Түркістан өлкесіндегі кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыс (1918-1924 жылдар)

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.22
1тарау. Түркістандағы бүкілхалықтық қозғалыстың идеялық.саяси тамырлары және мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23.39

1.1 XX ғасырдың басындағы Түркістан қоғамындағы реформизм және азаттық идеялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 23.30
1.2

Түркістан өлкесіндегі кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыс.тың мәні мен тамырлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31.39
2 тарау. Түркістан өлкесіндегі қарулы қозғалыстың негізгі даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40.71

2.1 Түркістанда кеңес режиміне қарсы қарулы қозғалыстың баста.луы және дамуы (1918.1920 жылдар) ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 40.58
2.2 Түркістан өлкесіндегі 1921 . 1924 жылдардағы қарулы қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 59.71



Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер көрсеткіші ... ... ... ... . 72.76

77.90
Зерттеу тақырыбының өзектілігі мен маңыздылығы. Еліміз өз тәуелсіздігіне ие болған 1991 жылдан бері отанымыздың өткен тарихына сын көзбен қарау, оны тереңдете зерттеу, ұлт тарихының жалпы заңдылықтарын және өзіне тән ерекшелік белгілері бар құбылыстарды анықтау аса маңызды да өзекті болып отыр.
1918-1924 жылдар аралығында қазіргі Қазақстанның бүкіл оңтүстік өңірлері Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірген болатын. Қазір кейбір зерттеушілер сол тұстағы «Қазақстан» деген саяси-географиялық ұғымға тек Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының ғана аумағын кіргізіп шатасып жүр. Осылайша, қазақ жерлерінің тең жартысы кірген Түркістан аумағын Отан тарихынан тыс қалдырғысы келеді. Бұл теріс және мүлдем қате түсінік. Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының тарихы да толығымен Отан тарихы аясында қарастырылуы тиіс. Сондықтан да біз үшін Түркістан тарихын зерттеу аса маңызды және өзекті мәселе болып қала береді.
Диссертацияның мақсаты мен міндеттері. Түркістан өлкесінде 1918-1924 жылдар аралығында кеңес билігі мен қызыл әскерге қарсы бағытталған қарулы қозғалысты кешенді және салыстырмалы түрде зерттеу – біздің магистрлік диссертациямыздың басты мақсаты болып табылады. Осы негізгі мақсатқа қол жеткізу үшін келесідей міндеттер белгіленді:
– Түркістан өлкесінде кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыс тарихының дерекнамасы мен тарихнамасының мәселелерін талдау;
– Түркістандағы жалпы халықтық қозғалыстың идеялық-саяси түп-тамыр-ларын ашып көрсету;
– XX ғасырдың басында Түркістан қоғамында реформизм және азаттық идеяларының таралуы мен қарулы қозғалысқа бұл идеялардың тигізген ықпалын анықтау;
– Түркістан өлкесінде кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыстың мәні мен табиғатын ашып беру;
– Қозғалыстың эволюциясын: оның пайда болуын, басталуын, шарықтау шегін, құлдырауы мен жеңіліске ұшырауын, кеңестерге қарсы күрестің басты бағыттарын зерттеу; оның кезеңдерін бөліп қарастыру;
– Кеңес билігі мен қызыл армияға қарсы қарулы күрестегі негізгі әрекет етуші күштердің әлеуметтік топтарын және ұлттық-этникалық құрамын сараптап талдау; қозғалыстың жалпы қатысушылардың санын анықтау;
– қарулы қозғалыстың идеялық жетекшілері мен дем берушілерін көрсету;
– қозғалыстың ұйымдасу және саяси формалары: құрбасшылардың құрыл-тайлары, құрбасшылардың әскери ұйымдасуы мен әскердегі басқа-ру жүйесі, Мадаминбек және Шермұхаммедбек басқаруында құрылған өкіметтердің қызметі мен маңызын зерттеу;
1) Сборник декретов и приказов СНК Туркестанской Феде¬ра¬тивной Респуб-лики (с 23 ноября 1917 г. по 1 июля 1918 г.). – Т., 1918; Первый съезд на¬р¬дов Востока. Баку, 1-8 сентября 1920 г. Стенографический отчёт. – Петро-град: Изд. Комин¬терна, 1920. Сбор¬ник важнейших декретов, постановлений и распоряжений Правительства ТАССР за 1917-1922 гг. – Т.: Изд. Комиссии СНК, 1922; Четвертое совещание ЦК РКП с ответственными работ¬никами национальных республик и областей в Москве 9-12 июня 1923 г. (Стеногра-фический отчёт). – М.: Бюро Секретариата ЦК РКП, 1923; Резолюции и постановления съездов Коммунистической партии Туркестана (1918-1924 гг.). – Т.: Узбекистан, 1968.
2) Организации Рабоче-Крестьянской Армии. Инструкции и положения. – Т.: Красноармеец, 1919; Вооруженные силы Бухарского ханства. – Т.: Изд. ПУ Туркфронта, 1920; Заключение Ферганского мирного соглашения с Мадаминбеком. – Фергана, 1920; Мусбюро Р.К.П.(б.) в Туркестане. 1, 2 и 3 Туркестанские Краевые Конференции Р.К.П. 1919-1920 гг. С введением тов. Рыскулова. – Т.: Туркгосиздат, 1922; Краткий очерк возник¬но¬ве¬ния и разви-тия басмачества в Фергане. По данным к 1-му марта 1922 г. – М.: Изд. Штаба РККА, 1922; Сбор¬ник указаний по борьбе с басмачеством. – Т.: Изд. РВС Туркфронта, 1924; М.В. Фрунзе на фронтах гражданской войны. Сборник документов. – М.: Воениздат, 1941; Подготовка и проведение Великой Октябрьской Социалистической революции в Узбекистане. Сборник доку-ментов. – Т., 1947; Алма-Ата в период Октября и в годы гражданской войны. Летопись событий. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1949; Туркменистан в период иностранной военной интервенции и гражданской войны (1918 - 1920 гг.). Сборник документов. – Ашхабад: Туркменгосиздат, 1957; Из истории ВЧК (1917-1921 гг.). Сборник документов. – М.: Госполитиздат, 1958; Из истории гражданской войны в СССР. Сб. документов и материалов в 3-х томах.Т.1-3. 1918-1922. – М.: Советская Россия, 1960-1961; Иностранная военная интер¬венция и гражданская война в Средней Азии и Казахстане. Документы и материалы. Т. I, II. – Алма-Ата: Наука; 1963-1964; Победа Октябрьской рево-люции в Узбекистане. Сб. документов Т. II. - Т.: Фан, 1972; Пограничные войска в СССР. 1918-1928. Сб. доку¬ментов. – М.: Наука, 1973; Пог¬ра¬нич¬ные войска в СССР. 1929-1938. Сб. документов. – М.: Наука, 1972; Дирек¬тивы коман¬до¬вания фронтов Красной Армии (1917-1922 гг.). Сб. документов в 4-х томах. Т. II. (Март 1919 г. - апрель 1920 г.). – М.: Воениздат, 1972; Культур-ное строи¬тель¬ство в Тур¬кестанской АССР (1917-1924 гг.). Сборник доку-ментов. Т. I. (1917-1920 гг.). – Т.: Узбекистан, 1973; Боевой путь Первой революционной армии (Сборник документов и мате¬риа¬лов). – Ашхабад: Ылым, 1972; Хроника событий Октябрьской революции в Узбекистане. Ноябрь 1917 г. - июнь 1918 г. – Т.: Фан, 1975; История Бухарской Народной Советской Республики (1920-1924 гг.). Сбор¬¬ник документов. – Т.: Фан, 1976; История Хорезмской Народной Советской Республи¬ки (1920-1924 гг.). Сбор-ник документов. – Т.: Фан, 1976; Разгром контрреволюционных сил в Кир¬гизии в годы иностранной военной интервенции и гражданской войны. Сборник документов. 1918-1920. – Фрунзе: Илим, 1983; Хроника событий гражданской войны в Узбе-кис¬тане. – Т.: Фан, 1991 и др.
3) Программные документы мусульманских политических партий 1917-1920 гг. – Оксфорд, 1985; Революция в Средней Азии глазами мусульманских большевиков. – Оксфорд, 1985; Политическая жизнь русских мусульман до февральской революции. – Оксфорд, 1987 и др.
4) Yaş Türkistan. Türkistan Millii Istiklal Fikrini Hizmet Eden Aylık Derği (1929 - 1939). – Istanbul, 1997. 1-çilt. 1929 - 1930.
5) Ахметзаки Валиди Тоган. Не сочтите за пророчество... (Письма, обраще-ния, выступле¬ния). – Уфа: Китап, 1998; Из истории российской эмиграции: письма А.-З. Валидова и М. Чо¬ка嬬ва (1924-1932 гг.). – М., 1999.
6) Миллий матбуот сахифаларида (1921-1926). Мақолалар библиографияси. – Т.: Маънавият, 1999.
7) Неизвестный Султaн-Галиев: рассекреченные документы и материалы. – Казань: Татарское книжное изд-во, 2002.
8) За Советский Туркестан. – Т., 1923; Красная летопись Туркестана. Сбор-ник № 1-2. – Т.: Туркгосиздат, 1923; Пошерстник Б. Эпизоды из гражданской войны в Средней Азии. – М.-Т.: САОГИЗ, 1932; Манжара Д. Революционное движение в Средней Азии 1905-1920 гг. (Воспоминания). – Т.: Средазпарт-издат, 1934; В боях за советскую власть в Ферганской долине. Воспоминания участников Октябрьской революции и гражданской войны. 1917-1923 гг. – Т.: Изд. АН УзССР, 1957; Воспоминания участников гражданской войны в Андижанской области. Выпуск 1. – Андижан, 1957; Октябрьская социалисти-ческая революция и гражданская война в Туркестане. Воспоминания участ-ников. – Т.: Госиздат, 1957; Туркистонда Улуғ Октябрь социалистик револю-циясининг ғалабаси. Иштирокчиларнинг хотиралар туплами. – Т.: Уздав-нашр, 1958; За власть Советов в Таджикистане. Воспоминания участников революции и борьбы с басмачеством. – Сталинабад: Таджикгосиздат, 1958; Туркистон интервенция ва гражданлар уруши даврида. Хотиралар тyплами. - Т.: Уздавнашр, 1961; За Советский Туркестан. Сборник воспоминаний. – Т.: Госиздат, 1963; За со¬вет¬ский Туркменистан (1917-1920). Воспоминания участников революции и граж¬дан¬ской войны. – Ашхабад: Туркменгосиздат, 1963; Турсункулов Х. О времени и о себе. – Т.: Узбекистан, 1966; Набиев А. Жанговар йиллардан лавхалар (хотиралар). – Т.: Узбе¬кис¬тон КП МК нашриёти, 1968; Топильский М.С. Ранние зори Таджи-кистана. (1924-1931). Воспоминания. – М.: Наука, 1968; Чанышев Д. Вспоминая былые походы. – Казань: Татарское книжное изд-во, 1973; Полыковский М. Конец Мадамин-бека. Запис¬ки о гражданской войне. - Т.: Изд. Гафура Гуляма, 1984; Валишев А. Чекистские были. – Душанбе: Ирфон, 1988; Авлоний А. Афғон саёхати / Танланган асарлар. 2 томлик. – Т.: Маънавият, 1998. Т. 2. Б. 237-286; Веревкин-Рахальский Н.А. Мои 90 лет. Воспоми¬нания. – М.: Триада, 2000 және т.б.
9) Война в песках. Материалы по истории гражданской войны к XII тому. – М.: ОГИЗ, 1935.
10) Мухаммаджонов М. Турмуш уринишлари. 3-нашр. – Т.: Уздавнашр, 1964.
11) Агабеков Г. Секретный террор. – М.: ТЕРРА - Книжный клуб, 1998.
12) Амир Сайид Олимхон. Бухоро халқининг хасрати тарихи. – Т.: Фан, 1991; Саид Алимхан. История бедств, испытанных бухарским народом // – Звезда Востока. 1991. №7. С. 44-62; Хотирахои Амир Олимхон. – Д.: Адиб, 1992.
13) Mustafa Çokay. 1917 Yil Hatira parçalari. – Ankara, 1988; Мустафо Чуқай Уғли. Истиқлол жаллодлари (1917 йил хотиралари). - Т.: Ғафур Ғулом нашриёти, 1992; Мустафа Шоқай, Мария Шоқай. Ecтeлiктeр. – Istanbul, 1997; Мұстафа Шоқай. 1917 жыл естелiктерiнен үзінділер / Тандамалы. – Алматы, 1999. Т. 2. Б. 247-318; Мустафа Чокаев. Отрывки из воспоминаний о 1917 г. – Токио–Москва, 2001.
14) Zeki Velidi Togan. Hatiralar. Türkistan ve Diger Musluman Doğu Türklerinin Milli Yarlik ve Kültur Muçadeleleri. – Istanbul, 1969; Zeki Velidi Togan. Hatiralar... - Ankara, 1999. 2-baski; Заки Валиди Тоган. Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры. Книга I - II. – Уфа: Китап, 1994; Он же. Воспоминания. - М., 1997; Ахмад Закий Валидий Туғон. Булинганни бури ер. Туркистон халқларининг миллий мустақиллик учун кураши тарихидан хотиралар. – Т.: Адолат, 1997.
15) Ака-ука Шермухаммадбек ва Нурмухаммадбекнинг хотираларидан (1927 йил Кобулда ёзилган) бір бөлімі Өзбекстан баспасөзінде Р. Шамсутдиновпен жарыққа шығарылды.
16) Мунаввар Қори Абдурашидхонов. Хотираларимдан (Жадидчилик тарихидан лавхалар). – Т.: Шарқ, 2001.
17) Полвонниёз Хожи Юсупов. Ёш хиваликлар тарихи (Хотиралар). – Урганч: Хоразм, 1999.
18) Алихонтура Соғуний. Туркистон қайғуси. – Т.: Шарқ, 2003. 1-китоб.
19) С. Тиллахонов. Хотиралар // – Шарқ юлдузи. 2002. №1. Б. 147-151.
20) Иброхим Ёрқин. Хотиралар // – Жахон адабиёти. 2002. №6. Б. 134-145.
21) Мария Чокай. Я пишу Вам из Ножана... (Воспоминания, письма, доку-менты). – Алматы: Қайнар, 2001.
22) Сафаров Г.И. Колониальная революция (Опыт Туркестана). – М.: Гос-издат, 1921; Паскуцкий Н. К истории гражданской войны в Туркестане. – Т.: Туркгосиздат, 1922; Соловейчик Л. Басмачество в Бухаре (Очерк возник-новения и развития современного басмачества в Бухаре). - М.: Красная новь; 1923; Рыскулов Т. Революция и коренное население Туркестана. Сбор¬ник статей, докладов, речей и тезисов с предисловием автора. Ч. I. 1917-1919 гг. – Т.: Узбекгосиздат, 1925; Какурин Н. Как сражалась революция. В 2-х томах. – М.-Л., 1925. Т. 1. 1917-1918 гг.; – М.-Л., 1926. Т. 2. 1919-1920 гг.; Айний С. Бухоро инқилоби тарихи учун мате¬ри¬ал¬лар. – М.: СССР халқлари нашриёти, 1926; Ходжаев Ф. К истории революции в Бухаре. – Т.: Узгиз, 1926; Он же. Басмачество / БСЭ. – М., 1927. Т. 5. С. 35-38.; Муравейский С. Очерки по истории ре¬в¬¬¬¬лю-ционного движения в Средней Азии. - Т., 1926; Очерки рево-лю¬ци¬он¬ного дви¬же¬ния в Средней Азии. – М.: НАВ, 1926; Резцов Л. Октябрь в Туркестане. – Т.: Средазкнига, 1927; Алек¬се¬ен¬ков П. Крестьянское восста-ние в Фергане. – Т.: Средазкнига, 1927; Он же. Кокандская автономия. – Т.: Узгиз, 1931; Он же. Что такое басмачество. – Т.: Узбекгосиздат, 1931; Козловский Е. Красная армия в Сред¬ней Азии. – Т.: Изд. Политуправления САВО, 1928; Медведев М. По следам Джунаида. – Т.: Средазкнига, 1928; Рево¬люция в Средней Азии. Сборник № 1, 2, 3. – Т., 1928-1931; Галузо П.Г. Туркестан – ко¬лония. [Очерк истории Туркестана от завоевания русскими до революции 1917 года.] – М.: КУТВ, 1929; Ильютко Ф. Басмачество в Локае. – М.-Л.: Госиздат, 1929 және тағы басқалар.
23) Сафаров Г.И. Колониальная революция (Опыт Туркестана)... С. 90-91.
24) Рыскулов Т. Революция и коренное население Туркестана. Сбор¬ник статей, докладов, речей и тезисов с предисловием автора. Ч. I. 1917-1919 гг. –Т.: Узбекгосиздат, 1925.
25) Алиев Х. Басмачество и народное хозяйство Ферганы // Военная мысль и революция. –1923. - № 4. С. 43-49.
26) Ходжаев Ф. Басмачество / БСЭ. - М., 1927. Т. 5.
27) Алексеенков П. Крестьянское восстание в Фергане. – Т., 27. – 107 с.
28) Зуев Д. В Бухаре [Разгром Энвер-Паши в 1921 - 1922 гг.] // – Военный работник Туркестана. 1922. № 5-6. С. 26-30; Он же. Ферганское басмачество (1918-1922 гг.) // Граж¬дан¬ская война. – М., 1924. Т. III. С. 124-137.
29) Скалов Г. Социальная природа басмачество // – Коммунист (Ташкент). 1922. №7-8. С. 21-27; Он же. Басмачество // – Военный работник Туркестана. 1922. № 1. С. 45. Он же. Социальная природа басмачества в Туркестане // – Жизнь национальностей. 1923. №3-4. С 51-62; Он же. Хивинская революция 1920 года // – Новый Восток. 1923. № 4. С. 241-257.
30) Гинзбург С. Басмачество в Бухаре // – Красная казарма. 1922. №2. С. 77-88; Он же. Кто такие Ибрагимбек и Мулла Абдукагор // – Красная казарма. 1923. №5. С. 63-69; Он же. Басмачество в Фергане // – Очерки револю-ционного движения в Средней Азии. - М., 1926. С. 125-152.
31) Соловейчик Л. Басмачество в Бухаре (Очерк возникновения и развития современного басмачества в Бухаре). – М.: Красная новь, 1923. - 28 с.
32) Гинзбург С.В. Басмачество в Фергане // Новый Восток. - 1925. - № 10-11.
33) Галузо П.Г. Туркестан – ко¬лония. [Очерк история Туркестана от завое-вания русскими до революции 1917 года.] – М.: КУТВ, 1929.
34) Ильютко Ф. Басмачество в Локае. – М.-Л.: Госиздат, 1929.
35) Мухаммад Али Балжувоний. Тарихи нофеий (Фойдали тарих). Таржимон ва нашрга тайёрловчилар: Ш. Вохидов, З. Чориев. – Т.: Академия, 2001.
36) Василевский К. Фазы басмаческого движения в Средней Азии // – Новый Восток. 1930. Кн. 29. с. 126-141.
37) Божко Ф. Гражданская война в Средней Азии. – Т.: Узгиз, 1930; Револю-ция и культура в Средней Азии. Сборник первый. – Т., 1934; Ниалло Азиз. Очерки истории революции и гражданской войны в Киргизии и Средней Азии. – Фрунзе: Госиздат, 1941; Тимошков С. Борьба с интервентами, бело-гвардейцами и басмачеством в Средней Азии. – М., 1941; Турсунов М.Т. Денежное обращение в Туркестанской АССР в период гражданской войны (1917-1921 гг.). – Т.: Госиздат, 1950; Бабаходжаев А.Х. Провал английской агрессивной по¬литики в Средней Азии (1917-1920 гг.). – Т.: Изд. АН УзССР, 1955; Бабаходжаев А.Х. Совет дав¬ла¬тини де-факто ва де-юре таниш даврида Урта Осиё ва Урта Шарқда инглиз анти¬совет сиёсатининг барбод булиши (1919-1924 й.). – Т.: УзССР ФА нашриёти, 1959; Ишанов А.И. Создание Бухарской Народной Советской Республики (1920 - 1924 гг.). - Т.: Изд. АН УзССР, 1955; Он же. Бухар¬ская Народная Со¬вет¬ская Республика. - Т.: Узбекистан, 1969; Шек Л.К. Победа Народной Советской революции в Бухаре. - Т.: Госиздат, 1956; Ташлиев Ш. Установление и упро¬чение совет¬ской власти в Тур¬кес¬та-не (1917 - июнь 1918 гг.). - Ашхабад: Туркменгос-издат, 1957; Найда С.Ф. О неко¬то¬рых вопросах истории гражданской войны в СССР. - М.: Воениздат, 1958; Алиев А. Великий Октябрь и револю¬цио¬ни¬зи¬ро¬вание народов Бухары. – Т.: Госиздат, 1958; Очерки истории комму-нистических партий Тур¬¬кес¬тана, Бухары и Хорезма. - Т.: Госиздат, 1959; Боевой путь войск Туркестанского военного окру¬га. - М.: Воениздат, 1959; Қуқон¬бо¬ев А. Фар¬ғо¬на¬да совет хокимиятини урнатиш ва мустах¬кам¬лаш учун кураш. – Т.: Уздавнашр, 1958; Он же. Борьба с басмачеством и упрочение советской власти в Фергане. - Т.: Госиздат, 1958; Унинг Узи. Улуғ Октябрь ва Туркистон. - Т.: Узбекистан, 1972; Кельдиев Т.Х. Разгром контр-революции в Ферганской и Самаркандской областях Туркестанской АССР (1918 - 1923 гг.). - Т.: Госиздат, 1959; Алескеров Ю. Интервенция и граж-дан¬ская война в Средней Азии. - Т.: Госиздат, 1959; Гордиенко А.А. Создание народно-советского госу¬дарства и права и их революционно-преобразующая роль в Хорезме и Бухаре. - Т.: САГУ, 1959; Зевелёв А.И. Из истории граж-данской войны в Узбекистане. - Т.: Госиздат, 1959; Назаров М. Туркистон интервенция ва граж¬данлар уруши даврида (1918 - 1920 й.). - Т.: Уздавнашр, 1961; Меженина Е. Агитпоезд «Красный Восток». - Т.: Госиздат, 1962; Бойжонов Р. Узбекистонда марк¬сис¬тик тарих фанининг ривожланиши (1917 - 1924 й.). - Т.: Уздавнашр, 1962; Оның өзі. Туркистонда Октябрь револю-цияси историографиясига доир (1917-1967 й.). - Т.: Узбекистон, 1969; Иркаев М. Исто¬рия гражданской войны в Тад-жи¬кис¬та¬не. - Душанбе, 1963; Макашов А.В. Партийная организация Таджикистана в 1924 - 1926 годах. - Душанбе: Таджикгосиздат, 1964; Никишов П.П. Из истории краха левых эсеров в Туркестане. - Фрунзе: Кыргызстан, 1965; Нуруллин Р.А. Советы Туркестан-ской АССР в период иностранной воен¬ной контрреволюции и гражданской войны. - Т.: Наука, 1965; Хайдаров Г.Х. Борьба за установление и упрочение Советской власти в Северном Таджикистане (1917-1923 гг.). - Ленинабад: Ирфон, 1966; Якубов Б. Из истории партий¬ной организации Ферганы. - Т.: Фан, 1967; Джалилов Т. Верные Отчизне. - Т.: Узбекистан, 1968; Джалилов Ш. Борьба с бас¬ма¬чеством в Ходжентском уезде (1918-1923 гг.). - Душанбе: Ирфон, 1968; Атаджанов А.Р. Орга¬низация и деятельность РКИ в Туркестане. - Т.: Фан, 1972; Каримов Р.Х. Узбекистан в период восстановления народного хозяйства СССР. - Т.: Узбекистон, 1974; Каландаров М. Образование и деятельность Хорезмской Коммунистической партии. - Т.: Узбекистон, 1975; Го¬линков Д.Л. Кру¬ше-ние антисоветского подполья в СССР (1917 - 1925 гг.). - М.: Политиздат, 1975; Зиманов С. От освбодительных идей к советской государственности в Бухаре и Хиве. - Алма-Ата: Наука, 1976; Поляков Ю.А., Чугунов А.И. Конец басмачества. - М.: Наука, 1976; Зевелёв А.И., Поляков Ю.А., Чугунов А.И. Басмачество: возникновения, сущность, крах. - М.: Наука, 1981; Басмачество: социально-политическая сущность. - Т.: Фан, 1984; Иноятов Х.Ш. Народы Средней Азии в борьбе против интервентов и внутренней контрреволюции. - М.: Мысль, 1984; Погорель¬¬¬ский И.В. История Хивинской революции и Хорезмской Народной Советской Республики (1917 - 1924 гг.). – Л.: Изд. ЛГУ, 1984; Мухамедбердыев К.Б. История Хоре¬зм¬ской революции. - Т.: Фан, 1986; Гражданская война и иностранная интервенция в Средней Азии. - Ашхабад: Ылым, 1986; Искандаров Б.И. Борьба за установ-ление советской влас¬ти в Таджикистане (1920-1922 гг.). - Душанбе: Дониш, 1986; Зевелёв А.И., Поляков Ю.А., Шиш¬кина Л.В. Басмачество: правда истории и вымысел фальсификаторов. - М.: Мысль, 1986 и др.
38) Аршаруни А. и Габидуллин Х. Очерки панисламизма и пантуркизма в России. - М.: Безбожник, 1931; Ходжаев Ф. К истории революции в Бухаре и национального размежевания Средней Азии. - Т.: 1932; Раджапова Р.Я. Соз-дание и работа поли¬т¬ор¬га¬нов в войсках Туркестанской республики и Турк-фронта (1918-1920 гг.).: Автореф. дис.... канд. истор. наук. - Т., 1967; Чеботарёва В., Раджапова Р. Историко-партийная наука в Узбе¬кис¬та¬не. - Т.: Узбекистан, 1982.
39) Непесов Г. Победа советского строя в Северном Туркменистане (1917-1936 гг.). - Ашхабад, 1950; Он же. Из истории Хо¬резм¬ской революции (1920-1924 гг.). - Т.: Госиздат, 1962; Шамагдиев Ш.А. Разгром контр¬ре-волюцион-ных бур¬жу¬азно-национа¬лис¬ти¬чес¬ких басмаческих банд в Ферганской доли-не.: Автореф. дис. ... канд. истор. наук. - Т., 1956; Он же. Очер¬ки истории гражданской войны в Ферганской долине. - Т.: Изд. АН УзССР, 1961; Он же. Гражданская война и разгром басмачества в Узбекистане.: Авто¬реф. дис. ... док-ра истор. наук. - Т., 1975.
40) История народов Узбекистана. В двух томах. – Т.: Госиздат, 1950. Т. 2; История Узбек¬ской ССР. В 2-х томах. – Т.: Госиздат, 1957. Т. II; История гражданской войны в Узбе¬кис¬тане. Т. I-II. Фан, 1964-1970; Адилов Р., Миль-штейн Р. Из истории органов гос¬без¬о¬пасности Узбекистана (1917-1930 гг.). – Т.: Узбекистан, 1967; Урта Осиё коммунис-тик ташкилотларининг тари-хи. - Т.: Узбекистон, 1969; История Бухарской и Хо¬резм¬ской Народных Советских Республик. - М.: Наука, 1971; Узбекистон ССР тарихи. 4 то쬬лик / Бош мухаррир И.М. Муминов. - Т.: Фан, 1971. Т. III (1917-1937 й.); Мусаев М.М., Ур¬мнова Р.К. Узбекистон ССР тарихи. 9-10-синфлар учун уқув қулланма. 12-нашр. - Т.: Уқитувчи, 1986 ва б.
41) История гражданской войны в СССР. 1917-1922. – М.: Госиздат, 1935-1960. Т. 1-5.
42) Бутуниттифоқ коммунист (большевик) лар партиясининг тарихи. Қисқа курс (1938). - Т.: Уздавнашр, 1952.
43) Басмачество / МСЭ. - М., 1929. Т. 1. С. 599-600; Басмачество / МСЭ. 3-издание. – М., 1958. Т. 1. С. 825-826; Басмачество / БСЭ. 2-издание. - М., 1950. Т. 4. С. 286-287; Бас¬ма¬ч嬬с¬тво / БСЭ. 3-издание. - М., 1970. Т. 3. С.
44) Крушельницкий А. Бухарская революция. Диктатура по телеграфу // Родина. 1989. №11. С. 30-39.
45) Касымов Ф., Эргашев Б. Бухарская революция. Дорогу выбрал курултай // Родина. 1989. № 11. С. 30-39.
46) Папоров Ю. Белое солнце пустыни? // Юность. 1990. №1. С. 80-85.
47) Ким П., Хасанов М. Басмачество: 1921-1924 годы // Звезда Востока. 1989. №6. С. 141¬-150; Хасанов М., Германов В., Шодиев Қ. Амир Олимхон фожиаси // Фан ва турмуш. 1991. №3. Б. 18-21; №4. Б. 26-31.
48) Болтабоев Х. Талабни қондирмаган инқилоб // Шарқ юлдузи. 1991. №1. Б. 131-138; Босмачилик: хақиқат ва уйдирма (давра сухбати) // Шарқ юлдузи. 1991. № 3. Б. 165-189; Донияров Ш. Мадаминбек ким эди? // Ёшлик. 1991. №4. Б. 24-29; Акрамов А. Босмачилик харакати ва унинг мохияти // Хаёт ва иқтисод. 1991. №7. Б. 58-63 және т.б.
49) История Казахстана с древнейших времен до наших дней (Очерк). - Алматы: Дәyip, 1993; Абдакимов А. История Казахстана. Учебное пособие. - Алматы: РИК, 1994; Масанов Н.Э. и др. История Казахстана: народы и культуры. Учебное пособие. - Алматы: Дайк-Пресс, 2001.
50) Абусеитова М.Х. и др. История Казахстана и Центральной Азии. Учебное пособие. - Алматы, 2001.
51) Садыкова Б. Мустафа Чокай. - Алматы: Алаш, 2004.
52) Садыкова Б. История Туркестанского легиона в документах (На русском и немецком языках). - Алматы: Қайнар, 2002.
53) Алланиязов Т.К. Казахский след в туркменском повстанческом движении (март-сентябрь 1931 г.) // Восток. - 2004. - № 1. С. 49-56.
54) Ауанасова А.М. Деятельность национальной интеллигенции Туркестана в первой четверти XX века. Алматы, «Қазақ университеті». 2001. - 262 c.
55) Зияева Д.Х. Национально-освободительное движение в Туркестане в историографии ХХ века (проблемы изучения истории восстания 1916 г. и движения «Истиклолчилик» 1918-1924 гг.). Автореф. дисс. Т., 1999. С. 47-48.
56) Каримов И. Мадаминбек. – Т., 2000. С.3
57) Туркестан в начале ХХ века: к истории истоков национальной независимости / Научный редактор Р.Я. Ражапова. - Т.: Шарк, 2000.
58) Узбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб. Узбекистон совет мустамлакачи-лиги даврида / Илмий мухаррир М. Жураев. - Т.: Шарқ, 2000.
59) Бухоро тарихи масалалари. - Бухоро: «Бухоро» нашриёти, 1996; Бухоро: тарих сахифалари. – Бухоро: «Бухоро» нашриёти, 1999.
60) Хоразм тарихи. – Урганч: Хоразм, 1997. II-жилд.
61) Ражапова Р.Ё. Суронли замонлар / Хива минг гумбаз шахри. - Т.: Шарқ, 1997. Б. 44-55.
62) Кощанов Б. Право на вторжение... (Неизвестные страницы истории Каракалпакии и Хорезма в 1919 - 1920 годы.) - Нукус: Каракалпакстан, 1993; Кощанов Б.А., Джумашев А.М. Зарубежная и отечественная историография истории Туркестана, Хорезма и Каракалпакстана в первой четверти ХХ века. - Нукус: Каракалпакстан, 1997; Кощанов Б., Сейтназаров М. Революция? Вторжение? События в Хивинском ханстве (1919 - 1920 гг.). - Нукус: Билим, 1997; Усенов Е. Хан Мақсым. - Нукус: Қарақалпақстан, 1997.
63) Қарақалпақстаннын жона тарийхы. - Нукус: Қарақалпақстан, 2003.
64) Хасанов М. Свои и чужие // Звезда Востока. 1996. №2. С. 154-168; Ша쬬сутдинов Р. «Босмачилар» ким булган? // Фан ва турмуш. 1997. №1. Б. 22-23; Уни¬нг узи. Фарғона қурбошилари // Фан ва турмуш. 1997. №2. Б. 24-25; Шам¬сут¬ди¬нов Р., Қодиров А. Шермухаммадбек хаётига чизгилар // Фан ва турмуш. 1999. № 2. Б. 14-15; № 3. Б. 18-19; № 4. Б. 20; Зиёева Д. Туркистон мустақиллиги учун кураш маса¬ла¬лари 20-30-йиллар талқинида // Узбекис-тонда ижтимоий фанлар. 1998. №1. Б. 67-73; Унинг узи. Эзгулик йулидаги бирлик // Фан ва турмуш. 1998. №3. Б. 8-9; Шод¬мо¬но¬ва С. Туркистон истиқ-лоли учун кураш масалалари хорижий тарихчилар талқинида // Узбекистон тарихи. 2000. № 1-2. Б. 89-95; Унинг узи. Манбалар сузлаганда // Фан ва турмуш. 2000. №4. Б. 24-25 ва б.
65) Қосимов Ф., Рашидов У. Бухорода қаршилик («босмачилик») харакати тарихидан лавхалар (1920-1924 йиллар). – Т., 1994; Касымов Ф. Драма рево-люции и правда истории. – Бухара, 1996; Унинг Узи. Бухоро республикаси тарихшунослиги. – Бухоро: «Бухоро» нашриёти, 1996; Норжигитова Н. «Бос-мачилик харакати» ва унинг совет тузуми давридаги тарихий адабиётларда ёритилиши. – Т., 1996; Хайитов Ш., Салмонов А., Йулдошев С. Узбек мухо-жирлиги тарихидан лавхалар. – Фарғона, 1998; Зиёева Д. Босмачилик: хақи-қат ва уйдирма. – Т.: Узбекистон, 2000; Зияева Д. Узи. Туркистон миллий озодлик харакати. – Т., 2000.
66) Зиёев Х. Узбекистон мустақиллиги учун курашларнинг тарихи. - Т.: 2001.
67) Рашидов У. Бухоро Халқ Республикаси (1920-1924 йй.). – Бухоро, 2003.
68) Остонова Г. Бухоро: қизил босқин тарихшунослиги. – Бухоро, 2003.
69) Саидов И.М., Голованов А.А. Истоки независимости: политическое про-тивоборство по национально-государственному самоопределению узбекского народа (1917-1920 гг.). – Самарканд: Изд. СамГУ, 2003.
70) Алимова Д.А. Джадидизм в Средней Азии. Пути обновления, реформы, борьба за независимость. – Т.: Узбекистон, 2000; Алимова Д.А., Голованов А.А. Узбекистон мустабид совет тузуми даврида: сиёсий ва мафкуравий тазйиқ оқибатлари (1917-1990 йй.). – Т.: Узбекистон, 2000.
71) АъзамхУжаев С. Туркистон Мухторияти. – Т.: Маънавият, 2000.
72) Мингноров А. Туркистонда 1917-1918 йй. миллий сиёсий ташкилотлар (Миллий матбуот материаллари асосида). - Т.: Маънавият, 2002.
73) Гиленсен В.М. Банды под зелёным знаменем. Басмачество в Таджи-кистане в 20 – нач. 30-х гг. и советско-афганские отношения // Военно-исто-рический журнал. 1999. №4; №5. С. 26-33; Он же. Разгром басмаческих баз в Афганистане // – Военно-исторический журнал. 2000. №1. С. 31-41; Он же. Повстанческое движение в Средней Азии и советско-афганские отношения в 1920-е – нач. 1930-х годов // Восток. 2002. №2. С. 56-69; Панин С. «Афган-ский след» в басмаческом движении // Азия и Африка сегодня. 1999. № 9. С. 58-63; Бойко В. Советско-афганская военная экспедиция в Афга-нистан 1929 года // Азия и Африка сегодня. 2001. № 7. С. 31-37; Он же. Сред¬не¬азиатская эмиграция в Афганистане в 20-е – нач. 30-х годов XX века // Ozbekiston tariхi. 2004. №3. С. 24-32; Юрина Е.А. Этническая ситуация в басмаческом движе-нии // Расы и народы. Вып. 27. М., 2001. С. 168-181 и др.
74) Яблочкина И.В. Рецидивы гражданской войны (1921-1925 гг.). - М.: Хельга, 2000.
75) Квалинг В. Гражданская война в России: белые армии. – М.-СПб.: АСТ, 2003; Басмачество. Сборник. - М.: Эксмо-Алгоритм, 2005 и др.
76) Медведев В. Нечаянная революция. Бухара, 1920 год // Дружба народов. - 1992. №1. С. 131-176.
77) Генис В.Л. Рагром Бухарского эмирата в 1920 году // Вопросы истории. - 1993. №7. С. 39-53; Он же. «Бутафорская революция» или Российское полпредство в Хиве 1920 году // Восток. 2000. №2. С. 5-26.
78) Персиц М.А. Застенчивая интервенция. О советском вторжении в Иран и Бухару в 1920-1921 гг. 2-изд. – М.: Муравей-Гайд, 1999.
79) Генис В. «С Бухарой надо кончать...». К истории бутафорских рево-люции. – М.: МНПИ, 2001; Он же. Вице-консул Введенский. Служба в Пер-сии и Бухарском ханстве (1906-1920 гг.). Российская дипломатия в судьбах. – М.: Социальная-политическая мысль, 2003.
80) Пылев А.И. Басмачество в Средней Азии: этнополитический срез (взгляд из ХХІ века). – Бишкек, 2006. – 244 с.
81) Зевелёв А.И. Историография советского Туркестана (Историография и источники по истории гражданской войны в Туркестане). – Т.: Б.И., 1968; Зевелёв А.И., Поляков Ю.А., Шишкина Л.В. Басмачество: правда истории и вымысел фальсификаторов. – М., 1986; Иноятов Х.Ш. Краткая историо-графия гражданской войны в Средней Азии. – Ташкент, 1974
82) Mustafa Chokay. Le mouvement nationaliste au Turkistan // Orient ef Occident. (Paris). – 1923. № 5. P. 45-47; Аталған автор. The Basmaji Movement in Turkistan // The Asiatic Review. (London). 1928. Т. 24. P. 273-288.
83) Mustafa Chokay. Les Soviets en Asia Centrale. - Paris, 1928; Мустафa Чокай. Туркестан под властью Советов (К характеристике диктатуры пролетариата). – Париж: Яш Туркестан, 1935; Мустафа Шоқай. Туркестан под властью Советов... // Тандамалы. – Алматы: Қайнар, 1999. Т. 2. С. 319-388;
84) Чокаев М. Отрывки из «Воспоминаний о 1917 годе». Токио-Москва, 2001
85) Mustafa Chokay.The Basmaji Movement in Turkistan // The Asiatic Review. (London). 1928. Т. 24. P. 283-285
86) Velidi. Bugunku Turkistan ve Yakin Tarihi. - Kair, 1928; Togan А. Zeki Velidi. Bugunku Turkili (Turkiston) ve Yakin Tarihi. - Istanbul, 1942 - 1947.
87) Turkistanli A. Receb Baysun. Turkistan Milli Hareketleri. – Istanbul, 1945.
88) Castagne J. Les Basmatchis: Le mouvement national des indigenes d’Asie сentrale depuis le revolution d’oktobere 1917 jusqu’en oktobre 1924. - Paris, 1925.
89) Castagne Jozeph. Turkistan Millii Kurtulus Hareketi (Ekim 1917- Ekim 1924). «Basmacilar». – Istanbul, 1980.
90) Bailey F.М. Mission to Tashkent. - London, 1946.
91) Hayit Baymirza. Turkistan im XX. Jahrhundert. - Darmstadt, 1956;
92) Хайит Б. Басмаческое движение // – Звезда Востока. 1992. №1. С. 97-105.
93) Turkistan zwischen Russland und China. - Amsterdam, 1971; Turkistan Rusya ile Cin arasinda. - Istanbul, 1975; «Basmachi». National Kampf Turkistans in den Jahren 1917 bis 1934. - Koln, 1992; Turkistan Devletlerinin Milli Mucadeleleri Tarihi. - Ankara, 1995; «Basmacilar». Turkistan Milli Mucadele Tarihi (1917 - 1934). - Ankara, 1997; Milli Turkistan hurriyet davasi. «Milli Turkistan» mecmuasinda bildirilgan fikirlar. – Ankara, 2005 және т.б.
94) Broxup M. Basmachilar. - Ankara, 1984.
95) Olcott М. D. The Basmachi or Frelmens Revolt in Turkistan 1918 - 24 // Soviet studies. (Oxford). 1991. № 7. Р. 352-369.
96) Salahi R. Sonyel. Enver Pasa ve Orta Asya’da Basgosteren «Basmaci» Akimi // «Belleten» Dergisi. - Ankara, 1990. IV-cilt. S. 1179-1208.
97) Fraser G. Basmachi-I // Central Asian Survey. (Oxford). - 1987. - № 1. P. 1-73; Basmachi-II // Central Asian Survey. (Oxford). - 1987. - № 2. P. 7-42.
98) Bademci Ali. 1917 - 1934. Turkistan Milli istiklal Hareketleri ve Enver Pasa. Korbasilar. - Istanbul, 1975. 1-cilt.
99) Sevket Sureyya Aydemir. Makedony’dan Ortaasya’ya Enver Pasa. - Ankara-Istanbul, 1993. III-cilt. 1914-1922. 4-baski.
100) Эдвард Карр. История Советской России. Кн. I. Большевистская рево-люция 1917-1923. – М.: Прогресс, 1990. Т. 1-2.
101) Buttino M. Ethnicite et politigue dans la guerre civile: a propos du basmacestvo au Fergana / Cahelr du Monde russ (Paris). 1997. №2. P. 195-222.
102) Eisener R. Who was Ibrahim bek? // VII-ESCAS Conference. – Wien, 2000. P. 1-10.
103) Buttino M. La rivoluzione capovolta. - Napoli, 2003.
104) Емельянова Г. К вопросу о национальной самоиден¬ти¬фи¬ка¬ции волжских татар в конце XIX - начале ХХ веков: татаризм, тюркизм и исламизм // Мир ислама. (Казань). - 1999. - № 1-2. С. 109-122; Кемпер М. Между Бухарой и Сре䬬ней Волгой: столкновениие Абд ан-Насра ал-Курсави с улемами тради¬цио¬на¬лис¬та¬ми // Мир ислама. - 1999. - № 1-2. С. 159-170; Ислам в татарском мире: история и совре¬менность. - Казань, 1997. С. 379.
105) Эргашев Б.Х. Идеология национально-освободительного движения в Бухарском эмирате. - Т.: Фан, 1991. С. 26; Мухаммеджанова Л.П. Обществен-но-политическая ситуация в Бухаре в начале XX века и развитие демократии-ческого движения (1908-1920 гг.).: Автореф. дис. ... канд. истор. наук. - Т., 1999. С. 18-19.
106) «Туркестанскому генерал-губернатору...» // Военно-исторический журнал. - 1990. - № 11. С. 78-87.
107) Узбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб. Узбекистон совет мустамла-качилиги даврида / Илмий мухаррир М. Жураев. - Т.: Шарқ, 2000. Б. 15.
108) Афғоний / Ислом. Энциклопедия. А-Х. - Т.: Узбекистон миллий энциклопедияси, 2004. Б. 34.
109) Ислам / Энциклопедический словарь. - М.: Наука, 1991. С. 26.
110) Узбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб. Узбекистон совет мустамла-качилиги даврида... Б. 16.
111) Фитрат. Хиндистонда бир фаранги ила бухороли мударриснинг жадид мактаблари хусусинда қилғон мунозараси / Танланган асарлар. / Нашрга тайёрловчи Х. Бол¬табоев. - Т.: Маънавият, 2000. 1-жилд. Б. 46-98.
112) Айний С. Бухоро инқилоби тарихи учун мате¬ри¬ал¬лар / Асарлар. 8 томлик. - Т., 1963. Т. 1. Б. 181-349.
113) Абд-ар-Рауф. Рассказы индийского путешественника. Бухара как она есть. / Перевод с персидского А.Н. Кондратева. - Самарканд, изд. Махмуд-ходжи Бекбуди, 1913; Фитрат. Хинд сайёхи баёноти / Танланган асарлар. - Т.: Маънавият, 2000. 1-жилд. Б. 98-168.
114) Файзулла Хужаев. Бухородаги революция ва Урта Осиёнинг чегараланиши тарихига доир / Танланган асарлар. - Т.: Фан, 1976. Т. 1. Б. 99.
115) Фитрат. Нажот йули (Рахбари нажот) / Таржима ва изохлар муаллиф-лари: Ш. Вохидов, Г. Музаффарзода. - Т.: Шарқ, 2001. - 176 б.
116) Шурои Исломиянинг қарор ва хужжатлари // Нажот. 1917, 9 апрель; Улуғ Тур¬кистон. 1917, 25 апрель; Турк Адами Марказият фирқаси // Турон. 1917, 10 сентябрь және тағы басқалар.
117) Умумтуркистон мусулмонларининг қурултойи // – Кенгаш. 1917, 12 сентябрь.
118) Туркистон мусулмонларининг IV қурултойи // Улуғ Туркистон. 1917, 9 декабр; Эл байроғи. 1917, 13 декабрь және тағы басқалар.
119) Рыскулов Т.Р. Собрание сочинений в трёх томах. – Алматы: Қазақстан, 1998. Т. 3. С. 169-170.
120) Султон-Галиев М. Статьи. Выступления. Документы. – Казань: Татар-ское книжное издательство, 1992. С. 358-359, 468-469.
121) Тайны национальной политики ЦК РКП. Стенографический отчёт сек-ретного IV совещания ЦК РКП, 1923 г. - М.: Инсан, 1992. С. 15-23, 23-26, 39-40, 40-42. 43-45, 52-54, 54-57, 64-66, 73-80, 80-86, 94-96, 99-105, 110-116, 116-121, 122-127, 164-171, 171-172, 221-229, 231-233, 260-264, 268-269, 273-274.
122) Туркестанский Г. Кто такие джадиды. - Т.: Изд. САКУ, 1926. С. 11-22; Галузо П.Г. Туркестан - колония. Очерк истории Туркестана от завоевания русскими до рево¬лю¬ции 1917 года. - М.: КУТВ, 1929. С. 144-152; Аршаруни А. и Габидуллин Х. Очерки пан¬исламизма и пантюркизма в России. - М.: Безбожник, 1931. С. 5-63, 165-182; Бобо¬хужаев А.Х. Пантуркизм – империа-лизмнинг идеологик қуроли. - Т., 1954. - 40-б.; Пан¬исломизм. - Пантуркизм / Узбек совет энциклопедияси. - Т.: УзСЭ Бош редаꬬция¬си, 1976. Т. 8. Б. 399-400; Панисломизм. - Панисломист. - Панисломчи. - Пантуркизм. – Пантур-кист / Узбек тилининг изохли луғати. - М.: Рус тили нашриёти, 1981. Т. 1. Б. 571; Панисломизм. - Пантюркизм / Гражданская война и военная интер-венция в СССР. Энциклопедия. 2-издание. – М.: Советская энциклопедия, 1987. С. 427, 428; Панисламизм. - Пантюркизм / Советский энциклопедичес-кий словарь. 4-издание. - М.: Советская энциклопедия, 1987. С. 963, 964 и др.
123) Мамадазимов А. Политическая история таджикского народа. - Душанбе: Дониш, 2000. С. 251-258; Хайдаров Г.Х. История таджикского народа: XX век. – Худжанд, 2001. С. 120-123.
124) Эрк. 1992, 19-26 февраль.
125) К-ов А. Два голоса // Еженедельник политработника. 1921, 16 января.
126) Генис В. «С Бухарой надо кончать...». К истории бутафорских рево-люций. Документальная хроника. - М.: МНПИ, 2001. С. 56.
127) Туркестан в начале ХХ века ... с. 168.
128) Сонда, 174-175 бб.
129) Бұл да сонда, 174-175 бб.
130) Фрунзе М.В. Собрание сочинений. - М.-Л., 1929. Т. 1. С. 128.
131) Котенов А.А. о разгроме басмаческих банд в Средней Азии // – Военно-исторический журнал. 1987. №2. С. 59-64.
132) Известия. (Ташкент). 1920, № 29, 8 февраля.
133) Зиёева Д. Туркистон миллий озодлик харакати (Мустабид тузумга қарши 1916 йил ва 1918 - 1924 йиллардаги халқ курашлари тарихшунослиги). - Т.: Ғафур Ғулом нашриёти, 2000. Б. 32; Эпштейн М.С. Наша борьба с басмачеством. Последние директивы ЦК РКП. - Т., 1922. С. 6.
134) Файзулла Хужаев. Танланган асарлар... Т. 1. Б. 249.
135) Сонда. 249-250 бб.
136) История Бухарской Народной Советской Республики (1920 - 1924 гг.). с. 198-203; 215-217.
137) Файзулла Хужаев. Танланган асарлар... Т. 1. Б. 461.
138) Ишанов А.И. Бухарская Народная Советская Республика. - Т.: Узбекистан, 1969. С. 274-275, 276-277.
139) Ражапова Р. Суронли замонлар / Хива минг гумбаз шахри. - Т.: Шарқ, 1997. Б. 46-47.
140) Кощанов Б., Сейтназаров М. Революция? Вторжение? События в Хивинском ханстве (1919 - 1920 гг.). - Нукус: Билим, 1997. С. 26-29; Генис В. «Бутафорская революция» или Российское полпредство в Хиве в 1920 году // Восток. - 2000. - № 2. С. 10-12.
141) Маткаримов М. Хоразм республикаси: давлат тузилиши, нозирлари ва иқтисоди. - Урганч, 1993. Б. 41-42.
142) Папоров Ю. Белое солнце пустыни?.. // Юность. - 1990. - № 1. С. 83-84.
143) Тайны национальной политики ЦК РКП. Стенографический отчёт секретного IV совещания ЦК РКП, 1923 г. С. 25, 121.
144) Тайны национальной политики ЦК РКП. Стенографический отчёт секретного IV совещания ЦК РКП, 1923 г. С. 122, 123-124.
145) Хидоятова Н.Г. Басмаческое движение в современной советологии.: Автореф. дис. ... канд. истор. наук. - Т., 1993. - 24 стр.
146) Сlenda Fraser. Basmachi-II // Central Аsian Survey (Oxford). - 1987 . - Vol 6. - № 2. P. 7-8.
147) Hayit B. Islam unden Russian Rule. - Istanbul, 1981. P. 65.
148) Туркистон фронти / Узбек совет энциклопедияси. Т. 11. Б. 379.
149) Крущельницкий А. Бухарская революция. Диктатура по телеграфу // Родина. - 1989. - № 11. С. 33.
150) История России ХХ век / Ответственный редактор В.А. Дмитренко. - М.: АСТ, 2000. С. 218.
151) Нурмагамбетова Р.К. Движение Алаш и Алаш-Орда. Историография проблемы. 1920-1990-е годы XX века. - Алматы, 2003.
152) Тайны национальной политики ЦК РКП. Стенографический отчёт секретного IV совещания ЦК РКП, 1923 г. С. 43.
153) Узбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб. Узбекистон совет мустамла-качилиги даврида... Б. 84-85.
154) Бехбудий М. Қозоқ қариндошларимизға очиқ хат // Хуррият. 1918, 26 январ; Унинг Узи. Танланган асарлар. 2-нашри. - Т.: Маънавият, 1999. Б. 204.
155) Туркестан в начале ХХ века: к истории истоков национальной независимости. С. 166-167.
156) A.Zeki Velidi Togan. Bugunku Turkili (Turkistan) ve Yakin Tarihi. - Istanbul, 1981. 1-cilt. Bate ve Kuzey Turkistan. 2-baski. S. 388.
157) Сайидхонов А. Фарғонада Эргаш хукумати // Улуғ Туркистон. 1918, 16 июл.
158) Туркестан в начале ХХ века: к истории истоков национальной независимости. С. 193.
159) Сонда. С. 200-201.
160) Наша газета. 1918, 22 декабря.
161) Наша газета. 1918, 4 декабря.
162) Туркестан в начале ХХ века: к истории истоков национальной независимости. C. 201.
163) Муравейский С. (Лопухов В.) Очерки по истории революционного движения в Средней Азии. - Т.: Узгиз, 1926. С. 24.
164) Известия (Коканд). 1919, 21 февраля.
165) Hayit Baymirza. Basmatsch... S. 98.
166) Зевелев А.И. Из истории гражданской войны в Узбекистане. - Т.: Госиздат, 1959. С. 331.
167) Наша газета, 1919, 20 февраля.
168) Зевелев А.И. Из истории гражданской войны в Узбекистане. С. 133-134.
169) История гражданской войны в Узбекистане. Т. I. С. 323-324.
170) Рыскулов Т. Революция и коренное население Туркистана. Ч. I. 1917-19. С. 91-93; Рыскулов Т.Р. Собрание сочинений в трех томах. – Алматы: Қазақстан, 1997. Т. 1. С. 169-171.
171) Қоңыратбаев О.М. Тұрар Рысқұлов. Қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі. – Алматы, «Қазақстан», 1994. 79-80 бб.
172) Туркестан в начале XX века ... С. 206-207.
173) Сонда, 223 б.
174) Бұл да сонда, 212.
175) Воспоминания участников гражданской войны в Андижанской области. Вып. I. С.19, 25.
176) Marco Buttino. La rivolutione capovolta. - Napoli, 2003. P. 375; Марко Буттино. Роль курбаши Мадаминбека в Ферганском повстанческом движе-нии и переговоры с советской властью (1918 - 1920 гг.) // Марказий Осиё ХХ аср бошида: ислохотлар, янгиланиш, тараққиёт ва мустақиллик учун кураш. Жадидчилик, мухториятчилик, истиқлолчилик. - Т.: Маънавият, 2001. Б.119.
177) Ибодинов А. Қyрбоши Мадаминбек. - Б. 56.
178) Рафиков М. От Волги до Тянь-Шаня. - Казань: Татарское книжное изд-во, 1976. С. 54-105.
179) Веревкин-Рахальский. Мои 90 лет. Воспоминания. С. 86-87.
180) Туркестан в начале XX века ... С. 222.
181) Бұл да сонда, 222 б.
182) Бұл да сонда, 227 б.
183) История Хорезмской Народной Советской Республики. С. 230.
184) Иркаев М. История гражданской войны в Таджикистане. С. 370.
185) История гражданской войны в Узбекистане. Т. II. С. 333.
186) Ишанов А. Бухарская Народная Советская Республика. С. 303-304.
187) Боевой путь войск Туркестанского военного округа. – М., 1959. С. 163.
188) Тайны национальной политики ЦК РКП. Стенографический отчёт секретного IV совещания ЦК РКП, 1923 г. С. 80-85, 260-263.
189) Сталин И. Асарлар. – Т.: Уздавнашр, 1949. Т.5. Б. 378-380.
190) Тайны национальной политики ЦК РКП... С. 165, 268.
191) Сборник указаний по борьбе с басмачеством. С. 6-26.
192) Бұл да сонда. 8-21 бб.
193) История Бухарской Народной Советской Республики. С. 268; Туркестан-ская правда. (Ташкент), 1923, 17 августа.
194) Glenda Frazer. Basmachi-II. P. 17.
195) История гражданской войны в Узбекистане. Т. II. С. 309.
196) История Бухарской и Хорезмской Народных Советских Республик. С. 162.
197) Погорельский И.В. История Хивинской революции и Хорезмской Народной Советской Республики. С. 196.
198) Сборник указаний по борьбе с басмачеством. С. 50-54.
199) Сонда, 52-54 бб.
200) Каландаров Н. Образование и деятельность Хорезмской Коммунисти-ческой партии. – Т.: Узбекистан, 1975. С. 257.
201) Иркаев М. История гражданской войны в Таджикистане... С. 443.
202) История Бухарской Народной Советской Республики. С. 171.
203) Иркаев М. История гражданской войны в Таджикистане... С. 466-467.
204) Пограничные войска в СССР. 1918 - 1928. С. 605-607.
205) Поляков Ю.А., Чугунов А.И. Конец басмачества. С. 115.
        
        АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
“ЖАЛПЫ ТАРИХ” КАФЕДРАСЫ
ӘОЖ ... ... ... ... ... ... билігіне қарсы
қарулы қозғалыс (1918-1924 жылдар)
6NО114 - тарих
магистрлік диссертация
Ғылыми жетекшісі: тарих
ғылымдарының
кандидаты, доцент О.М.Қоңыратбаев
Көлемі – 90 ... ... ... ... | ... Түркістандағы бүкілхалықтық қозғалыстың идеялық-саяси |23-39 |
|тамырлары және мәні | ... | ... |XX ... ... ... ... ... және |23-30 |
| |азаттық идеялары | |
| ... |
| |. | ... ... ... ... ... ... қарулы |31-39 |
| ... мәні мен ... | |
| ... | |
|2 тарау. ... ... ... қозғалыстың негізгі даму |40-71 |
|кезеңдері | ... ... | ... |Түркістанда кеңес режиміне қарсы қарулы қозғалыстың |40-58 |
| ... және ... ... жылдар) | |
| ... | ... ... өлкесіндегі 1921 - 1924 жылдардағы қарулы |59-71 |
| ... | |
| ... |
| ... | ... | 72-76 ... ... |77-90 |
| | ... ... мен әдебиеттер көрсеткіші | ... | ... ... ... мен ... ... өз ... болған 1991 жылдан бері отанымыздың өткен тарихына сын көзбен ... ... ... ұлт ... ... ... және ... тән
ерекшелік белгілері бар құбылыстарды анықтау аса маңызды да ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік өңірлері
Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірген
болатын. ... ... ... сол ... ... ... ... ұғымға тек Қазақ Автономиялы ... ... ғана ... ... ... жүр. ... ... тең жартысы кірген Түркістан ... Отан ... ... ... Бұл ... және ... қате түсінік. Түркістан
Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының ... да ... ... ... ... ... ... да біз үшін Түркістан тарихын
зерттеу аса маңызды және өзекті мәселе болып қала береді.
Диссертацияның мақсаты мен ... ... ... ... аралығында кеңес билігі мен қызыл әскерге қарсы ... ... ... және ... ... ... – біздің магистрлік
диссертациямыздың басты мақсаты болып табылады. Осы негізгі мақсатқа ... үшін ... ... белгіленді:
Түркістан өлкесінде кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыс тарихының
дерекнамасы мен тарихнамасының мәселелерін талдау;
Түркістандағы жалпы халықтық ... ... ... көрсету;
XX ғасырдың басында Түркістан қоғамында реформизм және азаттық идеяларының
таралуы мен қарулы ... бұл ... ... ... ... ... кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыстың мәні мен
табиғатын ашып беру;
Қозғалыстың эволюциясын: оның ... ... ... ... ... мен ... ұшырауын, кеңестерге қарсы күрестің басты
бағыттарын зерттеу; оның кезеңдерін бөліп қарастыру;
Кеңес билігі мен қызыл ... ... ... ... ... әрекет етуші
күштердің әлеуметтік топтарын және ұлттық-этникалық құрамын сараптап
талдау; қозғалыстың жалпы қатысушылардың санын анықтау;
қарулы қозғалыстың ... ... мен дем ... ... ұйымдасу және саяси формалары: құрбасшылардың құрыл-тайлары,
құрбасшылардың әскери ұйымдасуы мен әскердегі басқару ... ... ... ... ... ... ... мен маңызын
зерттеу;
Кеңестік Ресей мен Түркістандағы большевиктер өкіметінің, қызыл армияның
(Түркістан майданының) қарулы қарсылық қозғалысына қатысты қолданған
басқыншылық саясатының ... ашып ... ... Орта ... ... Орталықтан жіберілген, шексіз өкілеттілікке ие болған түрлі
комиссиялар мен бюролар қызметтерінің отаршылдық белгілерін анықтау;
Өлкедегі қарулы ... ... ... ... ... ... арасында орын алған негізгі қайшылықтар мен
келіспеушіліктердің себептерін ашып беру;
Қарулы күрестің жеңіліске ұшырау себептерін талдау.
Зерттеу тақырыбының ... ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеу барысында оның
хронологиялық шегі ... ... ... ...... ... ... Осы дәуірде қарулы күрес өлкеде өзінің ... ... ... ... мен ... ... қарсы бағытталған ұлттық қарсылық
қозғалысы қысқа уақыт ішінде ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс 1924 жылдың аяғында Орта
Азияда ұлттық-аумақтық межелеу жүргізілгеннен кейін айтарлықтай ... ... ... ... ... ... да қоз-ғалыс тарихында
1918-1924 жылдар жеке және дара бір кезеңді құрайды.
Диссертациялық ... ... ... ... ... ... республикасының Ферғана, ... ... ... ... ... ... ... Бұқара мен Хорезм республикаларының Түркістанмен шекараларлас
аудандары кіреді.
Диссертацияның әдістемелік ... ... жазу ... ... ... ... болып табылатын объек-тивтілік
және тарихилық, сондай-ақ, жалпы ғылыми және арнайы тарихи ... ... ... ... ... (талдау, логикалық ... ... ... жұмысында тарихи танымның ар-найы әдістері
(хронологиялық, салыстырмалы-тарихи, синхрондық, структу-ралық және ... ... ... ... әдіс диссертация-да белсенді түрде
қолданылып, ол барлық тарихи оқиғаларды хронологиялық тәртіпте келтіруге,
жан-жақты суреттеуге ... ... ... ... орын ... ... әлеуметтік, діни-рухани процестердің негізгі мәнін ашуға,
олардың терең тамырларын көрсетіп беруде өз ... ... ... бір ... ... да (Мәскеу мен Ташкентте), Түркістан өлкесінің
түрлі жерлерінде де орын ... әр ... ... және ... ... қалпына келтіру ісінде өз көмегін тигізсе, әскери,
қоғамдық-саяси, ... ... және діни ... мен
бағыттарды терең зерттеу қажеттілігі структуралық әдісті қолдануға алып
келіп, бұл әдіс мәселенің құрамдас ... ... осы ... ... ... мен ... ... ашуға өз үлесін қосты. Көптеген
ғылымдар үшін тән болып келетін статистикалық әдіс те зерттеу ... ... ... ... ... ... мен әр ... дәлел-
дәйектер көмегімен зерттеу жүргізілген мәселенің ... ... және ... ... ... ... ... берді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы оның объектісін, мақсаттары мен мін-деттерін
тандаумен, жаңарған деректік және ... ... ... қол ... ... ... жұмыста отандық тарих ғылымында алғаш рет 1918-1924
жылдарда ... ... ... билігіне қарсы орын алған қару-лы
қозғалыстың тарихын жан-жақты әрі ... ... ... ... ... ... ... келтіруге әрекет жасалынды. Бұл тарихты
қалпына келтіру негізінде деректік базаның ақпараттық әлеуетін жалпыландыру
мен жүйелеу, оған ... ... ... ... және ... ... ... тарихнамалық мұрасын қайта зерттеу, тақырыптың бұрын түрліше
объективті және ... ... ... ... ... ... оған ... баға беру, сондай тақырыптың түрлі мәселелерін қайта
қарастыру жатыр.
Отандық тарих ... ... рет ... ... азаттық
жолында күрескен халықтардың аймақтық қарулы ... ... ... ... ... осы қозғалыстардың себептері мен
эволюциясы, қозғалыстың әрекет етуші күштерінің этникалық және ... ... ... ... ... мен ... қозғалыстың аймақтардағы саяси процестерге жасаған ықпалы, ... ... ... қозғалыстардың жоғарыда аталған
аспектілерін қарастыру негізінде диссертацияда қарулы ... ... мен ... ... бірқатар жаңа тұжырымдар өз көрінісін
тапты.
Зерттеу тақырыбының деректік базасы. Диссертациялық жұмысты ... ... ... шыққан түрлі құжаттардың жинақтары кеңінен
пайдаланылды. Оларды шартты түрде екі үлкен ... ... ... ... ... ... ... құжаттары болса [1], екіншісі – ... ... ... ... мен ... ... [2]. ... біраз бөлігі осы 1918-1924 жылдар аралығында ... ... ... жинақтар арасында Бакуде 1920 жылы 1-8 қыркүйекте болып
өткен Шығыс халықтарының I-ші құрылтайы және ... 1923 жылы ... ... ... ... ... республикалар мен облыстардың жауапты
қызметкерлерінің IV-ші кеңесінің стенографиялық есептері маңызды орын
алады. Аталған ... ... мен ... ... Бұқара, Хорезм
республикаларының жетекшілері, ұлттық зиялы қауымның өкілдері қатысып,
кеңес ... ... ... түрлі жақтарына баға беріп, қарулы
қозғалыс қатысушыларына жанашырлық білдірген.
Екінші топтағы деректер арасында Түркістан өлкесі Мұсылмандар ... ... және ... ... ... бас штабы-ның Арнайы
органдар қызметкерлерімен жарыққа ... ... өз ... ... ... ... ... басмашылық...» атты кітапта
Ферғана құрбасшыларының әскери қызметі мен жеке ... ... ... ... мен ... ... құнды мәліметтер бар.
Сондай-ақ, Түркістан майданының штабы шығарған «Басма-шылықка қарсы ... ... ... ... ... ... ... талқандау
керектігі жайлы КСРО Қарулы күштерінің Бас қол-басшысы С.С. Каменевтың
арнайы ... ... 123 ... тұратын нұсқаулар келтірілген.
Өкінішке орай, бұл ... осы ... ... отандық және шетел
тарихшыларының ғылыми сараптау аясына алынбай, назардан тыс қалып отырды.
Сонымен ... ... ... ... орыс ... жарыққа шыққан
Түркістан тарихына қатысты жекелеген еңбектерде [3], 1997 жылы ... ... «Жас ... (І-ші том) ... [4], 1998 жылы ... және орыс ... ... Ахмад Заки Валидидің хаттары, сондай-
ақ 1999 жылы Мәскеуде басылған Валиди мен ... ... ... ... ... ... ... баспасөз беттерінде» библиографиясында
[6], татар халқының көрнекті қайраткері – ... ... ... ... ... және сот материалдарында [7] аталған зерттеу
тақырыбына қатысы бар ... көзі ... ... көптеген құжаттар
жарияланды. Әсіресе, Валиди мен Мұстафа Шоқайдың хаттары, сондай-ақ М.
Сұлтан-Ғалиевтың тюркизм мен ... ... ... ... ... тарихи маңызға ие.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары Түркістан өлкесінде орын алған ұлт-азат-тық
қозғалыс туралы тың материалдар мен мәліметтерді ... ... ... ... ... ... ... береді. Сол уақытта Орталықта
(Мәскеуде) және жергілікті ... ... ... шыққан келесідей
газеттер: «Еженедельник ... ... ... ... ... ... Бұқара; Андижан; Қоқан), «Наша газета», «Красная
звезда» (Ташкент), «Красная Фергана», «Красноармейская газета», ... ... ... ... Бухара», «Свободный Самар-канд»,
«Советский Туркестан», «Туркестанская правда», ... ... ... ... ... «Ферғана», «Хур-рият» ... ... ... ... ... ... «Военная мысль
и революция», «Военное дело в Средней Азии», «Военный работник Туркестана»,
«Еженедельник политработника», ... ... ... ... мысль», «Коммуни-стическая революция»,
«Красная казарма», ... ... ... ... ... ... Азии», «Народное хозяйство Турке-стана», «Новый Восток»,
«Революционный ... ... ... ... ... мен
мәліметтер зерттеу жұмысын даярлау барысында кеңінен пайдаланылды.
«Красная звезда» (1922-1926), «Красноармейская газета» ... ... (1921) ... ... газеттері беттерінде басмашылар
қозғалысына қатысты көп ... ... ... ... ... ... жеке мәліметтер кездесіп, ірі құрбасшыларға сипат-
тамалар берілген.
Зерттеуде сонымен қоса «Бюллетень ... ... ... ... ... І-ой Экономической Конференции ... ... ... ... и ... «Бюлле-тень
Центрального статистического управления Туркестанской Республики»,
«Бюллетень VI Конференции Коммунистической партии ... ... ... ... ... ... ... бюллетень
СНК и Экономического ... ... атты ... ... мен ... ... тақырыбының түрлі жақтарын
ашу барысында пайдаланды.
Зерттеу жұмысына қатысты деректердің ... бір ... ... ... ... – 30-шы ... ... демек, қарулы қозғалыс
өлкенің жекелеген облыстарда әлі де толығымен аяқталмаған уақытта жарық-қа
шыға ... ... ... ... ... мен ... мен естеліктері жатады. Осы топқа кіретін деректерде келтірілген
материалдар субъективті ... ие ... жеке атап ... жөн. ... ... ... ... естеліктеріне негізделе отырып
жазылған болатын. Мемуарларды кеңес және ... ... деп ... ... ... ... болады. Бірінші топ мемуарлары [8] арасында ... ... [9] және М. ... «Турмуш уриништери» [10] атты
шығармалары өз объективтілігімен ерекшеленді. Сондай-ақ, ВЧК-ОГПО-ның Шығыс
бөлімінің директоры, ... Г. ... ... ... ... ... тілінде жариялаған мемуарларында [11] Түр-кістан ... ... ... ... бар. Чекист А. Валишев және ... М.А. ... ... де ... ... ... кездеседі.
Екінші топ естеліктеріне кеңес өкіметіне қарсы опозициялық ... ... Орта ... ... билігіне қарсы бағытталған қарулы
қозғалыстың дем берушілері мен идеологтары болған, кейіннен КСРО-дан
тысқары жерлерге, дәлірек айтқанда Түркия, Ауғанстан, Иран, Еуропа мем-
лекеттеріне өз ... ... ... кетуге мәжбүр болған түрік-мұсылман
зиялылары эмиграцияда жүріп жарыққа шығарған мемуарлары мен естелік-терді
жатқызуға болады. Олардың авторлары Түркістанның ... ... ... саяси және әскери қайраткерлері әмір Саид Алимхан [12], Мұстафа
Шоқай [13], Ахмад Заки Валиди Тоған [14], Шермұхаммедбек [15], Мунаввар
Қари [16], ... Қажы ... [17], ... ... [18], ... [19], ... ... Еркин [20], Мария Шоқай [21] (Мұстафа
Шоқайдың әйелі) ... Бұл ... ... ... кеңес
билігіне қарсы жүргізген ұлт-азаттық күресінің үгіт-насихаты ... ... ... ... 20-30 ... аралығында Орта Азиядағы қарулы қозғалыс
тарихының мәселелері зерттеушілерді ... бері ... ... ... ... қатысты кеңес зерттеушілерінің алғашқы публикация-лары
өлкеде қарулы қозғалысқа қарсы соғыс әлі де ... ... ... ... ... 20-шы жылдардың ортасына жатады. Кеңес дәуірі бойы
осы қарулы қозғалыстың тарихы ... ... ... ... нәтижесінде кеңес тарихнамасында аталған қозғалысқа арналған
40-тан астам зерттеулер мен ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстың тарихына арналған ... ... ... ... ... ... Шетел та-рихнамасында
да «Орта Азияны ... ... ... ірі ... ... ... мен ... жинақталған болатын.
Түркістан өлкесінде кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыс ... бай, ... ... ... ХХ ... екінші
жартысында әлемде орын алған бірқатар саяси сипаттағы себептердің, түрлі
саяси ... мен ... ... ... қарулы қозғалыс тарихы біржақты
зерттелініп, түрлі интерпретациялар мен бір-біріне ... ... ... ... ғалымдары өз назарын қарулы ... ... ... өлкеде оған қарсы кеңес өкіметінің күресіне
көбірек аударған болса, шетел зерттеушілері қарулы қозғалыстың ұлт-азат-тық
сипаты туралы ... ... ... ... Осы ... ... кеңес және шетел тарихнамасында үстем болып тұрған ... ... ... ... ... ұмтылғандықтан да, олардың
қаламынан шыққан еңбектеріне де ... түс тән ... ... ... қатысты барлық әдебиеттерді екі ... ... ... ...... дәуірі; екіншісі – тәуелсіздік ... ... ... ... ... өз кезегінде үш кезеңге бөлінеді: 1) ... 20-шы ... 2) ... ... 3) ХХ ... 80-шы ... – 90-шы жылдардың басы.
Бірінші дәуірдің бірінші кезеңі – XX ғасырдың 20 ... ... ... билігіне қарсы қарулы қозғалыс бойынша жүргізілген ... яғни ... пен ... ... ... ... ... мен ондаған кітаптарда [22] авторлар қарулы ... ... оның ... мен ... табиғаты қандай деген сауалдарға жауап
беру міндетін өз алдарына қойып, ... осы ... ... ... ... арқа сүйеген еді. Бірақ бұл жайтқа ... ... өз ... Орта ... ... ... ... процесіндегі өзіне тән болған ерекшеліктерін жеке атап ... ... ... ... ... ахуалға ұлттық, діни ерекшеліктер мен
әлеуметтік өмірдің ескі ... ... ... етіп тұрғандығы, сондай-ақ
осы ерекшеліктер қалайша артынан «контрреволю-циялық басмашылықтың» ... ... ... ... ұмтыла отырып, алғашқы кеңес
өкіметі ... қате ... және ... көп көңіл аударды.
Бұл мәселе бойынша тұңғыш көлемді ... ... ... ... лауазымды қызметтерде жұмыс істеген, РКП(б) ОК Түркбюро төр-ағасының
орынбасары Г.И. Сафаровтың қаламынан ... ... онда ... және ... ... большевиктер басқыншы-лығынан кейінгі
ахуал, Түркістанда кеңес өкіметінің орнатылуы, Түркістан ... ... ... ... қызыл гвардияшылар мен армян дашноқтар
отрядтарымен ... ... ... ... алқабындағы қарулы
қозғалыстың пайда болу себептері, оның мәні мен күрес ... ... ... ... соғыс қимылдары туралы егжей-тегжейлі тоқталып
өтеді. Бірақ Г. Сафаровтың большевистік позицияда ... бұл ... мәні мен ... ... ... ... оның ... сипаттамасынан көруге болады: «Басмашы-лық, бір жағынан, Қоқан
автономиясының талқандалуы мен отаршылдық ... ... ... ... үшін күрес өз бастауын ... ... ... дағдарыс – аштық, Ферғанадағы мақта ... ... ... өз ... ... ... айырылған өзбек-сарт
буржуазиясы және үйреншікті ісінен қол үзген мардикер, чайрикер және ... ... өсіп ... ... ... ... Т. ... И. Хыдыралиев, Ф. Хожаев кеңес
билігі өктем етіп тұрған жағдайда өз еңбектерінде осы ... ... толы ... қозғалысқа баға беруде асқан сақтықпен келген-деріне
қарамастан, қарулы қозғалыс туралы ... ашық ... бас ... ... ... бірі, түрік-мұсылман зиялылары-ның
жарқын өкілі болған Тұрар Рысқұлов ... ... ... ... ... халқы» атты танымал еңбегінде Ферғана алқабында
1917-1919 жылдар ... орын ... ... ... ... зерттеп, қозғалыстың мән-мағынасын, алғышарттары мен себептерін
көрсетіп берген. Автордың пікірінше, ... ... ... ... ... ... өлкесінде жүргізген отаршылдық және ұлтшылдық
саясаты, жергілікті халықтың мұн-мұқтажымен санаспауы, мүдделерін есепке
алмауы, ... ... ... аяқ ... таптауы қарулы
қозғалыстың үнемі өріс ... ... ... ... ... болған.
Түркістан өлкесі Мұсылмандар бюросы төрағасы болған Т. ... ... ... ... ... және армян дашноқтарының бөлімдері Ферғана
алқабында жасаған озбырлықтары мен бассыздықтары ... ... ... ... билігінің жергілікті халықтарға қатысты жүргізген қатыгез,
аяусыз саясатын ашық көрсеткен еді [24].
Түркістан Республикасы ОАК-нің ... ... ... (1891-1928)
өзінің мақаласында [25] Ферғана алқабында бұл қозғалысты ... ... ... ... ... ... Эргаштың, Мадаминбек-тің,
Шермұхаммедбек, Махкам Қажы, Аман Палуан, Ислам Палуан, Рахман-құл, Халқожа
Ишан сынды құрбасшылардың қызметін ... Оның ... 1918 ... ... 1919 жылдың сәуір айына дейін қысқа уақыт ішінде
Шахрихан, ... ... ... 180 ... ... ... ... мен армян дашноқтарының отрядтарымен тоналып өртелді. Әсіресе,
Қоқанкишлак, ... ... ... ірі ... тұрғындарымен бірге
толығымен жермен жексен болды. ... Ош, ... ... ... қызыл әскер жауынгерлері ... ... ... бұл ... ... ... Қорыта айтқанда,
И.Хыдыралиев мақаласында Ферғана алқа-бындағы қарулы қозғалыс пен ... ... ... ... ... құжаттарға сүйене отырып
көрсеткен болатын.
Жас бұқаралықтар партиясының негізін ... ... ... ХКК төрағасы Файзулла Хожаев (1896-1938) қарулы қозғалыс тарихы бойынша
бірқатар еңбектер жазған болатын. Оның «Үлкен ... ... ... ... бұл қозғалысты былайша баяндап берген:
«Басмашылық қозғалысы шиеленіскен саяси, антикеңестік ... ие ... Орта ... үш ...... ... және ... халқының бұқаралық қозғалысына айналды. Қозғалыстың ... ... ... ... ... ... оған ... ұлттық
зиялылар, молдалар мен байлар да жетекшілік еткен болатын ...» [26].
Файзулла Хожаевтың «басмашылық» қозғалысының ... ... ... ие ... ... қолбасшыларының басым бөлігі ұлттық зиялы
қауым өкілдері мен шын ... ... ... адамдардан құралғандығы
туралы КСРО-ның ресми әдебиетінде айтқан бұл сөзі сол кез үшін ... ие ... ... И. Хыдыралиевтің және Ф. Хожаевтың пікірлеріне жалпылама
қорытындылайтын болсақ, олар өз еңбектерінде Түркістандағы ... ... ... ... ... ... мирас етіп алып, шовинистік
саясат жүргізгені өлкедегі «басмашылық» қозғалысы Түркістан ... ... ... ... мен ... ... ... қарсы
бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс болды деген ... ... ... ... ... ... ... ғалым-тарихшы емес, негізінен
саяси қайраткерлер болғандықтарына қара-мастан, өз еңбектерінде оқиғаларға
сипаттама беру барысында таза ... ... ... ... ... ғасырдың 20-шы жылдары қарулы қозғалыс бойынша ... ... бір ... ... ... өлкесінің түрлі аудандарын-
да басмашылыққа қарсы күреске тікелей қатысқан кеңес әскери мамандары-ның
еңбектері құрайды. Бұл еңбектер ... ... жеке ... ... ... ... бірқатар ерекше-ліктер
аталған еңбектерге тек естелік ретінде ғана емес, сонымен қатар нағыз
ғылыми ... ... ... мүмкіндік береді. Мысалы, П. Алексеенков
өзінің Ферғанадағы ... ... ... [27], ... ... ... ғана емес, сонымен қатар деректерге – Орта ... ... ... ... ОК Орта Азия бюросы мұрағатының құжаттарына
және ... ... ... сүйене отырып жазғандығын жеке атап
өтеді. ... ... ... автор өз еңбегінде Ферғананың орыс
шаруаларының антикеңестік қозғалыстың және оның ... ... одақ құру ... ... өтеді. Өз кітабында бай фактілік
материалды келтірумен қатар, П.Алексеенков Ферғанадағы қарулы ... ... ... ... ... ... шығып,
алғаш рет қарулы қозғалыстың ... ... онда ... ... туралы жазған болатын.
Д. Зуев [28], Г. Скалов [29], С. ... [30] және Л. ... ... пікірлер жоғарыда аталып өткен зерттеушілердің көзқараста-
рынан да, тіпті бір-бірінің көзқарастарынанда түбірімен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... ... тікелей
күрескен бұл «авторлар» өз зерттеулерінде қарулы қозғалыс ... ... пен ... үшін ... ... ... ... бұл қозғалыстың кейбір жақтарына дұрыс баға бере алған. Мысалы,
С. Гинзбургтың айтуынша, «Ферғана ... ... ... ... ... ... ... революциясынан кейін кеңес өкіметі іс жүзінде
қарудың көмегімен ... ... ... орыс ... ... ... ... Галузо «Түркістан – колония» атты кітабында патшалық Ресеймен
отарға айналдырылған Түркістандағы экономикалық процестерді ... ... ... ... ... ... ... ол ұлт-азаттық
қозғалыстары болған жадидизм туралы қате теориялық ойларын баян ... ... ... – сол ... ... ... ... 20-шы жылдары Шығыс Бұқарада орын алған қарулы қоз-ғалысқа
арналған еңбектердің бірі – Ф. ... орыс және ... ... ... «Лоқайдағы басмашылық» еңбегі [34] болып табы-лады. Аталған
еңбек кеңес ... ... ... ... тұңғыш
толыққынды еңбек (150 беттен ... ... ... ... ... ... ... алқаптағы таза әскери күрес тари-хын жазбастан бұрын
локай ... ... мен ... ... ... және этнографиялық материалдарды келтірген.
Бұл кезең зерттеушілері арасында осы дәуір оқиғаларының тікелей куәгері
болған жергілікті тарихшы Мұхаммед Али ... ... ... «Тарихи нафеи» («Пайдалы тарих») [35] еңбегі дара-ланып тұр. Автор
құрбасшыларды «басмашылар» деп атаса да, аталған күрделі де ... ... ... өз көзқарасын білдіріп, бір ізге келтіруге ... өз ... ... ... ... ... Паша, Ишан Сұлтан,
Давлатмандбек, Фузайл ... ... ... ... ... ... ... ірі құрбасшылар қызметі жөнінде ... ... ғана ... осы ... ... айналысқан жеке
басқыншы топтардың әрекеттері туралы да тоқталып өтеді. Бірақ ... ... ... бірі – ... ... армияға қарсы азаттық жолында
күрескен патриот азаматтарды аталған қарақшы топтармен бірге ортақ атаумен
... деп ... ... ... ... ... ... кеңестік тарихнама-сын
сипаттайтын болсақ, онда мәселені зерттеуде бірқатар жетістіктерге ... ... ... ... де орын ... деп ... ... Атал-
ған еңбектер ауқымы тар проблематикаға арналып, ... ... ... ... ... кіші-гірім бөліктерінің жағдайын баяндады. Бұл
еңбектердің авторлары қарулы қозғалысты туындатқан себептердің таби-ғатын
ашудың орнына, онымен күрес ... ... ... ғасырдың 20-30 жылдар тоғысында қарулы қозғалыстың тарихына өз
назарын алғаш рет ... ... да ... ... ... ... ... мүшесі К.Василевский «Новый Восток»
журналында өзінің «Орта Азиядағы ... ... ... ... мақаласында кеңес тарихында тұңғыш рет қарулы қозғалыс-қа әлеуметтік
құбылыс ретінде ... ... беру ... ... Маркстік-
лениндік «әлеуметтік себептілік» концепциясын басшылыққа ала ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне, әр түрлі уақытта және өлке
аудандарының түрлі жерлеріндегі қозғалыстың айырмашылықтарына, ... ... ... яғни кез ... ... ... ... әдістемелік құралды қолданды.
1930-1986 жылдары – екінші кезеңнің басында қарулы қозғалыс тарихы-мен
айналысу ісі ... ... мен ... маманданған зерт-
теушілерге өтеді. Бұл ең алдымен осы уақытта Орта Азия ... ... ... құрылуымен түсіндіріледі. ХХ ғасырдың 50-ші жылдары
КСРО-дағы саяси өзгерістер Орта Азияның қазіргі заман тарихында орын ... ... ... ... өкіметінің орнауы мен қарулы қозғалыспен
күреске тарихи баға беру ісінде ... ... орын ... ... ... қателіктері туралы ашық айтыла бастайды.
Аталған кезеңнің тағы бір ерекшелігі осы мәселелер бойынша жарық ... ... ... Орта Азия ... ... ... ... Бұл ең алдымен мәселеге аймақтық жағынан қараумен
түсіндіріледі. Осы ... ... ХХ ... ... ... Түркістан
өлкесінде орын алған қарулы қозғалыс шын ... ... ... ... ... ... ... алды.
Кеңес өкіметінде тоталитарлық және авторитарлық режимдердің үстем етуі
осы кезеңде зерттеу тақырыбына қатысты жарыққа шыққан ... ... ізін ... ... Бұл ... ... әдебиеттерді тақырыбы
жағынан шартты түрде төртке ... ... ... ... ... ... А. Аршаруни және Х. Ғабидуллин, Ф. ... ... ... ... [37] ... және ... мәселелері, Түркістан
республикасындағы қарулы қозғалыс, ... ... мен ... ... ... мен ... жайлы құнды мәліметтер бар.
Екінші топ әдебиеттерінде қарулы қозғалыс мәселелеріне Ф. ... ... ... О. ... Ш. Ташлиев, С. Найда, А. Коканбаев, Т.
Кельдиев, Ю. ... А. ... А. ... М. ... Р. ... ... Ш. Жалилов, Ю. Поляков, А. ... Х. ... И. ... К. ... Б. Искандаров сынды танымал зерттеушілер
тоқталып өтеді [38]. Олар өз еңбектерінде Түркістандағы ... ... ... ... ... және ... саясатта жіберген
қателіктері туралы айтылып, бұл қателіктер ... ... кең ... ... әсері туралы айтып өтеді. Бұл ... ... ... ... ... ... шығу ... мен қозға-лыс
күштері, қызыл әскермен ұлттық қарсылық күштері арасындағы орын ... мен ... ... ... ... тарихнамасына қатысты
көптеген мәліметтер бар. Сонымен қатар олар қозғалыстың мән-мағынасына
берген ... мен ... ... ... ... билігіне
қарсы бір топ байлар мен бандиттердің қарулы бой ... олар ... және ... ... бейбіт халықты қыру-мен айналысқан
және т.с.с.) тарихи шындықпен жанаспайды.
Үшінші топтқа кірген Г. Непесов пен Ш. ... ... ... ... Түрікменстан және Ферғана алқабында қызыл армияға ... ... ... ... ... (әсіресе, Мада-
минбек мен Жунаидхан), ... ... ... жасаған озбыр-
лықтары туралы түпдеректер негізінде келтірлген мәліметтері орын алған. Бұл
еңбектерде кеңес билігіне қарсы ... ... деп ... ... ғалымдардың еңбектері өз дәуірінде қатты сынға ... ... да екі ... де ... ... мен ... ... пен
басқыншылық «қызметі» ішінара ашылған еді.
Түркістан тарихы мен оны зерттеу мәселенің ... ... ... ... ... ... ... монографиялар мен зерттеулер, дәрістер
курстары мен оқу құралдары, [40] ... ... ... ... ... ... тарихы. Қысқа курс» [42], түрлі кеңес
энциклопедияларына жеке мақалаларды [43] ... ... ... ... ... Бұл ... еңбектерде қарулы қозғалыстың мәні мен
шығу себептері толығымен бұрмаланып, тарих ғылымы саясат талаптарына ... ... ... 80-ші ... аяғы – 90-шы ... басында, яғни бірінші
дәуірдің үшінші кезеңінде жазылған зерттеулерге кеңес ... ... құру мен ... рухы, санадағы өзгерістер өз ықпалын ... ... ... енді ... өкіметіне қарсы бағыт-талған тек
«контрреволюциялық ұлттық ... ... ғана ... бұрын-ғы әлеуметтік
құрылысты, үйреншікті тұрмыс ... мен ... ... ескі ... ... ... ретінде сипаттала басталды. ... [44], Ф. ... пен Б. ... [45] ... Ю.
Папоровтың [46] «Юность» (Мәскеу) және М. ... П. Ким, В. ... ... [47] «Звезда Востока» және «Фан ва турмуш» (Ташкент) ... ... ... ... ... бұл ... алғашқы қадамдар
болды. «Родина» журналындағы мақалалардың авторлары Бұқараға қызыл армияның
басып кіруінің нәтижесінде әмір өкіметі өз өмір ... ... ... бұл ... экспорттауы тура-лы тарихи деректерге сүйене
отырып ой қорытқан болса, Ю. Папоров және ... ... ... ... ... рет ... ... қалыптасқан пікірлерден мүлдем
өзгеше түрде зерттеу мәселесіне қатысты өздерінің кескінді ойларын бірлдіре
алған болатын. ... ... ... ... ... негізінде толығымен қайта зерттеу, осы кезге дейін жазылған
тарихи ... сын ... ... ... ... бұл ... барынша
күрделі және қайшы-лықты болып, оны біржақты бағалауға және ... ... ... ... баспасөзінде жарияланған жекелеген ма-
қалаларда [48] қозғалыстың табиғаты, оны өмірге алып ... ... ... ... ... ... армияның басып кіруі және
оған қарсы күрес туралы алғашқы ... өз ... ... ... ... ... жазылған кең көлемдегі тарихи зерттеулерде
кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыстың ... ... ... ... ... ... және ... үшін күрескен азаматтар кеңес
тарихшылары тарапынан ... ... және ... жауы» сипатында
көрсетіліп, 70 жыл бойы қоғамдық ойды осы бағытта қалыптас-тырды. ... 20-шы ... ... зерттеулерде пікірлердің алуан түрлілігі
және тарихи объективтілік ... ... ... болса, кеңес
дәуірінің кейінгі кезеңдерінде жарық көрген барлық ... ... ... концепция басым болды. Қарулы қозғалысқа «басмашылық»
тамғасы басылып, ол тек қараланған ... ... ... ... қозғалыс тарихы бұрмаланды және ... ... ... ... ... ғылымында уақыт өте пікірлер ортақ
қалыпқа келіп, коммунистік идея мен идеологиядан басқа кез ... ой ... олар ... ... ... болса да, қатаң қарсы шықты. Тек XX
ғасырдың 80-ші ... аяғы – 90-шы ... ... ... ... ... идеологиядан арылып, Түркістанда кеңес билігіне
қарсы қарулы ... ... рет ... баға беру ... орын ... жылы КСРО ... оның орнында тәуелсіз республикалардың өмірге
келуі зерттеу мәселесінің тарихнамасында мазмұны жағынан алғанда ... ... ... Екінші дәуірді шартты ... екі ... ... ... 1) 1991-1994 жылдар; 2) 1995-2005 жылдар.
Өкінішке орай, елімізде ХХ ғасырдың 20-30-шы жылдары ... ... ... ... ... не болмаса оның кейбір мәселе-леріне
қатысты арналып жазылған жеке ... ... жоқ дей ... ... ... ... шыққан фундаменталды зерттеулерде және оқу
құралдарында [49] ХХ ... ... Орта ... және сол ... ... ... болған оңтүстік Қазақстан облыстарында
кеңес өкіметінің орнау тарихы, қарулы қозғалыстың аталған ... ... ... қозғалысқа қатысқан қазақ тайпалары ... ... ... бар. Егер ... ... ыдыраған-нан кейін бұрын
одақ құрамына кірген республикалардың тарихшылары ара-сында өз өткені мен
тарихына үніліп, оны ... ... жаңа ... ... ... орын ... байланысты еліміздің тарихшылары да ХХ ғасырдың басында
Орта Азияда болған саяси процестерді тек ... ... ... ... соңғы жылдары бұл саяси-эконо-микалық, әлеуметтік және
мәдени процестерді аймақтық ... ... ... ... ... 2001 жылы жарыққа шыққан Орта Азия мен Қазақстан
тарихына арналып жазылған оқу ... [50] ... ... ... жаңа ... ... қарастырылып, аталған мәселелер бойынша
қызықты мәліметтер келтірілген. Сонымен қоса, Б. Садықова өзінің ... ... ... [51] ... ... қозғалысты және
ондағы Мұстафа Шоқайдың рөлін өз зерттеу ... ... ... Түркістан легионы қызметіне қатысты зерттеу жұмысында [52] ... ... ... ... жөнінде жекелеген түпдеректерді сараптамадан
өткізіп, ғылыми айналымға енгізді. Тарихшы К. Алланиязовтың ... ... ... ... ... ... туралы мәселелер
зерттелінген. А. Ауанасованың XX ғасыр ... ... ... ... ... ... монографиясында [54] тақырыпқа қатысты
бірқатар мәліметтерді келтірді.
Бұрынғы кеңес Орта Азиялық республикалардың территориясында ... ... Орта ... ... заман тарихының негізгі
оқиғаларын, соның ішінде карулы қозғалыс тарихын қайта қарастыру ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы
бойынша жаңа концепцияларды қолдана отырып жазылған ірі көлемде ... ... мен ... ... көрді. Бұл жағдай ең ал-
дымен ... ... ... ... ... өкіметі орнағаннан кейін нақ осы
мемлекеттің территориясында басмашылық қозғалысы кең ... ... ... ... ... қатысты кеңес тарихында берілген
сипаттама «фальсификаторлық», Түркістан өлкесі халық-тарының ұлт-азаттық
күресінің тарихын бұрмалаушы деп танылып, 1995 жылы ... ... ... ... ... ... ... кезеңнің өзбек тарихшылары
«басмашы» деген кеңестік терминнен бас тартуды және ... ... орын ... оқиғаларды «истиклол-чилик харакати» деген өзбек
терминімен белгілеу ... деп ... ... [55]. Осы ... ... ... өзбек тарихшылары бұрынғы Түркістан өлкесінің
территориясында «орыс ... ... ... ... ... келген «ұлт-азаттық», «жал-пы халықтық» қозғалыс ретінде
қарастыра бастады. Бұл қозғалыстың қарсы-ласушы ... бір ... ... ... бар-лық өкілдері тұрса, екінші
жағында «орыс большевиктері» және ... ... ... ұлттардың жекелеген өкілдері тұрды [56]. Бірақ қазіргі өзбек
тарихшылары еңбектерінің көпшілігінде «истиклолчилик харакати» екі ... ... ... бір ... ... ... ... құру мақсатын көздеген күрес болса, екінші ... ... ... ... азат ... ... қозға-лыс ретінде
қарастырылады. Бірақ Өзбекстанның кейбір зерттеушілері ... ... ... заман ұлттық тарихи концепциясымен қатар, қарулы
қозғалысқа өздерінің ... ... ... ... ... ХХ ... ... тарихына арналған ... [57] ... ... мен ... ... қарулы
қозғалыс тарихына жеке тараулар арналған ... ... жаңа ... ... ... ... кітабында [58] да Түркістан, Бұқара және
Хорезм ... бұл ... ... жеке тараулар арналған
болатын. Осы кітаптарда ... ... ... түпдеректер негізінде
Өзбекстан тарихнамасында тұңғыш рет өзінің ... ... ... ... ... ... ... екі ғылыми жинақта [59]
Бұқарадағы қарулы қозғалыстың даму процесіне арналған зерттеу ... ірі ... ... ... табылатын «Хорезм тарихи» кітабінің II-ші
томында [60] Хорезм оазисіндегі бұл ... ... ... жазылды. Сондай-
ақ, өзбек, орыс, ағылшын тілдерінде жарық көрген «Хиуа минг гумбаз ... – мың ... ... ... ... ... [61] Хиуа хандығы
мен Хорезм республикасындағы әлеуметтік-саяси жағдай, Хорезм оазисіндегі
қарулы ... және ... ... ... дәуірінің Өзбекстан
тарихнамасында алғаш рет түпдеректердің негізінде жазылды. Б. Кощанов және
басқа да ... ... төрт ... [62] Хиуа ... ... мен ... ... оқиғалар, тақырыптың
тарихнамасы өз көрінісін тапты. Қарақалпақ ... ... ... жаңа ... [63] ... ... ұлт-азаттық қозғалыстар суреттеледі.
М. Хасанов, Р. Шамсутдинов, У. Рашидов, Д. ... С. ... ... [64], Ф. Қасымов, Н. Нұржігітова, Д. Зияева, Х. ... У. ... Г. ... ... [65] ... ... екінші кезеңі молайған болатын. Мақалаларда
негізінен қарулы қозғалыстың әскери қолбасшылары ... ... және ... Паша ... ... еңбектерде тақы-рыптың кеңес
және тәуелсіздік кезеңіндегі, сондай-ақ шетел ... мен ... ... ... ... ... ... өзінің көлемді еңбегінде [66] Өзбекстан тарихындағы ұлт-азат-
тық қозғалыстарды толықтай қарастырып, Түркістандағы «басмашылық» – азаттық
күресінің шынайы атауы ... ... У. ... өз ... [67]
Бұқара республикасындағы әлеуметтік-саяси процестерге ... ... ... ... ... ... Г. ... кітабында [68] Бұқараға
қызыл армия басқыншылығының тарихнамасы мәселелерін зерттеген. Сондай-ақ,
И. Саидов және А ... ... [69] ... ... өз ... тапқан.
Кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыс тарихын зерттеумен қоса ... ХХ ... ... ... орын ... ... саяси
процестер: жадидизм және автономияшылық қозғалыстары, ... ... ... ... мен ... ұйымдар қызметі, жергілікті баспа-сөзде
ұлт-азаттық қозғалыс мәселелерінің жазылуы, тақырыптың тарих-намасы туралы
Д.А. Алимова [70], С.С. Агзамхуджаев [71], Р.М. ... А. ... ... ... ... жүргізді.
1991 жылы КСРО ыдырап, ... ... ... ... ... құрылды. Бірақ Ресей Федерациясы және басқа ... ... ... ... мәселелерін зерттеуде кеңес дәуірінен мирас болып
қалған таптық және партиялық принциптерден арылу процесі ... ... ... ғалымдар өз зерттеулерінде бұл қозғал-ысты
бұрынғысынша «басмашылық» түрінде ... ... [73]. ... өз ... [74] ... ... қатысушыларын «бодандар
соғысының асқан қылмыскерлері» деп, тура ... ... ... ... ... қаралаумен айналысты. Жақында жарыққа шыққан түрлі
кітаптарда [75] аталған мәселе «басмашылық» ... ... ... В. ... [76], В. Генис [77], М. ... [78] ... ... ... ... қызыл армияның Бұқара әмірлігі мен
Хиуа хандығын құлатудағы «қызметі», қызыл әскердің ... ... ... құжаттары негізінде көрсетіп берген. Әсіресе, ... ... және ... В. Генистің жақында Мәскеу-де жарық көрген
екі кітабы [79] және ... ... ... аударады. Өйткені В. Генистің
еңбектерінде осы дәуірдегі тарихи оқиғалар объективті ... өз ... ... ... Орта ... ХХ ғасырдың 20-30-шы жылдары орын алған
басмашылық қозғалысының тарихына өз ... ... ... тарих-
шылардың арасынан А.И. Пылевтің 2006 жылы Бишкек қаласында жарық ... ... ... ... [80]. А.И. ... өз ... басма-шылық
қозғалысын Орта Азиялық өркениетке тән құбылыс ретінде қарасты-руға
ұмтылып, тың ... ... ... ... алғаш рет ғылыми айналымға
енгізілген) және бай фактілік материалға ... ... ... ХІХ ... аяғы – ХХ ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық даму ерекшеліктерінің нәтижесінде өмірге келген ... ... ... ... ... деп ... Бұл ... осы күнге дейін шетел және отандық зерттеушілердің еңбектерінде
қолданбаған болатын.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары Түркістан өлкесінде орын алған ... ... ... Орта Азияда кеңес өкіметінің орнау тарихы-на қалам
тартқан шетел ғалымдары мен зерттеушілердің еңбектерінде айтар-лықтай ... ... ... ... ... кеңес тарихшы-ларының
еңбектерінде кездесетін концепциялардан түбірімен ерекшеленіп, батыс
зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... «фальсификаторлық», Орта Азияда кеңес өкіметінің ор-науы мен
Азамат соғысының шынайы тарихын бұрмалайтын ... ... ... [81].
Түркістан өлкесіндегі қарулы қозғалысқа қатысты ең алғашқы шетелдік
еңбектердің авторлары маманданған ғалымдар болған жоқ, бұл ... ... ... ... ... ... ... әскери тыншылар
мен дипломаттардың, Орта Азиялық эмиграция өкілдерінің қаламынан шық-қан
болатын. Осы еңбектер фактілік материал жағынан алып ... ... ... ие ... ... ... жұмыстарды жазу барысында
фактілерді жинақтау мен қолдану процесіне авторларға өздерінің жеке саяси
көзқарастары мен саяси топтардың ... ... ... ... ... ... ... біз үшін үлкен маңызға ие, өйт-
кені біріншіден, олар деректердің рөлін ... ... ... ... ... ... ... қозғалысқа «іштен» қарауға
мүмкіндік береді. Зерттеушілер үшін Орта ... ... ... ... ... М. Шоқай мен З.В. ... ... ... ... Автономиясы өкіметінің төрағасы және сыртқы істер министрі
болған Мұстафа ... ... ... ... және ... ... француз және ағылшын тілдерінде ... ... ... «Түркістандағы басмашылық қозғалысы» атты ... ... [82] және ... орыс ... жарық көрген «Түркістан кеңестер
өкіметі астында» атты ірі еңбегінде [83] ... ... бұл ... ... ... күресі екендігі туралы Батыста тұңғыш рет ... ... ... ... ... М. ... жаңа еңбектері
қолға түсті – «Из ... ... ... ... ... ... ... мен рецензиялары, сондай-ақ оның 1917 жылға қатысты
естеліктері [84]. Саяси эмигрант және ... ... ... ... М. ... батыс еуропалық саяси элитаның (ол уақытта ... да ... ... ... көңілін қарулы қозғалыс мәселесіне
аударуға ұмтылды. Әрине, жоғарыда аталған себептерге байланысты М. ... ... ... ... ... ... ... түске ие.
Мысалы, өз «Естеліктердің» кіріспесінде қайраткер оны ... ... ... ... ... орын ... ... халықтық қозғалыс
ретінде сипаттап, «басмашылық» және ... ... ... тек ... ... оны ... өмірге алып ... ... ... ... алдымен Түркістанды, кейін Бұқара мен
Хиуаны басып алуын» және «большевизмнің таралуын» келтіреді. Бірақ М. Шоқай
басмашылық қозғалысын Орта ... 1917 ... ... орын ... ... ... ... отырып, больше-виктер ... ... соң, бұл ... «ұлттық тәуелсіздік жолындағы қозғалысқа
айналып» «халықтық негізге» ие ... ... ... ... осы ... саяси процестердің бел ортасында болған бел-
гілі прогрессист, шығу тегі ...... Заки ... Тоған (1890-1970)
өзінің «Бүгінгі Түркістан және жақын тарихы», ... ... ... және ... ... ... [86] Түркістан Автономиясы
өкіметі мен оның қызметі, өлкедегі қарулы ... ... ... ... ... ... ... келтіреді.
ХХ ғасырдың басында Түркістан өлкесінде орын алған оқиғалардың тікелей
куәгері болған Абдулла Ражаб Байсун өзінің «Түркістан ұлттық ... ... ... ... ... ... құрылтайлары
туралы сирек кездесетін мәліметтерді береді. Кафирун құрылтайы (1922 жылы
сәуір) материалдары ... ... ... ол ... және Энвер
Паша қызметі, сондай-ақ олардың ... ... ... ... ... және Ф. ... ... осы дәуір оқиғаларының тіке-лей
куәгерлері болды. Түркістан өлкесінде археолог ретінде қызмет еткен Ж.
Кастаньенің ... ... ... ... [88] атты ... ... ... қатар 62 ірі құрбасшыларға (Мадамин-бек,
Ибрагимбек, Мулла Абдулқаххар, Давлатмандбек, Жунаидхан, Катта ... ... ... береді. Ж. Кастаньенің пікірін-ше,
аталған құрбасшылар ... әрі ... ... ... осы ... қол-
басшылар Түркістан халықтарының большевиктерге қарсы бұқаралық күрес-ке
жетекшілік етті. Қарулы қозғалыс бойынша шетелде тұңғыш рет ... бұл ... ... ... түрік тілінде Стамбулда жарық көрді [89].
Ұлыбритания тыншы қызметінің саяси агенті Ф. Бейли (1882-1967) ... ... ... ... жылдары Ташкент және Бұқарада болып,
кейінірек Лондонда өз естеліктеріне сүйене ... ... ... ... кітабын жарыққа шығарып, онда негізінен Ферғанадағы бұл ... ... ... ... ... 50-ші ... ... бастап Батыста «кеңестік Орта
Азия» тарихы туралы ... ... жаза ... ... ... ... ... бірі – Баймырза Хайит (1917 жылы Наманганда
туылған) болып саналады. Ол ... ... ... ... және басқа
тілдерде жарияланған көптеген кітаптары мен мақалаларын-да КСРО-да жарыққа
шыққан ірі көлемдегі әдебиеттер мен ... осы ... ... мен ... ... терең сарап-тамалық талдауы негізінде
қарулы қозғалыс ... ... ... жылы ХХ ғасырдағы Түркістан тарихы бойынша Б. Хайиттің ... XX. ... атты ... ... [91] Батыс Германияда неміс тілінде
жарық көрді. 1992 жылы осы ... ... ... ... журналының
алғашқы санында жарияланды [92]. ХХ ғасырда Түркіс-тан тарихының ең ... ... ... ... ... тарихының XIX-XX
ғасырлардағы дәуірі бойынша көптеген ғылыми еңбектерін ... ... ... ... басып алынғаннан кейін бұл жерде орнатыған
деспотиялық құрылыс, патшалық және ... ... ... саясаты
жайлы әлем жұртшылығына мәлім етіп, кеңес ... мен ... ... ... ... ... ең ... бірі болып
сынаған еді.
Б. Хайит өзінің «Түркістан ХХ ғасырда», ... ... мен ... «Басмашы», «Түркістанда 1917 - 1934 жылдардағы ұлттық ... ... ... ... ... «Түркістан ұлттық
тарихы (1917-1934)», «Түркістан туралы мәліметтер мен ... ... ... ұраны», «Ұлттық Түркістан» жинағында айтылған
пікірлер» [93] сынды көлемді еңбектерінде Түркістан халықтарының ... ... мен ... ... ... ... ... тәуелсіздік күресінің
мәнін ашып береді, бұл қозғалыс түп негізінде «басма-шылық» емес ... ой ... ... өз ... тек ... әрекет еткен 9
лашкарбасшы және 69 ірі құрбасшы қызметтері жөнінде ... бар. ... 50-ші ... ... Б. ... ... КСРО ... тиым
салынып, қатаң сынға ұшырады.
ХХ ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап ... ... ... ... Батыстың капиталистік елдері арасындағы идеология-лық қарсылықтың өріс
алуы осы уақыттағы ғылыми зерттеулерге де өз ... ... ... ... КСРО тарихының түрлі мәселелерін зерттеуде жетекші рөлді 70-
80 жылдары белсенді түрде ... ... ... ... ... ... Аталған уақытта Орта Азиядағы басмашылық
қозғалыс пен азамат соғысының тарихына шетелдің ... ... ... ... ... ... ең алдымен 70-80 жылдары Таяу және
Орта Шығыс елдерінде ... ... кең ... ... ... Осы ... ... рөлді «исламдық фактор» атқарғандықтан
да басмашылық қозғалыстың ... ... жаңа ... ... ... ... ... басмашылық қозғалыста мұсылман діни қаумы мен ... ... ... ... ... аударыла бастайды. Батыс
зерттеушілері Орта Азиялық басмашылықты өз идеологиясы ... ... ... орын ... барлық қоғамдық қозғалыстарға жақындастырылып
қарастыра бастады.
ХХ ғасырдың 60-шы жылдардан бастап 70-ші жылдардың аяғына кеңес-тік Орта
Азия тарихы бойынша ... ... ... ... ... А.
Беннингсен, С. Уимбуш, С. Беккер, М. ... 80-ші ... ... ... И. Ландау, Э. Каррер д’Анкосс, М. Броксап сынды ғалым-тарихшылар
болды. Ағылшын ... Мэри ... ... ... тілінде басылған
«Басмашылар» [94] кітабында Түркістан өлкесіндегі азат-тық қозғалысының
географиялық шекарасы бойынша қысқаша суреттеп шы-ғып, ... ... ... ... ... маңызын талдай отырып, бұл факторлардың
маңызы айтарлықтай болмады деген қорытын-дыға келеді. Басқа бір ... ... ... та өз ... [95] бұл мәселелерге тоқталып
өтіп, қолында сол ... ... ... ... ... ... шыққан жаңа
зерттеулердің болғандығына қарамас-тан басмашылық қозғалысты ... ... ... пен ... мұсылмандардың большевимге қарсы
күресі» ретінде бағалайды. Салохи Сонйелдің «Энвер Паша және Орта ... ... [96] атты ... ... ... ... Пашаның
Бұқарадағы қызметі көрсетіледі.
Танымал түркістантанушы ғалым Гленда Фрэзер өзінің Оксфордта ағыл-шын
тілінде жарық ... ... және ... [97] атты ... өлкесіндегі қарулы қозғалысты бір ізге келтіру арқылы зерттеп,
қозғалыс ... оның ... ... ... құнды мәліметтер
береді. Г. Фрезер Ресей және КСРО-ның қызыл әскері ... ... ... ... ... ... ... мен тәжірибелі
командирлерді тұрақты түрде жіберіп тұрғандығы жөнінде жеке тоқталып өтеді.
Түрік ... Али ... ... «1917-1934. Түркістан ... ... және ... ... Құрбасшылар» [98] атты көлемді
зерттеуінде Түркістандағы ... ... ... құрбасшы-лардың
естеліктері негізінде қызықты мәліметтерді келтіреді. Еңбекте Ферға-нада
Шермұхаммедбек басшылығында 9 командир және 78 ірі құрбасшы, ... ... ... ... ... Ибрагимбек басқаруындағы 27 құрбасшы,
Самарқанд облысындағы 8 құрбасшы, Хорезмдегі 3 құрбасшы, қорыта ... ... 125 ірі ... мен 150 ... ... ... Әсіресе, кітаптың «Ферғана құрбасшылары» (4-ші
бөлім), «Бұқара-Хиуа ... ... ... ... ... ... ... күрес» (5-ші бөлім) сынды бөлімдері ... ... және ... ... оның ... арттыра түсіреді.
Белгілі тарихшы Шавкат Сурайя Айдемирдің «Македониядан Орта Азияға:
Энвер Паша (1914-1922)» атты кітабының III-ші ... [99] ... ... ... жеке ... өтіп, онда Энвер Паша-ның
эмиграциядағы саяси қайраткерден Түркістандағы қарсылық қозғалысы-ның саяси
және ... ... ... ... ... ... ... алғанда, түрік тарихшылары өз еңбектерінде бұл қозға-
лысты ... ... ... ... ... тарихшысы Эдвард Карр өзінің «Кеңес Ресейінің тарихы» [100] атты
фундаменталды зерттеуінде большевиктермен орнатылған тоталитаризм идеясын
талдап ... еді. Бұл ... ... ... процестер жайлы
жекелеген мәліметтер бар.
Соңғы жылдары мәселенің тарихнамасы бойынша шетелде жаңа ... ... ... олар ... ... жекелеген әскери
жетекшілері туралы өз еңбектерін жарыққа шығарды. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... жайлы зерттеулері өздеріне назар аударады. Марко Буттиноның еңбегінде
[103] Ферғана алқабы мен БХКР-дағы қарулы ... оның ... ... ... жетекші қызметкерлер жөнінде мәліметтер келтіреді.
Қорыта айтқанда, шетел тарихнамасы кеңес тарихшыларынан айтарлық-тай
өзгеше түрде қарулы ... ... ... ... ... қол ... Эмиграциядағы өзбектер және француз, неміс, ағыл-
шын, түрік тарихшыларының ... өз ... ... ... ... ... ... ақиқаттың қырлары ашылып, ол ... ... ... ... ... үшін жүргізілген азаттық
күресі олардың еңбектерінде белгілі бір ... ... ... ... зерттеушілерінің барлық еңбектерінде де осы ... ... ... ... ... деп айта ... Шет ... түрлі
мектептер өкілдері арасында әр түрлі ... орын ... ... ... ... түрлілігі, ықпал етуші саяси жағдайдың тұрақты
түрде өзгеріп тұруы, негізгі түпдеректердің зерттеушілер қолында ... ... да ... және ... ... ... ... шетел тарихнамасында толық ашылмады.
Диссертацияның практикалық маңыздылығы. ... ... ... ... жасаған тұжырымдары мен ойлары отан ... ... одан әрі ... ... мүмкіндік беріп, студенттерді
және магистранттарды дәріс сабақтары мен семинарларға ... ... ... педагогикалық практиканы өту барысында қолдануға ... ... ... ... екі ... қорытындыдан ... ... мен ... ... тұрады. Кіріспеде
тақырыптың өзектілігі мен маңыздылығы, мақсаттары мен міндеттері, оның
хронологиялық шегі мен ... ... ... ... ... мен ... ... анықталып, зерттеу
тақырыбының дерекнамасы мен тарихнамасына талдау жасалған.
Диссертацияның «Түркістандағы бүкілхалықтық қозғалыстың идеялық-саяси
тамырлары және мәні» атты ... ... ... ... ... ... ... идеялық-саяси тамырлары, мәні мен мағынасы,
тарихи себептері берілген болса, «Түркістан өлкесіндегі қарулы ... даму ... деп ... екінші тарауда Түркістан
республикасындағы қарулы қозғалыстың негізгі даму ... ... ... ... жұмыстың нәтижелері мен ізденістің
қорытындылары беріліп, артынан пайдаланылған ... мен ... ... ... ... ... қозғалыстың ... ... және ... XX ... ... ... қоғамындағы реформизм және азаттық
идеялары
XX ғасырдың басында Түркістанда патшалық Ресейдің отарлық саясаты өзінің
шарықтау шегіне жеткен болатын. Жергілікті ... ... мен ... ... ... діни ... ... санаспаушылық орын алып, оларға нем-құраушылықпен қарау
күшейді. Медреселер мен ... ... ... ... ... келе жатқан атаулары орыс атау-ларымен алмастырылды, сот
жүргізу процестерінде қазыларға мойындарына ... ... ... да
тіркеліп отырды, жергілікті халыққа осы сипат-тағы бассыздықтар
отаршылардың әділетіздіктерін айқын ... ... ... халықтарының
тұрмыс салты үшін жат болған маскүнемдік және дәстүрден арылып, бетімен
кету Түркістан өлкесі патшалық ... ... ... ... ... ... болашағын ойлаған түрлі прогессивті бағыттағы күштер халықтың
барлық таптарында – қолөнершілер, ... ... жер ... ... арасында орын алып отырды. Зиялылар алдымен патшалық ... ... ... ... ... ... ояту ... жүргізу қажет екендіктеріне көздері жеткен болатын. Түркі халықтары
арасында алдымен өмірге келген ... және ... ... осы ... ... ... мен өлке ... санасында даму үшін өзіне
қолайлы қалыптасқан сәтте және тез ... ... ... ... айналды.
XIX ғасырда Абу Наср әл-Курсави (1776 -1812), Шахабиддин Маржани (1818-
1889), ... ... ... сынды ірі ғалымдар мен ағартушылар Бұқарада
ислам дінін реформалау қажеттігі туралы ойларын алға ... ... ... ... ... [104]. ... олардың бұл ойлары
Бұқарада жеке консерваторлық сипаттағы улемдердің қатаң ... ... ... ... ... зынданда отырып шықты. Ауған
ағартушысы, діни және саяси қайраткері Жамалиддин әл-Афгани (1839-1897) XIX
ғасырдың 70-жылдарынан бастап ... ... ... бүтіндей бір
ілім сипатында қалыптастырды. Кейінірек бұл ілімді одан әрі ... ... ... ... ... ... жадид прогрессистері И.
Гаспринский, Фитрат, Бехбуди, ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде ат
салысқан.
Икрам ұстаз (шын есімі: Мұхаммед Икрам ибн ... ... ... ... ... ... ... болған. Оның парсы тілін-де ... ... ва ... ... ... ... ... білімді болуы») трактаты Жаңа Бұқарада (қазіргі Кунградта) 1910
жылы жарыққа шығып, бұл шығарма бұқарлықтар орта-сында жақсы танымал ... ... ... ... ... ... наразылықтары және
исламға қатысты көзқарастары өз ... ... ... ... ... ... Бұқарадағы жадид (жаңа әдіс) мектептерін Мулла ... ескі ... ... ... ... 1914 жылы ... ... қаласында болып өткен жоғары мәртебелі ғалымдардың
жиналысында Икрам ... ... ... ашу ... өз ... Бірақ бұл ере-жеге Бұқара шейхульисламы, бас қади, раисы, ағламы
(заң шығарушы, шариғат білгірі), муфтий, әскері және ахуны ... ... ... ... Икрам ұстаз жиналыста ғалымдар тарапынан табанды
қарсы-лыққа ұшырауына қарамастан өз ойынан бас тартпайтындығын және өлімге
даяр ... ... ... ... ... Бұқара қаласынан қуы-лып,
Зандани түменіне қади ретінде жіберіледі.
Осман түрік сұлтанатында түрік тілінде жарияланған ... ... ... ... ... Ресейде басылып ... ... ... ... және ... ... ислам және
азаттық идеялары кездесетін мақалалар жарияланған.
Түркі дүниесінің рухани бірлік идеялары түркі халықтарының бой ... ... аяқ ... ... ... ілім ... ... XIX
ғасырдың аяғынан бастап Түркістанда реформизм және ... ... ... ... тауып, біртіндеп тарала бастаған еді. Жадидизм
қозғалысына келетін болсақ, ол бой көтеріп ілім ... ... ... ... жадидтердің ең жарқын өкілдері (Мулла Журабай, ... ... ... ... Хамидқожа Мехри және тағы басқалар) және жас хиуалықтардан
Стамбулда білім алып, жас түріктердің ... ... ... ... ... Олар Стамбулда «Бұқара ... ... ... ... ... ... көп еңбек сіңірген. Аталған қоғамның
көмегімен Фитраттың және басқа да ... ... ... ... Түркістан өлкесіне таралды. Олармен бірге ... ... және ... Мырза Сиражиддин Хаким (1878-1914)
Тегерандағы Америка медициналық колледжінде және ... ... ... ... Стамбулда тәлім алған бұқаралықтардың басым
бөлігінің туған жеріне қайтып оралуына ... ... ... ісі ... жая ... ХХ ... ... бұл прогрессивті бағыттағы зиялылар
тобы Түркістан өлкесінде жадидизммен ... ... және ... ... бір ... ... мен ... айналады.
Түркістан аудандық қорғау бөлімі (патша охранасы) және Ресей ... ... ... агенттігі құжаттарында көрсетілгендей, реформизм
және азаттық ... ... және ... ... ... үлкен
жылдамдықпен таралуда, сондай-ақ прогрессистер (жадидтер) және улемдер
тобы өзара бірігіп әрекет етіп, ... ... ... ... ... бұл ... Бұқарада «Мағрифат» кітапханасы және «Баракат»
қауымдастығын ... ... ... ... ... ... ... түрлі
әдебиеттерді, газет пен журналдарды Бұқарада таратумен айналыса бастайды
[105]. Бұл әдебиеттерде реформизм және ... ... ... ... ... ... жылы ... айының аяғында Мулла Абдулла, Турақұл, Гулжан ... ... ... ... Эшан ... ... ... Сираж Қажы, Саид Мухсинхан және барлық мұсылман
мужахидлеріне жолдаған хатында ... ... ... ... ... 16 ... қасиетті қажылық орны - Шафиркан түменіндегі Қожа ... ... ... атты кісі ... халықты отаршыларға қарсы
қасиетті күреске – джихадқа шақырған. Оның артынан ... ... ... ... пайда болған. Бұл оқиға 4 наурыз күні қайталанған.
Бұқаралық ... өз ... ... ... ... ... қарсы күрес жүргізуге шақырды.
Тіпті бұл оқиға туралы ресми мәлімет патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... Түркістан генерал-губернаторлығының
мекемесіне (Ташкент), сосын Ресей империясы Ішкі істер министрлігіне (Санкт-
Петербургқа) жіберілді ... ... ... ... ... ... етті. Мыса-лы,
Андижанда «Прогрессистер» және «Әке өлтіруші» жасырын заңсыз ұйымдары өз
қызметтерін жүргізді. Бұл жағынан ... ... ... Абдулқадырбек
Мырза Ахмад Kyшбегиевтің «Прогрессисттер» қоғамы идея-ларының ... ... 22 ... жазылған) деп аталған анықта-малық жинағы өзіне назар
аударады. Бұл еңбекте көрсетілгендей, ... ... ... жас ... ... ... үлгі-ге алып, електеу қажеттілігі
айтылған. Олардың мақсаты халыққа саяси және ішкі ... ... ... ... ... ... олар өз ... саяси және
діни жолда әрекет ету тәсілдерін дамытуға аударған.
«Таржиман» және басқа да жадид газеттері мен ... ... М.Ф. ... және И. Гаспринский шығармаларының кеңі-нен танымал
болуы, Стамбулда басылған Фитрат кітаптарының өз ... ... ... ... азаттық идеялардың өлке халық-тарының көзқарасы мен
дүниетанымын қалыптастыруында маңызды рөл атқарғандығын көрсетеді.
ХХ ... ... ... ... ... Әзербайжандағы
тюркизмнің жақтастары Осман түрік сұлтанатындағы өз ойлары мен пікір-лері
ұштасқан тұлғалармен бірге ... ... ... Жас ... Иран және ... орын алған тарихи оқиғалар Түркістанда да өз
көрінісін тауып, өлкедегі саяси ахуалға белгілі бір дәрежеде өз ... ... ... ... ... ... өкіл-дері өз
қызметтерінде түркі халықтарын тәуелсіздікке қол жеткізетін ортақ күреске
біріктіру ойын үгіттеген. Ресей мұсылмандарының бұл ... ... ... ... ... ... азаттық идеяларының
құрамдас бөлігі болған исламизм ілімі Түркістанда кеңінен ... ... онда ... діні және ... ... оны ... ... сай өзгерту, басқа өркениеттердің ең дамыған ғылыми-техникалық
және мәдени жетістіктерін пайдаланып, қоғамды прог-ресс, ғылым мен ... ... ... ... күн ... сайын күшейте берді.
Түркістан өлкесі генерал-губернаторы С.М. Духовский «Түркістандағы
ислам» ... 1899) атты ... ... ... мұсыл-
мандардың әлеуметтік-саяси белсенділігі артқандығын мойындап, ... ... (шын ... ... ... ... күреске
шақырады.
Реформизм және азаттық идеялары Түркияда және ... да ... ... ... ... де ... және белгілі бір дәрежеде жергі-
лікті жағдайларға сәйкестендірілуі жалғасты. Фитрат, Бехбуди және басқа да
прогрессистер тюркизм ... ... ... ... ... ... және мәдени байланыстарының негізі ретінде алынған ... ... құру ... ... ... асыратын күш деп
есептеді.
Түркістандағы реформизм мен ... ... ... ... қол ... ... ... мемлекет құру үшін күрескен емес еді.
Олар Түркістандағы барлық түркі ... ... ... ... ... Олардың мемлекетті басқару жүйесіне қатысты ойлары алдымен
ұлттық-аумақтық ... ... қол ... ... федеративті мемлекет
құруға болатын түрлі формаларды ойлап табуға бағыт-талған еді.
Бірінші дүние жүзілік соғыс (1914-1918) кезінде Осман ... ... ... жағына шығып, соғысқа қатысуы, Антанта мемлекеттері, ішінара,
Ресейге қарсы ... ... ... ... ... арасында көтерінкі
күй тудырған болатын, бірақ Ресейдің ресми ... ... ... ... компанияның күшеюіне алып келді. Патша әкім-шілік ... және ... ... ... қатысушыларына
пантүрікшілер деген лақаб ат жапсырып, бұл процеске ... ... ... ... ... ... Түркістанда, жалпы алғанда,
мұсылмандық Ресейде алған орны туралы толығырақ айтып ... ... ... және оның ... 1888 жылы ... бо-лып,
Ресей мұсылмандарымен кездесуінде ислам дінін реформалау және жаңартумен
қоса бір ... ... ... мен ... ... игеруі
қажет міндетін айқындаған еді. Олардың пікірлерінше, бұл жағдай Еуропа
мәдениетінің элементтерін Шығыс ... ... ... ... ... ... аса бай ... мәдениетін және өзіне тән ... ала ... ... бір-біріне сәйкестендіру және дұрыс жолға қою
арқылы өз ұлтын оянуына шарт болуы маңызды [107].
Жамалиддин ... ... шейх ... Абду ... ... ибн ... ... Түркияда ақын Мехмед Эмин Юрдақұлды
тәрбиелеген мужтахид (ислам заңгері) болған [108]. Ол ... ... ... құрған болатын (1879).
Жамалиддин ал-Афғани араб, парсы және француз тілдерінде ислам тарихы
және шариат бойынша көптеген еңбектер ... Оның ең ... ... ... ... ... ал-Афғани-дің жауабы», «Оқу
мен ілімнің пайдасы туралы»[109].
Мұсылмандардың ортақ дұшпаны – ... ... ... ... және
ортақ бір шешімге келу ұсыныстарының жағымды жағынан көрінуімен қатар ол
барлық ... ... ... ... ... ... және
дәстүрлерді мойындамауын да есепке алу керек. Тіпті, тюркизм жақтастарының
көпшілігі бұл ... ашық ... ... да, шын ... оны ... қолдамады. Бұл жағынан алғанда Түркіс-танда әрбір екі ілім қатар
өмір сүрген жағдайда, оның ықпалы күшті болған.
Түркістанның өзінде әрбір екі ілім ... ... ... ... өтетін болсақ, олардың арасындағы өзгешелік ақырында анықсыз
екендігін байқауға болады. Бұл жағдай, біріншіден, өлкенің ... ... (бұл ... ... ... қатар тәжік халқы да бар), екіншіден,
Түркістан қоғамында ұлттың өз-өзін ... мен ... ой ... ... ... ... ... пайда болу процесі енді ғана
басталғандымен түсіндіріледі [110]. Бірлесу ... ... ... ... бір бөлігі, ұлттық буржуазия жақтастары және
қолөнершілер арасында ... ... ие ... ... ... жеке улемдер, қала тұрғындары, орта тап өкілдерінің белгілі
бір ... және ... ... ... ... ... бір ... бен бұқаралық мұғалімнің жадид
мектептері туралы баянадамасы» ... ... ... 1909 ... ... 1911 жылы ... шыққан. Шығарма өзбек және орыс
тілдерінде Ташкентте де жарыққа шықты ... ... ... ... ... ... саналған және драмалық публи-цистикаға
ұқсас «Муназара» [111] шығармасы жағдайларға сәйкес тарихи ... ... ... ... дін және ... қоғам және ағартушылық жайында
екі түрлі дүниетанымға ... ... екі ... ... негізге
алынған еді. Фитрат өз кітабында ырымдарды және ... ... оған ... ... ... қоя-ды. Автордың жазуынша,
«Муназара» дәуір дамуына аса күшті және нәти-желі ... ... ... ... ... ағартушылық, азаттық және реформизм идеялары бүтін
кеңес билігі дәуірінде жадид әдебиетін, ... ... ... үшін ... ретінде алынды.
Фитраттың 1912 жылы Стамбулда жарыққа шыққан «Үнді ... ... ... ... ... бүкіл саяси-
экономикалық және мәдени өмірінің көптеген қиыншылықтары ... ... өмір ... ... ... ... ... сынға алынып, барлық
кемшіліктері аяусыз көрсетіледі. Бұл күрделі ... алып ... ... ... жасау барысында осы кемшіліктер ... ... ... да ... Осы ... сол ... орыс ... басылып шықты [113].
Фитраттың 1911 жылы Стамбулда жарыққа шыққан жаңа бір еңбегі – «Сайха»
(«Айқай») жинағына ... ... ... өлеңдерінде, танымал
мемлекет қайраткері Файзулла Хожаевтың сөзімен ... ... ... ... рет барынша еркін түрде айтылған болатын»
[114]. ... ... ... Ресей әкімшілік орындары және Бұқара әмірі
тыйым ... ... ... тыс ... дәлірек айтатын
болсақ Қырым және ... ... ... ... ... ... ... таралды.
Фитраттың 1914 жылы жазылған «Азат жолы» («Жетекшіліктен құты-лу») [115
]шығармасында да ағартушылық көзқарастармен ... ... ... ... ... ... Фитрат ұлтты отаршылдық зұлы-мынан және артта
қалушылық құрсауынан босату ... ... ... жетекшісі мен
жол басшысы – Азаттық жолы деп түсінеді. Бұл қасиетті кітап және ... діни ... ... ... ... «Азаттық жолы» еңбегінде
Фитраттың философиялық және ... ... да ... ... ... ... ... жадид әдебиетінің шарықтап дамуы, ... ... ... және ... идеяларының кең таралуы Түркістанда ... ... ... ... ... ... ... халықтары патшалық
Ресейдің отаршылық саясатына қарсы бұқаралық күрес пен ... нақ ... бір ... ... ... еді. ... әмірлігі және
Хиуа хандығындағы ахуал өте қиын болып, ол ең алдымен ... ... ... ... орта ... тән ... құрылысты Еуропа
мемлекеттеріндегідей конституциялық монархиямен ... ... ... ... ... басында Петроградта орын алған революциялық ... да ... ... жаңа ... ... алып ... ... жаңаша саяси жағдайда өз күштерін біріктіріп,
саяси бірлестіктер, ұйымдар және партиялар құрды. «Шуро-и ... ... ... ... ... адамы Орталық (федералистер) тобы»,
«Тұран», «Мұсылмандар бірлестігі», сондай-ақ, жас ... және ... ... ... партиялар қызметтері де ... ... ... I-ші ... ... ... өлкесі мұсылманда-рының
Орталық Кеңесі (Өлкемұскеңес) шешімдерінде азаттық идеялары негізгі, өзекті
орынды алған болатын [116]. Бұл ... ... ... ... ... Шоқай, Ахмад Заки Валиди, Осман Қожа, Мунаввар Қари,
Фитрат, Файзулла Хожаев, Тұрар ... ... ... ... ... және ... да үлкен рөл ойнады.
Осы дәуірде азаттық идеяларды дамытуда публицистиканың қызметі ... ... ... «Кенгаш», «Тұран», «Улуғ Түркістан» газет-
терінде жарияланған Бехбуди, Фитрат, Мунаввар Қари, Валиди, Хамза, ... тағы ... ... ... ... және тәуелсіз
мемлекет болуы, оған автономия статусының берілу идеясы алға ... және ... ... тура ... ... «Тұран», «Түрік
эли», «Түрік сөзі», «Улуғ Түркістан» газеттері; «Тұран» қоғамы; «Тұрон»
драма труппасы; «Тұрон тудаси» әскери ... ... ... Адамы
Орталық (федералистер) тобы» ұйымдары мен саяси партия-сының атауларында да
өзінің жарқын көрісін тапқан ... ... ... (прогрессистер мен консерваторлар) қызу
баяндамаларындағы ұрандарда Түркістанның болашақ үкімет формасы туралы
көзқарастар дамыды. ... ... ... және қоғамдардың дәс-түрлері,
бүкіл Түркістан мұсылмандарының I-III құрылтайлары (Ташкент, 1917 жыл 16-23
сәуір; 10 қыркүйек; 17-20 қыркүйек) қабылдаған қаулыла-рында Түркістанда
парламент ... ... ... ... және оны ұлттық-
аумақтық автономия формасында Ресей Федеративті демократиялық
республикасының құрамында болуы ... ... ... ... 1917 жылы 26-28 қарашада Қоқанда болып өткен ... ... IV-ші ... құрылтайында Түркістан авто-номиясы
жарияланды [118]. Бұл өкімет өлке тарихындағы алғашқы ұлттық демократиялық
өкімет саналған. Өкімет құрамына Мұхаммеджан Тыныш-баев (Бас ... ... ... ... ... ... (сыртқы істер министрі; ол кейінірек
Бас министр болды), Убайдулла Хожаев (әскери министр), Ислам Сұлтан
Шоахмедов (Бас министрдің ... ... ... ... және басқалар кірді. Бірақ бұл өкіметті 1918 жылы ақпанда
Ташкенттен жіберілген большевиктердің әскери күштері және дашнақтар
бөлімдері күшпен жойған болатын. Ұлт-азаттық ... ... ... мен арқауы болған Түркістан прогрессистері 1918-1924 жылдар
аралығында кеңес ... ... ... ... ... ... ... еді.
Түркі халықтары арасынан көзге түскен ... ... ... коммунистердің) жекелеген өкілдері түрікшілік және азаттық идея-
ларына немқұраушылықпен қарамаған. ... 1920 ... ... Тұрар
Рысқұлов Түркістан АКСР-ның және ... ... ... ... және ... ... халықтарының комму-нистік партиясын
(кеңес тарихи әдебиетінде – ... ... құру ... ... ... бұл ... ... құрлыстары» арада көп уақыт өтпей
Түрккомиссия тарапынан ... ... [119]. ... ... бірі Мирсаид Сұлтан-Ғалиев XX ... 20-шы ... ... Орта Азия ... ... ... ... және
Тұран жұмысшы-диқан социалистік партиясын құру ... ... ... ... Түркістан, Бұқара, Хиуа (Хорезм), Қырғызстаннан
(Қазақстаннан) тысқары ... ... ... ... және ... ... ... жоспарланған [120]. Белгілі мемлекет қайраткері
Файзулла Хожаев та Тұран мемлекетін құру пікірін ұстанған ... ... 1918 жылы ... ... ... бөлімі) басшылығы және
Түркістан АКСР-дағы жеке ... ... ... Ариф ... ... жаңа ... «ислам социализмі» негізінде құрмақшы болған. Ақырында,
Ферғана даласында кеңес ... ... ... ... ... ... 1920 жылы мамыр айында құрылған үкімет
Түркістан-түрік тәуелсіз ислам республикасы деп ... ... ... ... ... ... жасай бастаған
коммунистік идеология азаттық идеяларына қарсы ... ... ... 1923 жылы 9-12 маусымда Л.Б. Каменев төрағалығымен Мәскеуде өткен
РКП(б) ОК ұлттық республикалар және облыстардың ... ... ... коммунистер «басмашылықпен» қатар «панисла-мизм», «пантюркизм»,
«паназиатизм» идеяларына қарсы аяусыз күрес ... ... ... ... ... И.В. Сталин, РКП(б) ОК хатшысы В.В. ... ... ... Комитетінің және Петроград Кеңесінің
төрағасы Г.Е. Зиновьев (Радомысльский), Мәскеу Кеңесінің төрағасы ... ... ... өлке ... І-ші ... ... ... әскери және теңіз істерінің халық комиссары Л.Д. Троцкий
(Бронштейн), РСФСР ұлт істер жөніндегі халық комиссарының ... ... ... ... ... ... ... Икрамов
сөздерінде бұл ілімдер бұрмаланды, «Валидов – Түркістан басмашыларының бас
идеологы», «сұлтан-ғалиевшілік – ... бір ... ... ... Т. ... Ф. ... И. Хыдыралиев, С. Қожанов сынды
Түркістан және Бұқара республикалары жетекшілерінің орынды наразылықтары
мен қарсы пікірлері И.В. Сталин ... ... ... ... ... ... және КСРО-ның басшылығы (В.И. Ленин, ... және т.б.) ... ... ... және ... қарсы қатаң шаралар қолданған. Олар жадидизм және «басма-шылар»
қозғалыстарын бұл ілімдердің ... ... іске ... ... ... ... деп ... және азаттық идеялары ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында Г.Г.
Галузо (ол ... ... ... өз ... шығарған), ... және Х. ... ... ... коммунистік идео-логия
дағдарысқа ұшыраған кезге дейін аяусыз сынға ұшырады [122]. Өкінішке орай,
КСРО ыдырағаннанан ... де ... ... көзбен қарау жоғалып кетпеді
[123].
Қорыта айтқанда, шынайы реформизм және азаттық идеялары ондаған ... ... және ... ... ... ... ... бо-лып
есептелінген КСРО-ның империялық мүдделеріне қарама-қарсы тұруы-ның басты
себебі, Түркістан өлкесі ауқымында жедел ... ... ... және ... ... ... бір-тұтас біріктіруші
күші болып ... ... еді. ... және ... ... түркістандық прогрессистер 1917-1935 жылдар аралығында
автономияшылық және қарулы қарсылық қозғалыстарының ... ... 2. ... ... ... билігіне қарсы қарулы қозғалыстың мәні
мен тамырлары
Кеңес билігіне және қызыл армияға ... ... ... ... ... ... және азаттығы үшін басқыншыларға ... ... ... жатқандықтарына кәміл сенген еді. ... ... ... жарқын өкілі болған Шермұхаммедбек
құрбасшының тәкаппарланып айтқан сөздеріне көңіл ... «Бұл ... ... ... қол жеткізуге бағытталған нағыз патриот-тық
қозғалыс. Бұл ... – Әмір ... ... ... ... ... ... азат етуді білдіреді» [124].
Шермұхаммедбек 1921 жылы қаңтарда шығарған парақшалардың бірінде қарулы
қозғалыстың мәнін, қатысушылардың мақсаттарын көруге ... ... өз ... ... ... 1918 жылдан бастап
қаншама өлім, зардаптар мен түрлі әділет-сіздіктерді алып келдіңіз. Қандай
жақсылық, не болмаса қандай ... іс ... ... үйінен, отбасыдан
айырып, қасақана істерді жүзеге асыра отырып, оны қырғынға ұшыраттыңыз!
Ферғанадағы ... ... ... ... ... Біздің өмірімізге қол сұққандарыңызды қойсаңыз, сонда біз
тынышталамыз!» ... ... ... ... ... БХКР ... Кеңесі төр-ағасының
орынбасары, әскери істер назиры Абдулхамид Арипов қызыл әскерге жазған
үңдеуінде қозғалыс мәнін өте ... да ... ... ... ... Орта Азия ... Орталық Комитетіне (Түркістан Ұлттық Бірлігі)
бағынады. Олардың ұрандары – ... ... ... ... ... ... және Хиуаға тәуелсіздік... ... ... ... ... күштеріміздің көмегімен аударып
тастаймыз» [126].
Андижан ... ... ... ... Палуанның 1922 жылдың жазында
мұсылман милиционерлеріне ... ... ... «Түркістан тәуел-
сіздігіне ұмтылып, соғыс жүргізіп жатыр, «ислам әлемінің батыры болған
Энвер Паша ... ... ... ... әскерге қарсы күресті
жалғастырғандары туралы айтылады. Хатта күрескерлерді атауы азаттық жолында
күресіп жатқан азаматтар ... ... оған ... ... іске берік Ахмад дийда» деп қол қойылып, мөр басылған [127].
Кеңес билігіне қарсы қарулы күреске бас ... ... ... ... ... ... «Түркістан - түркістандықтар үшін!»,
«Большевиктерсіз және кеңестерсіз Түркістан үшін!», «Жоғалсын кеңес өкі-
меті!», ... ... ... үшін ... ... дұшпан-
нан тек қана түркістандықтар құтқарады!» сынды ... ... ... қарсы ұлттық сезім-күйлері, Отан азаттығы мен
тәуелсіздігі үшін соғысқа шыққан күресшілердің негізгі ... және ... ... ... ... ... кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыстың маңызды
ерекшелігі келесідей, бұл қозғалыстың ... мен ... ... көңіл аудара отырып, оның басынан аяғына дейін (1918 жыл ақпан
- 1935 жыл) бір ... идея – ... ... ... көруге болады. Бұл қозғалыс бірде күшейіп, бірде бәсендеп
тұрғанына қарамастан, оған қатысқан ... ... ... тұруы,
екінші қатарда тұрған пайда табу мақсаттары, сонымен қоса объективті және
субъективті себептермен ... ... ... ... ... ... ... мақсаты және басты мәні – ... үшін ... ... ... қала берді.
Қарулы қозғалыс өзінің қозғалыс күштері мен ұйымдастырушылық ... ... ... ... және ... ... ... қосып алған
жалпы халықтық қозғалыс болып саналды. Түркістандағы қарулы ... ... күші ... ... ... және ... Оларға қала тұрғындарының басым бөлігі: дәулетті ...... ... ... ... дінінің қызметкерлері –
улемдер, ишандар, молдалар, ... ... ... ... ... ... ... ажырата алған сауатты адамдар –
зиялы қауым өкілдері де болды, олар қозғалысқа ... түр ... дем ... ... ... ... ... Түркістандағы қоғам
қайраткерлері арасынан бөлініп шыққан еді. Отан тәуелсіздігі үшін ... ... ... ... бұл ... ... ... атақты өкілдері болған.
Қарулы күрес қатысушыларының ұлттық құрамы туралы айтатын болсақ, ол
негізінен бұрыннан ... ... ...... ... ... ... қарақалпақтар, сондай-ақ ұйғырлардан
тұрған болатын. Әсіресе, өзбектер саны жағынан көпшіліктін басын ... ... ... ... ... ... ... даласында
күресушілер қатарында көптеген орыстар да болған. Түркия және Ауғанстаннан
келген аз ... ... де ... ... осы ... ... ... бірінінің мәлімдеуінше, «Шермұхаммедбек әскерінің қатарында 12
түрік әскери мамандары болған» [128]. ... бір ... ... ... ... Балықшы түменіндегі Оқтепе ауылында орналасқан
тұраққа 25 ауған инструкторы келіп, құрбасшылар жауынгерлеріне әскери істен
тәлім беруге кіріскен болатын» ... ... өз ... ... әр түрлі ұлт өкілдерінің
болуына көп көңіл бөлген. Ол Ферғана даласында орыс ... ... өз ... ... ... ... әскердің отбасына 1000
сомнан, офицерлерге 2 мың сомнан жалақы төлеуі және ... діни ... ... ... ... ... ... қатар, бұл әскер-ді
азық-түлікпен және ... ... ... де өз мойнына алған еді.
Мадаминбек әскерлерімен ... ... ... К. Монстровтың шаруа-лар
армиясы арасында 1919 жылы 2 қыркүйекте кеңес билігі және ... ... ... ... үшін өзара бітім жасалғандығы біздің пікірі-мізді
растайды. Бұл жайт ең алдымен қарулы қозғалыс ... ... ... дәрежесі жайлы және мұсылмандардың діни ... ... бола ... қарулы қозғалыстың әлеуметтік негізі және ... күн ... ... ... ... ... ... ұлтшылдық және
отаршылдық саясаты, жергілікті халықтың тұрмысын ... ... ... діни-рухани құндылықтармен санаспауы, бейбіт халықты
қырғынға ұшыратуының аяқсыз жалғасуы, қызыл әскер ... ... ... ... ... ... ... топтары
барлық бұқара халық тарапынан қолдау тапты, күресушілердің тұрақты әскер
қатарына ... ... ... деп ... ... ... және олардың
негізінде жаңа әскери ... ... ... Бұл ... ... басшыларының өздері мойын-дауға мәжбүр болған еді. Осы дәуірге
қатысты ресми құжаттардың бірінде ... ... ... ... деп ... ... және улемдер қамауға алынды, Марғиланда кеңес өкіметінің
өкілдері мұсылман-дардың ... ... ... ... ... ... мешіттерді шабуылдап, намаз оқып ... ... мен ... ... ... ... Нәтижесінде улемдер мен ишандардың
барлығы азаттық күресшілердің қатарын ... ... ... ... ... ... ... алынған
тұтқындарды түнде кім көбірек атып өлтіріп көзге түседі сынды жарыстар
өткізілді.
Ұлттық қарсылық ... ... ... ... ... ... және
большевиктердің басшылары да мойындауға мәжбүр болған еді. Түркфронттың
командирі М.В. ... ... ... ... ... ... ... тән
белгілері болған, спецификалық дұшпанмен күрес дегенді білдіреді», – деп
жазды. Оның ... ... ... ... және «Тәуелсіз біртұтас
мұсылман мемлекетін құрамыз!» ... ... ... ... ... және ... топтары осындай идеялар мен ұрандарды ұстанып
күреске шықпайтындықтары табиғи ... ... ... маржаны болған Ферғана екі жылдан астам ... ... ұрыс ... ... Бұл жердегі кеңес өкіметі бас-
тапқы орнау кезінде орыс және ... ... ... ... ... ... еңбекқор халықты өзінен алыстату үшін қолынан кел-генінше
әрекет етті. Өндірісті ұлттандыру кезінде тек ... ... ғана ... қоса орта ... ... ... де тартып алын-ды... ... ... ... ... ... бөлімдері, революцияны қорғаған кейбір
басшылар еңбекқор халықты қанаудың бір ... деп ... ... осы ... өмірге келді. Басмашылар – кәдімгі қарақшылар емес.
Егер ондай болса, оларды тез арада жоюға мүмкін ... ... [131] – ... ... өріс алу және ... себептерін М.В. Фрунзе 1920 жыл
ақпанда, Түркістанда өз қызметін бастаған ... ... ... төрағасының орынбасары В.В. Куйбышев бұл ... ... сөз ... ... ... ... қозғалысты соншалықты
бандиттік деп айту және қабылдау қате. Өйткені ол саяси бір ... жылы 17 ... ... ... өткен партия отырысында «РКП(б)
ОК-нің соңғы жарлықтары» туралы баяндама ... ... ... ... ... М.С. Эпштейннің өз баяндамасында келтірген мәліметтері
өзіне назар аударады: «Мен басмашылардың парақша-ларында ... және ... ... ... ... ... ... Мәжілісі арқылы ұлттық тәуелсіздікке жету, өз тағдырын өзі анықтау
үшін күрес», «ислам ... ... ... ... ... сынды ұрандарды оқыдым... Олар бізді «қызыл империя» қожайындары деп
атайды, бізді басқыншылық мақсаттарды ... ... ... ... өз қол ... басып алуда айып-тамақ. Олардың айтуынша, біз
мұсылман дінімен, ... мен ... ... ... ... ... ... [133].
Түркістанмен көршілес Бұқарадағы қарулы қозғалыстың өзіне тән ерекшелігі
бір топ құрбасшыларының Бұқара республикасы өкіметінің басшыларына ... өз ... ... еді [134]. Хатта құрбасшылар Бұқараның
тәуелсіздігі, еркін және ерікті Отан құру үшін ... ... ... ... ... орын болмау шарты, ... ... ... ... ... мен өмірін тартып алынуын
тоқтату», «большевиктер езгісіне шек қою» және ... ... ... ... ... жеке айтылды[135].
Бұқара республикасының тәуелсіздігі кеңестік ... ... ... ... іс жүзінде республика басшылары саяси-экномикалық,
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... 1920
жыл қазан-қараша айларында Түріккомиссия, РСФСР мен БХКР арасында уақытша
әскери-саяси келісім ... 1921 жылы 4 ... ... ... ... республикасы арасында одақтас бітімі және 1922 жылы 9 тамызда осы
екі мемлекет арасында экономикалық келісімге қол ... еді [136]. ... ... ... жүргізуге әрекет еткен жас Бұқара мемлекеті
қайраткерлерінің қызметін белгілі бір ... ... алып ... ... ... Бұқара мемлекеті шекарасында кеңес әскерінің
орналасуына «заңдық негіз» берді, ... ... ... ішкі ... ... әскери жағынан қарулы күшпен араласуын, дәлірек айтқанда,
Бұқарада басқыншы қызыл армиясының шоғырлануын ақтау еді. Ресей өзінің ... ... ... те ... келісімдерді құрал ретінде Шығыс
Еуропа және Шығыстың көптеген елдерінде агрессиялық саясатты жүргізуге
мүмкіндік ... ... өз ... осы жағдайды ескеріп, Бұқара
республикасы ... ашық ... ... сөздер айтып, ашық кінәлаған
болатын.
Бұқарадағы бұл қозғалыс осы ... ... ... ішінде бұқаралық
сипатқа ие болып, тіпті Ферғана даласындағы қарулы қозғалысқа ... ... ... Файзулла Хожаевтың айуынша, «Шығыс Бұқарадағы басмашылық
өзінің стратегиялық позициясы жағынан жеке ... ие және ... ... ... ... ... ... осы кезде қарулы қозғалысқа қарсы күрес жүргізген әскери басшы-лар
және ... ... ... де бұл ... ... ... деп мойындауға мәжбүр болған еді. 1922 жылы 20 ... ... бас ... Нагорний қаламынан шыққан «Шығыс
Бұқарадағы басмашылық жөнінде» атты анықтамада ... ... ... ... келу себептерін, даму барысына тән болған белгілері анық
көсетіліп берілген. Нагорнийдің жазуынша, «1921 жылы жаз ... ... ... ... ... өрістей берді. Бұл қозғалыс
халықтың жаңа топтарын өзіне қосып алуда. Бектер мен ... ... ... ... бір ... жаңа ... тап –
жергілікті диқандар да, орыстар да жаңа Бұқара ... ... ... [138]. ... ... ... ... қызыл әскерден
мемлекет шекарасын тастап кетуін қатаң талап етті.
Осылайша, Бұқарадағы қарулы қозғалыстың негізгі мәні мемлекеттің толық
тәуелсіз болуы еді. ... ... ... ... – басқыншы қызыл әскер
мен большевиктердің ... ... ... кету ... Бұл ... ... қолбасшылары бас талаптың бірі ретінде алға қойды.
Хорезм республикасындағы қарулы қозғалыс ... ... ... ... ... шиеленіскен саяси ахуал, ұлтаралық қатынастардың кескілескен күрес
барысына өз ... ... ... Алдымен патшалық Ресейге және Хиуа
ханына қарсы күрескен түрікмендердің йомут тайпасының басшысы ... ... ... ... ... ... құлатудан әлдеқайда бұрын ... ... ... ... ... күресті бастап кеткен болатын
[139].
Хорезм Халық Кеңес Республикасында ... ... ... басқын-
шылығына, жойқын тонаушылығы мен зорлықтарына қарсы тәуелсіздік күресі
қайтадан кең ... ... 1920 ... ... бастап жаңа деңгейге
шықты. Бұл күрес бұқаралық сипатқа ие ... ... ... ... ... оазисіндегі бұл қозғалысқа Жунаидхан басшылық етті.
1920 жыл маусымда Хиуа қаласында бой көтерген ... ... ... қозғалысының аяусыз басылуы, 1920 жылы қыркүйекте Құшмамедхан
(Құшмамедхан Сапиев) басшылығымен түрікмен жігіттерінің қырғынға ұшырауы,
Ғұламалихан ... ... ... ... ... жазалау
отрядтарын аттандыру, 1921 жылы 6 наурызда Палуан Қажы Юсупов (1861-1936)
басқарған ... жас ... ... ... жасырын көмегімен
төңкеріп тастауы, назирлардың қамауға алынуы, большевиктер тарапынан Хорезм
республикасы ... ... ... ... ... ... ... мал-мүліктері күшпен тартып алынып, өздерінің қамауға
алынуы және атылуы, ... ... ... және ... ... ... түрікмен, қазақ және қарақалпақ әйелдерін зорлауы және
базарда құл ... ... [140] ... ... ... республикасы
территориясында асқан жылдамдықпен кеңейіп, дамуына алып келді.
Жунаидханның әскер қатарында түрікмен және өзбектермен қоса ... ... да көп ... ... ... құрамын сарап-тайтын
болсақ, онда негізінен диқандар, ... ... бай, ... және улемдер қатысқандығы түсінікті болады. Хорезмнің ең ... ... ... ... Ахмадбек және Артық Ишан қозғалыс
қатысушыларына материалдық жағынан қолдау көрсетіп тұрды.
Большевиктердің ... ... ... ... республикасының
көптеген жетекшілері түрлі кезеңдерде ... ... ... ... әскерінің қатарына қосылып отырды (Хорезм республикасының
әлеуметтік қамтамасыздандыру назиры ... ... ... ... Юсуф ... ... істер назиры Мулла Ораз Қожамұхам-медов,
Жұманияз Сұлтанмұрадов және тағы басқалар) [141].
Осылайша, Хорезмдегі қарулы ... ... және ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси өмірінің бар-лық
жақтарына ықпал етіп, өз мемлекеттілігін мен ... ... ... ... мен діни ... ... сақтап қа-луды көздеген
өлке халықтарының жалпы халықтық қозғалысына айналды.
Түркістан республикасы ХКК-нің төрағасы Қайғысыз Атабаев Ташкентте ... ... ... ... ... АССР ... IV-ші пленумында қарулы
қозғалыс нәтижесінде өлкеде өмірге келген ахуалды дұрыс бағалауға ... ... ... ... болатын: «...Бастапқы кезде басқыншылық
рухында болған бұл ... енді ... ... ие болған іске айналды.
Мұны мойындау қажет, 1919-1920 жылдары Ферғанада орын алған ... ... ... тән ... ... еді.
Біз төрт жылдан бері тіпті бұл қозғалысты дұрыс бағалай алмадық, ол
халық көтерілісі ... ... оны ... деп ... Басмашылық мәні
тонаушылық деген мағынаны білдіреді, біздің осы бір қозғалысқа берган қате
сипаттамамыз мәселені шешуде дұрыс емес нәтижелерге алып ... Төрт ... біз бұл ... ... ... жоя ... ... күн өткен сайын күшейіп бара жатқан бұл көтеріліске бетпе-
бет келгенде, бұл көтеріліс ірі қалаларда ... ... ... ... ... алып келді...Біз басмашылықты бір ... ... от ... ... ... ... Осы мақсатта «басмашылықпен уланған»
үлкен-кішілі ауылдарды аяусыз қырдық, олардың тұрғындары кеңес өкіметінен
күн өте ұзай берді. ... ... ... алуымыз да ешқандай нәтиже
бермеді...Жазалау саясаты қолданылды. Тұтқынға алу ... де ... ұзақ ... ... ... көп ... тұтқынға алынды, бүкіл
Ферғанада қамау үшін жер табылмай қалды. Тұтқынға алынғандарды топ-топ атып
тастау да басмашылық қозғалысын ... ... ... ... ... ... жайт туралы дәлел береді: кеңес Түркістанының
басшысы қарулы қозғалысқа, оның мәніне ресми түрде алғашқылардың бірі ... ... баға ... ... ... ... құрылысы мен
большевиктер билігіне қарсы қарулы ... ... ... ... Бұл жайт осы дәуір үшін асқан маңызға ие болды.
Кеңес билігіне қарсы қозғалыстың негізгі мәнін ... ... осы ... ... басшылары да мойындауға мәжбүр болған. Түркі-стан
республикасының ХКК төрағасы Тұрар Рысқұлов 1923 маусымда Мәс-кеуде өткен
беделді ... ... ... ... ... келесідей баға берген
болатын: «Бұл қозғалыс әлі де ... ... ол алты ... бері ... ... ... келуімен бұл қозғалыс өзінің шарық-тау шегіне жеткен
еді... Шаруашылықты қалпына ... ... ... әскери қысыммен
тоқтату мүмкін еместігін мойындау керек...» [143].
Түркістан республикасының ... ... ... ... ... ... сөзінде қарулы қозғалыстың басталу себептері туралы құнды
мәліметтер келтіреді. Оның сөзіне қарағанда, ... ... ... туы Эргашта (әуелі Кичик Эргаш, ... ... ... ол 1918 жылы ... ... Қоқанд маңайында өз тұрағында ... ... ... ... ... ... ... өз септігін тигізді...
Әрбір басмашы өзін ұлттық тәуелсіздік үшін ... ... ... деп ... ... күн өткен сайын өрістей берді, 1919
жыл қаңтар-ақпан айларында кеңес өкіметі тек қалалардың орыстары ... ғана ... ... Біз ... ... ... ... оған ұлттық күрес сипатын бердік... Кишлақтардағы бейбіт
тұрғындарды ... ... ... ... саясатының барлық нәзік жақтарын осы отырыста
ашып тастаған ұлттық жетекші қызметкерлер – ... және ... көп ... өз жауапты лауазымдарынан айрылып, Мәскеуге шақырылды.
Түркістан өлкесіндегі қарулы күрес қатысушыларының ... саны ... мен ... ... ... ... келетін мәліметтер
келтіреді. Кеңес тарихшыларының ... ... ... саны ... 60000 адам ... деп ... [145].
Ұлыбритания тарихшысы Гленда Фрэйзер Бұқара әмірі Саид Алимхан-ның
естеліктеріне сүйене отырып, ... ... ... 1922 ... ... ... ... әскердің саны 100 мың ... ... ... ... 60 мың ... ішінара, Ферғана даласында 26 мың
жігіт азаттық ұрыстарына қатысты [146]. ... өмір ... ... ... Ферғана даласында бұл қозғалысқа 72 мың қарулы адам
қатысқан ... ... мен ... ... ... және ... ... мәліметтерді дәлелдейді, қарулы күрес қатысушыларының бүкіл өлкедегі
жалпы саны қозғалыс ең ... ... ... 180-200 мың ... ... олардың басым бөлігі қарусыз еді. Шайқастарда мерт ... ... ... ... жергілікті халықтар арасынан ... ... ... есебінен толып отырған.
Большевиктер және кеңес билігінің әскери күштер саны қарулы қарсы-лық
қатысушылардың санына қарағанда көп ... 1919 жылы ... ... қызыл армия бөлімдерінде 35378 жауынгер болған. Түркістан
майданы ... ... 1, 4, 11-ші ... (71751 ... ... ... Ресейінен алынып, Түркістанға жіберілді. 1919 жылы тамыз
айының ... ... ... 115 376 ... 1112 ... жүздеген топ, ондаған ұшақтар болды. Ресми құжаттар бойынша, 1920
жылы 1 қыркүйекте олардың саны 182800 адамға ... [148]. ... ... ... 70 мың қызыл әскер Бұқара әмірлігін құлатуға ... ... ... ... ... ... саны кейінірек те 40-50 мың
адамнан ешқашан кем түспеген. Ресей орталығынан тұрақты түрде жаңа ... ... ... ... Сонымен қоса Түркістан майданының
жауынгерлері және Қазан-татар ... ... ... ... ... дашнақ
бөлімдері және шаруалар армиясының жауынгерлері, ГПУ-дың арнайы бөлімдері,
кеңес милиционерлері, өзін-өзі ... ... ... ... ... ... дүние жүзілік соғыста тұтқынға алынып,
Түркістанда тұрған шетел әскери тұтқындары ... ... ... ... қаруландырылды және ұлттық күштерге қарсы соғысқа
аттандырылды) ... ... ... ... ... ... ... өзінде 250-300 мың адамнан құрылған жақсы қаруланған көпсанды әскери
күшке сүйенгені белгілі болады. 1921 ... ... ... ... ... ... 500 мың жауынгер болған [150]. Осылайша, сан және
сапа ... ... ... ... ... ... ... еді.
Қорыта айтқанда, Түркістан өлкесінде кеңес билігіне қарсы қарулы қоз-
ғалыстың негізгі мәні Түркістан тәуелсіздігі үшін күресте ... ... ... ... ... орнатылған деспотиялық кеңес билігі
және РСФСР орталығынан Түркістанға тұрақты түрде ... ... ... ... бөлімдеріне қарсы табанды соғысқа алып келді.
Түркістанда кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыс ресми ... ... ... ... кейінірек кеңес тарихшылары жазған-дай, «бос
бір ... ... ... көмегімен және Бұқара әмірі-нің алтыны
үшін бір топ басқыншылар және басмашылар тарапынан» өмірге келген емес. Бұл
қозғалыс ... ... ... және ... көзі ... ... ауқымды бір қозғалысы деп есептелінді.
Түркістан өлкесіндегі қарулы қозғалыстың ... ... және ... ... ... ХIХ ғасырдың аяғында – ХХ ғасырдың
басында бұл идеялар өлке халықтары санасында өзгеріс жасап, оларды Ресейдің
отаршылық саясатына ... ... ... үшін ... азық ... ... Бұл идеялар жадидизм қозғалысының дүниеге келуіне және дамуына өзінің
жағымды ықпалын тигізді.
1917 жыл ... ... ... ... ... ... да
ұлттық демократиялық қозғалыс өзінің жаңа сапалық деңгейіне шыққан болатын.
Бірақ Түркістанға ұлттық-аумақтық автономия мәртебесін беру идеясын ... ... ... ... ... өкіметінің небәрі
72 күндік қызметі аянышты ... ... ... өкіметті күшпен
иеленген большевиктер және солшыл эсерлер Түркістан Мұхторияты өкіметін
қызыл ... және ... ... ... ... ... ... мемлекеттілігіне бейбіт жолмен қол жеткізе ... өлке ... қару ... ... ... ... және қызыл армияға қарсы қарулы
күресті бастаған болатын.
Бірақ коммунистік ... ... ... ... ... бол-ған
реформизм көзқарастарын бұрмалап, оларды «пантюркизм» және ... ... ... ... ... ... ... қозғалыс және олардың қатысушыларын қаралау және күшпен жою
үшін барлық әдіс-тәсілдерді ... ... ... үшін ... және ... ... ... «пантүрікшіл», «панисламшыл»,
«ұлтшыл», «халық дұшпаны» сынды кемсі-тетін лақап аттарды таққан болатын.
Түркістан республикасы ОАК-нің төрағасы, ұлттық жетекші қызмет-керлердің
көсемі Тұрар Рысқұлов 1920 жыл ... ... ... ... ... республикасын, өлкедегі үш тәуелсіз партиялы ұйымның орнына Түркістан
түркі халықтарының коммунистік партиясын құру идеясын ортаға ... ... ... ... және ... ұйымдарына өз ойын жеткізуге ұмтылды.
Бірақ 1920 ақпанда ... ... және 1920 жылы ... ... В.И. ... бұл ойларға қатаң қарсы ... ... ... ... ... ... және оның жақтастары оңшыл
бағытты ұстанушылықта айыпталып, олар өздерінің лауазымды ... ... ... ... өлкесіндегі қарулы қозғалыстың өзіне тән ұлттық сипаты
және ерекшеліктері пайда болып, бұл ... ... ... ... ... мен ұмтылыстарында өз көрінісін тапқан еді.
Көтерісшілер тарапынан ортаға ... ... ... ... ... да ... қозғалыстың қысқаша идеясы мен құндылықтарын көтеруі айқын
еді. Қарулы қозғалыс тәуелсіз мемлекеттілік идеялары ислам шариғат ... ... ... ... бастап, демократиялық сипаттағы тәуелсіз
ұлттық мемлекетті ... ... ... де ауыр ... ... ... ... өлкесіндегі қарулы қозғалыстың негізгі даму кезеңдері
2.1.Түркістанда кеңес режиміне қарсы қарулы қозғалыстың
басталуы және ... (1918 - 1920 ... 1917 жылы ... ... ... ... ... Ресей
империясының 50 жылға созылған отаршылдық зұлымы өлке ... ... ... өмірге алып келген болатын. Алғашында ағартушылық қозғалыс
сипатында өмірге келген ... бұл ... ... ... ... ... біріктіруші күш ретінде саяси аренаға шықты.
Түркістанның басқару жүйесі туралы мәселе 1917 жылы 26-28 қарашада
Қоқанда ... ... ... өлке ... IV-ші ... ... ... басты мәселесі болды. Автономия және ... ... ойын ... ... барлығы дерлік қолдап
шықты. Түркістан Автономиялы үкіметі (басшысы – ... ... ... ... ... ... 1918 жылыы 19-21 ақпанда Түркістан
Автономиясы большевиктермен талқандалған болатын. Осылай-ша, ... өз ... ... ... ... ... ұмтылыстары іске
аспады.
1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен Алаш ... Алаш Орда ... ... ... Бөкейханов) құрылды.
Қазақстан жерінде қызмет еткен бұл үкіметті де большевиктер1920 жылы наурыз
айында талқандады [151].
Түркістанда ... ... ... орын ... ... ... ... шынайылықты дүниеге алып келді. Өлкеде толық өктемдікке ұмтыл-ған
большевиктер кеңес ... ... ... өлке ... ұзақ ... ... тәуелсіздігі тұрмақ, тіпті ұлттық автономияны да ... ... ... ... білдіртті. Тәуелсіздікке бейбіт жол-мен қол
жеткізе ... ... он ... ... ... қару алып,
большевиктер мен басқыншы қызыл ... ... ... ... ... ... бұл ... басталуымен кеңес Түр-кістаны және Ресейдегі
ресми органдар тарапынан оны қаралау үшін ... ... ... ... идеология және кеңес билігі өктем етіп тұрған ... ... ... ол ... деген кемсітушілік лақап атқа ... оған ... ... ... ... басқан еді. Кеңестік
уағыз бен үгіт-насихаты да бұл бағытта қолынан келгенінше ... ... ... пайдаланды.
Кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыс «Түркістан Автономиялы өкіметі-нің
талқандалуымен басталды» деген тұжырым барлық зерттеулерде мойын-далды. Бұл
сөзсіз, дұрыс ... ... ... өкіметін құлату кезінде қызыл
әскермен Қоқанда жүргізілген ... ... ... ... тек ... болғандығы жайында жеке айтып ... жөн. ... ... ... ... немесе бұл өкімет тіпті мүлдем
болмағанда да, бұл қозғалыстың тарихи ... ... ... келуі, өлке
халықтарының табиғи дамуында орын алуы шарт еді. Шынымен де, бұл дәуірде
Түркістанда ... ... ... ... ... анықтап қойған болатын. Сондықтан да Түркістанда бұл қозғалыстың
басталуы үшін автономия өкіметінің талқандалуымен бірге бір ... ... де ... болып, оның тамырлары Ресейдің Түркі-станды басып алған
Х1Х ... ... ... ... ... ... өлкесінде
кеңес билігіне қарсы қарулы қозғалыстың басты себептері төмендегідей:
Біріншіден, Түркістан өлкесінің басым бөлігі ... ... ... алынғаннан кейін өткен жарты ғасыр бойы Түркістан тәуелсіздігі ... ... ... ... ... ... үздіксіз өз жалғасын тауып отырды.
Тек тәуелсіздік үшін күрестің түрлері мен тактикасы өзгеріп тұрған.
Екіншіден, 1917 жылы ... ... ... ... ... айы-
рылғаннан кейін билік басына келген Уақытша өкімет Түркістан өлкесіне толық
тәуелсіздікті беруді қаламаған болатын. Тіпті автономияшылық қозға-лысты ... ... ... (А.Ф. ... және т.б.) бұл ... ... ... 1917 жылы Петроградта орын алған Қазан төнкерісі нәти-жесінде
Ташкентте билікті қолға алған большевиктердің ұстанған ... ... ... үшін мүлдем жат түсінік еді. ... бұл ... әуел ... ... ... алмай оған қарсы шықты.
Төртіншіден, большевиктердің және солшыл эсерлер тарапынан орна-тылған
кеңес билігі Түркістанда патшалық ... ... ... және
шовинистік саясатты жаңа формада ... ... ... Мәскеуде
өткен маңызды отырыста ұлттық жетекші қызметкерлердің бірі ... ... ... ... «әр ... кеңес ярлыктары
жапсырылмасын, отар әзірше отар жағдайында тұр, осы бір ... ... және оған баға беру ... [152].
Бесіншіден, кеңес билігі орнатқан бастапқы ... ... ... ... бойы қалыптасқан әдет-ғұрыптарымен, ұлттық және ... ... аяқ ... таптаған болатын. Түркістан
өлкесіндегі кеңес өкіметінің орталық құрамына және жергілікті өкіметті бас-
қару ... ... ... ... ... ... ... мойындамай, мүліктің барлық формаларына шек қоюға кірісті ... ... ... тоқтатылды.
Ақырында, алтыншыдан, Түркістан Автономиялы өкіметі 1918 жылы ақпан
айында ... ... ... талқандалуы Түркістан халық-тарын
толқындырып жіберген болатын. Жергілікті ... ... ... ... өзі ... және ... ... қол жеткізу құқығы
большевиктермен жоққа шығарылуы, олар Түркістанның ... ... үшін ... ... ... ... тура ... Бехбудидің 1918
жылдың басында ортаға тастаған «Ақиқат алынады, ол берілмес!» [154] ұраны
бүкіл ұлт жауынгерлерінің ұранына айналды.
Осылайша, ... ... ... өз өмір сүруін тоқтатуы
қарулы қозғалыстың бүкіл Ферғана алқабында бұқаралық сипатта баста-луына
тек бір ... ... ғана ... ... ... отаршылық езгісінің
астында азап көрген ферғаналықтар Түркістанда бірінші болып большевиктерге
қарсы қарулы күреске аттанды. Осы ... ... ... ... ... ... армияға қарсы қарулы қозғалыс 1918 жылы ақпан айының аяғында
өз бастауын алған болатын.
Ресей және Түркістандағы кеңес ресми органдары ... 1919 ... – 1920 ... ... ... ... және кейінірек кеңес тарихшылары
тарапынан бір ауыздан қабылданған ... ... ... орай, Ресей
тарихшылары және ТМД-ның жеке ғалымдары ... де осы ... ... ... ... ... ... кеңес өкі-меті тарапынан саяси-
экономикалық және діни-рухани ... іске ... ... ... Түркістан өлкесі мен Ферғанадағы кеңес өкіметінің алғашқы
жылдарында жүргізген қате ... ... ... ... мен ... ... Ферғанадағы бейбіт тұрғындарға қатысты ... мен ... ... ... деген пікірлер бұл қоз-ғалыстың негізгі
мәнін тиісті дәрежеде ашып бере алмайды. Жоғарыда ... ... ... жеке кезеңдерінде оған айрықша кескі-лескен және ауқымды сипат
беріп, қозғалыстың күн ... ... және ... ... алып келді
[155]. Бірақ қарулы қозғалыс өзінің ... ... ... ... ... ... ... кіріскен еді.
Түркістанда алғашында қарулы топтардың ұйымдастырушысы Кіші ... ... ... ... ... ... Түркістан Автономиялы
өкіметінің әскеріне басшылық еткен Кіші Эргаш 1918 жылы 19-21 ақпанда ... ... үш ... ... ... жеңіліске ұшырап, Қоқан
уезіндегі Башқыр ауылына қарай шегінді. 26 ақпан күні ... ... ... және армян дашнақтарының 5 отряды басып кірді. 27 ақпанда
болған ұрыстардың бірінде Кіші ... қаза ... оның ... Катта Эргаш
Ферғана алқабында большевиктердің отаршылдық зұлымына қарсы күресті бастап
кетеді. Демек, ... ... ... ... ... ... тарихқа
кірді. Осылайша, 1918 жылы ақпан айының соңында кеңес билігі және басқыншы
қызыл армияға қарсы түркістандықтардың қарулы ... ... ... ... ... ... ... қозғалысты Марғилан
милициясының бастығы Мадаминбек басқарды. 1918 жылы ерте ... ... ... тез арада Ферғана ... ... ... ... жылы ... ... ... алқабында 40-тан астам тәуелсіз
құрбасшылар ... өз ... ... ... Эргаш Қоқан, Мадаминбек
Марғилан, Парпи Андижан, Мухиддинбек Навқат (Алай), Аман ... ... ... ... ... және ... Гарбува –
Яккатут (Марғилан), Жәнібек Қазы Узган, Халқожа Ишан сынды ... ... Ош ... ... қимылдарды бастаған еді [156].
1918 жылы наурыз айының аяғында ... ... ... ... ... ... бұл топтар біріктіріліп, Катта Эргаш
бас қолбасшы болып сайланды.
«Улуғ Түркістан» газетінің ... «30 ... ... ... кеңестер
өкіметімен танымал ...Эргаш арасында қаладан шығысқа ... 18 ... ... жалғасты... 1 шілде күні сағат үште 500-ге жуық атты әскер
қаладан шығып ... ... ... ... ... Бұл күн ... екінші
күні еді» [157].
Жалпы алғанда, Ферғана алқабында 1918 жылдың ортасында, шамамен жүзге
тарта құрбасшылар өз ... ... ... ... ... ... ... еді. Бірақ осы кезеңде алқапта орын алған берекесіз-дікті
пайдаланған жеке кіші-гірім ... ... ... ұрылар мен
қарақшылар баю мақсатыда халықты ... оның ... ... ... Олар ... ... мен ... намысын қорлап, жазықсыз
бейбіт тұрғындарды өлтірген болатын. Бұл кіші-гірім басқыншы топтар бо-лып,
қарулы қарсылық қозғалысына ... ... жоқ ... эле-менттерден
құралған еді. Бірақ кеңес билігі және коммунистік идеология бұл ұрылар мен
қарақшыларды да Түркістан ... үшін ... ... ... ... бір ... ... барлықтарына ортақ «басма-шылар» тамғасын
таққан болатын.
Осы уақытта, Түркістан тәуелсіздігі үшін большевиктердің ... ... ... басқыншы қызыл армияның тонаушылығына қарсы күрескен
ұлттық күштер үлгісінде ... ... ... жергі-лікті тұрғындар
тарапынан қолдау тауып, тұрақты түрде ... алып ... ... халықтарының діни наным-сенімдері мен құнды-лықтарын, ислам әдет-
ғұрыптары мен ... көп ... ... тұрмыс салтын, қорыта
айтқанда, өлке халқының менталитетін қорғады.
Қызыл әскер арасында тәртіп болмады десек те қателеспейміз. Алғашын-да
көпшілігі ... ... ... ... ... қарулы қарсы-лық
топтарымен бетпе-бет шайқасудың орнына, көбіне бейбіт мұсылман тұр-
ғындарына ... ... ... ... айналысты.
Ферғана тұрғындарының қолдауына сүйенген қарулы топтар өз ... ... ... еді. Олар ... ... ... ... ірі
кишлактар, әскери объектер, әкімшілік органдар, темір жол бекеттеріне күт-
пеген жерден шабуыл ... үшін ... ... Күресшілер дұшпанға қар-сы
күресте өздерін ақтайтын барлық тәсілдерді ... ... ... ... ұрыс ... асқан шеберлікпен қолданды.
Кеңес билігіне қарсы қозғалыстың өз ... ... ... және ... ... ... қимылдарының қарқыны арта түсу қаупін ескере
отырып, Ферғана алқабының жұмысшы, солдат және шаруа депутат-тары кеңесінің
1918 ... 9 ... ... бұйрығымен алқапта әскери жағдай жариялады.
1918 жылдың жазынан бастап Самарқанд алқабында да ... ... еді. ... ... қарулы қарсылық қызметін Ачилбек және
Бахрамбек басқарды. Самарқанд уезінде Қарақұлбек, Қажы ... ... ... ... ... ... ... Ниязбек), Тураббек,
Абдулхамидбек, Мулла Хамрақұл; Хожент уезінде ... ... ... ... Мулла Жавлан, Мұхаммед Мурад сынды құрбасшылар өзбек
және тәжік халықтарының ... ... ... және ... қарсы ымырасыз соғысына басшылық етті.
1918 жылы 2 кыркүйекте Наманган ... ... ... ... ... Эргаш құрбасшы өзінің 400 жігіттен ... ... және ... құрбасшы тобымен бірге Сергеев басқаруындағы қызыл ... ... ... орын алған. Зеңбіректері мен пулеметтері болғанына
қарамастан қызыл ... ... бұл ... ... ... ... болатын [158].
Мұрағат құжаттарының мәлімдеуінше, 1918 жылы қазанда Катта Эргаш
әскерінде ... 15 мың ... ... [159]. ... көп ... ... саны
20-24 мың адамға жеткен.
Катта Эргаштың әскерінде жергілікті халықтардың өкілдерімен қоса «өте
көп орыс ... және ... ... ... ... ... ... айына 700 сомнан жалақы төленетін».
30 кыркүйекте Мадаминбек басқаруындағы әскер Ескі ... ... ... алады. 8 қазанда оның жігіттері қалада орналасқан қызыл әскер
отрядын шабуылдайды. ... ... мен ... сүйенген
Мадаминбек жігіттері қызыл әскермен болған ұрыстан кейін болма-шы шығынмен
қаланы тастап кетеді. Кеңес ... ... және ... ... ... ... ... егер олар Мадаминбекті
большевиктерге тапсырмаса, қала жермен жексен болатынын ... ... бұл ... ... ... ... қатысушыларды және
бейбіт тұрғындарды өз мақсатынан тайдыра алмады. Қазан ... және ... де ... ... рет Марғиланды азат ету үшін қызыл ... ауыр ... ... ... әскер Марғилан қаласындағы тарихи
ескерткіштерді қиратып, аманатқа алынған бейбіт тұрғындарды атып тастады.
Түркістан ... ... ... ... ... ... арқа ... патриоттарға қарсы күресті күшейтті. 1918 жылы
күзде Түркістан ... ХКК ... В.Д. ... және әскери
комиссар К.П. Осипов Ферғана алқабына үлкен әскери күшпен келіп көтерілісті
басқан болатын. Фигельскийдің өзі ... ол ... ... бірі ... ... ... 5 сағаттық ұрыстан кейін
қиратты. Бекіністегі 800 қорғаушыдан небәрі 15 ғана тірі қалды ... ... ... және Халқожа Ишан тобының жауынгерлері бұдан да
ауыр сәтсіздікке ұшырады. Қызыл әскер отряды бірнеше ауыр ... ... ... ... ... қол ... Оштың ескі қала бөлігі
тоналды, базар өртелді. ... ... ... ... да ... ... бес күнге жалғасқан қырғынның нәтижесінде 2000 адам қаза тапты.
Андижан қаласында орналасқан Салаев басшылығындағы қызыл ... ... Ескі ... ... естіп, бұл қаланы зембірек-терден
атқылап, бүтіндей қиратып тастады.
Дашнақтардың Ферғана ... 1918 жылы ... ... ... ... ... оқиғалар өз қатыгездігімен ерекшеленді. Наманган мен
Қоқаннан аттандырылған және басым бөлігі дашнақтардан құралған қызыл ... ... ... ... тұрғындарынан 1500 адамды айуандықпен
өлтірген болатын. Қатыгездік және террормен бірге ... ... ... ... алды ... ... ... Ферғана алқабындағы қарсылық қозғалысы ал-дында
қарулы күштерді ұйымдастыру және олардың әскери даярлығын ... ... ... ... Эргаш, әсіресе Мадаминбек үшін 1918 жылдың екінші
жартысы жаңа және заман талаптарына жауап бере алатын ... құру ... ... ... Ташлақ түменіндегі Гарбува ... 12 ... ... ... ... ... кейін
Шермұхаммедбектің негізгі ставкасы орналасқан еді. Кишлақ маңындағы көне
мазар ... ... ... ... ... ... ескі ... және
түрлі мұнаралар орнында Мадаминбек арнайы ставка – Орда құрған еді. Нақ ... ... ... ... Мадамин-бек қол астына келген он ... ... ... ... ... мен ... қолдануды
үйреніп, меңгерген болатын. Кеңес тыншы қызметінің мәліметтеріне ... ... ... ... ... орыс офицерлері (Белкин, Никольский,
Ситняковский, Радзиев-ский, Поправский, Лазерев және т.б.) болған [162].
Гарбувадағы ставкада ... және ... ... ... ... ... болған.
1918 жылдың күзінде Мадаминбектің жаңаша құрылған армиясы ... ... ... ... ... армия жауынгерлері өз командирі
Орловтан ... 170 ... ... ... қашып құтылды. Мадаминбек
бұл ұрыста екі зембірек пен пулеметті, көп мөлшерде мылтықтарды олжалады.
Бұл жағдайды өз кезінде коммунистік ... ... ... де
мойындаған еді: «Басмашылармен әскери жағынан күресу қиындап бара жатыр.
Қазіргі ... ... ... ... ... Мадаминбек. Басма-шылық
қозғалысы 1918 жылы аяғына ... ... ... ... қауіп төндірді»
[163].
Осылайша, 1918 жылы күзіне ... ... ... ... ... ... бірінші кезеңі аяқталды. Шамамен 8-9 ай жалғасқан бұл ... ... ... ... ... ... Самарқанд алқабында
басталып, ол қызыл әскерге қарсы тұра ... ... күш ... бірікті.
Бірінші кезеңде Кіші Эргаш, әсіресе, Катта Эргаш, ішінара Мадаминбек
(Ферғана ... ... ... пен ... ... ... ... бірігуінде маңызды рөл ойнады.
1918 жылдың күзінен бастап ... ... жаңа ... ... алқабындағы истиклолшылар күресі бұл кезеңде негізінен Мадамин-бек
және ішінара Катта Эргаш есімдерімен тығыз байланысты ... ... ... ... 1918 ... ... бастап Мада-минбек
қолына өтіп, Катта Эргаш және оның ықпалындағы кейбір ірі құр-басшылар,
әсіресе, Халқожа Ишан оған ... бас ... жеке өз басы ... ... ... бұл ... ... алқабында қозғалыстың екі үлкен
орталығы пайда болды. Бұл орталықтар пайда ... ірі ... ... өзіне тән географиялық жағдай және саяси ахуал, ғасырлар
бойы қалыптасқан Ферғана халқының менталитеті де өз әсерін тигізді.
Бірінші орталық ... ... ... ... Скобелев, Андижан
және Наманган уездерін қамтыған болатын. Мадаминбектің негізгі ставкасы
Марғиланнан онша алыс ... ... ... ... ... оның ... ... Шермұхаммедбек және Сали Махдум болып
есептелінді.
Бұл қозғалыстың екінші орталығы Катта Эргаш басшылығындағы Қоқан уезінде
болып, оның ставкасы ... ... ... ... ... Ош уезі және Алай ... таралды. Оның басты орынбасарлары
Мұхиддинбек пен Яшмұхаммед ... еді. ... ... ... ... ... Палуан (Яйпан), Хамдам Хажи (Бесарық), Ярбек ата (Сух)
оның ең беделді құрбасшылары болып саналды.
Ферғана алқабындағы ... ... ... ... ... ... қайғылы оқиғалары енді. Қызыл әскер, орыс ... ... ... өзара бірігіп 1918 жылдың аяғында және 1919 жылдың
басында Ферғана алқабындағы бұл төрт ірі ... жер ... ... жіберіп, барлық тұрғындарын қырып тастады. Осы орын алған қаралы
оқиғаларда, ... Д. ... ... негізгі баскесер рөл ойнады.
Өкінерлік жай, Коновалов отряді Андижан уезіндегі ... ... ... ... ... ... 1919 жылдың
ақпанында-ақ истиклолшылар мойынына аударып тастап, айыпты деп ... тобы ... ... ... ... ... енді ... тұрғындарды өлтіруге кірісіп отыр» [164], деп жария ... ... ... ... ... және Ош ... армия және шаруаларға қарсы ұрыстарда 5300 адамнан айрылған [165].
Қызыл әскердің мұндай көз ... ... ... ... олар-дың
бассыздықтары мен бетімен кетіп, ойына келгенін істеуіне ... ... топ ... ... ... ... ... хат арқылы үндеу
жіберіп, бейбіт тұрғындарға қол тигізбеуін ... ... ... ... Халқожа Ишан, Эшмат Байвачча, Махкам Қажы, Фаяз Мақсұм қол ... 1918 жылы 19 ... ... қаласына да жіберілген осы бір хатта
келесідей пікірлер айтылған еді: ... ... ... ... ... (Андижан уезі Нарын болысында ... ... ... ... ... бұл істі ... егер ... іс тағы бір
рет ... ... онда ... ... жол ... да нақ ... әрекет жасаймыз. Егер сіздер соғысқыларыңыз
келсе, бізбен соғысыңыз, халықпен емес. Біз ... ... ... ол орыс болсын, мейлі ол еврей, не ... ... ... ... ... ... ... керек болса, сіздермен біз соғысамыз, бейбіт халық
сіздермен де, бізбен де ... ... ... тұрғындарды қорғап қалу үшін бір жағынан,
бұзақы істерді, жергілікті қылмыскерлерді жазалау саясатына алып ... ... ... ... бассыздықтары тоқтату талап еткендігі
туралы нақты құжаттар сақталып қалған.
Кеңес өкіметінің мұндай бассыздықтары мен ... оған ... жаңа рең ... ... ... ... ... айдап шы-
ғарып, халықты азат ету болған. 1919 жылы 24 қаңтарда ... ... ... ... ... Ескі Марғилан қаласына шабуыл жасап, қаланы
басқыншы қызыл әскерден азат етіп, оны екі күн өз ... ... ... ... ... Орда ... ... ақсақалдар мен
беделді адамдармен ақылдасты. Ол кеңес билігіне қарсы ... тек ... ғана арқа ... ... ... ... Мадаминбек әскері Ферғана алқабының орталығы ... ... ... ... ... ... ... мен истиклолшылар
арасында қала көшелерінде қанды ұрыстар орын алып, Мадаминбек ... ... ... ... ол ... ... ... 200
жақтастарын азат етіп, оларды өз қатарына қосып алған болатын ... бұл ... ... атап ... жөн. ... бұл ... Ферғана
алқабында М.В. Сафонов басқаруында 20 мың жақсы қаруланған қызыл әскер ... ... ... ... ... ұрыс ... ... ақпанда 1500 адамнан құралған жасақ Наманган уезінің ең ірі ... ... ... ... ... ... ... әскер күштері келіп,
28 сағатқа созылған жанкесті ... соң олар ... ... ... ... [167].
Бұл кезде кеңес билігі Ферғана алқабында тек ірі қалаларда ғана сақ-
талып қалған. Алқап ... ... ... және оған ... қолында болған. Мадаминбек бейбіт тұрғындарды әскери
қозғалыстар кезінде қалаларды тастап кетуге ... Бұл ... ... ... қан ... жол бермес үшін қолданған шарасы еді.
1919 жылдың көктемінде, Самарқанд алқабында да қарулы қозғалыс өзінің
шырқау ... ... ... Ачилбек басшылығындағы жігіт-тердің
шабуылдары нәтижесінде Зарафшан оазисінен ... ... және ... ... дейінгі жерлерде кеңес өкіметінің билігі жойыл-ды. Бұқара
әмірлігіне қарасты бұрынғы Матша ... ...... ... бұл ... ... алқабы құрамында болып, қызыл әскер бұл жерде
кеңес билігін орнату үшін ... ... ... ... ... Матша бегі Ахмадбектің (Саид Ахмадқожа) әскери бөлімдері
бірлесіп, қызыл армияның бұл басқыншылық әрекеттерін сәтті қайтарып тұрды.
1919 ... ... ... Асрархан (Ахмадбектің ағасы), Нусратшах,
Хамидбектің топтары мен Ачилбек басқаруындағы жігіттер ... ... азат ... Матша арқылы Ферғана истиклолшы-ларымен Бұқара әмірлігі
арасында тікелей әскери байланыстар орнату үшін жол ... ... ... Панжикент және Самарқандқа үздіксіз шабуылдар жасалып
тұрды.
Сондай-ақ, Түркістан республикасының астанасы ... ... ... оңтүстік-шығысқа қарай Ахангаран өзеңі жағалауындағы Аблиқ, Құрама
тауындағы Ашаба (Ашава), Панғаз ... ... ... ... күрес
ошағы – Аблиқ пайда болды. Аблиқ та ... ... ... тән ... ие ... ол ... және ... уез-дерін бір-бірімен
байланыстырып тұрған Чимион тауларында орналасты. Аблиқда Ашурмат және
Рахманқұл (шамамен 1877-1922) құрбасшылардың ... ... етті ... ... жағынан алғанда страте-гиялық маңызды жерде орналасып,
ол жерден Ташкентке үлкен қауіп ... ... ... ... жылы ... айында Наманган және Қоқан қалалары маңайларында
Мадаминбек лашкарымен қызыл армия бөлімдері арасында кескілескен ұрыс ... бұл ... ... ... ... ... қол ... армия бөлімдері оларға қарсы қолданған әскери операциялардың
белсенділігін ... ... ... Түркістан республикасының өкіметі және
Ферғана майданының басшылығы қозғалыс ... ... салу және оны ... ... үшін ... айла-тәсілдерді де қолданды. 1919 жылы ... ... ... ОАК-ті қаруын тастаған барлық
көтерісшілерге амнистия жариялады [169]. Мұны ... ... және ХКК 9 ... ... бейбіт мұсылман тұрғын-дарына» арналған
үндеуінде жариялап, құрбасшылар топтарында соғысып жатқан барлық жігіттерге
күресті тоқтатып, өз ... ... ... ... ... ... ХКК төрағасы К.Е. Сорокин басқа-руындағы төтенше ... ... ... ... ... Комиссия құрамына Түркістан
өлкесі Мұсылмандар бюросының төрағасы Тұрар Рысқұлов, Түркістан АССР ұлттық
істер бойынша ... ... ... ... Түркістан
республикасы ОАК-нің мүшелері Хаққул ... ... ... сынды
ұлттық жетекші қызметкер-лер, ағарту халық комиссары В.И. Билик және т.б.
кірген болатын ... ... ... ... ... ... ... армия отряд-тары және
дашнақтар тарапынан жасалған зұлымдықтарды өз көзімен көр-ген Т. Рысқұлов
1919 жылы 11 ... ... ... республи-касы ОАК-нің төрағасы
А.А. Казаков атына ... ... ... келесідей ашып жазады:
«Ферғана алқабындағы ... ... ... ... партиясының
бассыздық әрекеттері қызыл жіп ... ... ... армия отрядтары
қарақшыларға қарсы күрес жүргізудің орнына толығымен ... ... мен ... нақ осы ... ... ... ... уездерге барып, бейбіт киш-лактарды қарақшы жасырып отыр деп айыптап,
талан-тараж қылды. Армян-дар сарт ... ... ... ... мен ... ... ... болатын... Армяндар оқты аяп,
жазықсыз мұсылмандарды аяусыз қырған, әйелдердің ар-намыстарын таптап, ашу-
ызамен: «Егер Алла құдіретті ... ... ... ... Біздің
қаһарман қызыл армия-мыз барынша теріс рөл ойнады...». Т. ... ... ... өкіметі, жолдас Казаков, бізге қымбатқа түсті!» [171] –
деген аянышты лебімен аяқтады.
Түркістан республикасы ... ... ... ... ... уақытқа болса да іріткі салуды көздеген мақсат біраз нәтиже-лерге
алып келді. Жеке ... ... ... және оның әскери күштер
қолбасшылары қарулы күресті тоқтату жөнінде пікірталастарды жүргізді. ... 14 ... ... ... ... құрбасшы Насриддин Ташматов
арасында келісім-шарт жасалып, ол өз ... ... ... ... 21 ... ... ... 2-ші топ әскерінің командирі Д.Е.
Коноваловпен ... ... ... арасында бейбіт бітім жасалды.
Осыған орай Ахунжан өзінің 250 жігіті және 10 құрбасшысымен ... ... ... ... орынбасары болып бұрынғы ... ... ... ... ... АССР ... ... бойынша халық комиссары, төтенше
комиссия мүшесі С.Тұрсынхожаев және Эргашбай Қожа ... ... ... ... ... ортақ пікірге келген болатын.
Шілде айының аяғында Халқожа Ишан және басқа құрбасшылармен де ... ... Бұл ... ... ... ... жағына Мулла
Эргаш Мирмұхамедов (екі Эргаштың Катта Эргашқа еш қатысы жоқ), сондай-ақ
Қожа Қаландаров және ... ... ... өз ... кеңестер
жағына өткен болатын [172].
Бұл құрбасшылардың кеңес өкіметі жағына өтуінің негізгі ... ... ... ... ... қолайлы сәт туындаған кезде қайтадан қызыл
армияға қарсы күресті жалғастыру болған.
Алдымен мұны ... алу ... ... билігінің басшылары өз уәде-лерін
орындамады. Большевиктер сөзіне сенген құрбасшылардың көпшілігі өлтірілді,
абақтыларға қамалды ... олар ... ... ... болып
кетті. Мұрағат құжаттарының ... ... ... ... ... ... тұру үшін еш бір жағдай ... ... ... ... пісірілген және дәмсіз тамақ
әзірлеп берген болатын, олардың ішкі киімдері мен ... ... ... ... ... ... әскері арасында
күтпеген жерден жаман ... ... ... ... ... ... тауып отырды [173]. Осы және басқа себептер нәтижесінде
1919 жылы жазында кеңес өкіметі жағына өткен ... ... ... ... ... ... ... оралады.
Ферғана алқабындағы қарулы қозғалыс 1919 жылы жазының аяғы мен ... ең ... ... ... ... басшылығындағы истик-лолшылар
қатарына 1919 жылы 2 кыркүйекте шаруалар армиясының күшеюі ... ... ... айтарлықтай күш еді. Қыркүйектің алғашқы күндері Мадаминбек
лашкары Жалалабад қаласын иеленді. Қуршаб ... ... ... ... ... ... ұшырап, Ош қаласына қарай шегінді.
Ош – Ферғананың тұрмыс-тіршілігін ... қала ... ол ... ... өте қолайлы жерде орналасқан еді. Ол Ферғана алқабын,
жалпы алғанда, Түркістан республикасын Қытайды, ... ... ... ... ... орналасты. Оштан Гульша және
Эргаштамдағы шекара бекеттеріне алып баратын жол болды. 8 кыркүйекте, ... ... қызу ... ... Ош гарнизоны талқандалып, қамауда
болған саяси ... ... ... азат ... ... армия қалаға кірді. Ош қаласында 9 кыркүйекте болған үлкен
жиында Мадаминбек сөз ... ... ... мәлімдеуінше,
Мадаминбектің сөзінде кеңес билігіне қарсы қарулы ... ... ... ... ... негізгі мақсат-тары ашылған. Бұл сөзде кеңес
билігінің халыққа қарсы қолданған ... және ... ... армияның
Түркістандағы барлық қылмыстары ашық айтылды.
Мадаминбек әскерлері 13 кыркүйекте Ескі Марғилан қаласын басып ... ... ... ... ... ... ең ... қала
Андижанды басып алуға әрекет етуге дайындалды. Кеңес билігі тек темір жол
бекеттерінде, облыстың әкімшілік ...... ... қалды.
Мадаминбек бастаған соғыс қимылдарын жеңіспен аяқтау және жақтас-тарымен
бірге кеңесу үшін 15 кыркүйекте Ескі ... ... ... ... ... ... ... бір қатарда
шаруалар армиясының жетекшілері де ... ... ... ... ... алу ... ... жоспары мақұлданды, сондай-ақ
Түркістан халқына арналған үндеу қабылданды. Мадаминбектің әскери ... ... ... және ... ... ... арасында
таратылған түрлі үндеулер, ... мен ... ... ... ... және ... ... қатарында кемінде 25-30
мың адам бар екендігі» [174] хабарланды.
Осы күндері қанаудың ... ... ... ... ... ... ... өз ұлттық батыры Мадаминбекке ... 10 ... ... қоршауы күшейе түсті. Осы кездегі ... ... ... ... ... ... қарулы қарсылықтың 20000
адамға жуық армиясы шабуыл ұйымдастырып, қала төрт жағынан ... ... ... ... ... ... республикадағы
тұрғындар саны бойынша үшінші орында тұр-ған Андижанды жан-жақты қорғауға
кірісті. Андижаннан қол үзу дегеніміз ... ... ... ... күні ... ... біл-діреді. Сондықтан да большевиктердің
өкіметі бүкіл әскери күштерін Анди-жанға жіберді. Қоқан және ... ... қоса ... ... ... ... ... олар 21
кыркүйекте Андижанға аттан-дырылды.
Мадаминбек әскерлері тынымсыз шабуылдар нәтижесінде тартысты ұрыстардан
соң 22 кыркүйекте Ескі Андижанды ... ... ... ... ... ... ... большевиктер шаруалар армиясы арасына өз тыңшыларын
жіберіп, оларды ... ... ... көн-дірді. «Қызыл орыстардың»
қулығына алданып қалған «ақ орыстар» 24 ... ... ... ... ... ... Ива-ново және Михайловскийдегі
ауылдарына қайтып кетеді. Сатқындық нәтиже-сінде пайда ... осы бір ... ... ... ... ... ... қоршауын бұзып өтіп,
24 кыркүйекте Андижан қаласына басып кірді.
Бұл шайқаста Мадаминбек қаза ... және ... ... 1000 ... 172 ... ... түсткен соң, қала маңайынан шегінуге
мәжбүр болды. Мадаминбек өз әскерімен Ошқа, ... ... ... ... ... ... ... жасағаны ұлттық күштерге
қымбатқа түсті. Қызыл әскер Ош және Жалалабадты басып алып, ал ... ... мен Алай ... ... ... ай бойы ... Түркістан өлкесін дүрілдеткен Мадаминбек басшы-
лығындағы әскердің шабуылы ақырында ... ... ... ... ... орталығы – Ташкент қаласына қарай жорық ... ... іске ... ... Бірақ алғашқы жеңіліс Мадаминбектің ... ... ... ... пана ... ... армияны жаңадан
құру, жігіттер қатарын толықтыру, жаңадан келіп қосылған жігіттерге әскери
тәлім беру, шетел мемлекеттерімен орнатылған ... ... ... ... ... ... беру жолдарын іздестіру-мен айналысты.
Мадаминбек санаулы күндер ішінде өз әскер арасындағы әскери рухты ... ... Ол ... ... ... 10 ... ... қайтып оралып,
Наманган уезіндегі Чарвақ кишлағында өз ставкасы және ... ... ... тез ... ... ... ... оқ-дәрі және
снарядтар жасап шығару ісі ұйымдастырылды. Ферғана алқабында, кейінірек
Бұқарада ... ... ... мен ... ... және басқа
шетел әскери мамандарының көмегімен ... ... ... ... ... зембіректер құйылды [175].
Мадаминбектің Чарвақтағы ставкасына жекелеген прогрессистер мен ислам
улемдері келіп, оның нұсқауымен Ферғана алқабының тұрғындары ... ... ... ... ... іске ... үшін кишлактарға тарап
кетті. Қозғалыстың идеялық көсемдері мен идеологтары болып ... ... ... билігіне қарсы қарулы күресті ... үшін көп ... ... жылы 22 қазанда Памирдің Эргаштам (Иркештам) ауылында, қазіргі
Қырғызстан Республикасының ... ... ... қарулы қозғалыс
қолбасшылары және шаруалар армиясы ... ... ... болып
өтті. Бұл құрылтайда Ферғана алқабындағы бейбіт тұрғындардың өкілдері,
сондай-ақ, Ресейдің Қашғардағы (Қытайға ... ... ... ... ... де ... Құрылтайда алқап тұрғындарының түрлі
топтарының мүдделерін қорғаған Ферғана ... ... ... ... ... ... ... өкіметі құрылды.
Өкімет құрамына 16 мұсылман мен 8 орыс, барлығы 24 адам ... ... ... ... ... Бас ... ... та сайланды. Орыс шаруалар
армиясының басшысы полковник К.Монстров оның ... ... ... ... болып тағайындалды. Өкімет құрамына Хакимжан Азимханов
(қаржы уәзірі), адвокат Ненсберг (ішкі істер және ... ... ... Фенин, капитан Сүлеймен Кушуков және басқалар да
кірді. Мадаминбек осы бір ... ... ... үшін демократиялық
рухтағы тәуелсіз мұсылман мемлекетін құру олардың ең басты ... ... ... ... ... ... ... мем-лекетті құрудың жақтасы ... оның ... ... ... ... ... ... шығу ниеттері белгілі дәрежеде ... ... ... ... айтылған құрылтайдан соң бір апта
уақыт өтіп ... ... ... ... Жазиаван түменіндегі Қаратепе
кишлағында орналасқан Мадаминбектің ставкасына Ауғанстаннан ресми делегация
келді. «Бес ... ... ... ... Мадаминбектің Марғилан
қаласындағы қайын атасының ... ... ... ... талқылаулар Марғиланда өз жалғасын ... ... бұл ... ... арқылы Ташкенттен келген тағы да бір
ауған қосылды. Бірақ Мадаминбектің ... ... ... ... кеңес өкіметінің тыншысы және чекистердің адамы болып шықты.
Италиялық тарихшы Марко ... ... ... ... ... Түркістан өлкесі Мұсылмандар бюросының мүшесі
Низамиддин Хожаев (1886-1942) та ... және ... ... кездескен [176].
Алайда өзара әскери көмек беруге келіскен екі жақтың бітімі артынан
Ауғанстанда орын алған саяси ... ... іске ... ... 1919 жылы
28 ақпанда Ауғанстан әмірі Амануллахан мемлекетті тәуелсіз деп ... ... ... ... ... ... ... 1919 жылы
май айында-ақ Амануллаханға өзінің ресми өкілдерін ... ... ... ... құттықтап, Ресей-ге қарсы күресте өз
мұсылман ағайындарынан ... ... ... ... ... 1919 жылы ... жіберілген жауапты
делегациясы истиклолшыларды өз мүдделеріне мойынсұндырмақшы болған-дығын,
яғни әскери ... ... көзі ... ... олармен
байланыстарын тоқтатады. Қорыта айтқанда, Ауғанстан тарапынан Мадаминбекке
ешқандай әскери ... ... және ... жіберілмейді. Солай
болғанына қарамастан, кейінірек те Мадаминбек ставкасында ... ... ... ресми өкілдері, Бұқара әмірлігінен келген 5
тұрақты кеңесші, Хиуа ... ... ... ... орыс ақ
гвардияшы өкіметтерінің өкілдері бар еді. Кейбір деректерде ... ... ... ... көрсетіледі.
Мадаминбек басшылығымен құрылған Ферғана Уақытша автономиялы өкіметінің
халықаралық байланыстары барған сайын ... ... ... бас консулы П.Эсертонға генерал-майор Мұқановтың ұлы арнайы ... ... одан ... ... сұрады. Үндіс-танның Аллахабад
қаласында ағылшын тілінде шыққан «Пионер» газетінің жазуынша, 1919 жылы
желтоқсан ... ... ... парла-ментінде Түркістанда өмірге
келген жаңа тәуелсіз мемлекетті ... ... ол ... халықаралық
комиссия жіберу мәселесі көтерілген. Мұрағат құжаттарында жазылғандай,
парламент ұзақ тартыстардан ... бұл ... бас ... ... Д. ... ... ... либералдар
өкіметінің саясаткерлері және мемлекет қайраткерлері Мадаминбек өкіметінің
үңдеуін назарсыз қалдырды.
1919 жылы қазанда 150 құрбасшылар топтары 4 ірі ... ... ... ... ... Ишан қол ... біріктірілді. Жүз елу
құрбасшылардың әр бірінің басқаруында ... 400-450 ... ... ... Мадаминбек әскері бұл кезде 60-70 мың адамнан тұрған
еді.
Аталған 150-ден артық құрбасшылар топтарының әр ... ... ... ... мен ... ... ... әскери инструктор
лауазымы белгіленді. Кейінірек олардың орнына Ахмад Заки ... ... ... ... тағайындалды. Құрбасшы-ларды арнайы әскери және
идеологиялық даярлықтан ... үшін жеке ... ... ... ... ... ... идеясына берік, батыл және қайсар
жігіттер таңдап алынып, олар құрбасшыларды ... ... ... ... Бұл ... ... ... курстарда тәжірибелі
қолбасшылардан Шығыс ... ... ... және тактикасын оқып
үйренді.
Ферғана Уақытша автономиялы өкіметі ... ... ... ... ... ... ... арнайы орган құрылды. Мадамин-бектің
жарлығымен өкімет ... ... ... бұл органға берілді. Олар шет
елден, арнайы адамдар – делдалдар арқылы қызыл армия коман-дирлері қолынан
айтарлықтай қаражатқа түрлі қару-жарақтарды ... ... ... ... және ... ... ... жеткізу-
мен айналысқан идеялық бөлім де құрылды. Күнделікті газеттер мен үкімет
ақпаратнамаларын ... ... ... ... бұл ... ... мен ... хабарламаларды басып шығарды, сондай-
ақ оларды әскер мен халық арасында таратумен ... Тек 1919 ... мен ... аталған бөлім жүзден артық парақшалар, үндеулер мен
хабарламаларды шығарған болатын. Кейбір деректерде ... ... сәл ... ... ... негізінен зиялылар мен прогрессистер
шұғылданды. Мунаввар Қари ... ... ... ... ... ... мәтіндерін құрастырумен, және ... ... ... ... және Шолпанның жеке өлеңдері басылып, қарулы күрес
қатысушылары арасында ... Бұл ... ... ... ... орын ... ... қызыл армияға қарсы ашу-ыза өз көрінісін
тапты.
Қозғалыс қатысушыларының соғыс тактикасы өзіне тән белгілерге ие болды.
Әскер қатарында жергілікті ... ... ... ... көп ... ... ұрыстардың барысын алдын ала болжаған: мысалы, қызыл ... ... ... түрі мен ... ... ... жолдары немесе
артқа шегіну – барлығы да алдын ала жеткілікті түрде үйретіліп оқытылды.
Қарулы қозғалыс қатысушыларының өзіне тән осы ... ... ... ұрыс ... ... халық бұқарасы тарапынан тұрақты қолдау
тауып отыруы, қызыл ... ... ... ... ... ... армиясының жауынгерлері бүкіл қала және кишлақтарды ... ... ... ... ... ... ... халқын
улы газбен уландырды.
1919 жылы 15 ... ... ... ... ... құрамында
115376 жауынгер болған. Кейінірек бұл жауынгерлер саны 182800 адамға жетті.
Көпсанды басқыншылар армиясының негізгі бөлігі 1919 ... ... ... ... В.И. ... бұйрығымен Фер-ғана алқабына Юсуф
Ибрахимов ... 14 ... І-ші Еділ бойы ... ... ... (1920 жылы ... [178]. Бұрынан қандас және бір дінді ұстанған
түркі халықтары коммунистік үгіттің нәтижесінде бір-біріне қарсы тұрды.
1919 жылы қыркүйекте Орынбор ... ... ... ... ... ... ... жаппай шабуылға көшті. Ферғана майданында әскери
қимылдарды белеңдендіру мақсатында Наманган, ... ... ... үш ... ... ... алқабынан айырылу Түркістанды жоғалтумен тең
екендігі Мәскеу үшін анық ... 1919 жылы 4 ... ... ... ... ... ... өлке тарихында жа-ғымсыз рөл ойнады.
Сталин және ... ... ... ең ... ... кірген осы бір
«диктаторлар элитасы» Түркістандағы саяси-экономикалық, әскери ... ... өз ... ... еді. Түріккомиссия ішіне ... ... ... кейінірек Ленин Түрікбюроны және Орта ... да ... ... ... қарсы күрес Түріккомиссияның идея-лық
жетекшілігімен жүргізілді. 1919 жылы қарашада ... ... ... Ф.И. ... ... ... Ташкентке қайтқан
Ф.И Голощекин 28 қарашада Түркістан Компартиясы мәжілісінде «Ферғана
туралы» атты ... ... бұл ... ... ... өкіметі мен
біздің отрядтар тарапынан жаратылған», деген ... ... жылы 28 ... ... ... топтарына қарсы күресу
үшін келесідей шараларды белгіледі: 1) көтерісшілердің ірі тірек базаларын
басып алу үшін ... 2) кең ... ... ... ... ... ... қалған бөлігінен ажыра-тып алу; 3)
мойынсұнған көтерісшілер үшін «әскери тұтқындар» атауын қолдануды ... ... ... 4) ... ... ... ... ұйымдастыру.
Түркістандағы қарулы қозғалыс 1919-20 жж. қыста қиын ... ... ... ... ... 1920 ж. ... айының ортасына таман,
Ферғана алқабына Орталықтан үнемі қосымша әскери күштердің аттандыры-луы
нәтижесінде ... ... ... ... өтті. 18 қаңтарда Башқырда
орын алған ұрыста Катта Эргаш құрбашының әскері жеңіліске ... ... П. ... ... ... отряд Башқыр қаласын басып алып,
Катта Эргаш қалған ... ... ... маңайындағы Гуртепа
кишлағына, сосын Мадаминбек құзырындағы территорияға қарай шегінді. Нақ осы
кезде Түркістан ... ... ... маңында шаруалар
армиясына қарсы сәтті әскери ... ... К. ... және ... өз ... ... ... берілді. Олар кейінірек ұзақ уақыт
қызыл армия штабында қызмет етті.
Ақпан айынан бастап ... ... ... ... ... ... қимылдарды одан бетер үдете түсіреді. Түркістан майданының басшылығы
«Мадаминбек толығымен талқандалмауынша ізіне ... ... ... ... ... ... ... Мадаминбек және
Шермұхаммедбек ... ... ... ... ... ... ... шабуылын ондаған самолеттер, бронепоездтер, бронемашиналар,
зеңбіректер мен пулеметтер қолдап отыр-ды. Нәтижесінде ақпан айының аяғында
Шермұхаммедбек негізгі ... ... және ... ... ... ... ... болды. Мадаминбек және Халқожа Ишан әскерлері
де жеңіліске ұшырады. Ақпан айының аяғында Гарбуваны қызыл әскер ... ... ұту үшін ... ... ... келіссөздерді
жүргізуді ұсынды. 1920 жылы 6 ... ... ... Ферғана) қала-
сында Мадаминбекпен ІІ-ші Түркістан ... ... ... ... ... ... ... жасалды [179]. 1920 жылы ... ... ... ең ... көмекшілерімен Ташкентке келіп,
Түркістан майданының штабында болып, М.В. Фрунземен кездесті. Мадаминбек
неге қызыл ... ... ... ... ... кеңес өкіметі жағына
не үшін өтті? Біздің ойымызша, Мадаминбек жасаған осы бір ... ... ала ... ойластырылып, бұл қадамды сараптама жасай ... ... ... ... ... басқаруындағы әскер
1920 жылы басында қызыл армияға қарсы жүргізген бірқатар ұрыстарда әскери
арасалмақ тең ... ... ... еді. ... қол
астындағы жеке құрбасшылар кеңес өкіметі жағына өткен, кейбіреулері өз
бетімен ... ... ... ... ... К. ... ... армиясы Мадамин-бек арасында жасалған бітімге ... ... ... ... өтіп кетті. Қарулы қарсылық қатарындағы мұндай ажырап
кету Мадаминбек армиясының ... ... ... ... ... жылы қыста Мадаминбекпен Ферғана алқабы және ... ... ... ... коммунистердің жетекшілері Низамиддин Хожаев,
Тұрар Рысқұлов және т.б.) ... жеке ... ... туралы
мұрағат деректері растайды. Бұл деректерде жазылғандай, Т. ... ... ... ... ... ... күштері ретінде
үміт артқан. Осы кезде Түркістан өлкелік Мұсылмандар бюросының төрағасы,
Түркістан АКСР ... ... ... ... ... ... еткен Т.
Рысқұлов Түркістан АКСР орнына Түрік Республикасын құрудың жақтасы ... В.И. ... ... ... және ... майданын жабу мәселесін
қойған еді.
Ақырында, қызыл армияға қарсы 2 жылдан ... ... бойы ... күрестен
Ферғана халқы шаршап - шалдыққан болатын. 1920 ... ... ... жаңа ... ... бөлімдерінің Ферғана алқабына ... ... ... М.В. Фрунзенің өзі Ташкент және ... ... ... ... етуі ... ... ... түсірді. Қарулы қозғалыс қатарында және халықтың жеке таптары
арасында кеңес өкіметімен одақтасу және оны мойындау ... ... ... ала ... процесіндегі мұндай жағдайлармен Мадаминбектің санаспауы мүмкін
емес еді. ... да ... ... ... ... өтуі осы кезде
жеке құрбасшылар ойлауындай «сатқындық» деп ... ... ал шын ... калыптасқан жағдайды дұрыс, дер кезінде түсініп, өз әскерінің
қуаттылығын сақтап қалу және артық қан төкпеудің ... алу ... ... ... ... жасауға мәжбүр болған, деп бағалау қажет.
Өкінішке орай, осы бір ... ... ... қызыл армия
жетекшілерімен орындалмады. Түріккомиссия төрағасының орынбасары В.В.
Куйбышев ... ... ... армия басшыларын қаралап, бітім-дегі кейбір
бабтар кеңес өкіметінің мүмкіндіктерін шектеп ... шын ... ... ... ... ... ... қатаң сынға
алып, бітім мәтінін өзгертіп, оны қайтадан жасау қажет екендігін бұйырды
[180].
Кеңестерге мойынсұнған ... ... ... ... ... ... ... Хамдам Қажы, Туйчи және ... ... 4 атты полк ... 1920 жылы 30 ... ... ... шығарған бұйрыққа сәйкес «Мадаминбек жігіттері есебінен
Марғилан өзбек атты полкы құрылды». Полк командирі болып Мадаминбек, ... ... ... Сали ... және ... комиссар (военком)
Антонов тағайындалды [181].
Мадаминбектің беделі мен ықпалы күресті жалғастырған истиклолшы-лар
арасында түсіп ... ... ... ... ... ... ... болып тұрған Мадаминбек қиын жағдайға тап ... ... ... оның сөздері мен істеріне сенімсіздікпен қараса,
екіншіден, жеке құрбасшылар қалыптасқан ... ... баға бере ... ... ... деген айыптар тақты. Түрккомиссия бұй-рығы
негізінде әрекет еткен Түркістан майданының ... және ... ... ... және ... жағына өткен басқа
құрбасшылар, сонымен қатар ... ... ... ... ... армияға қарсы табанды соғысты жалғастырған күресшілер арасына іріткі
салу, тіпті оларға қарсы күресте ... үшін ... ... қасындағы Ташлақ қалашығында орналасқан ставкасы большевиктердің
арнайы қызмет өкілдері – чекисттер мен түрлі тыңшыларға толы ... ... ... ... әрбір қадамы туралы Скобелев және Ташкенттегі әскери
басшыларды дереу хабардар етіп тұрған.
Бұл кезде ... ... ... ... жетекшісі Шер-
мұхаммедбек еді. Қызыл армия ... ... ... ... ... ... ... және басқа құрбас-
шылармен талқылар ... ... ... ... ... ... ... етті. Шермұхаммедбектің өзі де Мадаминбекке хат жіберіп, талқылар
жүргізу үшін тек ... өзін өз ... ... ... деректерінде
келтірілген мәліметтер бойынша, Мадаминбек алғашында 260 ... ... және ... Ишан ... тау ... барады. 1920 жылы май
айының басында Мадаминбек Исфарасай қыратындағы Үшқорған кишлағында ... ... өзі ... ... ... ... республикасы жетекшілерінің бірі И. ... ... ... және ... Ишан ... тұтқынға
алады. Сосын Үшқорғандағы 150 адамнан құралған қызыл әскер гарнизонына
аталған екі құрбасшының әскери ... ... ... ... ... басым
бөлігін қырып тастаған. Мадаминбектің ... ... ұзақ ... ... ... болмаған. Кеңес басшылығы оны тағы да «басмашылар»
жағына өтіп кетті деп есептеген. Тек бірнеше айдан ... анық ... ... ... ... ... Ишан қолынан қаза тапқан.
Осылайша, Мадаминбек 1920 жылы 14 ... ... ... қаза тапқан.
Оның өлімін де кеңес басшылығы идеологиялық мақсаттарда пайда-ланып,
қарсылық қозғалыс қатарларын бөліп-жаруға, ... ... ... пайдаланған. Коммунистік идеология бейбіт тұрғын-дардың дүниетанымына
да өз идеяларын сіңдіріп, қоғамдық пікірді «қанішер құрбасшыларға» ... ... ... алғанда Мадаминбек өлімінде ең алдымен қызыл ... мен ... ... ... ... ... еді. Өйткені
Мадаминбек тірі кезде онымен бірге кеңес өкіметі ... ... ... ... жазалау мүмкіндігі болма-ған. Мадаминбек өлтірілгеннен
кейін, кеңес өкіметі оларды аяусыз ... ... ... ... ... ... ... оған жаман көзбен қарауы
ақиқатқа қайшы келмейді.
Осы кезде Самарқанд алқабында да ... ... өріс ... 1920 ... ... ... өз ... белсенділіктерін арттыр-ған
болатын. 3 мың адамнан құралған әскер Зарафшан өзеңінің бастау алатын ... Рарз ... ... ... ... ... ... Олар Панжикент
арқылы Самарқандқа жүріп өтуге даярланды. 1920 жылы 30 ... ... ... М.В. ... ... армия бөлімдеріне оларға қарсы
жаппай ... өту ... ... Бұл ... матшалықтар жеңіліске
ұшырағандықтарына қарамай, олар ... ... ... бөлігін
дұшпаннан сақтап қала алды. ... ... көп ... ... қарсы өздерін аямай күрескен болатын [182].
Қорыта айтқанда, Мадаминбек қаза табуымен Түркістандағы кеңес билі-гіне
қарсы қарулы ... ... ... ... Екі жылдан ... 1920 жылы ... ... ... және ... ... Ферғана алқабы мен ішінара Самарқанд алқабында бұл қозғалыс ... ... ... ... Сондай-ақ, Матша бектігі және ... екі кіші ... ... ... ... ... ... дамуы
Кіші Эргаш, Катта Эргаш және Мадаминбек есімдерімен тығыз байланысты болды.
Көтерісшілер ірі әскери күшке айналып, ... ... ... кеңес билігін дүр сілкіндіріп, екі жыл бойы Ферғанадағы аухалды
басқарып тұрды. Бұл ... олар ... ... ... ... бірлесіп
әрекет етті. Құрбасшылар құрылтай-лары және әскерді басқару құрылысы
(әскери иерархиясы) ... ... рөл ... ... ... ... ... Уақытша автономиялы өкіметі және оның
қысқа, алайда емін-еркін қызметі пікіріміздің айқын дәлелі.
1919 жылдың аяғы және 1920 ... ... ... ... ... Ферғана алқабына жіберілген көпсанды қызыл армия
әскерлері күштер ... ... ... аударып жіберді. Сонымен
қатар, қызыл империяның агитациялық машинасы да олқылықсыз ... ... ... ... ... ... ... салуына қол жеткізді.
Ұлттық рухтың бірігуі қиынға соқты. Жергілікті халықтар ... ... – Т. ... С. ... Н. ... сынды ұлттық
жетекші қызметкерлермен Қарсылықтағы әскери жетекшілер – ... ... ... ... ... бірлестігі да, өкінішке орай,
тек арман болып қалды. Бірақ соған қарамастан Түркістан ... ... ... ... ... ... дәрежеде әскери даярлықтан
өтпеген, үлкен адам шығындарына ұшырағандарына қарамастан басқыншы қызыл
армия бөлімдеріне қарсы ... бір ... де ... ... өлкесіндегі 1921 - 1924 жылдардағы қарулы қозғалыс
Түркістан өлкесіндегі қарулы ... ... ... ... күрестің жаңа соғыс тактикасын қолдануға тура келді. 1923-1924 ... олар ... ... ... ... ... жүргізді. Бұл жағдай
ірі құрбасшылардың жоқтығымен, бір орталықтан әскери басқару
жасалмағандығымен түсіндіріледі. Осы кіші топтар 1918-1922 жылдар аралы-
ғында ... ірі ... ... ... ... ... ... барысында негізінен партизандық ұрыс тактикасын пайдаланды.
Ферғанадағы кіші-гірім құрбасшылар топтарының саны 1923 ... ... ... ... Оларға алдымен Ислам Палуан (1923 ... ... ... ... ... Ярмат Мақсұм (1929 жылы өліміне
дейін) жетекшілік жасаған ... ... ... ... Шермұхаммедбектің
негізгі орынбасары ретінде Ферғанадағы құрбасшылар арасында үлкен беделге
ие болатын.
Ислам Палуан Ферғанадағы ... ... бір ... жуық ... басшылық
жасады. Алқаптағы бұл қозғалысты басқару және құрбасшылар әрекеттерін ортақ
мақсатқа бағындыру ... ісі оның ... ... Ол қиын және ... ... басына келді. Қоқан алқабының ... ... ... ... үлкен тәжірибеге ие лашкар-басшы, танымал дервиш ... ... бола ... ... ірі ... бірі ... та саналды.
Ислам Палуан өзінің 500 адамнан құралған тобымен 1923 жылы ... ... ... ... Сух ... қызыл әскер қарсылығын
басқаннан кейін, 23 қаңтарда Яйпандағы гарнизонға шабуыл жасады. Қарабай
құрбасшы ... осы ... ... ... жігіттерімен Риштан-Алтыарық
бағытында әрекет ... ... ... ... ... құрбасшылары болған
Хасан, Турмат, Мадалилар негізінен тауларда өздерінің ... ... ... ... ... ... құрбасшылары мен
жазықтықтағы өзбек құрбасшыларын бір-біріне қарсы қойып, осы жол ... ... ... ... ... Мұны жақсы түсінген Ислам
Палуан Қоқан уезіндегі Мадали лашкарбасшы және Сабыр пансат сынды ... ... ... ...... тәжіктердің сардарымен
алдын ала келісулері бойынша бірігіп әрекет етулері ... еді, ... ... қарамастан 23 ақпанда Мадали құрбасшының бөлініп ... ... оның ... мен Ислам Палуанға бағы-нышты Чилмат пансаттың
50 жігіті арасында қақтығыс орын алған.
Бұл кезеңде Марғилан уезіндегі құрбасшыларға Қызылаяқ ... ... ... ... және Юсуф ... ... ... Алқаптағы қарулы
қозғалытың дүркіреп дамып тұрған ошақтарының біріне бұл кезде Наманган уезі
айналды. Наманган уезінде соғыс қимылдарын ... ... ... және ... Әмір ... ... ... 28-29 қаңтарда
Аман Палуан Чартақ пен Жиде-кападағы гарнизондарға екі рет қатарынан шабуыл
жасайды. 1923 жылы қаңтарда Наманган уезінде де тура ... және ... ... 2 ... жуық ... ... ... қатарында болды.
Ферғана облысындағы қарулы қозғалыстың «саяси орталығы болған Андижан
уезі» ... бұл ... 1923 ... өзінде де ұстап тұрды ... ... 1923 ... ... алқаптағы ең белсенді ... ... ... ... ... жетекшілікті Қазақбай құрбасшы
жүргізді. Сондықтан да бұрынғы басшы Ахмад ... ... ... ... ету үшін осы ... ... ... еді. Қазақбай
құрбасшы Андижан қасындағы Мирабадтан болып, өз ... ... ... ... ... ... ... қосылған қабілетті
қолбасшылардың бірі еді. Жеке Қазақбайдың қол астында бұл уақытта 350-ден
артық ... ... топ ... ... ... қарулы қозғалыс
қатысушыларының жалпы саны 1500 адамды ... Үш ... ... ... ... ... пансат, Ислам лашкарбасшы, Жолшы ең ... ... ... ... ... ... ... қол астындағы 500-
ден артық жігіт қызыл әскерге қарсы табанды ... ... ... жетекшілері Түркістан өлкесіндегі құрбасшылар
арасына түрлі іріткілер салып, олардың бірлігіне зарар келтірумен айналыс-
ты. ... ... орын ... ... ... ... ... және ықпал аясын орнату үшін өзара бәсекелестік, түрлі
қайшылықтар) қарулы қақтығыстарға алып ... Бұл ... олар ... ... ... ... ... және Түркістанға
Орталықтан жаңа қызыл армия бөлімдерін ... ... ... 1923 ... ... ... ... жоспарлаған. Бірақ РКП(б) ОК Орта Азия
бюросы мен ... ... ... 1923 жыл ... ... мақсатына жете алмады. Алты жылдық ... ... ... ... ... халқы, бір жағынан, аш-тық пен ... ... ... ... ісі ... жер және ... беру, оларды тұқыммен және жерді өндеу үшін қажетті болған ... ... ету) ... ... ... ... ... екінші жағынан, ұлттық ар-намыс пен құндылықтармен санаспауы және
аяққа таптағандығы ұмытылмай, күресшілерді сәті ... ... ... ... ... ... қарсы большевиктер өкіметі күрестің ... ... ... халық арасында оларға қарсы үгіт-насихат жұмыстарын
жүргізу кеңінен таралды, улемдер мен ишандардың бір бөлігін ... ... ... ... ... ... кеңес жағына өткен құрбасшылар
мен олардың жігіттері халықтың көз алдында аяусыз жазаланды, ... қол ұшын ... деп ... ... ... мен керек-
жарағымен қамтамасыз етушілері ретінде кеңес билігі ... ... ... халық өкілдері жаппай қамауға алынды және атылды, азаттық
жолында күрес жүргізген адамдардың отбасы мүшелері аманатқа ... ... ... ... өлтірілді, олардың мал-мүлкілері тәркіленді,
жасанды түрде ашаршылық ұйымдастырылды, ... ... ... ... бомбыланды, арық, бұлақ пен құдықтар-дағы суды
уландыру сынды ... ... ... ... ... етті.
Большевиктер арнайы органдар қызметшілері – чекистермен бірге жекелеген
сатқындар – ... мен ... да ... ... жету ... ... Халықаралық заңдар мен құқық нормаларына ... ... ... ... армия басшы-лығы истиклолшыларға қарсы
соғыста және әскери операцияларда арнайы химиялық қаруларды (улы ... ... бар ... ... Өзін ... деп ... кеңес
өкіметі және оның «даңқты» қызыл армиясы осындай қатаң ... ... ... қарулы қозғалысқа қарсы күрес жүргізген болатын.
Хорезм республикасында да ... ... ... тез ... жою ... мүмкіндіктерді және жолдарды іске асырды. Бұл үрдіс, әсіресе, 1923
жылдан бастап қайтадан қарқынды түрде жүргізілді. 1923 жылы 12 ... ... ... ХХКР ОАК II ... ... 4 ... ... келе жатқан «басмашылық» қозғалысына қарсы өктем етуші биліктің
жеткілікті ... ... ... ашық айтылып, РСФСР үкіметінен «үлкен
әскери көмек» ... ... ... ... ... ... төрағасы Абдулла
Хажиев 1923 жыл 4 ақпанда арнайы жарлығымен РСФСР-дан қо-сымша ... ... ... сұрауға мәжбүр болды. Аталған қаулыда «басмашылармен»
күрес ойдағыдай нәтижелер бермегендігі ашық ... ... ... ... ... Орталық дереу Ашхабад және
басқа қалалардан Хорезмге самолеттер жіберді. Ха-лықтар, тайпалар, ... ... ... ... іріткі салу ісінде үлкен «тәжірибе» жинақтаған
большевиктер Жунаидханға қарсы күрес жүргізуге ... ру ... ... қол жеткізді. 1923 жылы 8 тамызда Тахта Базар қишлағында
барлық тайпа көсемдерінің құрылтайы ... онда 15 адам қол ... ... ... Бұл ... «Жунаидхан түрікмен халқы мен кеңес билігінің
дұшпаны деп жарияланды»[183].
Тамыз айының аяғынан бастап ... ... ... ... ... ... ... сардарларының жігіттері де қатысуға мәжбүр болды.
Большевиктердің негізгі мақсаты ... ... ... ... ... белсендіру және олардың Қарақұм шөліндегі
Жунаидхан әскерлерімен байланыс орнатуға және бұл ... ... ... осы жол ... Жунаидханды оқшауландырып, оның сүйеніші болған
Хорезм ... ... ... ... және ... ... 1923 жылдың басында Бұқара рес-
публикасында, әсіресе, Шығыс Бұқарада ... ... ... ... әскери қимылдарды жүргізді. Салим Паша Муминабад ... 33 ... ... ... ... жерлерге өз өкілдерін
аттандырды. Бұл өкілдер арқылы ол Ферғана, Самарқанд, Матша, ... ... ... ... ... ... орнатты. Салим Паша өз
кезегінде Кулабты басып алып, Душанбені иелену, ... ... ... ... ... ... артынан республиканың ... ... ... ... ... белгілеген болатын. Бір кездің
өзінде Шығыс Бұқарадағы бұл әскер 3 ірі ... ... ... ... Мулла
Эсан (Иссан), Ибрагимбек басқарған бұл бөлімдердің әрқайсысы үшін әскери
қимылдарды жүргізетін зоналар, нақты әскери ... ... 1923 ... ... ... ... соғыс қимылдары орын алды.
Шығыс Бұқарадағы құрбасшылар ... өз ... ... ... Салим
Паша қысқа уақыт ішінде бірнеше мың атты әскерден құрылған көтерілісшілер
әскерін тікелей өз қол ... ... ... ... ... ... даярлаған болатын. Ауғанстанда өмір сүр-ген Бұқараның бұрынғы әмірі
Саид Алимхан оны ... ... ... жылы ... ... Паша ... ... шақырып, онда
құрбасшылармен кездесіп, әрбір топтың соғыс ... ... ... ... [184]. ... ... Ибрагимбекпен бірге Салим Паша
бір уақытта екі бағыт бойынша шабуыл қимылдарын ... ... ... ... ... бұл ... соң, Салим Паша 6 мың жауынгерден тұрған
негізгі күштерді алып, Ғузар - ... - ... ... ... жол ... ... және Ферғана басмашыларымен кейінірек бірігуі ... ... ... 3 мың ... ... ... ... Шығыс Бұқарада кеңес өкіметін түбірімен жоюға және Салим Паша
әскерінің тыл жағын ... шарт еді. Бұл ... іске ... отырып, олар
1923 жылдың көктемінде Қаршы-Карки, Термез-Байсун шегіне шығып, осы жерде
Салим ... 1300 атты ... ... жүре отырып, түрікмен байларымен
қосылуға тырысты [185]. Тұрды ... ... ... Пашамен бірге Қаршы
қаласына қарай бағыт ... ... Орта ... 15 ... ... ... ... өтті. Салим Паша құрбасшылардан өз әскери топтарында қатаң
тәртіп орнатуды ... ... ... ... оған мойынсұнғандығына
қарамастан, лоқай билеушісіне айтарлықтай сенім ... ... ... ... 1923 жылы көктемде Бұқара республикасының шекарасында
төмендегідей үш ірі лашкарбасшы: ... ... ... ... Бұқарада
(Нұрата, Кармана және Ғиждуванда); ... ... ... ... алқабында); Салим Паша Орта Бұқарада (Қаршы бағытында) қызыл армияға
қарсы жаппай шабуылға ... еді ... ... ... А.И. Корк өз ... ... ... республикасы шекарасына, әсіресе, Шығыс Бұқараға аттандыру туралы
бұйрық берді. Бұқараға 3-ші атты ... ... 11-ші атты ... және 6-шы жеке атты ... ... ... келіп жетті. Шама-мен
15 мың адамнан тұрған бұл басқыншы күштер П.А. Павлов ... ... ... ... ... ... өз әскери қимылдарында авиацияны ұтымды пайда-ланды. Осы
кезеңде жаңадан құрылып жатқан кеңес әуе қарулы күштерінің ... ... ... ... ... орын ... ... мен талқандауда өз септігін тигізді.
Кеңес басшылығы өз ... ... ... ... ... ... қозғалысқа қарсы ауқымды әскери қимылдарды Шығыс
Бұқарада 1923 жылы наурыздың басында, Батыс Бұқарада ... ... ... ... ... ... ... республикасы жерінде қарулы Қар-
сылыққа қарсы басталған ... ... ... ... ... түсірді. Нәтижесінде қарулы қарсылық әскері бірқатар ұрыс-тарда
жеңіліске ұшырады. Мысалы, Салим Паша ... ... ... ... ... ... ... барынша табандылық көрсетіп шай-қасқанына
қарамастан жеңіліс тауып, Шығыс ... ... ... ... ... Салим Паша Денов арқылы Хисарға келген болатын.
Бұрынғы Бұқара әмірлігі ... ... ... ... ... АКСР
құрамындағы Самарқанд облысына еніп, бұл жерде кеңес ... ... ... Рахманқұлдың қайтыс болуынан кейін Наманган уезін-де
әрекет еткен Баястан және Аман Ақсақал – ... ... ... 1922 ... аяғында Аблиққа келіп, қызыл әскерге қарсы күресті
жалғастырды. Аблиқда ... екі жақ ... ... 1923 жылдың
аяғына дейін өз жалғасын ... ... бұл ... де ... ... ... жеке ... ретінде Сырдария облысының Ташкент уезі ... ... ... ұрыстарда көтерілісшілер бүкіл халық бұқарасы
тарапынан тұрақты қолдауға ие болды. Шайқастарда ... қаза ... ... ... ... жас ... тұрақты түрде толық-
тырып тұрды. Олар негізінен диқандар мен қолөнершілерден ... ... ... халық өкілдері қызыл әскер күштерінің жағдайы мен
әрекеттері туралы мәліметтерді күресшілерге тез ... ... ... ... зұлымдықтары мен бассыздықтарынан қорлық көрген
жергілікті халық ... ... ... ... ... ... ... Бұқара-дағы
ірі қалаларды басып алғанда жергілікті ұлт өкілдері өз кіндік қандары
тамған ... мен ... ... көтерілісшілермен бірге тау-тастар-
ға шығып кетсе, Батыс Бұқарада болса олар құм мен шөлдерге кеткен.
Қызыл әскер қала мен ... ... ... ... ... ха-лықты
«сен-басмашысың» деп қамауға алып, олардың ... ... бар ... ... ... қарсылық көрсеткендерді атып тастап отырды.
Көтерілісшілердің отбасы мүшелері және туысқандары хабар-ошарсыз ... ... ... ... күрес қатысушыларының ашу-ызасын тудырып, олар
қызыл әскерге қарсы ұрыстарда асқан ... ... ... ... ... ... жылдың көктем-жазында Батыс Бұқарада қызу ұрыстар өз жалғасын
тауып, қызыл әскер де, көтерілісшілер де ... ... ... ... ... ... ... түбірімен айрықшыланған көтерісшілер өз
Отанының тәуелсіздігі үшін азаттық ... ... ... кең ... ... ... Шафиркандық Астан ... ... ... Мулла Абдулқаххардың негізгі орынбасары болып Ағзам Қожа
(Азим Қожа) тағайындалды. Бірақ кейбір құрбасшылар Ағзам ... ... ... ... ... ... ... жеке бөлініп тұрған
Хамра Палуан (1892-1942), кезінде ... ... бас ... болып,
жүзбасшы атағының иегері болды. Ол негізінен Рамитан, Жандар түмендері мен
ішінара ... өз ... ... ... ... ... ... еткен Мұрат Палуан көмекшілері Жура Амин мен
Хайит Палуанмен бірге сәуір айының аяғында ... ... ... сәтті шабуылдар ұйымдастырған болатын. Олар сәуір айының
аяғында Жандар атрабында дұшпанның екі аэропланын атып түсірді.
Қызыл армия 1923 ... ... ... ірі әскери қимыл-дарын
тура Шығыс Бұқарада болғандай Бұқара және Карманда да ... ... жеңе ... ... ... ... әрекеттерін
суреттеген мәліметтерге назар аударатын болсақ, қызыл әскер бұл ... ... ... ... жете ... ... болады.
Кармана ауданында әрекет еткен Исфар Қажы және Абдулла Бабаяр маусым
айының ... өз ... ... ... 150 ... тұрған
топқа Бабаяр құрбасшы жетекшілік етті. 30 маусым - 1 ... ... ... ... ... бір шақырым батысқа қарай орналасқан
Көне Мешіт қишлагына күтпеген жерден шабуыл ... бұл ... ... ... және ... ... ... қақтығыс орын алды. 3 шілдеде
Орман Палуан өзінің жақын жігіттерімен Шафиркан түменіндегі Денов, Махаллаи
Бала, Махаллаи Паян кишлакта-рында ... ... және ... ... ... таратты. Қарулы қозғалыс қатысушыларына қару-жарақ пен оқ-
дәрі тұрақты түрде жетіспейтін.
1923 жылы ... ... ... ... құрбасшылардың кезекті
құрылтайын өткізді. Бұл құрылтайда осы кездегі әскери және саяси жағдай
талқыға ... ... ... ... ... ... ... күштердің
тең еместігі, оларға қарсы ... ... ... ... ... ... ... белсенді шабуылдарға өту тактикасы ... да осы ... ... де ... ... ... ... қарсылыққа қарсы күрес қызыл армия және оның басшылығынан үлкен
күш-қайрат талап ... ... ... 1923 жылы мамыр-маусым айларында
болып өткен ... ... ... ... бұл мәселе ең басты және
маңызды мәселе ретінде күн тәрібінде ... ... ... ... жылы 9 -12 маусымда Мәскеуде РКП(б) ОК-нің ұлттық республикалар мен
облыстардың жауапты қызметкерлерінің қатысуымен IV ... ... ... ... және В.В. ... ... ... болған бұл кеңесте бір топ
түркістандық ұлттық коммунистік қайраткерлер «басмашылар» және Валидимен
(Заки Валидов) жасырын түрде ... ... деп ... [188]. ... ... ... ... Халық Назирлар Кеңесі – жаңа үкіметтің
құрамы пролетарлық болмаған элементтерден ... ... ... ... ... ... ... үкімет құрамы тек диқандардан тұру қажеттілігі
туралы нұсқаулар берді [189]. Осы кеңесте Ф. Хожаев өз ... ... ... да ... атап өтті [190].
РКП(б) ОК Саяси бюросының 1923 жыл ... ... және ... ... кеңесінің 11 маусымдағы бұйрығына сәйкес, КСРО қарулы
күштерінің әскери ... ... ... ... және
көтерілісшілерді тез арада жою мақсатында қаулы қабылдады. 1923 жыл ... ... КСРО ... (РВК) ... Л.Д. Троцкий
басшылығында Революциялық әскери кеңестің ... ... ... ... ... ... қызыл армиясының С.С. Каменевтен басқа
барлық жоғары лауазым өкілдері ... КСРО ... ... ... С.С. ... бұл ... ... болып, Ферғанадағы қарулы
қозғалысты мүмкіндігінше қысқа уақытта жою үшін өзінің қатаң ... И. ... Т. ... Қ. ... А. ... ... делегациясымен қоса дагестандықтар да осы жиналысқа
қатысты. Троцкий жиналыста тез ... ... ... өлкесіндегі
«басмашылық» қозғалысын тоқтату міндетін қойды.
С.С. Каменев Түркістанда, жалпы, Ферғана алқабында 2 аптаға жуық болып,
бұл жердегі ... ... ... ... соң, ... майданы
басшылығының арнайы поезында «Басмашылыққа ... ... ... ... ... ... [191]. Бұл ереже 123 бабтан тұрып, онда бұл қозғалысты
тез және қысқа уақыт ішінде толығымен жою негізгі ... етіп ... ... үшін ... ... күресшілерді қырып тастау
қажеттілігі осы ... ... ... ... ... ... ... күрескен кеңес әскерлері С.С. Каменевтің
бұйрығына сәйкес келесідей тәсілдерді қолдануға тиісті еді: «1) ... ... ... ... объектілерді басып алу); 2) арнайы ұшқыш
отрядтар (басмашыларға қарсы күрес жүргізуде негізгі міндетті осы ... тиіс еді); 3) ... ... ... (бұл ... басып-
жаншу отрядтардан тек қана өз міндеттерінің сипаты жағынан өзгеше болуы
тиіс. Олар ... ... ... әрекет ету керек); 4) әуе күштері ... ... ... ... ... олар ... шарт); 5) тұрақтарды тексеру (арнайы отрядтармен ... ... ... ... толығымен тексеріліп шықсын); 6)
қоршауға алу ... ... ... ... ... ... Қарулы күштерінің Бас қолбасшысы С.С. Каменевтің бұл ережесі ол
басшылық еткен қызыл армияның басқыншылық және тонаушылық ... ... ... құжат болып саналды. Каменевтің қызыл әскер үшін қойылған бұл
«нұсқаулар» құжаты ... ... ... ... және саяси
басшыларымен жасап шығарылған түрлі ... ... ... ... ... өкіметі өз бұйрықтарын тез әрі қарсылықсыз іске асыру мақсатын-да
РКП(б) ОК хатшысы мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... партиясы (БКП) ОК-нің 23 маусымда болған
жабық пленумына Рудзутак қатысып, ... ... ... мен
орындардағы коммунистерге қатаң талаптар қойды. Файзулла ... ең ... ... ... жас ... ... ... (сыртқы істер
министрі – Атауллақожа Пулатов, білім министрі – ... ... ... ... ... ... ... төрағасы – Муинжан Аминов және т.б.) дерлік
түрлі ... ... ... олар ... үкіметі құрамынан шығарылды
және Бұқара мемлекеті шекарасынан қуылды. Бұқара ... ... ... «комму-нистік тәлімін» алған «тәжірибелі кеңес қызметкерлерімен»
толықтырылды. Пленумның өзінде БКП ОК ... ... ... БКП ... ... болып А. Рахимбаев сайланды.
Рудзутактың нұсқаулары негізінде жаңадан ... ... ... «Басмашыларды тізімге алу» инструкциясын құрастырып шық-ты. ... ... ... ... өткен әскерлер де, әлі де күресті тоқтатпаған
құрбасшылар мен жігіттерге қандай ... болу ... ... ... ... ішкі істер министрі және 13-ші атқыштар
корпусының ... ... (ГПУ) ... ... ... ... ... 1923 жылы 1 тамызда Бұқара Назирлар Кеңесі төрағасының
бірінші орынбасары Қ. Атабаев бекіткеннен кейін, ол заңдық күшіне ... ... ... ... ... облыстар мен түмен-
дердегі ревкомдарға жіберіліп, ... ... ... ... ... ... ... талап етті.
1923 жылдың жаз-күзінде басмашылар Шығыс Бұқарада орын ... ... ... ... ... және әлі кеткен Салим Паша 1923 жылы 15
шілдеде Панж ... ... ... Ауғанстан жеріне өтіп кетуге
мәжбүр болды. Кеңес өкіметінің қатаң талабынан соң ... ... ... өз ... ... шығарып, Иран арқылы Түркияға
жіберді.
1923 жылы шілде айында қызыл әскер Қаратегін ... ... ... ... Қаратегін билеушісі Фузайл Махдум басшылығындағы әскери ... ... бері ... ... барлық шабуылдарына тойтарыс бере отырып,
Қаратегінді өз қолдарында ұстап тұрған еді. Бірақ бұл жолы қызыл ... ... ... ... ... ... болып,
нәтижесінде 29 шілдеде Қаратегін орталығы болған Гарм қаласы ... ... ... ... ... ... ... Махдум және оның жігіттері
Қаратегін бектігінің орталығында орныққан қызыл әскерге қарсы өз күрестерін
тоқтатпай, екі жақ ... ... ... орын алып ... ... жігіттері Дарбаз бектігінен көмекке келген күштермен бірігіп,
Тобылдара ... ... ... ... шабуылға өтті. Өкінішке орай, бұл
шабуыл ... оң ... ... ... ... басқыншы қызыл армия мен қарулы қозғалыс арасында
ұрыстар қайтадан өз жалғасын ... ... бегі ... пен Фузайл
Махдум әскерлері Қалайы Хумбта шоғырланды. Хумб бектігінің ... ... ... ... ... ... орналасқан болатын. Қаратегін
және Дарбаз бектіктерінің біріккен әскеріне қарсы қызыл әскерлар көп санды
әскери күштер мен ... ... ... ... ... қызыл әскердің екі самолетін атып түсіріп, қызыл армия айтарлықтай
адами шығындарға ұшырады [194]. Алайда нәтижесінде ... ... да ... ... Хумб бектігінің астанасы Қалайы қызыл әскер қолына
өтті.
1923 жыл 17 ... ... ... ... ... ... кезекті құрылтайы шақырылып, оған Ахмад Палуан, Қарабай,
Омар Али, Мама Рузи, Мамадали, Қажы ... және ... ... ... қызу пікірталастардан соң ... ... ... ... Бас ... етіп Амир-лашкарбасшыны сайлаған болатын. Бірақ
құрылтайға Ярмат ... өзі ... еді. ... ... ... – Бас ... болған Ярмат Мақсұм 1923 жылдан кейін де
қайтадан 6 жыл бойы ауыр жағдайларға ... ... ... ... жанкешті күресті жалғастыруын тоқтатпады. Улемдер отбасынан шыққан
Ярмат Мақсұм көтерісшілер ара-сында ислам шариаты негізінде ... ... ... жаңа Бас ... ... ... мен Ислам Палуан
кеңес өкіметіне қарсы бірігіп күрес жүргізу үшін Ферғанадағы құрбасшыларды
бір орталыққа ... ... ... ... ... Риштан
атрапындағы Сух қишлағында құрылтай шақырған болатын. Онда ортақ ... ... ... ... ету ... ... ... Ярмат Мақсұмның тобы екі бөлімге бөлініп, біріншісі Сухда ... Алай ... ... жол ... ... ... ... сондай-ақ олардың жігіттері 6 жылдан
астам уақытқа созылған ымырасыз ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде ұлттық күштер 1923 жылдың жазы мен күзінде
орын ... тең емес ... ... ... ... отырды. Қорыта
айтқанда, 4 айлық ұрыстардан соң Ферғана алқабында барлығы 169 құрбасшы ... ... ұрыс ... қаза ... немесе тұтқынға түсті.
1923 жыл қазан айында Ферғана алқабындағы қарулы қозғалысқа басқын-шылар
тағы да бір ... ... ... ... ... майданының РВК мүшесі
Русанов төрағалығымен өткен Ферғана РВК-нің ... ... ... ... жою шаралары ... ... Бұл ... ... ... ... ... болып тұрды. Қазан
айында қызыл әскерге мойынсұнуға мәжбүр болған ... ... ... ... ... ... және оның пансаты Калқушқор (3 қазан),
асакалық Ахмад Палуан (28 қазан) сынды ... ... бар ... ОАК ... 1923 жылы 1-2 ... ... аталған
жылы ерікті түрде бас иген құрбасшыларды қамауға алу ... 2 ... ... ... бұл ... ... күшін жойған еді. Түркістан
майданының әскери трибуналының сессиясы Қоқан қала-сында Ислам Палуан, Юнус
Али Мухаммад Мусаев, ... ... және ... ... ... үкім шығарып, оларды атып тастауға бұйырды. Түркістан ОАК төрағасы
және КСРО РВК-нің ... И. ... ... 1923 жылы ... ... ... ОАК мәжілісінде бұл үкім де қабылданбай, оның
орындалуын тоқтата тұру ... ... ... ... ... мемлекет басшылығы шығарған қаулы РКП(б) ОК Орта Азия
бюросының төрағасы Ц.Э. ... ... 8 ... болған келесі
мәжілісінде-ақ негізсіз деп табылды және құрбасшылар көп ұзамай атылды.
Яғни, уақытша қамаудан ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен, күдік тудырған бейбіт халық өкілдері жаппай
ату жазасына кесіліп, атылды.
1923 ... ... ... республикасында да Бұқара республикасы,
әсіресе, Түркістан АССР-да болғандай, кеңес ... ... ... күшейді, Хорезм экономикалық жағынан РСФСР, сондай-ақ Түркістан және
Бухара республикаларымен біріктірілді, ортақ ақша мен ... ... ... 1923 жылы ... ... ... жаңа ... қабылдады. Тәуелсіз ... ... ... толығымен бағынатын болды. Өкімет саясатындағы бұл бетбұрыс өз
Отаның тәуелсіздігін ... ... ... ... ... ... болды. Нәтижесінде өкіметтің бұл саясатына наразы болған-дар
қарулы қозғалыс қатарын толықтырды. Мемлекеттің орталық және ... ... ... мен ... ... қайтадан
өріс алып, Хорезм оазисінде 1923 жылдың ... ... екі ... ... ... орын ... кезде Жунаидхан қолында көп санды әскери күш ... ... 1923 жылы ... Питнак, Хазарасп, Бағат, Ханка түмен-дерінде,
түрікмендердің Садувар қаласында жаңа кеңес ... ... ... көтерілісі басталып кетеді. ... ... ... кеңес органдарын құлатып, мемлекет астанасы Хиуа
қаласына ... ... ... тұрақтанған Жунаидхан әскерлері де
батыстан, бір ... ... ... ... ... [196] Хорезм
республикасының оңтүстігінде түрікмендердің ата ... ... ... және ... түменінде ушақ руының сардары Саид Мұхаммед ... ... да ... ... ... етті ... ОК Орта Азия бюросының 1924 жылы 6 ақпанда болған отыры-сында
көтерілісшілерге қарсы үгіт-насихат жұмыстарын күшейту мәселесі ... ... ... ... үшін ... азаматтарды еңбекқор
халық көзінде «басмашы» және «халық дұшпаны» ретінде көрсету ... үшін ... ... ... ... ... ... Орыс және жергілікті тілдерде парақшаларды ... ... ... ерекше айтылды.
Түркістан майданының командирі С.А. Пугачев және РВК мүшелері Р.И.Берзин
және Р. Шапошников «Басмашылыққа ... ... ... құру ... ... шықты [198]. Ережеге сәйкес, «Тұрақты кеңес-тер» Түркістан
республикасының барлық ... ... ... мен ... ... олардың барлығы дерлік «Майдан ... тиіс еді. ... ... ... ... ... РКП(б) Орта Азия
бюросының төрағасы, оған ... ... ... АССР ОАК төрағасы,
мүшелері етіп Түркістан АССР ХКК төрағасы, Түркістан майданының басшысы,
РВК ... ТКП ОК ... ... ... республикасының ішкі істер
халық комиссары, Бұқара мен Хорезм республикаларының ОАК өкілетті ... ... енді [199]. ... ОК Орта Азия бюросы көтерілісшілерге қарсы
күресті үздіксіз ... ... ... ... ... жылы қаңтар айының басында Хиуа қаласы барлық ... ... 16 ... Хорезм республикасында әскери жағдай жария-ланды. 17
қаңтарда ... ... ... ОК ... Маткарим Абдусаламов
басшылығындағы Революциялық әскери комитет құрылды. Алайда ... ... ... ... қаңтар айының аяғында Хиуа қаласына
басып кіріп, тіпті қаланың жарты ... өз ... ... ... 26
қаңтардың кешінде қала ішінде орын алған ұрыстар кескін сипатқа ие болып,
бұл ұрыста Жунаидхан ... еді. Хиуа үшін ... ... ... ... ... шығын-дарға тап болды.
Хорезм республикасында орын алған оқиғалардың мұндай тартысты ... ... ... ОК Орта Азия ... 1924 жылы 6 ... ... ... талқыға салды. Жунаидхан басшылығындағы истиклолшыларға
қарсы күресу үшін Р. ... ... ... Қ. ... И. ... ... төтенше комиссия құрылып, ол Хорезм
республикасына аттандырылды [200]. ... ... шын ... ... Орта Азия бюросы Жунаидханға қарсы күресу үшін Хорезм
республикасына қосымша ... ... ... жіберуді шешті. Осыған орай,
ақпан айының басында Хиуа қаласына 4-ші Ақтөбе және 82-ші ... ... ... және ... ... және ... ... әскер
бөлімдері келіп тұрақтаған болатын. Нәтиже-сінде, Жунаидхан ... ... айға ... ... тоқтатып, артқа шегінуге мәжбүр болды. Үлкен
әскери күшке ие ... ... ... ... ... және басқа да
көтерісшілердің әскеріне қарсы шабуылға шықты.
1924 жылы ақпан айында Әмудария ... ... ... ... ... ... ... көтерілісшілер белсенділігі, Әмудария-ның сол
жағалауындағы Гурлан түменінің кишлактары және басқа ел ... ... ... қимылдарын қолдады.
Питнак және Хазараспда Ағажан Ишанның тобы қызыл әскермен болған ұрыста
табандылық ... ... ... ... ... 27 ... Қуйи Балықтағы ставкасы қызыл әскермен басып алынды. 1924 жылы
нарыз-сәуір ... ... ... нәтижесінде тек самолеттердің
көмегімен Қарақұмда орналасқан Жунаидхан әскерінің ... ... ... Ишан және ... сардарлар тұтқынға түсті. Алайда
қалыптасқан ауыр жағдай Жунаидхан басқаруындағы ... ... ... ... ... ... есін жиып ... әскер
жинақтау үшін Қарақұм ішіне қарай ... ... ... ... ... ... мен Иранға өтіп кеткен болатын.
Шығыс Бұқарада орнатылған кеңес билігі Ибрагимбек құрбасшыға қарсы
күресте де Батыс ... ... ... ... ... кеңінен пайда-
ланды. Шығыс Бұқарадағы бүкіл халық арасында үлкен ... ие ... ең ... ... Ишан Қожа ... Данахан Лоқай
ревкомының қатаң талабымен 50 адамнан құрылған делегацияға басшылық етіп,
1924 жылы 4 ... ... ... ... ... ... ... көндіруі тиіс еді. Шығыс Бұқарадағы қозғалыс
жетекшісі ... ... 11 ... ... ... ... делегация мүшелерінің ұсыныстарынан бас тартты. ... ... ... қызу ұрыстардың бірінде Ибрагимбек қолынан жарақат алса, оның 5
құрбасшысы мен 75 ... мерт ... [201]. ... ... ... ... 1924 жыл наурыз-сәуір айларында Хисар алқабы мен
Вахш атраптарында өз қимылдарының белсенділігін арттырды.
Батыс Бұқарада жағдай барынша ... ... ... ... ... ... әскерлер арасында 1924 жылдың жазы мен күзінде Ғиждуван түменінің
Ғишти және Катта Ғамхур кишлактарында, Нұрата ... ... ... Қызылқұмның Жилван және Тикай құмдарында, Бағиафзал және Варданзе
кишлактарында қанды ... ... ... ... ... бұл ... Батыс Бұқара құрбасшылары жеңіліс тапты. 1924 жылдың
аяғында Мулла Абдулқаххар ... ... ... әскермен болған
шайқастарының бірінде қаза табады [202].
Батыс Бұқарада қызыл армия бөлімдері 1924 жылдың екінші жарты-сында ... ... ... жете алмады. Сондықтан да Кулаб облысының
Хавалинг және Балжуван түмендерінде әрекет ... ... ... және ... ... Шурабад және Даштижум түмендеріндегі Пашшахан Эгамберди, Али
Назар және Жанхан, ... және ... ... ... ... ... және Барат сынды құрбасшылардың қол астында ... мың ... ... ... және ... алқа-бында Ибрагимбектің ірі күштері
шоғырланды.
1924 жылы жазда және ... ... ... ... ... ... 50 құрбасшы және 2500 жігіт өлтіріліп [203], олардың ... ... ... ... ... ... ... оазисінде қанды ұрыстар бәсеңдей берді.
Жунаидхан өкілдері және Хорезм республикасы ... ... ... ... ... ... ... орнады.
Ферғанада да әскери және саяси жағдай дұшпан ... ... еді. ... сайын күресшілер бірінен кейін бірі алқаптағы барлық ірі ... ... қол үзіп ... ... ауыр ... қара-мастан
қалған әскери күштерін кіші-гірім топтарға бөлу арқылы өз ... әрі ... ... ... ... жылы күзде Түркістан өлкесінде ұлттық-аумақтық межелеу жүргі-зіліп,
біртұтас Түркістан негізінде Өзбек КСР-і мен ... ... ... АКСР ... КСР ... Қазақ АКСР және Қырғыз автономиялы
облысы (екеуі де РСФСР құрамында), ... ... ... ... ... құрылды. Бір-біріне қарсы күрескен екі жақ өмірге келген
жаңа саяси ахуалда өз күштерін қайтадан ... ... 1924 жылы ... ... ОК Орта Азия бюросы «Орта Азиядағы басмашылықка қарсы ... ... ... ... [204]. ... ереже бойынша, Орта
Азия аумағында 1924 жылы кыркүйекте Орталық, республикалар мен облыстардың
«басмашылықка ... ... ... ... ... ... күрестің Орталық кеңесінің» штабы Ташкентте орналасты. Бұл ... ... ОК Орта Азия ... төрағасы басқарды, оған орынбасар
болып Өзбек КСР ХКК төрағасы тағайындалды. ... осы ... ... ... ... деп ... ... [205].
Осылайша, азаттық пен тәуелсіздікке қол жеткізуге бағытталған күрес
бұдан кейін ұзақ он жыл бойы өз ... ... де, оның ... ... ... қуаты айтарлықтай төмендеген еді. Қорыта ... ... ... ... ... 1924 жыл ... ... тастап,
бейбіт өмірге оралып, қарулы қарсылықты тоқтатқан еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Түркістан өлкесінде ХХ ... ... ... орын ... ... ... қарулы қозғалыстың тарихын ғылыми тұрғыдан жан-жақты әрі
кешенді түрде зерттеу ... ... алып ... Түркістандағы қарулы қозғалыс өз тарихи тамырларына ие болып, өлке
халықтарының бұқаралық күресі ретінде ... ... ... ... қарсы қарулы қозғалыстың идеялық-саяси тамырлары
астында реформизм және азаттық идеялары жатты, нақ осы идеялар өз кезегінде
жадидизм қозғалысының ... ... мен ... өз ... тигізді;
– қарулы қозғалыстағы тәуелсіз мемлекеттілік идеяларында ислам мем-
лекетін құрудан бастап демократиялық мемлекетті құруға дейін ұмтылыстар
болды, әсіресе, мұның ... ... үш ... жеке бөлініп тұр:
а) түркі халықтарының бірлігі – ... ... үшін ... бүтін
және ажырамас Түркістан құруға бағытталған әрекеттер;
ә) ислами ...... ... ... ... ... ... мемлекетін құру (Катта Эргаш, Шермұхаммедбек, Ибрагим-бек,
Мулла Абдулқаххар және т.б.).
в) демократиялық көзқарастар – Түркістан өлкесінде ... ... ... ... ... және ... ... құрылтайлары және әскерді басқарып ұйымдастыру
әрекеттерін жүргізу, дұшпанға қарсы күресте маңызды рөл атқарды;
– Түркістан өлкесіндегі қарулы қозғалыс өз тарихи-географиялық аясы
бойынша үш ... ... АКСР ... ... алқабы мен Самарқанд
облысы), БХКР мен ХХКР территорияларына ... Ол ... ... КСР,
Түрікмен КСР, Тәжік КСР, Қырғыз АКСР, Қазақ АКСР ... өз ... ... ... ... өз даму ... ... соғыс
стратегиясы мен тактикасына орай екі ірі кезеңді қамтыған болатын:
а) І-ші дәуір: 1918-1924 жылдар; б) ІІ-ші дәуір: 1925-1935 ... өз ... әр бір ... ... ... ... оның ... жүргізген күрес тактикасы мен соғыс қимылдарына, жеке
ерекшеліктеріне орай бір-бірінен өзгешеленіп, ... ... ... ... ... қозғалыс бірнеше деректер негізінде талда-
нып Түркістан, Бұқара, Хорезм республикаларындағы бұл ... ... ... да көрсетілді, әсіресе, қарулы қозғалыс негізінен партизандық соғыс
тактикасы ретінде жүрген болатын:
– қысқа уақыт ішінде көтерісшілер күресі локалды сипаттан бұқаралық
сипатқа ие ... ... өлке ... ... ірі ... және ... айналған болатын;
– өз кезегінде Түркістан өлкесіндегі қарулы қозғалысқа халықаралық
жағдай да өз ... ... ... ... ... ... құрылған
өкіметтермен халықаралық қауымдастық арасындағы байланыстар орын алған
болатын, РСФСР-мен (КСРО) Англия арасындағы қатынастарына да қарулы күрес
өз ықпалын тигізбей ... ... ... ... ... мемлекеттерде:
Ауғанстан, Иран, Түркия, Үндістан, Қытай шекараларында көтерісшілердің ... ... ... күш ... ... жалғас-тыруға мүмкіндік берді,
күрес сәтсіз аяқталып, алдына қойған мақсаттарына жете алмағаннан да,
көтерісшілердің басым бөлігі эмиграцияға кетуге мәж-бүр болды;
– Түркістанда кеңес билігіне ... ... ... ... жеке
мемлекеттер мен саяси қайраткерлер өз мақсаттарын іске асырудағы құрал
ретінде пайдалануға ұмтылған;
... кең етек ... ... ... ... ... болған В.И. Ленин және Л.Д. Троцкий оны «Шығысты
революцияландыру», одан құтылу немесе оның бағытын басқа жаққа ... ... ... ... ... ... ... Қытайды
кеңестендіру және орыстандыру, аталған мемлекеттерге қару-дың күшімен
социализмді құру идеялары) іске аспай қалды;
– Орта ... ... ... ... себептерінің бірі
большевиктер басшылығы қарсылық әскери күштерін бөліп тастап, оған зиян
келтіру мақсатында Түркістан өлкесін бөліп тастауға түрткі болған, сондай-
ақ осы межелеудің ...... ... ... ... ... бөлінуі қарулы қозғалыстың жеңіліске ұшырауынан кейін
орын алған.
Түркістан өлкесінде қарулы қозғалыс ... табу ... бірі ... мен ... ... ... пен келіспеушілік, жеке
құрбасшылардың менмендігі мен тәкаппарлығы, кейбіреулері арасында ... орын алу ... ... ... ... ... ... жойылды. Сонымен қоса, большевиктер мен қызыл армияға
қарсы бағытталған қарулы қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... басшылары арнайы әскери дайындықтан
хабары аз болғандар деп ... олар тек ... алып ... ... ... ... ... келіп отырған;
– құрбасшылардың басым бөлігінің дүниетанымы тар әрі шектеулі ... ... ... ... әрі ... ... ... болған жерлерде
өздерін қожайын ретінде сезінді. Құрбасшылар ... ... ... ... ... нәтижесінде қарсылық қозғалыстың өз ішінде түрлі
қақтығыстар мен ... кең етек ... ... ... ірі
құрбасшылар жасақтары арасында өз ықпал ету ... ... үшін ... да орын ... ... ... ... мұндай теріс жағдайлар кеңес билігіне қарсы
күресті қайтадана жандандыруға және оны жаңа ... ... ... ... ... ... өз кесірін тигізді;
– кеңес басшылығы мен большевиктер ... ... ... осы ... мен келіспеушіліктерін ұтымды пайдаланып, ... ... ... одан бетер өрши түсіруге қолынан келген-дерінше
әрекет ... ... ... қарулы қозғалыс басынан бастап өз ақырына дейін
бір ... ... ... ... ... ... ... терри-
ториясында дерлік кең тараған уақыттың өзінде қозғалысқа түрлі ... етті ... ... ... ... ... ... Шығыс Бұқарада Ибрагимбек; Самарқанд облы-сында Ачилбек;
Хорезм оазисінде Жунаидхан және ... ... ... ең үлкен кемшіліктерінің бірі ортақ әрекет ету
нұсқаулардың, ... ... ... және ... ... әлсіздігі еді;
– бұл жағдай тек соғыс қимылдарына ғана емес, сонымен қатар ... ... ... теріс әсерін тигізіп отырды. Жекелеген мем-
лекеттер мен саяси қайраткерлер Түркістандағы қарулы қозғалысты өз мүдде-
мақсаттарына ... бұл ... ... ... ... мәні өзгеріп, оның басқа бағытқа ауысып, жүріп отыруы
жағдайлары да орын алған;
– кеңес билігі халықтың ... ... ... қозғалысты тек әскери
жолмен ғана басып-жаншумен шектелмей, ... ... ... да
қолданған болатын. Дәлірек айтатын болсақ, кеңес билігі жаңа ... ... ... ... ... ... ... вакф
мүліктері өз иелеріне қайтарылды, арнайы мүлік формасы мен саудаға рұқсат
беріп, ... ... ... ... ... ... ... жағдай
жасаған. Жергілікті халықтың тұрмысы мен жағ-дайын жоғарыда аталған ... ... ... ... ... қатарында онсыз да әлсіз бірліктің
бүлінуіне алып келіп, қоғамның жеке ... мен ... ... ... ... бас тартып, көмек көрсетулерін тоқтатқан еді;
– жеке құрбасшылардың көзқарастары мен күрес процесіне прогрес-
систер, ... мен ... ... ... ... ... де,
қарулы қарсылық күресі мықты ұлттық идея мен идеологияға бүтін күрес
дәуірінде мұқтаж болған.
Осылайша, Түркістандағы қарулы қозғалыс біртіндеп өзінің бұқаралы-ғынан
және ... ... ... ... ... бастаған. Жергі-лікті
халықтар да үздіксіз қантөгісті соғыс қимылдарынан ... ... ... ... ерік ... ... ... және халық өміріндегі мұндай
өзгерістерді, сондай-ақ әлеуметтік ойдағы түбегейлі бетбұрыстарды қарулы
қозғалыс басшыларыны есепке алмауы мүмкін емес ... ... ... осы дәуірдегі тұрақты болмаған саяси және
әскери жағдайдың нәтижесінде түрлі кіші-гірім қарулы басқыншы және қарақшы
топтар да ... ... ... ... ... ... ... бейбіт
халықты тонау, адамдарды өлтіру, қыздар мен әйелдердің намы-сын қорлау
болды. Большевиктік идеология өкілдері ... ... ... ... үшін ... ... негізсіз түрде бір қатарға қойып, оларды
«басмашылар» деп ... ... ... ... қарулы қозғалыс 1935 жылға келіп
толықтай жеңіліске ұшырап, аяқталды. Неге Түркістандағы ... түп ... ... ... ... жерін қорғау үшін болған қанды күресте,
шайқастарда жеңе отырып, ақырында, жеңіліске ұшырады? Бұл ... ... ... ... ... көрейік.
Түркістандағы қарулы қозғалыстың жеңіліске ұшырау себептері, бұл
жеңіліске алып келген себептер, күрес нәтижелері мен сабақтары келесідей:
Біріншіден, қызыл армияның әскери және ... ... ... ... ... толық жауап беретін қарумен қаруланған, Ресейдегі азамат
соғыстары барысында үлкен тәжірибе жинақтаған қызыл армияның соғыс
қимылдары көтерісшілердің ... ... бір ... ... Түркістан майданы ұрыстарына тұрақты түрде Ресей орталығынан
үздіксіз әскери бөлімдер мен қару-жарақтар жеткізіліп тұрды, олар ... ... ... ... ... тек ішкі мүмкіндіктері
мен ресурстарға сүйене отырып әлемдегі қуатты әскери держава – КСРО-ның
шабуылдарына ұзақ уақыт бойы табанды ... ... ... ... ... (Ауғанстанды есепке алма-ғанда) ешқандай әскери және
қаржылай көмек ... ... ... ... ... ... бір орталыққа толық-тай
біріге алмады. Қозғалыстың әскери мақсаты және саяси идеясы –стра-тегия мен
тактикасы анық болса да, күрес барысында бос мақсаттарға қол ... ... Жеке ... ... Бас ... ... ... бетімен әрекет етті. Құрбасшылар арасындағы мұндай берекессіздік және
өзара тартыстар қозғалыстың тұрақты ... ... ... келтіріп
және ақырында жеңілуіне алып келді. Күрес-шілер лагеріндегі бұл
тартыстардың келесідей себептермен түсіндіріледі: а) территориялық ... ... ... орын ... яғни ... өзі туып ... тысқары шықпау сезім-күйі; б) күрестің халық қозғалысы екендігі,
өйткені күресшілерді бір орталыққа бағынған ... ... ... ... өкіметіне қарсы тұру біріктіре алмады, олардың өздері басқыншыларға
қарсы жалпы ... ... ... еді; в) ... ... тактикасы
және әскери қимылдарына сәйкес ол тұрақ-ты армия болмағандығы; г) бір
майдан шебінің жоқтығы – күрес ерекшелігі – ол ... ... ... ... ... мен ... ... қозғалысты іштен
ірітіп-шірітуде үлкен рөл ойнады. Өкінішке орай, солтүстіктен ... ... ... «тіл ... өз ... мен халқына
сатқындық жасады. Қарулы қозғалыс қатарына Бүкіл Ресейлік Төтенше
комиссиясы (ВЧК), Мемлекеттік саяси басқармасы (ГПУ), Біріккен мемлекеттік
саяси ... ... Ішкі ... халық комиссариаты (НКВД) тарапынан
жіберген түрлі тыңшылар да оны бөлу үшін ... ... ... ... үстіне арнайы орган қызметкерлері – чекистердің көпшілігі жергілікті
халықтарға қатысты ... ... ... ... өз ... қатесіз нақты орын-дап,
күшті үгіт-насихат жұмыстарының нәтижесінде көтерісшілерді жұмыс-шы
бұқарасы ... ... ... және ... ... ... ... көздеген мақсатына жеткен болатын. Кеңес басшылы-ғының агитациялық
машинасы осы кезеңде күрделі ... ... ... ... жеке
қарақшылар және басқыншылар топтарының тонаушы-лықтарың әрекеттері
көтерісшілерді біріктіріп, оларға ... түр ... деп ... ... ... еді.
Алтыншыдан, түркістандықтардың ұзақ жылдар бойы Ресей және ... ... ... ... ... екі ... да үлкен адами
шығындарды талап етті. Кеңес Ресейі Түркістанды қайта басып алуы алғашқы
басып алуынан ... ... көп ... пен күшті, қаражатты жоғалтқан
болатын. Қызыл армия Түркістанды басып алу үшін орын ... ... 400000 ... мен ... айырылды. Түркістан көтерісшілерінің
ұрыстарда қаза тапқандар, тұтқынға алынғандар мен ауыр жарақат алғандардың
жалпы саны 1.200.000 адамға тең. ... ... ... өлкесінен
шамамен 1.500.000 адам шетелге эмиграцияға кетуге мәжбүр болды.
Осылайша, Түркістандағы қарулы қозғалыс жеңіліске ұшырады. Алайда бұл
жеңіліс ізсіз қалмай, бір ... ... ... мен ... ... шықты. Кеңес билігінің басшылары, олардың өлкедегі өкілетті адамдары
енді Түркістан халықтарының мұн-мұқтажымен ... сақ ... ... ... ... нәтижесінде большевиктер түркі халықтарының
тілімен, әдет-ғұрыптарымен, құндылықтарымен, қысқасы, ұлттық менталитетімен
санасуға мәжбүр болып шықты. Ислам дінінің толеранттығы, оның басқа
діндерге ... ... мен ... де бұл ... белгілі бір дәрежеде өз
рөлін ойнады.
Пайдаланылған әдебиеттер мен деректер көрсеткіші:
1) Сборник декретов и приказов СНК Туркестанской Федеративной Респуб-
лики (с 23 ... 1917 г. по 1 июля 1918 г.). – Т., 1918; ... ... ... ... 1-8 сентября 1920 г. Стенографический
отчёт. – Петро-град: Изд. Коминтерна, 1920. ... ... ... и ... ... ... за ... гг. – Т.: Изд. Комиссии СНК, 1922; Четвертое совещание ЦК ... ... ... ... ... и областей в
Москве 9-12 июня 1923 г. (Стеногра-фический ... – М.: ... ЦК РКП, 1923; ... и ... ... партии Туркестана (1918-1924 гг.). – Т.:
Узбекистан, 1968.
2) ... ... ... Инструкции и положения. –
Т.: Красноармеец, 1919; ... силы ... ...... ПУ ... 1920; ... Ферганского мирного соглашения
с Мадаминбеком. – Фергана, 1920; Мусбюро Р.К.П.(б.) в ... 2 и 3 ... ... Конференции Р.К.П. 1919-1920 гг. С
введением тов. Рыскулова. – Т.: ... 1922; ... ... и ... ... в Фергане. По данным к 1-му
марта 1922 г. – М.: Изд. Штаба РККА, 1922; ... ... ... с ... – Т.: Изд. РВС ... 1924; М.В. ... фронтах гражданской войны. Сборник документов. – М.: Воениздат,
1941; Подготовка и ... ... ... ... в ... Сборник доку-ментов. – Т., 1947; Алма-Ата
в период ... и в годы ... ... ... событий. –
Алма-Ата: Казгосиздат, 1949; Туркменистан в ... ... ... и ... войны (1918 - 1920 гг.). Сборник
документов. – Ашхабад: Туркменгосиздат, 1957; Из истории ВЧК (1917-
1921 гг.). ... ... – М.: ... 1958; ... ... войны в СССР. Сб. документов и материалов в 3-х
томах.Т.1-3. 1918-1922. – М.: ... ... ... ... ... и ... война в Средней Азии
и Казахстане. Документы и материалы. Т. I, II. – Алма-Ата: Наука;
1963-1964; ... ... ... в ... ... Т. II. - Т.: Фан, 1972; Пограничные войска в ... ... Сб. ... – М.: ... 1973; ... ... в ... Сб. документов. – М.: Наука, 1972; ... ... ... ... ... гг.). Сб. документов
в 4-х томах. Т. II. ... 1919 г. - ... 1920 г.). – ... 1972; ... строительство в Туркестанской АССР
(1917-1924 гг.). Сборник доку-ментов. Т. I. (1917-1920 гг.). – Т.:
Узбекистан, 1973; ... путь ... ... ... (Сборник
документов и материалов). – Ашхабад: Ылым, 1972; Хроника ... ... в ... ... 1917 г. - июнь 1918 ... Т.: Фан, 1975; История Бухарской Народной Советской Республики
(1920-1924 гг.). Сборник документов. – Т.: Фан, 1976; ... ... ... Республики (1920-1924 гг.). Сбор-ник
документов. – Т.: Фан, 1976; Разгром ... сил ... в годы ... ... ... и ... Сборник документов. 1918-1920. – Фрунзе: Илим, 1983; Хроника
событий гражданской войны в Узбекистане. – Т.: Фан, 1991 и др.
3) Программные ... ... ... ... 1917-1920
гг. – Оксфорд, 1985; Революция в Средней Азии глазами мусульманских
большевиков. – Оксфорд, 1985; Политическая ... ... ... ... ...... 1987 и др.
4) Yaş Türkistan. Türkistan Millii Istiklal Fikrini Hizmet Eden Aylık
Derği (1929 - 1939). – ... 1997. 1-çilt. 1929 - ... ... ... Тоган. Не сочтите за пророчество... (Письма,
обраще-ния, выступления). – Уфа: Китап, 1998; Из ... ... ... А.-З. ... и М. Чокаева (1924-1932 гг.). –
М., 1999.
6) Миллий матбуот сахифаларида (1921-1926). ... ... Т.: ... ... ... Султaн-Галиев: рассекреченные документы и материалы. –
Казань: Татарское ... ... ... За ... Туркестан. – Т., 1923; Красная летопись Туркестана.
Сбор-ник № 1-2. – Т.: Туркгосиздат, 1923; Пошерстник Б. Эпизоды ... ... в ... ... – М.-Т.: САОГИЗ, 1932; Манжара Д.
Революционное движение в Средней Азии 1905-1920 гг. (Воспоминания).
– Т.: Средазпарт-издат, 1934; В боях за ... ... ... долине. Воспоминания участников Октябрьской революции и
гражданской войны. 1917-1923 гг. – Т.: Изд. АН ... ... ... ... ... в ... ... 1. – Андижан, 1957; Октябрьская социалисти-ческая революция
и гражданская война в Туркестане. Воспоминания участ-ников. – ... 1957; ... Улуғ ... ... револю-
циясининг ғалабаси. Иштирокчиларнинг хотиралар туплами. – Т.: Уздав-
нашр, 1958; За ... ... в ... ... ... и ... с ... – Сталинабад:
Таджикгосиздат, 1958; Туркистон интервенция ва ... ... ... ... - Т.: Уздавнашр, 1961; За Советский
Туркестан. ... ... – Т.: ... 1963; За ... (1917-1920). Воспоминания участников революции и
гражданской войны. – Ашхабад: Туркменгосиздат, 1963; Турсункулов Х.
О времени и о ... – Т.: ... 1966; ... А. Жанговар
йиллардан лавхалар (хотиралар). – Т.: Узбекистон КП МК нашриёти,
1968; ... М.С. ... зори ... ... – М.: ... 1968; ... Д. ... былые походы.
– Казань: Татарское книжное изд-во, 1973; Полыковский М. ... ... о ... войне. - Т.: Изд. Гафура
Гуляма, 1984; Валишев А. Чекистские были. – Душанбе: ... ... А. ... ... / ... асарлар. 2 томлик. – Т.:
Маънавият, 1998. Т. 2. Б. 237-286; ... Н.А. Мои ... ... – М.: Триада, 2000 және т.б.
9) Война в песках. Материалы по истории гражданской войны к XII тому.
– М.: ОГИЗ, ... ... М. ... ... 3-нашр. – Т.: Уздавнашр, 1964.
11) Агабеков Г. Секретный террор. – М.: ТЕРРА - Книжный клуб, 1998.
12) Амир ... ... ... ... ... тарихи. – Т.: Фан,
1991; Саид Алимхан. История бедств, испытанных ... ...... ... 1991. №7. С. 44-62; ... Амир Олимхон. –
Д.: Адиб, 1992.
13) Mustafa Çokay. 1917 Yil Hatira parçalari. – Ankara, 1988; ... ... ... ... (1917 йил ... - Т.: ... нашриёти, 1992; Мустафа Шоқай, Мария Шоқай. Ecтeлiктeр. –
Istanbul, 1997; Мұстафа Шоқай. 1917 жыл ... ... ...... 1999. Т. 2. Б. 247-318; ... ... из ... о 1917 г. – Токио–Москва, 2001.
14) Zeki Velidi Togan. Hatiralar. Türkistan ve Diger Musluman ... Milli Yarlik ve Kültur ...... ... Velidi Togan. ... - Ankara, 1999. 2-baski; ... ... Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других
восточных мусульман-тюрков за национальное ... и ... ... I - II. – Уфа: ... 1994; Он же. ... -
М., 1997; Ахмад Закий Валидий Туғон. Булинганни бури ер. ... ... ... учун ... ... ... ... Адолат, 1997.
15) Ака-ука Шермухаммадбек ва Нурмухаммадбекнинг ... ... ... ... бір ... ... ... Р.
Шамсутдиновпен жарыққа шығарылды.
16) Мунаввар Қори ... ... ... ... – Т.: Шарқ, 2001.
17) Полвонниёз Хожи Юсупов. Ёш хиваликлар тарихи (Хотиралар). – ... ... ... ... ... қайғуси. – Т.: Шарқ, 2003. 1-китоб.
19) С. Тиллахонов. Хотиралар // – Шарқ юлдузи. 2002. №1. Б. ... ... ... Хотиралар // – Жахон адабиёти. 2002. №6. Б. 134-145.
21) ... ... Я пишу Вам из ... (Воспоминания, письма, доку-
менты). – Алматы: Қайнар, 2001.
22) Сафаров Г.И. Колониальная революция (Опыт Туркестана). – М.: ... 1921; ... Н. К ... ... войны в Туркестане.
– Т.: Туркгосиздат, 1922; Соловейчик Л. Басмачество в ... ... и ... ... ... в ... - М.:
Красная новь; 1923; Рыскулов Т. Революция и ... ... ... статей, докладов, речей и тезисов с
предисловием автора. Ч. I. ... гг. – Т.: ... ... Н. Как ... ... В 2-х томах. – М.-Л., 1925. Т.
1. 1917-1918 гг.; – М.-Л., 1926. Т. 2. ... гг.; ... ... ... ... учун ... – М.: СССР ... 1926; Ходжаев Ф. К истории революции в ...... 1926; Он же. ... / БСЭ. – М., 1927. Т. 5. С. ... С. ... по ... ... движения в Средней
Азии. - Т., 1926; ... ... ... в Средней Азии. –
М.: НАВ, 1926; Резцов Л. ... в ... – Т.: ... ... П. ... ... в Фергане. – Т.:
Средазкнига, 1927; Он же. ... ... – Т.: ... ... же. Что ... ... – Т.: Узбекгосиздат, 1931; Козловский
Е. Красная армия в ... ... – Т.: Изд. ... ... Медведев М. По следам Джунаида. – Т.: Средазкнига, 1928;
Революция в Средней Азии. Сборник № 1, 2, 3. – Т., ... П.Г. ...... ... ... Туркестана от
завоевания русскими до революции 1917 года.] – М.: ... ... Ф. ... в ... – М.-Л.: ... 1929 және тағы
басқалар.
23) Сафаров Г.И. Колониальная революция (Опыт Туркестана)... С. 90-91.
24) Рыскулов Т. Революция и ... ... ... ... ... ... и ... с предисловием автора. Ч. I. 1917-
1919 гг. –Т.: Узбекгосиздат, 1925.
25) Алиев Х. Басмачество и народное хозяйство Ферганы // ... ... ... –1923. - № 4. С. ... Ходжаев Ф. Басмачество / БСЭ. - М., 1927. Т. 5.
27) Алексеенков П. Крестьянское восстание в Фергане. – Т., 27. – 107 ... Зуев Д. В ... ... ... в 1921 - 1922 гг.] // ... ... ... 1922. № 5-6. С. 26-30; Он ... ... ... гг.) // Гражданская война. – М.,
1924. Т. III. С. 124-137.
29) Скалов Г. Социальная природа басмачество // – Коммунист ... №7-8. С. 21-27; Он же. ... // – ... работник
Туркестана. 1922. № 1. С. 45. Он же. ... ... в ... // – ... ... 1923. №3-4. ... Он же. ... революция 1920 года // – Новый ... № 4. С. ... ... С. Басмачество в Бухаре // – Красная казарма. 1922. №2.
С. 77-88; Он же. Кто ... ... и ... ... // ... ... 1923. №5. С. 63-69; Он же. ... в Фергане
// – Очерки револю-ционного движения в Средней Азии. - М., 1926. С.
125-152.
31) ... Л. ... в ... (Очерк возникновения и развития
современного басмачества в Бухаре). – М.: Красная новь, 1923. - 28
с.
32) Гинзбург С.В. ... в ... // ... ... - 1925. - № ... ... П.Г. ... – колония. [Очерк история Туркестана от завое-
вания русскими до революции 1917 ... – М.: ... ... ... Ф. ... в ... – М.-Л.: ... 1929.
35) Мухаммад Али Балжувоний. Тарихи нофеий (Фойдали ... ... ... тайёрловчилар: Ш. Вохидов, З. Чориев. – Т.: Академия, 2001.
36) Василевский К. Фазы ... ... в ... Азии // – Новый
Восток. 1930. Кн. 29. с. ... ... Ф. ... война в Средней Азии. – Т.: Узгиз, 1930;
Револю-ция и культура в Средней ... ... ... – Т., ... ... ... истории революции и гражданской войны в
Киргизии и Средней Азии. – ... ... 1941; ... ... с ... бело-гвардейцами и басмачеством в Средней
Азии. – М., 1941; ... М.Т. ... ... в ... в ... ... ... (1917-1921 гг.). – Т.: Госиздат,
1950; Бабаходжаев А.Х. ... ... ... ... ... Азии ... гг.). – Т.: Изд. АН ... 1955;
Бабаходжаев А.Х. Совет давлатини де-факто ва де-юре таниш даврида
Урта Осиё ва Урта Шарқда инглиз антисовет ... ... ... й.). – Т.: ... ФА ... 1959; Ишанов А.И. Создание
Бухарской Народной Советской Республики (1920 - 1924 гг.). - Т.:
Изд. АН ... 1955; Он же. ... ... ... - Т.: ... 1969; Шек Л.К. Победа Народной
Советской революции в Бухаре. - Т.: ... 1956; ... ... и упрочение советской власти в Туркестане (1917 - июнь
1918 гг.). - ... ... 1957; ... С.Ф. ... ... ... гражданской войны в СССР. - М.:
Воениздат, 1958; ... А. ... ... и ... ... – Т.: ... 1958; ... истории комму-
нистических партий Туркестана, Бухары и Хорезма. - Т.: Госиздат,
1959; Боевой путь войск ... ... ... - ... 1959; Қуқонбоев А. Фарғонада совет хокимиятини урнатиш
ва мустахкамлаш учун кураш. – Т.: Уздавнашр, 1958; Он же. ... ... и ... ... ... в ... - Т.:
Госиздат, 1958; Унинг Узи. Улуғ ... ва ... - ... 1972; ... Т.Х. ... контр-революции в
Ферганской и Самаркандской областях Туркестанской АССР (1918 - ... - Т.: ... 1959; ... Ю. ... и ... в ... ... - Т.: Госиздат, 1959; Гордиенко А.А. Создание
народно-советского ... и ... и их ... роль в Хорезме и Бухаре. - Т.: САГУ, 1959; ... Из ... ... ... в Узбекистане. - Т.: Госиздат,
1959; Назаров М. Туркистон интервенция ва гражданлар уруши даврида
(1918 - 1920 й.). - Т.: ... 1961; ... Е. ... ... - Т.: ... 1962; ... Р. ... тарих фанининг ривожланиши (1917 - 1924 й.). - ... 1962; Оның өзі. ... ... ... доир (1917-1967 й.). - Т.: Узбекистон, 1969;
Иркаев М. История гражданской войны в ... - ... ... А.В. ... ... Таджикистана в 1924 - 1926
годах. - Душанбе: Таджикгосиздат, 1964; ... П.П. Из ... ... ... в Туркестане. - Фрунзе: Кыргызстан, 1965;
Нуруллин Р.А. Советы Туркестан-ской АССР в ... ... ... и ... ... - Т.: Наука, ... Г.Х. ... за ... и ... Советской власти в
Северном Таджикистане (1917-1923 гг.). - Ленинабад: Ирфон, 1966;
Якубов Б. Из истории партийной ... ... - Т.: ... ... Т. Верные Отчизне. - Т.: Узбекистан, 1968; Джалилов
Ш. Борьба с басмачеством в Ходжентском уезде (1918-1923 гг.). ... ... 1968; ... А.Р. Организация и деятельность РКИ
в Туркестане. - Т.: Фан, 1972; ... Р.Х. ... в ... народного хозяйства СССР. - Т.: Узбекистон, 1974;
Каландаров М. ... и ... ... ... - Т.: ... 1975; ... Д.Л.
Крушение антисоветского подполья в СССР (1917 - 1925 гг.). - ... 1975; ... С. От ... идей к ... в ... и Хиве. - Алма-Ата: Наука, 1976; Поляков
Ю.А., Чугунов А.И. Конец басмачества. - М.: Наука, 1976; ... ... Ю.А., ... А.И. ... возникновения,
сущность, крах. - М.: Наука, 1981; Басмачество: социально-
политическая сущность. - Т.: Фан, 1984; ... Х.Ш. ... ... в ... против интервентов и внутренней контрреволюции. - М.:
Мысль, 1984; ... И.В. ... ... ... и
Хорезмской Народной Советской Республики (1917 - 1924 гг.). – Л.:
Изд. ЛГУ, 1984; Мухамедбердыев К.Б. ... ... ... -
Т.: Фан, 1986; Гражданская война и ... ... ... ... - ... ... 1986; ... Б.И. Борьба за
установ-ление советской власти в Таджикистане (1920-1922 гг.). ... ... 1986; ... А.И., ... Ю.А., ... ... ... истории и вымысел фальсификаторов. - М.: Мысль,
1986 и др.
38) Аршаруни А. и Габидуллин Х. Очерки ... и ... ... - М.: ... 1931; ... Ф. К ... революции в
Бухаре и национального размежевания Средней Азии. - Т.: ... Р.Я. ... и ... ... в ... республики и Турк-фронта (1918-1920 гг.).: Автореф.
дис.... канд. истор. наук. - Т., 1967; ... В., ... ... ... в ... - Т.: ... 1982.
39) Непесов Г. Победа советского строя в Северном Туркменистане (1917-
1936 гг.). - Ашхабад, 1950; Он же. Из истории Хорезмской ... гг.). - Т.: ... 1962; ... Ш.А. ... буржуазно-националистических басмаческих банд в
Ферганской доли-не.: Автореф. дис. ... канд. истор. наук. - Т.,
1956; Он же. ... ... ... ... в ... долине.
- Т.: Изд. АН УзССР, 1961; Он же. Гражданская война и ... в ... ... дис. ... ... истор. наук. -
Т., 1975.
40) История народов Узбекистана. В двух томах. – Т.: Госиздат, 1950. Т.
2; История Узбекской ССР. В 2-х ... – Т.: ... 1957. Т. ... гражданской войны в Узбекистане. Т. I-II. Фан, ... Р., ... Р. Из ... ... ... ... гг.). – Т.: Узбекистан, 1967; Урта Осиё
коммунистик ташкилотларининг тари-хи. - Т.: ... ... ... и Хорезмской Народных Советских Республик. - М.:
Наука, 1971; Узбекистон ССР тарихи. 4 ... / Бош ... ... - Т.: Фан, 1971. Т. III ... й.); ... ... Р.К. Узбекистон ССР тарихи. ... учун ... ... - Т.: ... 1986 ва ... ... ... войны в СССР. 1917-1922. – М.: Госиздат, 1935-
1960. Т. ... ... ... ... лар ... тарихи. Қисқа
курс (1938). - Т.: Уздавнашр, 1952.
43) Басмачество / МСЭ. - М., 1929. Т. 1. С. 599-600; ... / ... – М., 1958. Т. 1. С. 825-826; ... / БСЭ. ... - М., 1950. Т. 4. С. 286-287; ... / БСЭ. ... - М., 1970. Т. 3. ... ... А. ... революция. Диктатура по телеграфу ... 1989. №11. С. ... ... Ф., ... Б. ... ... Дорогу выбрал курултай
// Родина. 1989. № 11. С. 30-39.
46) Папоров Ю. Белое солнце пустыни? // ... 1990. №1. С. ... Ким П., ... М. Басмачество: 1921-1924 годы // Звезда Востока.
1989. №6. С. 141-150; Хасанов М., Германов В., ... Қ. ... ... // Фан ва ... 1991. №3. Б. 18-21; №4. Б. ... ... Х. ... қондирмаган инқилоб // Шарқ юлдузи. 1991. №1.
Б. 131-138; Босмачилик: хақиқат ва ... ... ... // Шарқ
юлдузи. 1991. № 3. Б. 165-189; ... Ш. ... ким эди? ... 1991. №4. Б. 24-29; Акрамов А. Босмачилик харакати ва унинг
мохияти // Хаёт ва ... 1991. №7. Б. 58-63 және ... ... Казахстана с древнейших времен до наших дней (Очерк). ... Дәyip, 1993; ... А. ... ... ... - ... РИК, 1994; ... Н.Э. и др. История
Казахстана: народы и культуры. Учебное ... - ... ... ... Абусеитова М.Х. и др. История Казахстана и Центральной ... ... - ... 2001.
51) Садыкова Б. Мустафа Чокай. - Алматы: Алаш, 2004.
52) Садыкова Б. История Туркестанского легиона в документах (На ... ... ... - ... ... ... ... Т.К. Казахский след в туркменском повстанческом движении
(март-сентябрь 1931 г.) // Восток. - 2004. - № 1. С. ... ... А.М. ... ... ... Туркестана в
первой четверти XX века. Алматы, «Қазақ университеті». 2001. - 262
c.
55) Зияева Д.Х. Национально-освободительное ... в ... ... ХХ века ... ... ... восстания 1916 г.
и движения «Истиклолчилик» 1918-1924 гг.). Автореф. дисс. Т., ... ... ... И. Мадаминбек. – Т., 2000. С.3
57) ... в ... ХХ ... к ... ... ... / ... редактор Р.Я. Ражапова. - Т.: Шарк, 2000.
58) Узбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб. Узбекистон совет мустамлакачи-
лиги даврида / Илмий мухаррир М. Жураев. - Т.: ... ... ... ... ... - ... «Бухоро» нашриёти, 1996;
Бухоро: тарих сахифалари. – ... ... ... ... ... ...... Хоразм, 1997. II-жилд.
61) Ражапова Р.Ё. Суронли замонлар / Хива минг гумбаз шахри. - ... 1997. Б. ... ... Б. ... на вторжение... (Неизвестные страницы истории
Каракалпакии и ... в 1919 - 1920 ... - ... 1993; ... Б.А., ... А.М. ... ... историография истории Туркестана, Хорезма и
Каракалпакстана в первой четверти ХХ ... - ... ... ... Б., ... М. ... Вторжение? События в
Хивинском ханстве (1919 - 1920 гг.). - Нукус: ... 1997; ... Хан ... - ... Қарақалпақстан, 1997.
63) Қарақалпақстаннын жона тарийхы. - Нукус: Қарақалпақстан, 2003.
64) Хасанов М. Свои и чужие // Звезда ... 1996. №2. С. ... Р. ... ким ... // Фан ва ... 1997. №1.
Б. 22-23; Унинг узи. Фарғона қурбошилари // Фан ва ... ... Б. 24-25; ... Р., ... А. Шермухаммадбек хаётига
чизгилар // Фан ва турмуш. 1999. № 2. Б. 14-15; № 3. Б. 18-19; № ... 20; ... Д. ... ... учун ... ... ... талқинида // Узбекис-тонда ижтимоий фанлар. 1998. №1. Б. 67-
73; Унинг узи. Эзгулик йулидаги бирлик // Фан ва ... 1998. ... 8-9; ... С. ... истиқ-лоли учун кураш масалалари
хорижий тарихчилар талқинида // Узбекистон тарихи. 2000. № 1-2. ... ... узи. ... сузлаганда // Фан ва турмуш. 2000. №4.
Б. 24-25 ва б.
65) Қосимов Ф., Рашидов У. Бухорода қаршилик ... ... ... ... ... – Т., 1994; ... Ф. Драма
рево-люции и правда истории. – Бухара, 1996; ... Узи. ... ...... ... ... 1996;
Норжигитова Н. «Бос-мачилик харакати» ва ... ... ... ... ... ёритилиши. – Т., 1996; Хайитов Ш.,
Салмонов А., Йулдошев С. ... ... ... ... ... 1998; ... Д. Босмачилик: хақи-қат ва уйдирма. – Т.:
Узбекистон, 2000; Зияева Д. Узи. Туркистон миллий озодлик ... Т., ... ... Х. Узбекистон мустақиллиги учун курашларнинг тарихи. - Т.:
2001.
67) Рашидов У. Бухоро Халқ ... ... йй.). – ... ... Г. ... қизил босқин тарихшунослиги. – Бухоро, 2003.
69) Саидов И.М., Голованов А.А. ... ... ... про-
тивоборство по национально-государственному ... ... ... гг.). – ... Изд. ... ... ... Д.А. Джадидизм в Средней Азии. Пути обновления, реформы,
борьба за независимость. – Т.: ... 2000; ... ... А.А. ... ... ... ... даврида: сиёсий ва
мафкуравий тазйиқ оқибатлари (1917-1990 йй.). – Т.: Узбекистон,
2000.
71) АъзамхУжаев С. Туркистон Мухторияти. – Т.: ... ... ... А. ... ... йй. миллий сиёсий ташкилотлар
(Миллий ... ... ... - Т.: ... ... ... В.М. Банды под зелёным знаменем. ... в ... в 20 – нач. 30-х гг. и ... ... ... ... 1999. №4; №5. С. 26-33; Он ... басмаческих баз в Афганистане // – ... 2000. №1. С. 31-41; Он же. ... ... в ... и ... ... в 1920-е – нач. 1930-х годов //
Восток. 2002. №2. С. 56-69; ... С. ... ... в
басмаческом движении // Азия и Африка сегодня. 1999. № 9. С. 58-63;
Бойко В. Советско-афганская военная ... в ... ... // Азия и ... ... 2001. № 7. С. 31-37; Он же.
Среднеазиатская эмиграция в Афганистане в 20-е – нач. 30-х ... ... // ... tariхi. 2004. №3. С. 24-32; ... ... ... в басмаческом движе-нии // Расы и народы. Вып.
27. М., 2001. С. 168-181 и ... ... И.В. ... гражданской войны (1921-1925 гг.). - М.:
Хельга, 2000.
75) Квалинг В. Гражданская война в России: белые армии. – М.-СПб.: ... ... ... - М.: ... 2005 и ... ... В. Нечаянная революция. Бухара, 1920 год // ... - 1992. №1. С. ... ... В.Л. ... ... ... в 1920 году // ... - 1993. №7. С. 39-53; Он же. ... ... ... полпредство в Хиве 1920 году // Восток. 2000. №2. С. 5-
26.
78) Персиц М.А. ... ... О ... ... в Иран ... в ... гг. 2-изд. – М.: Муравей-Гайд, 1999.
79) Генис В. «С ... надо ... К ... ... ... – М.: ... 2001; Он же. Вице-консул Введенский. Служба в
Пер-сии и Бухарском ханстве (1906-1920 гг.). Российская дипломатия
в судьбах. – М.: ... ... ... ... А.И. ... в ... ... этнополитический срез
(взгляд из ХХІ века). – Бишкек, 2006. – 244 с.
81) Зевелёв А.И. ... ... ... ... ... по ... гражданской войны в Туркестане). – Т.: Б.И.,
1968; Зевелёв А.И., Поляков Ю.А., Шишкина Л.В. Басмачество: ... и ... ... – М., 1986; Иноятов Х.Ш. Краткая
историо-графия гражданской войны в Средней Азии. – Ташкент, 1974
82) Mustafa Chokay. Le ... ... au ... // Orient ... (Paris). – 1923. № 5. P. 45-47; ... автор. The
Basmaji Movement in Turkistan // The Asiatic Review. (London).
1928. Т. 24. P. ... Mustafa Chokay. Les Soviets en Asia ... - Paris, ... ... ... под ... ... (К характеристике
диктатуры пролетариата). – Париж: Яш ... 1935; ... ... под властью Советов... // Тандамалы. – Алматы:
Қайнар, 1999. Т. 2. С. ... ... М. ... из ... о 1917 ... Токио-Москва, 2001
85) Mustafa Chokay.The Basmaji Movement in ... // The ... ... 1928. Т. 24. P. ... Velidi. Bugunku ... ve Yakin Tarihi. - Kair, 1928; Togan ... Velidi. Bugunku Turkili ... ve Yakin Tarihi. -
Istanbul, 1942 - 1947.
87) Turkistanli A. Receb Baysun. ... Milli ... ... ... Castagne J. Les ... Le ... national des indigenes
d’Asie сentrale depuis le revolution d’oktobere 1917 jusqu’en
oktobre 1924. - Paris, ... Castagne Jozeph. ... Millii Kurtulus Hareketi (Ekim ... 1924). «Basmacilar». – Istanbul, 1980.
90) Bailey F.М. Mission to Tashkent. - London, 1946.
91) Hayit Baymirza. Turkistan im XX. ... - ... ... ... Б. ... ... // – ... Востока. 1992. №1. С. 97-
105.
93) Turkistan zwischen Russland und China. - ... 1971; ... ile Cin ... - ... 1975; ... ... Turkistans in den Jahren 1917 bis 1934. - Koln, ... ... Milli ... Tarihi. - Ankara, 1995;
«Basmacilar». Turkistan Milli Mucadele Tarihi (1917 - 1934). ... 1997; Milli ... hurriyet davasi. «Milli ... ... ... – Ankara, 2005 және ... Broxup M. ... - Ankara, 1984.
95) Olcott М. D. The Basmachi or Frelmens Revolt in Turkistan 1918 - ... Soviet studies. ... 1991. № 7. Р. ... Salahi R. Sonyel. Enver Pasa ve Orta ... ... ... // «Belleten» Dergisi. - Ankara, 1990. IV-cilt. S. 1179-1208.
97) Fraser G. Basmachi-I // Central Asian Survey. (Oxford). - 1987. - ... P. 1-73; ... // Central Asian Survey. ... - ... № 2. P. 7-42.
98) Bademci Ali. 1917 - 1934. Turkistan Milli istiklal Hareketleri ve
Enver Pasa. ... - ... 1975. ... Sevket Sureyya Aydemir. ... Ortaasya’ya Enver Pasa. -
Ankara-Istanbul, 1993. III-cilt. ... ... ... ... ... Советской России. Кн. I. Большевистская рево-
люция 1917-1923. – М.: Прогресс, 1990. Т. ... Buttino M. ... et ... dans la guerre civile: a propos
du basmacestvo au Fergana / Cahelr du Monde russ (Paris). 1997. ... ... Eisener R. Who was Ibrahim bek? // ... ...... P. ... Buttino M. La rivoluzione capovolta. - Napoli, 2003.
104) ... Г. К ... о ... самоидентификации волжских
татар в конце XIX - начале ХХ веков: ... ... и ... Мир ... (Казань). - 1999. - № 1-2. С. 109-122; Кемпер М.
Между Бухарой и Средней ... ... Абд ... ... с ... ... // Мир ... - 1999. - № 1-2.
С. 159-170; Ислам в татарском мире: история и ... ... 1997. С. ... ... Б.Х. ... национально-освободительного движения в
Бухарском эмирате. - Т.: Фан, 1991. С. 26; ... ... ... в ... в ... XX века и
развитие демократии-ческого движения (1908-1920 гг.).: ... ... ... ... ... - Т., 1999. С. 18-19.
106) «Туркестанскому генерал-губернатору...» // Военно-исторический
журнал. - 1990. - № 11. С. ... ... янги ... ... ... совет мустамла-
качилиги даврида / Илмий ... М. ... - Т.: ... 2000. ... ... / Ислом. Энциклопедия. А-Х. - Т.: ... ... 2004. Б. ... ... / ... словарь. - М.: Наука, 1991. С. 26.
110) Узбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб. Узбекистон ... ... ... Б. ... ... ... бир фаранги ила бухороли мударриснинг жадид
мактаблари хусусинда ... ... / ... ... ... ... Х. Болтабоев. - Т.: Маънавият, 2000. 1-жилд.
Б. 46-98.
112) Айний С. ... ... ... учун материаллар / Асарлар. 8
томлик. - Т., 1963. Т. 1. Б. 181-349.
113) Абд-ар-Рауф. Рассказы индийского ... ... как ... / Перевод с персидского А.Н. Кондратева. - Самарканд, изд.
Махмуд-ходжи Бекбуди, 1913; ... Хинд ... ... ... ... - Т.: ... 2000. ... Б. 98-168.
114) Файзулла Хужаев. Бухородаги революция ва Урта Осиёнинг чегараланиши
тарихига доир / Танланган ... - Т.: Фан, 1976. Т. 1. Б. ... ... ... йули (Рахбари нажот) / Таржима ва изохлар муаллиф-
лари: Ш. Вохидов, Г. Музаффарзода. - Т.: ... 2001. - 176 ... ... ... ... ва хужжатлари // Нажот. 1917, 9 апрель;
Улуғ Туркистон. 1917, 25 апрель; Турк ... ... ... ... 1917, 10 ... және тағы ... Умумтуркистон мусулмонларининг қурултойи // – Кенгаш. 1917, 12
сентябрь.
118) Туркистон мусулмонларининг IV ... // Улуғ ... 1917, ... Эл байроғи. 1917, 13 декабрь және тағы басқалар.
119) Рыскулов Т.Р. Собрание сочинений в трёх ...... ... Т. 3. С. ... ... М. ... Выступления. Документы. – Казань: Татар-
ское книжное издательство, 1992. С. 358-359, ... ... ... ... ЦК РКП. ... отчёт сек-
ретного IV совещания ЦК РКП, 1923 г. - М.: ... 1992. С. ... 39-40, 40-42. 43-45, 52-54, 54-57, 64-66, 73-80, 80-86, ... 99-105, 110-116, 116-121, 122-127, 164-171, 171-172, 221-229,
231-233, 260-264, 268-269, ... ... Г. Кто ... ... - Т.: Изд. ... 1926. С. ... Галузо П.Г. Туркестан - колония. Очерк истории Туркестана от
завоевания ... до ... 1917 ... - М.: ... 1929. ... ... А. и Габидуллин Х. Очерки ... ... в ... - М.: ... 1931. С. 5-63, ... А.Х. Пантуркизм – империа-лизмнинг идеологик қуроли. -
Т., 1954. - 40-б.; Панисломизм. - ... / ... ... - Т.: УзСЭ Бош ... 1976. Т. 8. Б. ... - Панисломист. - Панисломчи. - Пантуркизм. – ... / ... ... ... луғати. - М.: Рус тили нашриёти, 1981.
Т. 1. Б. 571; Панисломизм. - Пантюркизм / Гражданская ... ... ... в ... ... ...... энциклопедия, 1987. С. 427, 428; ... ... / ... ... словарь. 4-издание. - М.:
Советская энциклопедия, 1987. С. 963, 964 и др.
123) Мамадазимов А. Политическая ... ... ... - ... 2000. С. 251-258; ... Г.Х. ... ... народа:
XX век. – Худжанд, 2001. С. 120-123.
124) Эрк. 1992, 19-26 ... К-ов А. Два ... // ... ... 1921, 16 января.
126) Генис В. «С Бухарой надо кончать...». К истории бутафорских рево-
люций. Документальная хроника. - М.: ... 2001. С. ... ... в ... ХХ века ... с. ... ... 174-175 бб.
129) Бұл да сонда, 174-175 бб.
130) Фрунзе М.В. Собрание сочинений. - М.-Л., 1929. Т. 1. С. 128.
131) Котенов А.А. о ... ... банд в ... Азии // – ... журнал. 1987. №2. С. 59-64.
132) Известия. (Ташкент). 1920, № 29, 8 ... ... Д. ... ... ... ... ... тузумга қарши
1916 йил ва 1918 - 1924 йиллардаги халқ курашлари тарихшунослиги).
- Т.: Ғафур Ғулом нашриёти, 2000. Б. 32; ... М.С. Наша ... ... ... ... ЦК РКП. - Т., 1922. С. ... ... Хужаев. Танланган асарлар... Т. 1. Б. 249.
135) Сонда. 249-250 бб.
136) История Бухарской Народной ... ... (1920 - 1924 ... 198-203; ... ... Хужаев. Танланган асарлар... Т. 1. Б. 461.
138) Ишанов А.И. Бухарская Народная Советская ... - ... 1969. С. 274-275, ... ... Р. Суронли замонлар / Хива минг гумбаз шахри. - Т.: ... Б. ... ... Б., Сейтназаров М. Революция? Вторжение? События в
Хивинском ханстве (1919 - 1920 гг.). - ... ... 1997. С. ... Генис В. «Бутафорская революция» или Российское полпредство в
Хиве в 1920 году // ... - 2000. - № 2. С. ... ... М. ... ... ... тузилиши, нозирлари ва
иқтисоди. - Урганч, 1993. Б. 41-42.
142) Папоров Ю. ... ... ... // ... - 1990. - № 1. С. ... Тайны национальной политики ЦК РКП. Стенографический отчёт
секретного IV ... ЦК РКП, 1923 г. С. 25, ... ... ... ... ЦК РКП. Стенографический отчёт
секретного IV совещания ЦК РКП, 1923 г. С. 122, ... ... Н.Г. ... ... в ... ... дис. ... канд. истор. наук. - Т., 1993. - 24 стр.
146) Сlenda Fraser. Basmachi-II // Central Аsian Survey ... - ... - Vol 6. - № 2. P. ... Hayit B. Islam unden Russian Rule. - ... 1981. P. ... Туркистон фронти / Узбек совет энциклопедияси. Т. 11. Б. 379.
149) Крущельницкий А. Бухарская революция. Диктатура по телеграфу ... - 1989. - № 11. С. ... ... ... ХХ век / ... ... В.А. Дмитренко. -
М.: АСТ, 2000. С. 218.
151) Нурмагамбетова Р.К. ... Алаш и ... ... ... годы XX ... - Алматы, 2003.
152) Тайны национальной политики ЦК РКП. Стенографический отчёт
секретного IV ... ЦК РКП, 1923 г. С. ... ... янги ... ... Узбекистон совет мустамла-
качилиги даврида... Б. ... ... М. ... ... очиқ хат // ... 1918, 26
январ; Унинг Узи. Танланган асарлар. 2-нашри. - Т.: Маънавият,
1999. Б. 204.
155) ... в ... ХХ ... к ... ... национальной
независимости. С. 166-167.
156) A.Zeki Velidi Togan. Bugunku Turkili (Turkistan) ve Yakin Tarihi. -
Istanbul, 1981. 1-cilt. Bate ve Kuzey ... 2-baski. S. ... ... А. ... ... ... // Улуғ Туркистон. 1918, 16
июл.
158) Туркестан в начале ХХ века: к ... ... ... С. ... ... С. ... Наша газета. 1918, 22 декабря.
161) Наша газета. 1918, 4 декабря.
162) ... в ... ХХ ... к истории истоков национальной
независимости. C. 201.
163) Муравейский С. (Лопухов В.) ... по ... ... в ... ... - Т.: ... 1926. С. ... Известия (Коканд). 1919, 21 февраля.
165) Hayit Baymirza. Basmatsch... S. 98.
166) Зевелев А.И. Из истории ... ... в ... - ... 1959. С. ... Наша ... 1919, 20 ... Зевелев А.И. Из истории гражданской войны в Узбекистане. С. 133-
134.
169) История гражданской войны в Узбекистане. Т. I. С. ... ... Т. ... и ... население Туркистана. Ч. I. 1917-
19. С. 91-93; Рыскулов Т.Р. ... ... в трех ...
Алматы: Қазақстан, 1997. Т. 1. С. 169-171.
171) Қоңыратбаев О.М. ... ... ... және мемлекеттік
қызметі. – Алматы, «Қазақстан», 1994. 79-80 бб.
172) Туркестан в начале XX века ... С. 206-207.
173) Сонда, 223 ... Бұл да ... ... ... ... гражданской войны в Андижанской области.
Вып. I. С.19, 25.
176) Marco Buttino. La rivolutione ... - Napoli, 2003. P. ... ... Роль ... Мадаминбека в Ферганском повстанческом
движе-нии и переговоры с советской властью (1918 - 1920 гг.) ... Осиё ХХ аср ... ... янгиланиш, тараққиёт ва
мустақиллик учун кураш. Жадидчилик, мухториятчилик, истиқлолчилик.
- Т.: Маънавият, 2001. Б.119.
177) ... А. ... ... - Б. ... ... М. От ... до Тянь-Шаня. - Казань: Татарское книжное изд-
во, 1976. С. 54-105.
179) Веревкин-Рахальский. Мои 90 лет. Воспоминания. С. 86-87.
180) ... в ... XX века ... С. ... Бұл да ... 222 б.
182) Бұл да сонда, 227 б.
183) История Хорезмской Народной Советской ... С. ... ... М. ... ... ... в Таджикистане. С. 370.
185) История гражданской войны в Узбекистане. Т. II. С. 333.
186) Ишанов А. ... ... ... ... С. ... ... путь войск Туркестанского военного округа. – М., 1959. ... ... ... ... ЦК РКП. ... отчёт
секретного IV совещания ЦК РКП, 1923 г. С. 80-85, 260-263.
189) Сталин И. Асарлар. – Т.: ... 1949. Т.5. Б. ... ... ... ... ЦК ... С. 165, 268.
191) Сборник указаний по борьбе с басмачеством. С. 6-26.
192) Бұл да ... 8-21 ... ... ... Народной Советской Республики. С. 268; Туркестан-
ская правда. (Ташкент), 1923, 17 августа.
194) Glenda Frazer. Basmachi-II. P. 17.
195) История ... ... в ... Т. II. С. ... ... ... и Хорезмской Народных Советских Республик. ... ... И.В. ... ... ... и ... Народной
Советской Республики. С. 196.
198) Сборник указаний по борьбе с ... С. ... ... 52-54 ... ... Н. ... и деятельность Хорезмской Коммунисти-
ческой партии. – Т.: Узбекистан, 1975. С. ... ... М. ... ... войны в Таджикистане... С. 443.
202) История Бухарской Народной Советской Республики. С. ... ... М. ... ... ... в ... С. 466-467.
204) Пограничные войска в СССР. 1918 - 1928. С. 605-607.
205) Поляков Ю.А., Чугунов А.И. Конец басмачества. С. 115.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 125 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркістан өлкесі - кеңес билігі тұсында (1918-1925 жж.)7 бет
1918-1920 жылдардағы азамат соғысы10 бет
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі18 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Түркістан өлкесі - кеңес билігі тұсында (1918-1925 жж.)7 бет
1918-1920 жылдардағы азамат соғысы10 бет
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі18 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Түркістан өлкесі - кеңес билігі тұсында (1918-1925 жж.)7 бет
1918-1920 жылдардағы азамат соғысы10 бет
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі18 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь