағынан, ал екінші жағынан еңбек шығындары өдігінен өнімді құн ете ... ... ... ... бола ма? ... құны ... үшін белгілі- бір қоғамдық жағдай болуы қажет –ол тауар ... яғни ... ... оның ішінде айырбас қатынастары болуы шарт. Ол тек тауар өндірушілердің ғана қатынастары. Айырбас ... ... ... бір ... басқа тауарларға теңестірулері кезінде, яғни айырбас құны арқылы көрінеді. ... ... ... физикалық, ия болмаса сипатта –талдау жасап байқауға болмайды. Оны тек қоғамдық ... ... ... ... ... болады. Сөйтіп құн деген заттың қоғамдық қасиеті.
Құн –тарихи категория. Құнның негізі –адам еңбегі. Құн еңбектің нәтижесі, еңбек жемісі. Құн ... ... ...
Көптен бар. Ал оның теориясының негізін қалаушылар ХVІІ ғасырдағы ағылшын экономисі У.Петти, ХІХ ... өмір ... ... ... ХІХ ... ... бизнесмені Д.Рикардо болды. Ал құнның еңбек теориясына ... ... ХІХ ғ. ... ... Ол ... ... еңбектің екі жақты сипатын, яғни белгілі бір тұтыну құнын жасайтын нақты еңбекті ашып, оны жан-жақты талдады. Тауардың екі ... ... құны мен ... ... ... ол ... бірлік түрінде көрінеді.
Тауар ішкі қайшылықтары қандай жағдайда шешіледі деген сұраққа жауап іздестірейік. Қоғамдық еңбек, яғни басқалар үшін еңбек ету ... ... ... ... ... ... ... да, патриархаттық отбасында да адамдар өз күш-қуатын ... ... өз ... ... өнім ... ... еңбек етті. Алайда, мұнда құн пайда болған жоқ. Себебі тауар пайда болған жоқ, яғни еңбек өнімдері айырбасқа ... жоқ. ... болу үшін ... ... бір ... айырбасталу қасиеті ол өнімді сату-сатып алу кезінде, яғни нарықта оны ... құны және құн ... ... егер өнім (зат) ... оның ... құны басқаның қажетін өтеуге керек болғаны. Бұл біріншіден. Екіншіден, оның ... бар ... ... Міне дәл ... алу-сату жағдайында (нарықта) ауардың ішкі ұарама-қайшылықтары шешіледі.
Осылайша, мынадай қасиеттері бар тауар бөлініп ... ... ... сақталғыштығы төмен затты алу мүлде тиімсіз екенімен келісчетін шығарсыз, себебі ... ... соң ол ... ... ... ... алмайтын болса оның қажеті шамалы емес пе?
) Жинақтылығы (яғни, көлемі ... ... ... ... болуы).
) Экономикалық бөлінгіштігі.
Кез-келген пропорцияда бөліне алмаса ол онда ақша ролін атқара алмайды.
) ... аз ... ... даму ... ... ... да ... одан әрі жетіліп, нарықта тауарлар тек натуралды зат ретінде ғана ... ... ... ... ... ... ... бір тауар, яғни тауар-ақша пайда болды. К.Маркстың сөзімен айтқанда: «Айырбас құны, тауарлардан бөлініп және сол тауарлармен қатар дербес ... ... ... тауар, ол –ақша». Әрбір жеке тауар тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның құны белгісіз, ол тек ... ... ... ғана анықталады. Тауар мен ақша айырбас процесінде бірін-бірі алмастыра және біріне-бірі теңгеріледі.
2-сұлба. Ақша қасиеттері
Ақша деген тауардың жалпы эквиваленттілігінің ... ... ... ... формасымен тұтыну құны біте қайнасқөан ерекше тауар. Немесе ақша деген тауар өндіру мен оны айырбастау процесінде басқа тауарлардан бөлініп ... ... ... оның ... қызметі –барлық тауарларға ортақ балама (эквивалент) ролін атқару.
1.2. Ақшаның экономикалық мәні, қызметтері және түрлері
Жоғарыда айтылғандай, бір ... ... ... ... ... ... кезде, оның иесі өз тауарын басқа бір, көбірек тараған, ... ... ... ... соң, сол ... ... керек тауарға айырбастайтын болады.
Осылайша бір тауардың құнын екінші бір тауардың ... ... ... ... жалпыға бірдей нысаны пайда болады. Алғашқы кезде жалпы құнның баламасының міндетін ... ... ... ... ол міндетті орындау үшін көбірек пайдаланатын бірақ тауар іріктеліп алынады.
Бұл жөнінде ... ... ... ... ... балама нысанымен қоғам бойынша, тұтасып кеткен ерекше тауар, ақшалай тауар болып табылады, яғни ол ақша болып ... ... ... ... ... ... былай деп келтіруге болады. Ақша ерекше тауар, жалпыға бірдей балама, яғни басқа тауарлардың жалпыға бірдей баламалық құнының нысаны. Ақша –жалғыз ... ... ... ... ... ... . Алтын құнның барлығы таныған көрінісі болып орныққандықтан, ол өзіндік эталон –барлық тауарлар құнының өлшеуіші ... жүре ... ... ... ... оның кез келген басқа тауарладың құнын көрсете алатындығы, оның жалпыға бірдей балама болы жұмыс істейтіндігі, яғни алмастырудың жалпыға бірдей құралы ... ... ... бір ... ... ... ... қамтамасыз ететін күші болып табылады. Мысалы, құнды товарды салса, оның ақшалай көлемі күн санап азая ... ... ол ... ... үшін ... ... ... шығарылады. Ал, егер, құн ақшаға салынса, ондай шығын болмайды.
Ақшаның мәнін көрсетуші оның атқарымы болып есептеледі. Экономиканың кез келген ... ... ... өзгермей, бір қалыпта қалады. Қазіргі жағдайда да (Нарық жағдайда да) ... ... ... ... ... ретінде
Ақша, айналым құралы ретінде
Ақша төлем құралы ретінде
Ақша қолдану құралы ретінде
Дүниежүзілік ақша атқарымы ... ... ... көрсетілген атқарымдарды тек ақша ғана орындай алады.
Ақша құн өлшемі ретінде. Ақшаның бұл атқарымы оның ... мен ... ... құны ... ... ... Бұл ... тауардың өзіндік құны, оны өндіру жолындағы, қоғамдық қажетті шығынмен тең. Олай ... ... ... ... ... ... ... үшін алдымен еңбек бұйымдарын табу керек, тек содан кейін солардың көмегімен ... өнім ... ... ... ... Осыған байланысты жаңадан шығарылған тауардың (көрсетілген қызметтің) өзіндік құны екі ... ... ... жоғарыда айтылған еңбек құралдары мен еңбек бұйымдарының қүны. Өйткені, ол түгелімен жаңадан ... ... ... ... ... құнына ауысады. Екіншісі, осы өнімді өндіру жолындағы жұмсалатын тірі еңбек күшінің құны. ... ... жаңа ... ... ... ... ... құралдарының және еңбек бұйымдарының құны да, тірі еңбек күшінің құны да әрбір ... ... ... болмайды. Өйткені, барлық тауар өндірушілердің техникамен жабдықтандырылуы, мамандық дәрежесі және үнемшілдігі әртүрлі болады. Алайда, кез келген тауар, тек ... ... ... ... бағаға сатылады.
Осыдан біз ақшаның құн құралы ретінде ... ... ... ... ретінде. Барлық тауарлар, қай жерде шығарылғанына қарамастан, қандай меншіктің шығарғанына қарамастан, керекті уақытында сатылуы керек. Яғни, құнның тауарлық ... ... ... ауысуы тиісті. Сонымен қатар, әрбір тауар өндіруші, сатылған тауардан түскен ақшаға жаңадан құрал ... мен ... ... ... алады, еңбек ақы төлейді, және басқа да шаруашылықтың қажеттерін қанағаттандырады. Сөйтіп, өндіру мен өткізу процесін үздіксіз ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуі ақшаның тауарға, тауардың ақшаға айналуының толассыз тізбегі болып табылады. Осылайша ақша ... ... ... ... ... өзіне тән бір ерекшелігі, ақша мен тауардың біріне-бірінің қарсы қозғалатындығында: ақша сатушыға қарай қозғалса, тауар сатып ... ... ... ... бір ... осы ... ... ретінде жұмыс істеу, тек ұлттық ақшаға ғана тән. Заң ... ... ақша ... ... ... ... ... тиіс емес. Өйткені, олай болған күнде айналымдағы ақшаның саны көбейіп, сапасы азайып, құнсыздандыруына апарып ... ... ... ... жүрген ақшаның саны (ақшаның көбеюі) осы атқарымның дұрыс орындалуымен тығыз байланысты. Егер, ақша айналымы тезірек жүрсе, айналымға ... ... саны ... ... айналымның қозғалысы баяулап кетсе, айналымда көбірек ақша жүруі керек.
Ақша төлем ... ... Бұл ... тауардың қозғалысы мен ақшаның қозғалысындағы айырмашылық тән. Өйткені, тауар, оны сатып алушының қарауына, ... ... ... ... ... ... көп ... Егер сатушы мен сатып алушының арасындағы келісім бойынша тауардың құны алдын ала ... ... ақша ... ... түседі. Сөйтіп, келтірілген екі нұсқада да тауар мен ... ... екі ... ... ... ... ақша төлем құралы ретінде атқарымда тауарды несиеге ... ... ... ... ... ... былай деп жазған: «Бір тауардың иесі өзінің ... бар ... ... ал ... ... оны ... алады, тек ақшаның өкілі ретінде, тіпті болашақ ақшаның өкілі ретінде.Сатушы несие беруші болады да, ... ... ... болып қалады».
Ақшаның бұл атқарымы, несие беріп және оны қайтарғанда, ... ... ... ... ... ... ... қызмет ететін кәсіпорындар мен көрсетілген қызмет үшін есеп ажырасқанда, жеке тұлғаларға еңбек ақы, зейнет ақы, жәрдем ақы, стипендия және басқа да ... ... ... ... Көбінесе жоғарыда айтылған төлемдер қолма-қол ақшасыз, яғни бір шоттан екінші шотқа аудару ... ... ... ақша тек, есеп ... бір жағы ... жеке тұлға болғанда ғана қолданылады.
Ақшаның осы атқарымда, қолма-қол ақшасыз есептелетін жеке тұлғалардың үлесі қаншалықты төмен болса, қолма-қол ақшамен есептесетін заңды ... ... ... төмен (егер есеп ажыратудың барлық ережелері бұзылмаған болса).
Ақшаның төлем құралы ретінде ... ... ... ... құралы ретінде атқарымынан айырмасы, бұл атқарымды, ұлттық ақшамен қатар, басқа елдердің ақшалары да орындай алады (сақтық кассаларға ақша ... оны ... ... ... және импорттық мәмілелер жүргізгенде, басқа елдермен және олардың азаматтарымен басқа да төлемдер жүргізгенде).
Ақша қорлану құралы ретінде. Бұл ... ... ... болмаса төлем құралы ретінде айналыста жүрген ақшалар емес, ... ... ... ... ғана орындайды.
Оның ішінде халықтың қолында жүрген ақша, ... есеп ... ... жеке және ... ... ... кіреді.
Ақшаның қорлану құралы ретінде атқарымын орындайтын артық ақша (бос ақша) табыстық шығыннан көбірек болған күнде ғана пайда болады. Ол ... ... ... орын ... ... ... шығындардың қоры ретінде сақталады. Сонымен ақшаның бұл атқарымы, несиелік қарым-қатынастың пайда болуына, оның әрі қарай дами түсуіне әсер ететін алдыңғы ... ... ... шаруашылықтардың, жеке тұлғалардың уақытша артық (бос) ақшасы, басқа шаруашылықтарға, жеке тұлғаларға уақытша пайдалануға беріледі (қарызға беріледі). Сөйтіп ақшаның ... ... ... ... ... оның ... әсерінен қүнсызданып кетуіне жол берілмейді. Тек мынандай жағдайларға сүйену керек:
несиеге берілген ақша кедергісіз іске пайдаланылатын;
несиенің уақытында қайтарылуына күмән жоқ;
несиеге ... ... ... ... ... ... ақша ... 1976 жылы, ақшаның алтын тепе-теңдігі жойылғаннан кейін, көптеген экономистер, енді құнсыз, қағаз ақша, ... ақша ... ... алмайды деген пікірге келген. Бірақ та, ақша әлі де, әртүрлі елдердің және олардың заңды және жеке тұлғаларының, өзара қарым-қатынастарына ... ... жүр. ... басқа елдің шаруашылықтарымен жеке тұлғаларымен алып-сату, ол үшін өзара есеп ажырасу, несие алу оны қайтару ... ... ... жыл ... өсіп келеді. Осыған байланысты, қазіргі ақша, дүниежүзілік ақша атқарымын ... ... ... ... ... емес. Ақша бұрынғыша өзының дүниежүзілік ақша атқарымын орындап келеді. Рас, кез ... ... ақша ... тек ... айырбасталымды ақшалар (валюталар). Еркін айырбастауға жатпайтын ақшалар дүниежүзілік ақша атқарымын орындай алмайды. Сондықтан ақшалары еркін айырбасталмайтын елдер, алдымен өз ... сол ... ... еркін айырбасталатын ақшаға (доллар, марка, иена сиқты) ауыстырады да, содан соң оны өзінің, ... ... ... ... Сондықтан қағаз ақша, дүниежүзілік ақша атқарымын тіпті ... ... ... ... болмайды. Орындайды, тек тежеулі көлемде.
Ақшаның түрлері.
Ақша, пайда болғаннан бері ... рет ... ... ... бұл ... оның тек ... ... ғана тиді, ішкі мағынасы өзгерген жоқ. Ақшаның сыртқы түрінің ... ... оның ... ... ... яғни қоғамдағы болған өзгерістермен байланысты. Мысалы, жоғарыда айтылғандай, адамзат өмірінің бастапқы кезінде жалпыға бірдей баламаның (ақшаның), маңызын ... ... ... ... ... мал да ... Бара ... өндіру мен алмастырудың көлемінің өсуіне байланысты, жалпыға бірдей баламаның маңызын бір ... оңай ... ... ... ... ... тауардың орындауы керек болды. Осының салдарынан өмірге кесектелген қола, мыс, күміс, алтын ақшалар келді. Одан ... ... ... ... ... металл ақшаның орнына, металдан дайындалған монеталарпайда болды, оның ішінде ... ақша да бар. Бұл ... ... ақшадан айырмашылығы, оған қажетті деректер (мемлекеттің аты, гербісі, басылған жылы, тағы басқалар) басылатын. Бұл сол кездегі ақшаның жетілдірілген түрі ... ... ... ... біздің заманымыздан бұрынғы, үшінші ғасырда Римде басылған, ал біздің заманымыздан бұрынғы 7-8 ғасырларда, Мидия мемлекетінде және ... ... ... Басқа, Европа елдерінде және Ресейде өз металл ... ... ІХ-Х ... басталған. Сөйтіп, металдан жасалған ақша өте ұзақ өмір сүрген. Мысалы, Ресейде, 5-10 сомдық алтын ақша, бірінші империалистік ... ... ... ... ... ... жеке өзіндік құны бар. Сондықтан ол ешуақытта, тіпті инфляция кезінде де құнсызданбайды. Осыған байланысты ... ақша өз ... ... ... ... екенін шамалай алады. Егер айналыстағы алтын ақша, керек мөлшерден ... ... олар ... ... ... сақталуға ауысады, ал егер айналыс керегі алтын ақшамен қамтамасыз етілмесе, олар ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда, айналысқа қанша ақша керек екенін анықтап, оны тәртіптеп жатудың ешқандай керегі жоқ.
Дегенмен, ... ... ... бірқатар қиындықтары бар. Біріншіден, алтыннан ақша басу, алтын шығарумен ... ... ал ... ... өз ... ... ... белгілі. Екіншіден, айырбастау операциясының өсуі, айналыстағы ақшаның көбеюін керек етеді, ал ол үшін алтын шығаруды көбейту керек. Осыған байланысты, қымбатқа ... ... ... ... ақшаға ауыстырудың қажеттілігі туды. Сөйтіп, өзінің жеке құны жоқ, ... ақша ... ... ... ... Ең ... ... ақша ХІ-ғасырда Қытайда шықты. Содан кейін VІІ-ғасырдың аяғында Солтүстік Америкада, ал ХVІІІ-ғасырдың аяғында, ... ... ... ... ... 1769 жылы «ассигнация» деп аталатын қағаз ақша шығарылды.
Қағаз ақшалар алтынға, не күміске айырбасталынбайды және оны үкімет тек ... ... ... жабу үшін ғана ... Осыған байланысты қағаз ақша мөлшерден артық шығып кетіп, құнсыздануы мүмкін, ал бұл өз кезегінде, инфляциялық жағжайға ... ... ... Бұл ... ... ... тән ерекшелігі.
Несиелік ақша (банк билеттері). Несиелік ақшаны айналысқа шығару және оны қолданудан алып тастау, несиелік ... ... ... кез ... банктің қолында. (Орталық болмаса Ұлттық банкіден басқа). Шаруашылықтарға несие бергенде, болмаса вакселъдерді есепке алғанда , не қайта есептегенде, банктер ... ... ... ... ... ... билеттерін). Мұндай несиелік ақша шығару ешқандай Үкіметтің артық шығынымен, болмаса бюджеттің тапшылығымен байланысты. Тек, тауарн өндірумен, оны өткізудің анық ... ... ... Бұл ... қағаз ақшамен салыстырғандағы үлкен артықшылығы бар. Бұлай болудың ең басты себебі несиенің материалдық құндылықтар мен шаруашылық шығындардың нақты қозғалысына ... ... және ... ... Өйткені мұндай құндылықтар мен шаруашылық шығындар несиенің уақытында қайтарылуын қамтамасыз ... ... ... ақша ... ақша айналысына ешқандай зиян келтірмейді, керісінше, айналымда жүрген ақшаның санын азайтуға , сөйтіп, оның құндылығын арттыра ... әсер ... Тек, ... ... ақша беру мен ... ... сонымен қатар, қолма-қол ақшаның банкке түсуімен несиенің қайтарылуының байланыстары әрбір операциядан ... Оны тек ... ... ... ... ретінде қарағанда ғана байқаймыз. Егер, несие жоғарыда айтылған байланыссыз, шаруашылықтардың нақты керегінен артық берілсе, бүкіл халық шаруашылығы бойынша несие көбейіп ... де, ... ... туып, оның ұлғая түсуіне апарып соғады.
Қолма-қол ақшаны несиелік айналым құрамымен ауыстыру, несиенің ... ... ... ақшасыз айналымдағы ақша. Қолма-қол ақшасыз айналым дегеніміз, қолма-қол ақшаның орнына несие операцияларын пайдалану. ... ... бір есеп ... ... есеп ... ... ... табылады. Ол үшін әртүрлі төлем құжаттары мен құнды қағаздар пайдаланылады. Сөйтіп, бұл ... ... ... ... ... ... етеді.
Бірақ қолма-қол ақшасыз айналымның, қолма-қол ақшасыз есеп айырысудан айырмашылығы бар. Олар:
- Кейбір құнды қағаздар арқылы жүргізілетін қолма-қол ақшасыз айналым, ... ... ... ... Мысалы, вексельдер және басқа да, кейбір төлем құжаттары тиісті жазу (индоссамент) мен ақша ... ... ... ақша ... ... мұндай операциялар қолма-қол ақшасыз айналымға жатады.
- Кейбір ақша алушылармен есептескенде төлеушінің банктегі шотта ... ... ... ... төлем құралы ретінде шот иесінің рұқсатынсыз пайдаланылады;
- ... ... ... есеп ... ... алдағы уақытта ешқандай міндеттеме алмайтын болса, вексель ... ... ... ... ақшасыз айналымға қатынасатын вексель беруші, алдағы кезде сол вексельде көрсетілген төлемді уақытында төлеуге міндеттеме ... ... ... ... есеп ... ... ... айналымынан төмендегідей өзгешелігі бар:
- Қолма-қол ақшасыз есеп айырысуда 3 жақ ... ... ... ... және олардың есеп шоттарына тиісті жазу жасайтын банк;
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысушылар банкпен несиелік байланыста болады. Оған ... есеп ... ... ... де ... ... бар және сол есеп шоттарда азды-көпті ақшасы бар. Міне, сол ақшалар банктердің шот иелерінің алдындағы міндеттемесі болып табылады. Әрбір есеп ... ... ... банктің міндеттемесі не көбейеді, не азаяды. Осының өзі, есеп айырысуға қатысатын тұлғалардың ... ... ... ... ... ... қатар, қолма-қол ақшасыз есеп айырысу мен қолма-қол ақшамен есеп айырысудың біртұтастығы және өзара байланыстылығы байқалады. Мысалы, есеп айырысудың екі нысанында да бір ғана ақша ... ... ... теңге т.т.). Оның үстіне есеп айырысудың бір нысанындағы ақша екінші нысанына оп-оңай ауысады. Егер, есеп шот иесі касса чегімен өз ... ақша ... бұл ... есеп ... ... ... нысанынаң қолма-қол ақшалы нысанына ауысқаны. Егер де, ол өзінің есеп шотына қолма-қол ақша әкеліп салса, көрініс ... ... Есеп ... екі ... бір ... тағы да бір дәлелі, екеуінің да несие негізінде пайда болуы.
Айналымдағы ақша жиыны және ақша базасы. Осы екі ұғымның ... де ... ... жағдайда, бұрынғы шаруашылық жүргізудің социалистік әдісіндегіден басқа мәнге ие болды және оларды есептеу ... де ... ... ... ... ақшаның саны, К.Маркстің заңына сәйкес, анықталатын.
Бұл заң нарық кезінде үйлеспейді деген пікірмен соңғы жылдары іс жүзінде ... жүр. ... ... ... ... ... заңды ешкім ойлап тапқан жоқ. Шынында, мұндай заң шығару қиынға түседі. ... көп ... есеп ... ... ... жүзеге асырылады. Сондықтан бұл екі нысанның шегі жоғалып кетті. Есеп ажыратушылар өз келісімімен керек деген нысанды таңдай алды.
Бұлай болудың ... ... ... ... ... ... және қолма-қол ақшасыз айналым бір тұтас айналым болды. Осыған байланысты айналымдағы ақша жиыны осы бір ... ... ... ... табылады.
Қазақстан бойынша бұл көрсеткіш 2000 жылы 45,9 пайызға өсіп, 2001 жылдың басында 399,5 млрд. теңгеге ... ... ... ... ақша жиынын сипаттау үшін әртүрлі агрегаттар қолданылады.
Ақша агрегаттары
Елдегі айналымда жүрген ақша жиынының бөлігін ... ақша ... ... ... ... тән өтімділік деңгейіне сәйкес ақша агрегаттарына бірігеді немесе оларды ақша кешендері деп те атайды. Әртүрлі елдерде бұл ақша агрегаттарының саны ... ... ... ... ... 4 ... қолданылса, ФРГ-да 3, Францияда тіпті 10 ақша агрегаты бар.
Типтік ақшалы агрегаттарды жалпы сипаттайық.
М0 ақша агрегаты қолма-қол ақшаны ... ... бұл ең ... ақша ... ... ... ақша ... айналымдағы қолма-қол ақшаны және талап етілгенге дейінгі банктік шоттарда жатқан ақшаларды, чектік салымдарды және жол ... ... ... ақша ... М1 ақша ... және мерзімдік салымдарда жатқан ақшалардан, чектік емес жинақ салымдарынан және ақша нарығының өзара қорларындағы ... ... ... ... ақша агрегаты М2 ақша агрегатымен қоса жеке ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... тұрады.
L ақша агрегаты ең кең ауқымды ақша агрегаты ... ... ... М3 ақша агрегаты және әртүрлі бағалы қағаздар кіреді.
Қазақстанда қатаң монетарлық саясат қолданылып отырғанын байқауға болады. Басқаша ... ... ... ... ... ... ақша ... отыр. Олай істемесе Ұлттық ақшаның (теңгенің) құны төмендеп кетеді. Осының салдарынан Республиканың шаруашылығында көптеген өзара ... орын алып ... ... ... ... ... ... ақшаның екінші дәрежедегі банктердің кассаларындағы және корреспонденттік шоттарындағы ақшаның және олардың Ұлттық ... ... ... ... ... бұл ... 2001 жылдың басында 134 млрд теңге құрады. Бұл өткен 2000 жылдың басымен салыстырғанда 5,7% ... ... ... ығыстыру ары қарай ақша қызметтерін (банкнот, вексельдер, чектер) атқарушы тұлғалардың кредиттік карточкаларға айырбастау қарқыны күшейе түсті.
Кредиттік ... ... ... ... ... атқарады.
Кредиттік карточкалардың түрлері:
Жаңартылатын карточкалар. Магазин, ресторандарда қолданылады. Карточкалардың қарыздары ... ... ... ... ... ... ... фирмалармен есеп айырысу үшін қолданылады. Қарыздар айдың соңында жабылуы керек.
Фирмалық карточкалар. Әртүрлі фирмалар әртүрлі қызмет жөніндегі шығындарды төлеу үшін ... ... ... ... ... Олар тек ... ... табысы бар клиенттерге беріледі.
Кредиттік карточкалар1915 жылдан бастап пайдаланылады, ол кезде олар ең бірінші рет АҚШ-та ... жазу ... ... ... эволюциясының осы заманғы кезеңіне электронды ақшалар жүйесі сай келеді. Олардың көмегімен ақша ... ... банк ... ақша алу, ... қабылдау, төлемдер, чектік кітапшалар беру, дебет-карточкалары және т.б. Электронды чектік кітапша ... ... ... пайда болды.
Қазақстанда электронды ақшалар жүйесі қалыптасу сатысында.
Бірінші ... ... ... ... 1989 ж. ... ... шығарылды. Қазіргі кезде оларды елдің ірі банктері шығара бастады.
Қазақстандағы инфляция барлық ТМД елдері сияқты ел динамикасының ... ... ... ... ... өту кезіндегі өзгерістерге байланысты.Ро-ның халық шаруашылығындағы инфляция кқптеген жылдар бойы мойындалған жоқ.Социализм жүйесінің экономикасы жағдайында ... ... ... ... тек ... ... ... тән деген үзілді-кесілді тұжырымдар айтылды.
Қазақстандағы қазіргі инфляцияның себептерін нарыққа өтуге дейінгі инфляцияны тудыратын факторлардан іздестіру керек.Олардың ең бастысы-шаруашылыөты ... ... ... ... ... ... өалыптастыруға,халық шаруашылығында материалды-аөшалыө үйлесімсіздіктің тууына мүмкіндік жасап, экономиканың барлыө салаларына зиян шккізді.Әсіресе:
Ұлттық өнімді жинақтау орнына және тұтыну қорына бөліп, ... ... ... саясат жүргізуде;
Құрал-жабдықтарды өндіру жіне тұтыну тауарлар өндіру салаларында;
Мемлекеттік баға белгілеу жұйесінде;
Мемлекеттік бюджеттің кірісі мен ... және ... ... қалыптастыру байқалады.
Қазіргі инфляцияның бір көрінісі тауар тапшылығы,біздің экономикада ондаған жыпдардан бері байқалуда.Инфляцияның зардаптарын жойып ақша ... ... ... ... ... ... ... айналымының қажеттігімен салыстырғанда айналыс сферасының артық қағаз ақша массасымен ... ... ... және ... ... ... тауарлар мен қызметтер көрсетуге бағаның өсуі.
Ақшаның сатып алуға жарамдылығының ... ... ... ... ... процесінің алшақтықтарына және артық көп ақшаның шығарылуына байланысты ақша ақша айналысының заңы бұзылады.
Инфляция өз ... ақша ... және ақша ... ... жайын,күйін көрсетеді.Ақшаның құнсыздануына мына факторлар себепші болады
• айналысқа артық ақшаның шығарылуы;
• қолайсыз төлем балансы;
•үкіметке сенімнің жоғалуы;
Ұзақ уақыт бойы ... ... ... деп ... ... ол ... құнсыздануы мен тауар бағаларының өсуі тұрғысында түсіндіріліп келді,Әлі де бірқатар шетелдік афторлар инфляцияны экономикада бағаның жалпы деңгейінің артуы ретінде ... ... ... ... ... көрінгенмен оны тек таза ақша феноменіне жатқыза салуға болмайды.Бұл рыноктық шаруашылықтың түрлі сферасындағы ұдайы өндірістің сәйкессіздігінен туатын күрделі ... ... ... ... ... көптеген елдеріндегі экономиканың қазіргі дамуының ең өткір мәселелерінің бірі болып есептеледі
Инфляцияның ... ... ... мен ... ... ... оның үстіне бірқалыпты емес өсуі,мұның өзі ақшаның құнсыздануына,оның сатып алу қабілетінің төмендеуіне алып келеді;
•ұлттық ақша бірлігінің шетелдік ақша ... ... ... төмендеуі;
•ұлттық ақша бірлігінде көрінетін алтынның бағасының көтерілуі.
2008 жылғы Қазақстан Республикасындағы инфляция
2008ж.мамыр
ж.қаңтар-мамыр 2007ж.
ж.сәуір
2007ж.желтоқсан
2007ж.мамыр
Инфляция
1,0
4,5
19,5
19,0
Базалық
инфляция
,0
,9
,0
,5
Ақшалай табысы төмен ... ... ... ... мен тарифтердің өзгеруі
,4
,4
,6
,4
Ақшалай табысы ең жоғары халыққа арналған өзгеру
,8
,4
,5
,2
Ақша сұранымы мен ақша ... ... ... ... ... дегеніміз –төлем немесе халықаралық айырбас құралы. АҚШ –та ақша қорының негізгі өлшемі ... және ... ... ... ... М1 ... ... Бұл ақшаны халық бір нәрсе сатып алу үшін жұмсайды. 1989 жылдың орта шенінде М1 ... –та 800 ... ... болды.
Ақша сұранымын талқылағанда біз оны нақты баланстарға сұраным тұрғысынан қараймыз. Бұдан мынадай ... ... ақша ... жеке адамдардың иемденетін ақшаларының сатып алу қабілетіне байланысты:
. Нақты ақша сұранымы баға ... ... ... өзгеріссіз болады, соған сәйкес процент мөлшерлемесі, нақты табыс, нақты байлық та өзгермейді.
. Номиналды ақша ... баға ... ... ... Онда жоғарыдағыдай өзгерістер болмайды.
Ақша экономикасында активтердің алуан түрі кездеседі, яғни валютадан түрлі қағаздар жиынтығы ақшаны құрайды. Осы активтердің ... ақша ... ... ... 4 ... ... бар: валюта, М1, М2 және М3.
Кесте –
Ақша жиынтықтары
Бөлімдер
М1
М2
М3
Айналымдағы валюта
х
х
х
Саяхатшының чектері
х
х
х
Коммерциялық банк сұранымындағы депозиттер
х
х
х
NOW (сатып алуға болатын ... ... ... ... ... ... ...
Сұранымындағы депозиттер (өзара жинақтау банкінде)
х
х
х
NOW есебі
х
х
х
ATS есебі
х
х
х
Кредитті акция баланстары
х
х
х
Коммерциялық банктерде
Тез арада (қайта ... алу ... ... ... ... (100,000 долл. Аз)
х
х
Сақтық кассасындағы депозиттер
х
х
Үнемдеу мекемелерінде
Сақтық кассаларындағы депозиттер (өзара жинақтау банкінде және S&LS)
х
х
Қысқа ... ... (100,000 ... ... ... еуродоллар депозиттер
х
х
Ақша нарығындағы өзара қордағы акциялар
х
х
Коммерциялық банктерде
Ұзақ мерзімді депозиттер
х
Қайта ... алу ... ... мерзімді депозиттер
х
Қайта сатып алу мерзімі
х
1988 ж. Желтоқсанда жалпы айналымға ... ... - ... ... мен ... теориясы.
Ақша табысының жылдамдығы дегеніміз –ақша қорының жыл сайын айналымда ... ... ... ... ... мөлшері. Ол ЖҰӨ - нің ақша қорының коэффициентіне тең.
Табыс жылдамдығы былай аяқталады:
V=YN / M
Яғни, ол ... ... ... ... ақша қорына қатынасы. Бұл теңдеуді балам түрде жазатын болсақ, YN (номинал ЖҰӨ) баға деңгейіне тең болып, нақты табысқа Y ... ... X V = P X ... ... ... теңдеу сан теңдеуі болып саналады, ол баға деңгейі мен өнім деңгейін ақша қорына қосады. Сан теңдеуі біртіндеп ақшаның сандық ... деп ... Бұл ... V ... жылдамдығы және Y - өнім деңгейі тұрақты болады. Нақты өнімнің тұрақты болуы экономикалық ... ... ... ... байланысты. Егер V мен Y тұрақты болса, онда баға деңгейі ақша қорына ... ... ... ... ... теория - инфляция теориясы болып саналады. Және ол баға ... ақша ... ... ... ... = V X M / ... және ... жылдамдыққа дұрыс мән берілген. Оны мына теңдеуді қайта жазу арқылы байқауға болады.
YN= M х ... ... ақша қоры мен ... ... ЖҰӨ - нің ... ... білеміз. Бұдан ары, егер жылдамдық тұрақты болса, ақша ұсынымындағы өзгеріс ... ... ... ... ... Ақша ... әсер ете ... кез келген саясат, соның ішінде фискальды саясат табыс деңгейіне әсер ете алмайды.
Тұрақты жылдамдық туралы мәселе қозғалғанда ақша сұранымы да ... ... ... өте ... ... ол ... ... туралы әңгімелеудің ыңғайлы жолы.
M /P = L (i, Y).
Мәлімет көрсетіші
Төмендегі кестеде 1982 жылы сағат 1,00 –де ... PGNP ... - нің ... OWN –М2 ... ... ... ... СОММ (айналымдағы кредит-ақша іс-қағазының мөлшері) –бағалы қағаздар немесе іс-қағаздар мөлшері. ... ... ... және оның ... ... объективті қажеттілігі тауар өндірісі және одан туындайтын тауар ... ... Ақша ... ... ... ... құрамдас бөлігі және оның нәтижесі. Тауар және ақша бір-бірінен ажырамайды, себебі ақша ... ... ... болмайды, болуы да мүмкін емес.
Әйтсе де адам өміріне ақшаның қажеттілігі туралы әр уақытта әр түрлі ... ... ... ... ол ... ... ... Шын мәнінде бұл афоризм, егер адам қоғамнан бөлініп кетсе, оған ақшаның ... жоқ ... ... білдіреді. Робинзон Крузоға да ақшаның керегі болған жоқ. Оның мұхитқа батып бара жатқан кемеден құтқарып қалған ... ... ... ... ... тек ақша қажетсіз бос қағаз болып қалды.
Ақша –тарихи дамыған ... ... ... Ол қоғам дамуының әрбір сатысында өндіріс және айырбас процесінде адамдар арасында қалыптасатын экономикалық қатынастарды көрсетеді. Қоғам ... әр ... ... ... ... маңызы арта түседі. Орталықтанған-жоспарлы экономикада ақшаның мәні шектеулі болды. Ақша, негізінен, есеп жүргізу және бақылау құралы ... ... ... ... ... ... ... әрбір кәсіпорынның шығаратын өніміне натуралды және құн көрсеткіштері түрінде өнімнің көлеміне және түріне жоспар бекітті. Сол сияқты өнім ... да ... ... ... ... өнім тұтынушыларға келісімшарт бойынша натуралды өлшеммен бөлінді.
Нарықтық экономикада ақшаның маңызы зор. Себебі әр түрлі меншік ... ... ... ... ... істейтін тауар өндірушілер өндіретін және сататын өнімнің көлемін, түрін және бағасын бекітуге дербестік алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық ... ... ... ... ... бағдар жасауда, яғни сұраныс ескеріліп, өнімнің шығару көлемі, түрі, бағасы тағайындалады.
Сонымен қатар қазіргі кезде кәсіпорындарды жекеменшіктендіру де, мемлекеттік бюджеттің ... ... да, әр ... ... және ... емес шығындарды қаржыландыру да Ұлттық банктің несие ресурстарын басқа банктерге сату да, ... ... ... те және т.б. ... ... ... ... маңызы арта түсуде.
Ақша нарықтық экономикада ақша-несиелік реттеуде айналыстағы ақша массасының өсуін тежеу, инфляциялық процестерді жеңу және ... ... ... ... ... ...
Қазіргі замандағы қоғамда ақша өте үлкен және алуан түрлі рөлді атқарады.Ақшаның рөлі жалпы балама түріндегі маңызымен ... бұл ... ... арнайы тауарды бөліп шығару тауар өндірісі мен айналысының заңы болып ... ... ... ... ретінде әрекет етеді,ол тауар өндірісімен үздіксіз байланыста болады.Осы бастапқы тұғырға сүйене отырып,мынаны сеніммен атап өтуге болады,яғни ақша ... ... ... ... ... ... табылады,ол шаруашылық өмірдің жағдайына және қоғамда болып жатқан экономиялық үрдістерге маңызды түрде және үнемі ықпал ... ... мен ... ... массасының қозғалысын,сонымен бірге қаржы кредит жүйесі ... ... мен ... ... акша құралдарының қозғалысын туындатады.
Акшаның нарықтық экономикадагы рөлі ақша жинақтарын қалыптастырудың қалыптастарудың механизмдерін құру және кеңейтуде,барлық қаржылық ресурстарды жұмылдыруда және ... ... ... ... ... үшін ... ... жатыр.Осылайша,ақшаның экономикалық жүййедегі қоғамдық рөлі мынада,яғни олар нарықтық экономикадағы тәуелсіз субъектілер ... ... буын ... ... ... ... ... шаруашылық қаржылық қызмет нәтежелерін құндылық есепке алу және бақылау құралы ретінде қолданылады.
Ақшаның нарықтық экономикадағы рөлі тауарларды,қызметтерді сату ... алу ... ... ... ... ... арасында келісімдік міндеттемелердің орындалуын бақылау құралы ретінде айқындалады,яғни ақша арқылы өндірістік және саудалық қызметті ... ... ... ... мен ... алушылардың материалдық жауапкершілігі артады.
ІІ-тарау. Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері
.1. Ақша ... ... және оның даму ... ... тарихы қалыптасқан және тиісті заңмен бекітілген ақша ... ... ... ақша ... деп ... ... ... - бұл әрбір елде тарихи қалыптасқан және мемлекетпен заң бойынша белгіленген ақша айналасын ұйымдастырудың формасы.
Негізінде ақша ... ... ... 16-17 ғасырларда, ақша кейбір элементтері бұрынырак кездескен. Металл ақша айналатын ақша металын, оның бірлігін анықтау, ... соғу және ... ... ақша ... ... ... табылған. Осы кезенде әр елде, жалпыға балама ретінде және ақша айналымың базасы болып, қандай металл қолданыуна ... ақша ... екі түрі ... ақша ... Бұл жүйеде валюталық металл болып екі метал: алтын және күміс қолданылған. Бірақ, неғұрлым жоғары құндылығың салдарын және тасымалдауға ... ... ... ақша ... ... көбірек бейімделген болғандыктан ол бара-бара күміс монеталарды ... ... ... ... ең ... ... металл болып қалды.
Монометалдық ақша жүйесі. Бұл жүйеде валюталық металл ретінде ... ... ... ... ... ... ... алтынға айырбастала алатын басқа да құнның өкілдері жүре алатын болды. ... ... ... ... ұсақ ... монометалдық ақша жүйесінің үш түрі болды:
алтын монеталық стандарт. Бұл стандартта алтын ақшаның барлық атқарымдарын орындайды. Алтын монеталлармен қатар айналымда көрсетулі ... ... ... ... алтынның белгілері жүретін болды;
алтын –құйма стандарты. Бұл стандарт ... ... ... ... ... ... айырбастала алады;
алтын –девиздік стандарт. Бұл стандартта жеке елдердің банкноттарын (ақша билеттерін) басқа елдің алтынға айырбасталаалатын валютасына ... ... ... айта ... ... нәрсе –алтын монометалдық ақшы жүйесінің дәл осы түрі кейін 1922 ж. Құрылған халықаралық валюталық жүйесінің негізі болды. Бұл жүйе 1976 ... ... СДР1 мен ... ... ... ... Оның үстіне алтын-девиздік стандарт экономика жағынан әлсіз елдердің, неғұрлым экономикасы күшті елдерден ... ... ... ... ... ... басында дүние жүзінде айырбасталмайтын несие ақша жүйесі қалыптасты. Бұл ... ... ... ... ... және жалпыға бірдей экономикалық заңның, еңбекті және айналым шығындарын үнемдеу талаптарына дәлдеу келетін.
Кейінгі кезеңдерде, несиелік ақша белгілерінің айналымы ... екі ... ақша ... ... Оның біреуі шаруашылық жүргізудің әкімшілік-тарату жүйесіне сәйкес ... ... ... ... ... ... –арнаулы өзара қарыз құқықтары 1969 жылы ұйымдастырылған ұжымдық валюта. Осы екі жүйе арасындағы ... ... ... ... ... көзбен салыстырғанның өзінде, келтірілген айырмашылықтар, осы екі ... ... ... алыс ... ... кей ... ... екендігін байқатады.
2.2. Ақша жүйесінің негізгі элементтері
Қазіргі жағдайда ақша ... ... ... ... Оның ... ақша бірлігінің аты. Бұл элемент, әр елдің өмір сүре бастаған кезінде ... ... ... атрибут, және оның сыртқы түрі, не ішкі мазмұны өзгерсе де аты ... ... ... ... те, ... да ... болды. Енді қағаз доллар да болды. Бірақ, ол Американың Америка болғанынан бері Ұлттық ақша бірлігі болып келеді.
Ресейде ... ... ... ... ... ... деп аталған. Кейінірек, Петр І-дің тұсында, ол Ресей мемлекетінің Ұлттық ақша бірлігі болып жарияланған. Содан бері ... ақша ... ... ... да, оның ... түрі де, Ішкі мазмұны да өзнгергенмен аты өзгерген жоқ.
Қазақстанда, егемендік алғаннан кейін 1993 жылдың 15-қазанынан шығарылған ақша ... ... ақша ... ... сол ... 13 ... ... «Қазақстан Республикасының, ақша жүйесі» деген заңмен бекітілді. Енді ол, еліміздегі жалғыз ғана ... ...
- Ақша ... ... етудің тәртібі. Қазақстанда жоғарыда айтылған заңның 9-шы бабында көрсетілгендей банкноттар мен монетер Ұлттық банктің сөзсіз міндеттемелері болып табылады. Солдықтан олар, осы ... ... ... ... ... Эмиссия тетігі. Ақшаны айналымға шығару және оны ... ... ... ... ... тетігі деп аталады. Қазақстанда ол тәртіп мынандай:
а) қолма-қол емес ақшаның ... ... және оны ... ... алу, ... ... ... жүктелген. Олапр несие берген кезде айналымда қолма-қол емес ақша ... ... да, ал ... ... ... ақша ... шығарылған болып есептеледі;
б) қолма-қол ақшаны айналымға шығару және оны айналымнан ... алу ... ... және оның ... ... ... ... мен есеп кассалық орталықтары-РКЦ).
- Айналымдағы ақша жинағының құрылысы. Бұл ұғым екі түсініктен тұрады. Бір жағынан, қолма-қол ақша мен ... емес ... ара ... ... Дүние жүзілік экономикада бұл көрсеткіш 1/3 болып, қолма—қол емес ақшаның, пайдасына шешілген. Екінші жағынан, ... ... мен ... ... ара ... қаралады. Бұл көрсеткіш Кеңес Одағының тұсында Ѕ болатын, яғни, егер айналымға 100 мың сом ... оның ... ... (10, 25, 50, 100 ... ... жартысы қазына билеттерінен тұратын (1, 3, 5 сомдық). Қазіргі жағдайда бұл ара ... ... ... ... ... жоқ. ... монеттері айналымда тіпті жоқтың қасында, ал қазына билеттері қиқым-сиқымға айналып барады.
- Ақша мен несиені реттеу тетігі. Бұл ақша-несие мәселелерін реттеудің ... ... ... ... ... оның ... құқықтары қандай және оның алдында қандай мақұсат қойылады т.с.с.
- Ақшаның ... ... ... Бұл, осы елдің ақшасының, басқа елдердің ақшаларымен ара қатынасын анықтау жүйесі, яғни Ұлттық ақшаның (валютаның) бағамын белгілеу. ... ... ... валютаның бағамын анықтайтын екі режим (тәртіптеме) қолданылады: валюталық бағамды бекіту және еркін жүзетін ... ... ... ... режимінде ертеректе (1976 жылға дейін), оның бағамы алтынмен салыстырғандағы құнымен тең болатын. КСРО да бұл тәртіп ... ... ... ... Оны тек, 1992 жылы ... ... ... Осыдан кейінгі жылдарда, Ұлттық валютаның бағамын, оның сатып алуға жарамдылығы мен басқа елдердің валюталарына ұсыным мен сұранымға байланысты анықталатын ... Бір ... ... бұл ... ... банк ... банк) басшылық әдістерін пайдаланып, өз валютасының бағамын толтырады. Қазақстан 1999 жылдың 5 көкегінен бастап осы ... ... ... бағамының еркін жүзу режимін енгізді. Бұл режимде валютаның ... ... ... мен сұранымға байланысты валюта нарығында анықталды.
ІІІ-тарау. Ақша табиғатының ерекшеліктері және теңгенің қазіргі жағдайы
.1.Қазақстан теңгесі туралы
Қазақстан Республикасында 1993 жылы ақша ... ... ... ... ... белгісін тұрақтандыру.
-1993жж. егемен елдердің бірсыпырасы өз ұлттық ... ... орай КСРО ... ... мен ... Орталық банкісінің 1961-1992 жылдардағы банкноталарының айналыстан ығыстырылуына ... ... ... заңсыз әкелу мөлшері қауырт өсіп, соның салдарынан ... ... ... ... ... ... бірінші жартысында Қазақстан Республикасының Президенті, үкіметі, Жоғары кеңесі Қазақстанға өз ... ... ... түсініп, шегіне жеткен құүпия жағдайда Қазақстанның ұлттық валютасының пішінін (дизайн) дайындайтын топ қүрып, оны басып шығаратын шетелдік фирмамен ... қол ... 1993 ж. ... ... ... және ... атты жеке фирмада қажетті мөлшерде ұлттық валюта –, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... ... ... 12 ... ... Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан Республикасында Ұлттық валюта енгізу туралы» Жарлық шығарды. Осы жарлыққа сәйкес:
- 1993 ж. 15 ... ... 8-де ... ... ... ... ... –енгізілді.
- 1993 ж. 18 қарашадан бастап теңге Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... тағайындалды. Бір теңге 100 тиыннан құралады, ол қолма-қол ақша ... ... және ... ... ... жүреді.
- қолма-қол ақша, рубльдік шоттардағы жиынтықтар мен ... 500 ... 1 ... ... ... ол 18 ... сағат 18-де аяқталды. Қарашаның 15 мен 18 аралығында екі валюта ... және ... ... ... ... Қазақстан Республикасының жасы 16-дан асқан барлық азаматтарды 100 мың сом ақша айырбастауға құқылы болды. Айырбас тек бір рет ... ол ... ... ... ... ... 100 мың сомнан артық ақшасы банктегі арнаулы дербес шотқа салынып, оны 6 ай бойы пайдалануға құқығы болмады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... 1 АҚШ ... 4,7 теңге тең болды.
Сөйтіп, 1993 ж. 15 ... ... ... алғашқы ұлттық валюта –теңге енгізілді. Ақша реформасын жүргізуге Қазақстан басшылары бір жарым жыл уақыт өте ... ... ... ... 700 ... доллар сома шамасында алтын құймалары мен шетел валютасы қоры болды. Тәуелсіздік жарияланған күннен ... ... ... ... мен ... енді Мәскеуге жіберілмей, оны Ұлттық банк сатып алып, өз резерв қорына түсіретін. Айналымға теңгені енгізуге жарты жыл уақыт ... ... ... ... қаржыны жұмсауға мораторий енгізді.
Халықаралық валюта қоры Қазақстанда ұлттық валюта енгізу акциясын қолдап, Ұлттық банкке 90 млн. доллар көлемінде ... ... және ... біздің елдің төлем балансын қолдау мақсатында Қаржы министрлігіне 180 млн. доллар берді. Бұл 17 жылға берілген ... ... еді. ... ... 1993 жылы ақша ... ... ... Енді ұлттық валютаның ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету қажет.
Айналымға ... ... ... және ... ... ... ... байланысының үзілуі мен саяси ала ауыздығы тереңдей түскен қаржы-экономикалық дағдарыс жағдайында өтті. Теңгенң енгізгеннен кейінгі 2,5 айда, яғни 1994 ж. 1 ... ... ... ... ... 2,5 есе төмендеді. Келесі төрт айда, яғни кәсіпорындар мен бюджеттің арасындағы қарыздарыөзара есептеудің кең ауқымды компаниясы басталғанда теңгенің ... ... 11,58 ... 43,3 ... ... Орта кезінде Ұлттық банк пен Қаржы министрлігі қаржы нарығына алғашқыда қазыналық вексельдерді, одан соң міндеттемелер мен ... және ... ... ... қағаздарды шығарғаннан кейін теңгенің құлдырауын тежеуге мүмкіндік туды. Инфляция теңге енгізілген 1993 ж. 2500 процент болса, ал 1994 ж. Бас ... 1260 ... ... ... 1995 жылы Қазақстандағы инфляция 58 процент болды.
ж. Мемлекеттің алтын валюта қоры кәсіпорындарды ... және ... ... ... беру сияқты инфляцияланбайтын көздерден түскен 700 млн. доллармен толықты. Бұл жылы теңге курсының ауытқуы тиынмен, ал инфляцияның деңгейі проценттің ... ... ... ... (10;23).
ж. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дағдарыстың күшеюі, әлемдік бағалардың төмендеуі отандық өндірушілердің бәсекелестік мүмкіншілігінің әлсіреуіне тіреп, Қазақстанға валюталық түсімдерді ... ... ... ... ... одан әрі ... ... жж. аралығында өсу тенденциясы байқалған), қайта қаржыландыру мөлшерлемесін 25% -ке жоғарылату, төлемеудің өрістеуі (кәсіпорындардың өзара қарызы 1,5 ... ... ... және бюджет пен әлеуметтік проблемалары теңгенің бағамын одан әрі төмендетті. 1994 ж. Таңдап алған монетарлық үлгінің өзгермейтіндігі және теңгемен инфляцияны ... ... ... ... ұшырататынын көптеген қаржы сарапшылары мен талдаушылары 1998 жылдың күзінен бастап түсініп, оны өзгерту туралы ортақ ойға келген.
1999 ж. ... ... ... ... еркін өзгермелі курсын енгізу туралы шешім қабылдады. Ол жөнінде Премьер-министр былай деген: «Бұдан былай ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың қалай қалыптасатынына байланысты анықталады, ал, Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... ... бағамын белгілі бір деңгейде ұстап отыру үшін жұмсап келді. Ендігі жерде олай болмайды...
Қазақстан төңірегіндегі елдерде –біздің ... ... ... ... валюталардың бағамы күрт құлдырап кетті. Мысалы, Ресейде рубльдің бағамы 1998 жылғы тамыздың 17-сынен бері ... төрт есе ... Сол ... ... тез ... және біздің тауарларымыз бәсекеге түсу қабілетінен айырылып қалды, өнеркәсібіміз тұралай бастады, ... ... ... ... арта ... ... ... сауда айналымы 9 процентке дерлік, немесе 1 миллиард 300 миллион доллар мөлшерінде кеміді, ал біздің экспортқа шығаратын тауарларымыз 1 миллиард 250 ... ... ...
... Біз ... ... ... импорттық тауарларға өтеелеулі шектеулер қойдық және Қырғызстан мен Өзбекстаннан әкелінетін импорттық тауарларға салынатын баж ... ... 200 ... дейін жеткіздік... Шетелден әкелінетін арзан тауарлар біздің өндірісшілеріміздің қол-аяғын бірдей матап, валютаны елімізден сыртқа қарай ағылтуда...
Міне, осы тұрғыда алғанда жағдайдан ... бір ғана жолы бар ... ... ... ... ... жол беру ... (34;1).
Сонымен, Қазақстан теңгесі міне алты жылдан астам уақыт берік төлем құралы болып ... Ол ... ... ... ... ... ... экономистердің ақша қызметтерінің саны мен олардың жіктелуі жөнінде бірнеше пікірлер бар. Дегенмен олардың көпшілігі ақшаның ... ... ... ... деп ... ... ... біз қарастырғандардың арасынан мыналар кіреді: құн өлшемі, айналыс құралы және қор жинау әрі байлық құралы.
Ақша жоғарыда көрсетілген қызметтерді атқара ... ... мен ... ... ... ... ... экономикада маңызды роль атқарады.
Ақша қызметтерін бастапқы талдауына қорытындылай келе олардың өзара қарым-қатынасына көңіл бөліп, сондай-ақ ... ... мен ... ... ... елдегі ақша массасының жалпы мөлшерін анықтайтынын, ал қор ... ... ... ... ... ... ... байланысты екендігін байқаймыз.
Осылайша ақша қызметтері саусақпен санарлық ... ... ... білудің қажеттігін сезінеміз.
Сонымен ақша туралы ойларымызды былай қорытындылаймыз. Ақша дегеніміз тауарлардың тауары, оның өз бойында ... ... ... ... ... ... егер керек болса, қызығарлық және тілеген заттың қандайына болса да айнала алатын ... ... ... ... нысанының бектуімен байланысты баға пайда болады. Баға құнның ақшалай көрінісі. Оның құннан жоғары да, ... де, тең де ... ... Бұл өз ... ... ... ... Табиғат өздігінен ақшаны да, банкирді де туғызған емес. Экономикалық қатынастардың дамуымен байланысты алтынға осындай қасиетті ... ... ... ... ақша ... ... оның осы ... түсіндіріледі. Сонымен, ақша ерекше тауар, ол тауарлар дүниесінен жеке дара бөлініп шығып жалпы эквивалент рөлін атқарады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Сейтқасымов Г.С., ... ... ... ... ... М.С. ... ... банктер. Алматы, 2001.
Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие, Алматы, 2004.
Көшенова Б. Ақша, ... ... ... ... Алматы, 2000.
Әубәкіров Я., Нәрібаев Н., Есқалиев М. Экономикалық теория негіздері. ... ... ... Я.Ә., ... Б.Б., ... Ф.Н., ... Т.П. Экономикалық теория. «Қазақ университеті». Алматы, 1999.
Ахмедьярова М.В., Амирова А.У. Экономикалық ... ... ... ... ... ... Қазақстан - Британ техникалық университеті баспасы. Алматы 2003.
Мәуленова С.С., ... С.Қ., ... Е.Қ. ... ... ... ... Ө.Қ., Сағындықов Е.Н. Ақтөбе Мемлекеттік университеті, 2004.
ЖОСПАР
Кіріспе ...........................................................................................................................3
І-тарау. Ақшаның мәні және қызметтері.......................................................5
1.1.Ақшаның пайда болуы және жаратылысы............................................5
1.2.Ақшаның экономикалық ... ... және ... ... және оның ... маңызы...................23
ІІ-тарау.Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері..................................20
.1.Ақша жүйесінің сипаттамасы және оның даму ... ... ... ... ... ... және теңгенің қазіргі
жағдайы............................................................................................................27
3.1.Қазақстан теңгесі туралы..........................................................................27
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................................................30
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.....................................................................31
38

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері22 бет
Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері, Қазақстан Республикасының ақша жүйесі23 бет
Ақша жүйесі және оның негізгі элементтері. Ақша табиғатының ерекшеліктері және теңгенің қазіргі жағдайы27 бет
Ақша жүйесі,оның элементтері және түрлері25 бет
Ақша жүйесі: түсінігі және элементтері26 бет
Ақша жүйесінің элементтері мен ақша айналысы29 бет
Ақша саясаты31 бет
Ақша-қаражатының аудиті және талдауы63 бет
Ақшаның мәні, экономикалық мазмұны мен қызметтері42 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесінің ерекшеліктері мен дамуы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь