Әйтеке Бәйбекұлы

Кіріспе
1 Әйтеке Бәйбекұлының өмірі және XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси жағдай
1.1 XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси.әлеуметтік хал.ахуал
1.2 Әйтеке бидің туған және өскен ортасы
1.3 Әйтеке бидің қоғамдық саяси қайраткер ретіндегі өмірінің басты.басты кезеңдері
2 Әйтеке Байбекұлының би, әрі шешен ретінде қалыптасуы
2.1 Әйтеке бидің қазақтың дәстүрлі би болу мектебінен өтуі
2.2 Әйтеке “Билер Кеңесінің” мүшесі
2.3 Әйтеке би “Жеті Жарғы” заңын қабылдауға қатысушы тұлғаның бірі
3 Әйтеке Бәйбекұлының соттық шешімдері
3.1 Жесір дауы
3.2 Жер дауы
3.3 Мал.мүлік дауы
3.4 Құн дауы
3.5 Әйтеке бидің үлгілі/прецеденттік/билік . шешімдері
3.6 Әйтеке бидің қоғамдық саяси ой.пікірлері
3.7 Әйтеке би тағылымының бүгінгі таңда қайта жаңғыруы
Қорытынды
Әдебиеттер
Қазақ халқы тарих сахнасына қаншама ұлы тұлғаларды шығарды десеңізші. Елі үшін жан пидаға көз жұма бара білген бұл ерлер бүкіл ел тағдыры таразы басына түскен замандарда мемлекет тұғырының шайқалмауы үшін оның мызғымастығы жолында жан аянбай күрескен болатын. Елдің жарқын болашағын баянды етудің ауыр жүгі оларды өздерінің ақыл-парасатын ел кәдесіне жаратуға, барлық күш-жігерін осы істе сарп етуге жетеледі. Осындай елінің бақыты үшін саналы ғұмырын қазақтың біртұтас ел болуына, айбынының асқақтауына жұмсаған тұлғаның бірі және бірегейі - Әйтеке би Байбекұлы болатын.
Әйтеке Байбекұлының ғұмырлық қызметінің өзегін, алтын діңгегін елінің бірлігі мен баяндылығы үшін жүргізген билік жолы құрайды. Әйтеке би қазақтың дәстүрлі құқықтық жүйесіне әмбебаптық ажар беріп, оны уақыт талабына сай түрлендіре білген, дәстүрлі құқықтық мазмұнын адами құндылықтармен реңдей түсуде тың серпін қосқан жан.
Әйтеке бидің өткен жолы қазақ даласындағы саяси-құқықтық ойдың бастауларымен әуендес. XVІІ ғасырдың екінші жартысынан кейінгі кезең мен XVІІІ ғасырдың басындағы саяси ой-пікірдің дамуымен тұтастыққа жатыр. Сонымен қатар Әйтеке әлемдік саяси-құқықтық ойдың дамуына да өзіндік үлес қосқан алып ой иесі. Әйтекенің өткен жолын тану арқылы ғана біз бұл үрдістердің тұңғиығына терең бойлай аламыз. Заман озған сайын бұл ұлы дала перзентінің халқы үшін еткен еңбегі даралана, сомдала түсетіндігі айқын. Сондықтан да Әйтеке бидің тағылымын тану және оны ел кәдесінің қызметіне жараттыру – бүгінгі таңда кезек күттірмей, жүзеге асырылатын шаралардың бірі.
Жоғарыда аталған жайттар ғылыми жұмыстың қаншалықты өзекті екендігін айқындауға мүмкіндік туғызады. Себебі, қазақтың дәстүрлі құқықтық жүйесі және бұл жүйедегі негізгі тұлға билердің Кеңестік дәуірде құқықтанудың методологиялық негізі болған таптық қағиданың сұрықсыз түсімен түстелгені бізге белгілі. Соның нәтижесінде, би тұлғасын бай-шонжарлардың бейнесімен астастырып, оны елдегі үстем таптың қолшоқпары, оның күйін күйттеуші ретінде көрсету үстемдік алды. Бұл халық санасында биді озбырлықтың, білімсіздіктің, тек күн көрістің қамын ойлаған дөкей кейпіндегі тұлға ретінде елестетуге мүмкіндік туғызды. Кеңестік дәуірде би тұлғасына, жалпы би институтына қатысты мұндай көзқарастың орнығуына, Ресей патшалығы дәуірінде би болудың ежелден келе жатқан дәстүрлі жолының бұзылып, көрпелес, пышағы май үстінде қылпыған билердің санының артуы да өзіндік септігін тигізген болатын. Міне, Кеңестік дәуірдегі би тұлғасына қатысты, оның қызметін бағалауға байланысты қоғамда үстемдік құрған жалпы көзқарас осындай еді.
1. Зиманов С.З., Абишев А.А. “Политические взгляды Чокана Валиханова”. Алма-Ата.1965. 25-б. аудармасы: С.Өзбекұлы. “Барлыбек Сыртанов”- Алматы. Жеті Жарғы,1996.112 - бет.
2. Қазақтың көне тарихы. Алматы. Жалын.1993. 271-бет. 400- б.
3. Қазақстан тарихы. Бес томдық. ІІ том. Алматы. Атамұра.1998.432-бет, 640- бет.
4. Галиев В.З. “Хан Джангир и Орбулакская битва”. Алматы. Ғалым.1998. 128- бет.
5. ҚР. ОFК Сирек қолжазбалар қоры. папка N1184. 63 -дәптер.
6. Моисеев В.А. “Джунгарское ханство и казахи”Алматы. Ғылым.1991.
7. Кляшторный С.Г. С.Г. Султанов Т.И. “ Казахский: летопись трех тысячелетии”. Алма-Ата. Рауан.1992.
8. Телеуова А. “Тәуке хан және оның тұстастары”. Қазақ тарихы журналы. 1996. N5. 14-16 –беттер.
9. Маданов Х. “ Қазақ халқының арғы-бергі тарихы” Алматы. 1995.
10. Казахстан в XV-XVІІІ веках. Алма-Ата. Наука. 1969,203-б.
11. Басин В.Я. Россия и казахские ханства в XVІ-XVІІІ вв. Алма-Ата. Наука. 1971.
12. Телеуова Э. “Тәуке хан тұсындағы қазақ-орыс қатынастары”. Қазақ тарихы журналы. 1996 N1.33-36-б.
13. Сартаев С. Созақбаев. “Ақыл асқан әз Тәуке” Жетісу газеті.1991, 14-тамыз. 3- б.
14. Нұрпейісов Е.Қ., А.К.Котов. “Қазақстан мемлекеті: хандық биліктен президенттік республикаға дейін.- Алматы. “Жеті Жарғы”. 96- б.
15. Қозыбаев М. “Ежелден бірлікті аңсаған”. Егемен Қазақстан газеті. 19-маусым. 1993 ж. 2-б.
16. Салғараұлы Қ. “Қазақтың қилы тарихы” Алма-ата. Жалын. 1992 304б./Ол кісі Әйтеке биден бері санағанда 8 ұрпағы болып табылады. Бұл жазба біздің жеке қолжазба қорымызда сақтаулы/.
17. Мұратбаев Ж. “Айыр тилли, әдил үнли адамдар” –Нөкис, Қарақалпақстан, 1996. 112 -б.
18. “Үш пайғамбар” Алматы., Дәуір. 1992.184-б.
19. И.Матюсупов. “Жалаңтөс жайлы жаңа деректер” Қазақ әдебиеті газеті. 1970. 16 октябрь.4б.
20. Мұратбаев Ж. “Жалаңтөс Баһадүр” Қазақстан әйелдері. N5. 1999.8-11 -б.
21. История Узбекской ССР. Изд. “Фан” Т.1. 1967.
22. ҚСЭ. А. 1 том. 1972.648-б.
23. Қазақ ССР қысқаша энциклопедиясы –Алма-ата. І. 1984.
24. Уәлиханов Ш. “Таңдамалы” – Алматы. Жазушы.1985.560-б.
25. Төреқұлов Н. “Әйтеке би”. Халық кеңесі газеті 6- мамыр.1992, 4-б.
26. Толыбеков С. “Қазақ шежіресі”- Алматы. Қазақстан. 1992. 114-б.
27. ҚР. МОМ қор.2152 тізбе2 іс 67 парақ 153.
28. ҚР МОМ қор.2152 тізбе2 іс.63 парақ 5.
29. Серкібаев Ш. “Әйтекедей көсем өткен” Егеменді Қазақстан.1992 4-б.
30. Серікбаев Ш. “Ұрпақ ұмытпас ұлы есім”, “Сыр бойы” газеті 14 желтоқсан,1993.3-б.
31. Серікбаев Ш. “Әйтеке би қашан қайтыс болған!” Ақиқат журналы. N 8 1995. 95-96- б.
32. Қанжанов О. “Әйтеке би және оның заманы”, Ақтөбе газеті. 28- желтоқсан. 1991.2-б.
33. Әлжанов Н. “Әйтеке,Сапақ билер жөнінде бірер сөз”. Ақтөбе газеті.6- шілде.1991.6-7-б.
34. “Айтеке би” – Алматы. Атамұра.1998. 224б.
35. Әбуталиев Н. “Ордабасы Қожаберген”- Алматы. Жеті Жарғы.1995. 104-б.
36. Мұратбаев Ж., Қойшиев Ө. “Шындықты шаң баспайды” Ақтөбе газеті. 8 -қыркүйек,1994. 2-б.
37. Мұратбаев Ж. “Ежелгі шежіре деректері” Жұлдыз журналы. N7-8.1995 200-201б.
38. Әбуталиев Н. “Сегіз сері” Алматы. Жалын.1991.
39. Зиманов С.,Өсеров Н. “Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариғаттың әсері” Алматы. Жеті Жарғы.1998.128-б.
40. Адамбаев Б. “Төле би шешен” Жұлдыз журналы. N1 1972. 208-215-б.
41. Аманкелдиев Қ. “Әулие атанған би” Қазақ әдебиеті газеті. 18 қазан. 1991. 3-б.
42. Тауасарұлы Қазыбек би “Түп-тұқияннан өзіме шейін” Алматы. Жалын. 1993. 416-б.
43. “Шешендік сөздер” – Алма-Ата. Отау. 1992.189-б.
44. Биғожин Қ. Мәдениет және тұрмыс журналы N 6 1989.7-б.
45. Есламғалиұлы М. “Әйтеке би” –Алматы. “Жеті Жарғы” 1998. 112-б.
46. Қонабайұлы Қ. “Әйтеке би. Тағы да тегі мен жұрағаттары туралы”. Ақтөбе газеті. 23-маусым. 1993. 4-б.
47. Жолымбетов Ө. “Шақшақ Жәнібек және оның уақыты” , “Жәнібек тархан” Алматы. Айқап.1994.5-124-б.
48. Қарағұлұлы Ә. “Әйтеке бидің зираты емес пе ?” Егеменді Қазақстан газеті. 31- желтоқсан,1992.4-б.
49. Әлжанов Н. “Жұмбақ бейіт, Қаражігіт - Әйтеке би” Ақтөбе газеті. 15- мамыр,1992. 8-б.
50. Есіркепұлы Ж. “Әйтеке екеу емес пе?” Сыр бойы газеті. 21- желтоқсан. 1994.1б.
51. Байдосұлы З. “Биіктен самғаған кемеңгер”, Ақтөбе газеті. 23 -маусым. 1993.1-3-б.
52. ҚР МОМ қор.2152.тізбе 2. Іс63. Парақ 8.
53. Адамбаев Б. “Қазақтың шешендік өнері” – Алма-Ата. Ғылым. 1984. 136б.
54. Әнет баба – Алматы. Қанағат -Қ.С. 1997. 100-б.
55. Маметова А. “Қазақтың шешен билерінің сөздері және қазақ әдебиетіндегі оның орны.” Алма-Ата.1945. фил.ғыл.кан. диссер.
56. Байболұлы Қ. “Төле би” А. НБ.-пресс. 1991.
57. ҚР МОМ қор. 2152 тізбе 2 Іс 58. парақ 7-8.
58. ҚР МОМ қор. 2152. Тізбе1. Іс 67. парақ 32.
59. Төле би -Алматы. Мұратас ғыл. зерт.орталығы.1991.
60. Исаұлы Мырқы Дәулет немересі “Әз-Тәукенің Текей батыры” Алматы. 1997.
61. Оразбаева А. “Қазақ қоғамындағы билер институтының генезисі мен тарихи эволюциясы” Саясат журналы. N11. 1997. 107-114б.
62. Бартольд В.В. “Сочинения” 4 том. М. Наука 1968.с.758.
63. Леонтьев А.Л. “Обычное право казахов” Юридический вестник. 1889. 5 том. Добромыслов А.И. “Суд у киргиз Торгайской области. XVІІІ и XІX вв.” Казань. 1904.
64. Құрбанғали Х. “Тауарих хамса /бес тарих/”-Алма-Ата. Қазақстан 1992.304-б.
65. Толыбеков С.Е. “Кочевое общество казахов в XVІІ- начале XX века. Алма-Ата. Наука.1971.С.633.
66. Федоров – Давыдов Г.А. “Общественный строй Золотой орды” – Москва. 1973. С.178.
67. Қашқари М. “Түбі бір түркі тілі” Алма-Ата. 1993. 192-б.
68. Мұхаметқанұлы Н. “Тарихи зерттеулер” – Алматы. Жалын. 1994. 144-б.
69. Жұртбай Т. “Дулыға” – Алматы. Жалын. К.1. 1994. 368-б.
70. Орынбеков М.С. “Ежелгі қазақтың дүниетанымы” Алматы. Ғылым. 1996. 168-б.
71. Сүлейменов О. Азия. –Алма-Ата. Жазушы. 1992.
72. Ер Едіге – Алматы. Ғылым. 1995. 152-б.
73. Материалы по казахскому обычному праву –Алматы. Жалын. 1998. 464-б.
74. Арғын М.Г. “Хан атаулының қазығы, қара бұқараның азығы” Қазақ халқындағы билік етуі жайында”. Саясат журналы. N12. 1996.71-73б.
75. ҚР МОМ қор.2152 Іс 58. парақ1.
76. ҚР МОМ қор.2152 Іс 63. парақ 37.
77. Еламанов Қ. “Билер қызметі” Фемида журналы N11 1997. 71-75-б.
78. Сейфуллин С. “Шығармалар” 6 томдық. Алматы. Жазушы. VІ том.
79. Төреқұлов Н.,Қазыбеков М. “Қазақтың би-шешендері” 1-2- кітап. Алматы. Жалын. 1993. 400-б.
80. “Сөз тапқанға қолқа жоқ” – Алма-Ата. Жазушы.1988. 608-б.
81. ҚР МОМ қор. 2152 Іс 63. парақ 33
82. ҚР Әж ӨИ СҚҚ. папка 994. 3 -дәптер. папка 1002.14- дәптер.
83. ҚР МОМ қор. 2152 Іс 60. парақ 9.
84. История отечественного государства и права. -Москва. часть 1.1992. С.335.
85. Красовский. “Область сибирьских киргизов” //Материалы для географии и статистики России. часть ІІІ. СПб 1868.
86. Вяткин М. Очерки по истории Казахской ССР 1 том.Москва.ОГИЗ 1941.
87. Крахалев А. “Древний суд биев” Дала уалаяты газеті. 1888. Юрид.газета.1995. N 5 9-б.
88. Дау шешеді дана сөз. –Алматы. Жеті Жарғы. 1996. 304-б.
89. История государства и права.- Алматы. Мектеп. 1982.часть1.
90. Юшков С.З. история государства и права СССР. Москва.1947. часть1
91. Аполлова Н.Г. “Присоединение Казахстана к Россий. В 30-х годах XVІІІ века. Алматы.1948.
92. Вяткин М. “Батыр Сырым” Алматы. Санат.1998.344-б.
93. ҚСЭ. А. 1973 2 том. 640 -б.
94. Усеров Н. “Исследование правового памятника – Жеті Жарғы” заң.ғыл.кан.диссер.
95. Созақбаев С. “Тәуке хан. Жеті Жарғы” Алматы. Санат.1994.48-б.
96. Культелеев Т.М. “Уголовное обычное право казахов” Алматы.1955.
97. Назыханов К. “Дала демократиясы” Ақиқат журналы. N10. 1995. 32-33-б.
98. Сиуңну – А. Санат.1998. 288-б.
99. Гумилев Л.Н. Хундар. -Алматы. Қазақстан. 1998. 528-б.
100. Айдаров Ғ. “Күлтегін ескерткіші” – Алматы. Ана тілі. 1995.232 -б.
101. Қорқыт ата кітабы – Алматы. Жазушы 1994. 160 -б.
102. ҚР МОМ қор 2152 тізбе 1. Іс 67. парақ33.
103. Әкімханұлы Е. “Қытайдың бүкілмемлекеттік халық құрылтайы” Алматы. 1998.заң ғыл.кан.диссер.
104. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. –Алма-Ата. Ана тілі. 1993. 176-б.
105. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца XVІІІ и первой половины XІX веков. Алма-Ата. 1960.
106. История государства и права СССР – М. Юр лит.1988 544- б.
107. Бектаев Қ., Қалдыбеков М. Төле би – саясаткер, дипломат, психолог. Шымкент. 1993.
108. Назарбаев Н. “Береке басы –бірлік” Егеменді Қазақстан. 1- маусым. 1993. 2-3-б.
109. Әбуталиев Н. “Әйтеке би” деректі әңгіме.- Алматы.1995. 48-б.
110. Төле би мен Қойгелді батыр – Алма-Ата. Қазақстан. Мерей.1992. 110-б.
111. ҚР OFҚ С.Қ.Қ. папка N1065 1 дәптер
112. ҚР ӘжӨИ сирек қолжазбалар қоры. папка N1063 6- дәптер.
113. Зиманов С.З. “Россия и Букеевское ханство”. Алма-Ата. 1982.171-б.
114. ҚР ӘжӨИ сирек қолжазабалар қоры. папка N 301. 7 дәптер.
115. Дунху Гаучы: - Алматы. Санат 1999. 256-б.
116. Түріктер – А. Санат. 1999. 314-б.
117. Сапарғалиев Ғ. “Төре” сөзінің төркіні туралы. Әділет министр. хабаршысы N2 1995 31-35-б.
118. Мәсімханұлы Д. “Ежелгі заңдар ережесі”. ҚР Жоғарғы сот жаршысы. N1. 1996. 15-18 -б.
119. Зиманов С.З. “Состояние и задачи разработки обычного права казахов” Проблемы казахского обычного права. Алма-Ата. Наука. 1989. 8-30 -б.
120. Құдайбердіұлы. Түрік, қырғыз һәм хандар шежіресі. Алма-Ата. Қазақстан. Сана. 1991. 80-б.
121. Салғараұлы Қ. Қазақтар. -Алматы. Өнер. 1995. 352-б.
122. Спасский Г. “Киргиз – кайсаки большой, средней и малой орды” Сибирьский вестник. 1820 часть 9. С-Петербург. 185-188-б.
123. Байжанов С. “Бізге жеткен Жеті Жарғы” Зерде журналы. 30-31б.
124. Оразбаева А. “Қазақ қоғамындағы билер институты: тарихи бастаулары, орны мен ролі”. Тарих ғыл.кан.диссер. Алматы.1998
125. Усеров Н. Исследование правового памятника . Жеті Жарғы. Автореферат. Диссерт. Кан. юрид. наук. Алматы.1977.
126. Мұратбаев Ж. “Шежіре сақтаған сырдың шындығы” Жас Алаш газеті. 12- қазан. 1994. 4-б.
127. Мағзұмов М. Билер Институты. Ақиқат журналы. N9. 1995. 14-19-б.
128. Өсерұлы Н. “Жеті Жарғы” – Алматы. Жеті Жарғы. 1995. 80-б.
129. Сапаргалиев Г.С. “Основы государства и права” – Алматы. 1994. 160-б.
130. ҚР Білім және Ғылым министрлігінің орталық мұрағаты. Журнал Гавердовского. қор.ІІ тізбе 4, Іс471. парақ 54 және сонда Іс 624 .парақ 9.
131. ҚР Ә және ӨИ Сирек қолжазбалар қоры. папка N1063 8- дәптер.
132. Амандықов Х. “Жеті Жарғы” Мұра газеті. 26 -мизам.1991.
133. Мұратбаев Ж. Тәуке ханның бас әзіреті.// Қазақ елі газеті 1- қараша. 1996. 4-б.
134. Қ.Р. Ә және ӨИ сирек қолжазбалар қоры. папка 241. 12 -дәптер.
135. Боздағым. –Алматы.1990
136. Байтұрсынұлы А., “Жаңа низам” Алматы. Жеті Жарғы. 1996. 128-б.
137. Левшин А.И. “Описание киргиз –казачьих или киргиз кайсацких орд и степей. – А. Санат.1996. 656-б.
138. Тілеуқабылұлы Ө. Шипагерлік баян. Алматы. Жалын. 1996. 464-б.
139. Арғынбаев Х. А. “Қазақ халқындағы семья мен неке Алма-Ата. Ғылым. 1973. 328-б.
140. Омарханов Қ. Майқы биден қалған “Жеті Жарғы” Тура би. N2 1999. 57-62-б.
141. Жеті Жарғы: Бұрынғы қазақтардың ел билеу заңы. Алма-Ата. Айқап.1993. 20- б.
142. Таным тармақтары – Алматы.Санат.1998.
143. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы. Білім.1994. 480б.
144. “Правовой быть туземного населения” С-Петербург. 1910.
145. Құл-Мұхамед М. “Алаш ардагері” Ж.ақбаевтың саяси-құқылық көзқарастары – Алматы. Жеті Жарғы.1996.224-б.
146. Билер сөзі – Алма-Ата. Қазақ университеті. 1992. 160-б.
147. ҚР.МОМ қор. 64. Тізбе1. Іс 5089. парақ 180
148. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет – Алматы. Жеті Жарғы. 1997.192-б.
149. Өсерұлы Н. “Шариат” Алматы. Қайнар. 1996. 352-б.
150. Зиманов С.З., Еренов А. “О характере феодальной собственности на землю в Казахстане”. ГАЮИ. Алма-Ата. 1955. 47-56б.
151. Кенжалиев З.Ж. “Жер дауы” Жас Алаш газеті. 18 -қаңтар, 2000. 3-б.
152. Шешендік сөздер. Алма–ата. 1990.
153. ҚР ОFK Сирек қолжазбалар қоры. папка 1061. 2- дәптер.
154. Толыбеков С.Е. Общественно – экономический строй казахов в XVІІ-XІX веках Алма-Ата.1959.
155. Кишибеков Д. Кочевое общество: генезис, развития, упадок. Алматы. Наука. 1984. 238-б.
156. Гурлянд Я. “Степное законодательство с древнейших времен до XVІ столетие”. Известия общества археологии, истории и этнографии при казахском университете. Казань. 1904. Том 20. Вып. 4-5.
157. Садри Мақуди Арсал. “Қазақтардың Тәуке ханнан қалған заңдары” Ана тілі газеті. 21- мамыр 1992. 5-б.
158. Өсерұлы Н. “Қазақтың үкім-кесімдері” – Алматы. Ана тілі 1994. 104-б.
159. Ахметов Ө. “Әйтеке биден қалған сөз”. Орал өңірі газеті. 12 -қаңтар. 1993.4-б.
160. ҚР Ә және ӨИ сирек қолжзабалар қоры. папка N1063 8- дәптер.
161. Нәрікбаев М.С. “Ұлы билерімізден жоғарғы сотқа дейін” Алматы. Атамұра. 1999. 192-б.
162. Қоңыратбаев Ә. “Шешендік сөздер дәстүрі” Жұлдыз журналы. N5 1984. 202-203б.
163. Фукс С.Л. Обычное право казахов в XVІІІ – первой половине XІX века” Алма-Ата. Наука. 1981. 224б.
164. Ахметова А.С. “Обычное право казахов в XVІІІ и первой половине XІX века Алматы. Қазақ университеті. 1997. 216б.
165. ҚР МОМ қор. 2152 Іс79. парақ 3-4
166. Әйтеке және Төле билер туралы. Жоғарғы сот жаршысы. N2 1995. 31-б.
167. Тихомирова Л.В., Тихомиров М.Ю. “Юридическая Энциклопедия” Москва. 1997.
168. Зиманов. С.З. “Общественный строй казахов первой половины ХІХ века” Алма-Ата, издат. Ан Каз ССР, 1958.
169. Давлетшин “Отчет капитана Давлетшина по командировке в Туркестанский край. 1901г. Степные области ознокомления с деятельностью народного судов 1901г.”
170. Максимов Н. Народный суд у киргизов. Журнал юрид.общества С-Петербург.1897. 8 книга.
171. Көпеев М.Ж. “Екі томдық” 2- том. Алматы. Ғылым. 1992. 224- б.
172. ҚР Ә және ӨИ. Сирек қолжазбалар қоры. Папка N139 3- дәптер.
173. Қосжанов А.С. “Сырым бидің құқылық шешімдері”. Қарағанды, 1996.
174. ҚР МОМ қор.2152 тізбе 2, Іс 63, парақ 40.
175. Кенжалиев З.Ж. “Дәстүрлі мемлекеттік билік”Заң газеті, 19- қаңтар,2000. 4-б.
176. Өзбекұлы С. “Қазақ еліндегі құқық мәселесінің қалыптасуы”. Заң газеті, 29 -желтоқсан,1999, 3-б.
177. Өзбекұлы С. “Қазақ билерінің көзқарастарындағы әділетті басқару және әділсот мәселелері”// Қазақстан заңдары журналы. N3 1998.54-61-б.
178. М.Мағауин. “Қазақ тарихының әліппесі” Алматы. “Ер-Дәулет” 1994. 238 -бет.
179. Абай. Шығармаларының толық 1 томдық жинағы. Алма-Ата. Қаз.мем.қор. әдеб. бас. 1961.
180. Әмір-Темір “Билік құрамы туралы” Заң газеті. 7- қыркүйек,1996.7-б.
181. Қосжанов А.С. “Сырым Датұлы әрі шешен, әрі би ретінде зерттеу”. Заң.ғыл.кан.диссер. Алматы.1995.
182. ҚР ОFK Сирек қолжазабалар қоры. Папка 1061. 3-дәптер.
183. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. Алматы.Жеті Жарғы,1996.
184. Өтениязов С. Қазақ еліндегі билер институтының тағдыры. Вестник минис юстиц. 1996. N5. 49-53-бет.
185. Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. 1 -том. Алматы.1993. 280-бет.
186. Бекмаханов Е. Присоединение Казахстана к России. Москва. 1957. 342-бет.
187. Шакаев Г.Б. Процессуальное обычное право казахов второй половины XІX и начала XX веков. Канд.диссер. Алма-Ата. 1965.
188. Қоңырат шежіресі және оған қатысты әңгімелер –Алматы. 1993. 136-бет.
189. Қорасани Қ. “Сыр бойы” газеті. 6 шілде. 1996. 2бет.
190. Зиманов, Биндер. История государства и права Советского Казахстана. 1 том. Алма-Ата. 1961.
191. Оңтүстік Қазақстан газеті. 14 мамыр. 1992. 58 саны. 1бет.
192. Жаугершілік жүгі жеңіл емес. “Жерұйық” газеті. 9 шілде. 1993 ж. 3-бет.
193. Ахметұлы Б. “Ағалардың арқасы – асқарлы ел еткен”// Жерұйық газеті. 8- шілде. 1993. 3-б.
194. Конституция Кыргызской Республики. 5 май. 1993. Конституция 16 стран мира. Алматы. Жеті Жарғы. 1995
        
        К І Р І С П Е
Зерттеу тақырыбының өзектілігі
Қазақ халқы ... ... ... ұлы ... ... ... үшін жан пидаға көз жұма бара білген бұл ... ... ел ... ... ... ... мемлекет тұғырының ... үшін ... ... жан ... ... ... ... жарқын болашағын
баянды етудің ауыр жүгі оларды өздерінің ақыл-парасатын ел ... ... ... осы істе сарп ... жетеледі. Осындай елінің
бақыты үшін саналы ғұмырын қазақтың біртұтас ел ... ... ... ... бірі және бірегейі - Әйтеке би Байбекұлы
болатын.
Әйтеке Байбекұлының ... ... ... ... діңгегін елінің
бірлігі мен баяндылығы үшін жүргізген билік жолы ... ... ... ... ... ... әмбебаптық ажар беріп, оны уақыт
талабына сай түрлендіре білген, ... ... ... ... ... түсуде тың серпін қосқан жан.
Әйтеке бидің өткен жолы қазақ ... ... ... ... XVІІ ... ... жартысынан кейінгі кезең мен
XVІІІ ғасырдың басындағы саяси ой-пікірдің ... ... ... қатар Әйтеке әлемдік саяси-құқықтық ойдың дамуына да өзіндік ... алып ой ... ... ... ... тану ... ғана біз бұл
үрдістердің тұңғиығына терең бойлай аламыз. Заман озған сайын бұл ұлы ... ... үшін ... ... ... ... ... айқын.
Сондықтан да Әйтеке бидің тағылымын тану және оны ел кәдесінің қызметіне
жараттыру – ... ... ... ... жүзеге асырылатын шаралардың
бірі.
Жоғарыда аталған жайттар ғылыми жұмыстың қаншалықты ... ... ... ... Себебі, қазақтың дәстүрлі құқықтық жүйесі
және бұл ... ... ... ... ... ... құқықтанудың
методологиялық негізі болған таптық қағиданың сұрықсыз түсімен түстелгені
бізге белгілі. Соның ... би ... ... ... оны ... ... ... қолшоқпары, оның күйін күйттеуші
ретінде көрсету үстемдік алды. Бұл халық ... биді ... тек күн ... ... ойлаған дөкей кейпіндегі тұлға
ретінде елестетуге мүмкіндік туғызды. Кеңестік ... би ... ... ... ... ... көзқарастың орнығуына, Ресей патшалығы
дәуірінде би ... ... келе ... ... ... ... ... май үстінде қылпыған билердің санының артуы да өзіндік
септігін ... ... ... ... ... би тұлғасына қатысты,
оның қызметін бағалауға байланысты қоғамда үстемдік құрған жалпы көзқарас
осындай еді.
Ендігі ... ... ... - бұл ... ... ... бермеу, зерттеу барысында бұл құбылыстардың ғылыми объективті бет-
бейнесін айқындау болып табылады.
Бұл мақсатқа ... бір ... - ... бидің тағылымын бүгінгі
таңдағы дәстүрлі құқықтық болмыстың ... ... ... зерттеуде деп ойлаймыз. Өйткені, осы уақытқа дейінгі тарих
кейіпкері болған дәстүрлі құқықтық ... ... қан ... ... нышандардың дүмпуі бой көрсетуде. Ұлы бидің ұлағаты ... біз ... ... себебін түсінуге тырысамыз және оны бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... бұл жұмыс барысында мәселенің осы қырын көзден таса ... ... ... ... ... үнін ... әуенмен телімдестіре тербелтудің
мүмкіндіктерін бағалауға ұмтылдық. Елімізде қылмыстың кең ... ... ... күрестегі “алдын алу шараларының” ... ... ... ... ... ... тұсаулауда
салмақты тарихи орны бар. Сондықтан өткен ата-баба ... ... ... ... ... ... ... жалғаудың қандай қажеттілігі
барлығын айтпаса да ... ... ... ... ... ... отырған мақсат- міндеттерімен
орайласады. Себебі бүгін еліміз ... ... ... ... биік ... үшін тарихтың өткен жолдарындағы белестердің әр қырын,
ұлылықтың тауына айналдыруға ұмтылған тұлғалардың өмір ... елі ... ... ... ... дамытудағы реформаторлық ой-
әрекеттерінің астарына ... оны ... ада, жаңа ... бойымызға
сіңіргенде ғана қаншама ғасырлар бойы елдікті, тұтастықты ту еткен ... ... ... еліміз болашақта айбыны асқан “барыстардың”1 қатарынан көрінуге
ұмтылуда. Бұл ... биік ... біз ... ... ... ұлтжандық пен
патриоттық сезімді ұялата алғанда ғана бағындырамыз. Сондықтан да ... ... із ... ... өмір ... ... алу, ... тарихи санамызды серпілтіп, оны жаңа ... ... ... Бұл ... ... ... бойында “патриоттық” сезімді оятуға
мүмкіндік жасайтын жол.
Республикамызда жүргізіліп жатқан құқықтық реформаның ... ... ... ... ... оның бір ... біздің ойымызша өткен күн
оқиғаларынан сабақ алмаудан, елімізде құқықтық мемлекет құру ... ... ... қосар үлесіне немқұрайлықпен қараудан деп ойлаймыз.
Сондықтан да еліміздегі құқықтық ... ... ... ел ... ... үшін ... ... бұл жолдағы тұлғалардың
қазақтың билік жүргізу үрдісіне қосқан үлестерін мұқият зерделеп, салмақтап
болашақтың ... ... ... ... деңгейі
Әйтеке би танудың ауқымы кең, жаңадан қалыптасып, арналанып келе жатқан
тақырыптардың бірі. Сонда да болса бұл тақырыпты кезінде сөз ... ... ... сөз ... ... көңіл бөлгендер болған.
Әйтеке мұрасын зерттеуге ең алдымен біздің ауыз әдебиетін зерттеушілеріміз
көп еңбек ... деп ... ... артық айтқандық емес. Әйтеке танудың
қалыптасып дамуына бұл ... ... зор үлес ... Енді осы ... ... күнге дейінгі зерттелу деңгейін бағымдап көрелікші.
Кеңес дәуірінде Әйтеке мұрасына ғылыми тұрғыдан көңіл аударған алғашқы
ғалымдардың бірі - А. ... еді. Ол ... ... ... ... қатысты және оның қазақ әдебиетіндегі орнын көрсетуге арналған
ғылыми жұмысында Әйтеке ... ... ... ... ... ... шешендік өнердегі беделі Абылай хан ... да ... ... тиек ... Жұмысының соңында Әйтеке бидің ел нәтижесінде
сақталған өнегелі сөздері мен биліктерін келтіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жасауға бағытталған тұңғыш қадам
еді.
Әйтеке би танымын елге дәріптеуде үлкен еңбек ... ... ...... Оның ... ... ... Әйтеке би мұрасын
жер-жерлерден жинауға, сұрыптауға кең жол ашылды. Ғалым өзінің көптеген ел
ішінде жүргізген ... ... биге ... деректерді көне көз
қариялардан, бидің үрім-бұтақтарынан, көзі қырағы ел ... ... ... ... алып отырды. Сол арқылы Әйтеке би
танудың қалыптасуына үлкен еңбек сіңірді. ... ... ... ... қана ... оны ... ... тырысты. Кейін жазған ғылыми
жұмыстарында би ... ... ... ... талпынды.1 Қазақ
билеріне қатысты шешендік сөздердің үлгілерін жинап оны жинақ қып ... Осы ... ... Әйтекенің көптеген мұралары көрініс
тапқан болатын. Бірақ та бұл еңбектердің ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінің жетісітігі ретінде бағалайды.
Міне, осындай ... ... ... ... негізінде Әйтеке
бидің елі үшін еткен еңбегін сипаттайтын кіші-гірім үздік ... ... ... энциклопедияларда көрініс тапты.
Жоғарыда сөз болғандардан басқа әр ... ... ... ... ... қалған сөздер көрініс табады. Дегенмен бұл
жинақтарда бұрын бізге мәлім ... ... ... ... ... ... жараланумен шектелген болатын.
Қазақтың үш биіне ... ... ... ... ... ... ... “Әйтеке би” атты көлемді еңбегі жарық
көреді.4 Бұл шын ... ... би ... қосылған үлкен үлес еді. Мұнда
автор Әйтеке бидің ... ... сол ... ... ... ... салмағын саралап бидің туған жылын ... ... ... ... жылы ... жаңа ... айтылып, оны бір өзіндік
айшықты дәлелдермен көрсетуге қадамдар жасалады. Бұл ... ... ... бидің ел билеу үрдісіне қосқан үлесін ... ... ие ... ... ... ... ... жұрттағы ел билеудің
“үш тағандық” жүйесінің табиғатына терең философиялық талдау ... ... ... би ... ... ... жетелейтін жұмыс деп бағалауға
болады. Сонда да болса, оның ... ... жоқ ... ... ... ... туған жылын анықтауда ағаттықтар бар секілді. Мұнда ... ... ... жай бере ... би тану ... өткен үш биді еске алуға ... ... ... ие ... ... бастап Әйтеке мұрасын зерттеудің ... ... ... және ... ... беттерінде Әйтеке
биге қатысты тың деректер, ... ... ... ... Және ... да шығады. Бұл, әрине Әйтеке бидің бай ... ... жол ... ... еді. ... би ... әр қырын сипаттауда
бұған дейін бізге белгісіз қалтарысты ... ... ... септігін
тигізетін, оның үрім-бұтақ шежіресін саралауда баға жетпес ... ... ... ... ... бұл ... Әйтеке бидің ата-баба шежіресін, оның ... ... оның ... жерін анықтауға арналған материалдар да жарық
көрген болатын.2
Әйтеке би тануға үлкен үлес қосқан бір топ бар. Олар ... ... ... ... сақтап жүрген, сол арқылы Әйтекенің өмірі мен
елі үшін еткен еңбегін дәріптеуге үлкен үлес қосып жүрген ... ... ... Әрине қаншалықты ниеттері ақ болғанымен бұлар да
Әйтеке би өмірінің әр бедерін ... ... жол ... ... Әйтеке бидің өмірі мен атқарған қызметін еліне
уағыздаудан, оған ... тың ... ... ... жылдар бойы
ерінбей іздеумен келе жатқан, Әйтеке би ... ... ... ... ... түскен ұлт жанашырлары – Ж.Мұратбаев пен Ө.Қойшиевтердің
еңбегін ерекше атап кету ... Ж. ... ... би ... ... айрықша. Сырт елде жүріп би ... ... ... ... және ... ... ретінде Әйтеке би өмірінен тың сыр шертетін
деректерге толы қарақалпақ тілінде еңбек ... Бұл ... би ... ... өте ... еңбек екендігі дау тудырмайды.
Кейінгі кездерде Әйтеке би мұрасына арналған және оның ... ... ... ... ... де жарық көруде.1
Әйтеке биге қатысты материалдар желісін талдаудан, бұл саладағы дерек
көздерінің ... ... ... ... ... деректер
Әйтеке биді үлкен деңгейге көтерген құнды дүниелер. Бірақ мұның барлығында
негізінен бидің ата-баба шежіресіне, оның жылын ... өте көп ... ... ... ... қайраткерлік қыры ат үсті сөз ... ... Оның ... ... билік жүргізу үрдісіне қосқан үлесі, билік-
шешімдерінің мән-маңызы ара кідік ... ... ... ... ... би тағылымын елге паш ету бағытындағы жұмыстар одан ... ... ... ... ... ... көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі билік
жүргізу үрдісі құрайды. Оның институттарының даму эволюциясы, ... ... ... бастаулар, қазақ даласындағы дау-шарлардың
табиғаты оның ғұн, үйсін, түрік дәуірлерінен бергі дамуы, ... ... ... ... пәнін қазақтың ұлы билерінің бірі Әйтекенің қазақтың
дәстүрлі билік жолынан өтуі, оның ... ... ... ... ... құрайды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Диссертациялық жұмыстың негізгі мақсаты - қазақ халқының ұлы билерінің
бірі Әйтекенің би ... ... ... ашу, оның ... ... жер дауы, жесір, құн, мал-мүлік дауларына байланысты ... ... ... ... ... ... ... оның саяси-құқықтық ілімдер тарихына қосқан үлесін айқындау ... ... ... жету үшін ... барысында төмендегідей
міндеттерді шешу көзделеді:
- XVІІ ... соңы мен XVІІІ ... ... ширегі аралығындағы
қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік жағдайға шолу жасау және оның
Әйтеке бидің билік жолына қаншалықты ықпал еткендігін;
- ... ... ... мен өскен ортасына қатысты пікірлерді саралап,
бағалаумен және оның өмір сүрген уақытын айқындауға ұмтылу;
- Әйтеке ... ... ... ... ... басты-басты
кезеңдеріне тоқталып сипаттама беру;
- қазақ қоғамында ежелден келе жатқан би ... ... ... ... ... ... бидің қазақ еліндегі би
болудың дәстүрлі мектебінен өту жолын ашып ... ... ... ... ... бірі – ... ... “хан кеңесінің” тарихи сара жолына көңіл тоқтата отырып,
Әйтеке бидің бұл кеңесші ... ... ... ... ... ... ел ... жол-жоралғыларының бастауын айқындау,
жол-жоралғылардың ғұн, үйсін, түрік дәуірлерінен тамырын тартып,
қазақ хандығы кезеңінде ... ... ... одан әрі
өрбіген құбылыс екендігін көрсету, Әйтекенің “Жеті Жарғы” заңын
қабылдау барысындағы атқарған қызметіне талдау жасау;
- ... ... ... жер, ... құн дауларына байланысты
айтқан билік-шешімдері мен өсиет сөздерінің табиғатын тану, ... келе ... ... ... ... ... ... жолымен
сабақтастығын ашып көрсету;
- қазақ қоғамында билердің үлгілі (прецеденттік) билік шешімдеріне
сипаттама бере ... ... ... бұл ... ... жасау және оның қазақтың дәстүрлі құқық жүйесін жетлдіруге
тигізген әсерін пайымдау;
- Әйтеке бидің саяси-құқықтық ой-пікірлерін ... ... ... және ... ... ілімдерді дамытуға қосқан
қомақты үлесін айқындау;
- Әйтеке би тағылымын бүгінгі таңда ... ... ... ... дәстүрлі жолының бұзылу себептерін анықтау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы
Әйтеке бидің билік-шешімдері Әйтеке тануда бұл ... ... ... ... отыр. Әйтеке бидің өмірі және өскен ортасы, оның
би ретінде ... әсер ... ... ... ашып ... Қазақ
қоғамындағы дәстүрлі би болудың механизмі айқындалды, ... би ... және ... бұл ... өтуі ашып ... ... ... төмендегі байламдардан көруге болады:
- Әйтеке бидің өмірі мен ... ... ... ... ... өмірге
келуі туралы осы уақытқа дейінгі қалыптасқан ... ... ... Оның ... жылы ... жаңа
деректер негізінде жаңа байлам-түйін жасалды;
- Әйтекенің саяси-қоғамдық қайраткер ретіндегі өмірінің басты-
басты кезеңдері жаңа ... сай ... ... ... ... дәстүрлі би болу мектебінен өтуі және қазақ
қоғамындағы дәстүрлі би институтының тарихи эволюциясының басты-
басты ... ... ... би ... ... ... ... айқындалды;
- “Билер кеңесінің” тарих сахнасына шығуы, оның өткен тарихи сара
жолы, құзіреті зерделенді; “Хан кеңесінің” ... аясы ... ... ... ... ... бидің бұл
органдардағы қызметін айқындауға ұмтылыстар ... ... ... ... ғұн, ... ... ... заңдармен
өзектестігі анықталды; көшпелі жұрттың заңға ... ... ашып ... ұмтылыстар жасалынды; “Жеті
Жарғы” заңына Әйтеке бидің қосқан ... және оны ... ... ... Әйтеке бидің мал-мүлік, жер , жесір, құн, т.б. дауларға қатысты
билік-шешімдері талданып, оның ... ... ... ... ... ... екендігі анықталды;
- Әйтеке бидің үлгілі биліктері сараланып, қазақ даласындағы үлгілі
биліктің қалыптасуы мен даму бағыттары, ... ... ... ... қазақтың және бүкіл әлемдік саяси-құқықтық ... ... ... үлесі ашып көрсетіліп, оның билік жүргізу,
оны жетілдіру жолындағы сарабдал ... ... ... Әйтеке бидің тағылымын бүгінгі таңда жандандыру ... ... ... би ... дәстүрлі жолының Ресей
дәуірінде зорлықпен, құйтырқы саясатпен ... ой ... ... түйіндер
Диссертациялық жұмыстың негізгі қорғауға шығарылатын ... ... ... ... би өткен қазақ даласындағы би болудың мектебі өзінің
бастауларын тереңнен алатын ... ... би ... келе ... ата ... қуу және ... берген қасиетімен
елге танылып билік құру бағыттарына негізделген дәстүрлі сара жол.
2. Қазақ даласындағы “Билер Кеңесі” және “Хан ... әр ... ... күре ... ... ... ... бірі.
Бұл органдардың қалыптасуы өзінің бастауларын сонау сақ, үйсін,
ғұн дәуірлерінен алады және ... ... ... ... көшпелі
жұрттың демократиялық үрдістерінің бірден-бір ... ... ... Оған ... Қазыбек т.б. қазақ билерінің қосқан
үлесі ұшан-теңіз.
3. Қазақ жеріндегі жол-жоралғы түзудің бастаулары да ғұн, ... ... ... ... ... ... ... жол-жоралғы түзу ел ішіндегі ауызбірліктің, ынтымақтың
көрінісі болып табылған. Әйтеке билер түзуге көп ... ... ... заңы ... ... жол-жоралғы түзудің заңды
жалғасы және сабақтастықтың көрінісі. “Жеті Жарғы” заңындағы ... ... ... ... ... ... енгізді.
4. Жесір, жер,құн, мал-мүлік даулары қазақ халқының ежелден келе
жатқан даулардың түріне жатады. Бұл дауларды ... ... ... де сонау замандарда қалыптасқан. Әйтеке билер осындай
дауларды шешкенде, сонау замандарда қалыптасқан жол-жоралғыларға
сүйенген ... ... дала ... дау шешкенде істі “жұмбақтап”
шешуді көбінесе қолданып, дамытып отырған. Дау шешудегі негізгі
қағидалардың бірі “дауды бір ауыз ... ... ... салушылардың бірі;
5. Әйтеке би әлемдік саяси-құқықтық ой-пікірдің дамуына ерекше үлес
қосқан тұлғалардың бірі. Елді билеу ... ... ... ... ол ... ... іс. Ел ... өнерлі, дарынды,
ақыл- парасаты биік тұлғаның несібесіне жазылған ... ... би ... ... ... сол үшін ... ... дейін
күресіп өткен. Ол ел билеу жүйесінде қалыптасқан дағдарысты көріп
оны жоюдың өзіндік жолын ... ұлы ... ... ... ... мен ... жазу барысында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік ... ... ... және осы ... белгілі ауыз
әдебиетінің білгірі Б.Адамбаевтың жеке қорларынан ... ... ... бұл жұмысты жазу барысында Қазақстан ... ... ... ... ... мен қолжазбалар, Орталық Ғылыми
кітапхананың сирек қорларындағы ... ... ... ... пайдаланылды. Және де Әйтеке бидің ұрпақтарынан тың деректер
сұралып, еңбекті жазуда ... ... ... ... ... ... баспасөзде жарияланған материалдар кеңінен қамтылды.
Жұмыстың методологиялық негізі
Диссертация қоғамдық ғылымдарға ... ... ... және арнайы
әдістер, кеңінен тартылып, ... ... ... ... ... ... ... жазылды. Сондай-
ақ жұмыста тікелей сұрау салу ... де ... жазу ... ... заң ... саласындағы белгілі
ғалымдар – ... ... ... ... ... ... ... Н.Өсеровтің, А.Ж.Жакупованың, ... ... ... арқа ... ... әр ... зерттеуші тарихшылар, философтар, филологтар –
Х.А.Арғынбаевтың, Қ.Салғариннің, ... ... т.б. және ... танушы ұлт ... ... ... ... Н.Әбуталиевтің,
Д.Ахметовтың еңбектеріне елеулі көңіл бөлінді.
Жұмыстың тәжірибелік маңызы
Диссертациялық ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға септігін тигізеді. Сол арқылы ол тарихи,
рухани, мәдени саладағы ... ... ... бола ... ... жатқан құқықтық реформалардың тарихи-мәдени бет-бейнесін
айқындауға, заң, сот, ... ... ... өзгерістер енгізу
барысында тарихи тәжірибені ескеруге ұйтқы болмақ.
Заң оқу орындарында мемлекет және ... ... ... тарихынан дәрістер беруде қосымша материал ретінде пайдалануға
ұсынылады.
Диссертацияның ғылыми бағдармаларға қатыстылығы
Жұмыс ... ... ... және ... ... ... Заң ... мемлекет және заң институтында ... ... ... ... ... ... ... қоғамындағы мемлекеттік билік” атты мемлекеттік ... ... ... ... ... негізгі нәтижелері ҚазМҰУ-де “Қоғамды гуманизациялау
және мемлекет пен құқықтың проблемалары” атты 1997 ... ... ... ... конференцияда, Мемлекет және заң институтында жыл
сайын ... жас ... мен ... ... ... ... Және де осы институтта халықтар бірлігі мен ... ... ... заң ... ... болып өткізген “Ұрпақтар
сабақтастығы - ұлағаттылық” атты дөңгелек стол ... ... ... ... 9-маусым.1999. 5-бет.). Сонымен қатар ... ... ... ... қайта түлеу”. Фемида журналы 1997, N2,
“Әйтеке ... ... ... би болу ... өтуі”, Заң
журналы, 2000 жыл. 5-6 саны. 68-73-беттер, “Әйтеке бидің ... Заң ... 12- ... 2000. ... “Әйтеке бидің үлгілі билік
шешімдері” Заң журналы, N10, 2000ж. ... ... ... ... ... жұмыстың өзекті түйіндерін ҚР ҰҒА академигі,
з.ғ.д. профессор С.З.Зимановтың басшылығымен дайындалып жатқан 10 ... ата ... атты ... ... ... пайдаланды. Бұл
еңбектің бірінші томында “Әйтеке би өмірі және өскен ... атты ... ... ... ... және ... ... кіріспеден, 3 бөлімнен, 13 тараудан, қорытынды,
пайдалынылған ... және ... ... ... ... ... ... халқыңа пайдаң
тисін…
Әйтеке би
1 Әйтеке Бәйбекұлының өмірі және XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ
ғасырдың ... ... ... ... қоғамындағы саяси жағдай
1. XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші
ширегі аралығындағы ... ... ... ... да ... тарихи тұлғаның белгілі кезең аралығында өмір
сүретіндігі мәлім. Сондықтан да ол өзі өмір ... ... ... ... саяси-әлеуметтік өзгерістердің әсерінен шет қалуы мүмкін емес. Ол
өзгерістер оның ой-өрісінің дамуына, саяси қызметі мен ... ... ... із- ... ... ... айқын. Олай болса
тұлғаның өмір жолын, елі үшін ... ... ... және ... ... ол өмір ... ... саяси-әлеуметтік
жағдайларға зер салмай, ой тезінен өткізбей, оның ... ... ... ... ... ... емес. Бұл туралы ғұлама ғалым, академик
С. Зиманов былай дейді: “Өткен дәуірде өмір ... ... ... өзіне тән қиыншылықтары бар. Қиындық қайраткер
өмір ... және ... ... сол ... мен кезеңнің біртұтастық
көрінісін азды-көпті болса да қалпын келтіру, өзіне қоғам дамуының бағытын
және ... ... атап ... әлеуметтік қатынастар саласында,
саясатта және идеологияда. Сомдап айтқан да ... ... ... Бұл оңай ... ... ... ... түсініксіз өткен құбылысты
/құбылыстағы Б.Қ./ нақтылы тарихи ыңғай туралы айту қиын-ақ. ... ... ... ... ... баға ... сол кезең тарихын
және жағдайларын зерттемей,білмей ынта білдіретін фактілермен де кездесіп
қаламыз. ... ... ... ... және ... ... Міне, бұл Әйтеке Бәйбекұлындай заңғар кең масштабтағы қоғам
қайраткерін зерттеуде де бағана тұтар қағида. ... ... ... және ... ... ... ... қоғамындағы бір ұрымтал, ел
тағдыры таразы басына түскен және сол ... қай ... ... қиын ... ... ... ... елдің сыртқы жағдайында өте шыңырауға ... ... ... еді. ... ... ... ... тырнағын батырудың жаңа фазасына
көшкен жоңғар қоңтайшылары шабуылын үдете түссе, ал батыста бір бүкпесі ... ... ... орыс патшалығы өзінің жымысқы саясатына тың қарқын
қосуға ұмтылған болатын. Ал діні бір Орта Азия ... ... ... ... Қытай елі де қазақ жұртымен қатынаста түрлі саяси әдістерге
көшуге сыңай таныта бастаған болатын.
Қазақ-жоңғар жанжалының бастауы әріден ... ... Бұл екі ... әр ... ... болған жоқ. Тағдыр ... ... ... ... ... жасап, ауық-ауық біріне –бірі
қонаққа барып мәзіре жай бейбіт өмір кешкен тұстары да ... Және де ... ... теке ... біреуінің жеңісімен аяқталып отырмаған. Бірде
біреуінің мерейі үстем болса, ал енді ... ... ... ... тойлап
жататын. Екі елдің қарым-қатынасын сипаттайтын бізге жеткен мағлұматтарды
саралап қарайтын болсақ, екі ел ... ... ... ... ... және Сыбан Рабтан тұсында өте үлкен теке тіреске, бітпес
жаулыққа ... ... ... ... ... сөз ... тілінде “сол
қанат”, “сол қол” деген мағына ... Бұл ... ... ... ... атауы. Ойрат тайпалары туралы деректер бізге XІІІ ғасырдан
белгілі. Кезінде осы ... ... ... ... әскерінің құрамына
кіріп, оның сол қанатын құраған. Міне, “жоңғар” сөзі осы ... ... ... ... Әрине оларды барлығы ... ... ... түрікше “қалмақ” деген атпен белгілі болатын. Ал қытайлықтар
оларды “элюттар” ... ... ... ... ... ... ... одағының” құрамына бірге
бастайды. Бұл одақтың негізін батыс монғолдық - торғауыт,шорыс, құшыт,
дербіт ... ... Ал ... ... XVІІ ... ... ... келеді.
Жоңғар хандығының нақты өмірге келуін ғылымда 1635 жыл деп ... ... ... ... ... ... баласы Батыр қонтайшы келеді. Бұл
қазақ -жоңғар кикілжіңінің жаңа дәуірінің басталғанын білдіреді. Өйткені ол
уақытқа дейінгі ... ... ... бір ... сипатқа ие болмаған еді. Батыр қонтайшының қазақ еліне ... ... ... ... ... әбден айқын , тіс батырудың бастауы
болатын. Батырдың тұсында ... ... ... ... ... ... Оның біріншісі 1635 жылы болды [2.271-б.]. Бұл
шайқасты ... ... ... оның соңы немен аяқталғандығы туралы
толық ... жоқ. ... та оның аяғы ... ... ... ... Осы 1635 жылдары басталған жоңғар шабуылы кейін
де жалғасып отырған. 1640 жылғы Батырдың қалың қолына ... ... ... әскермен күйрете соққы береді [3.432-б.]. Кезінде Жалаңтөске “аталық”
атағы осы жоңғарлармен ұрыста көзге түскені үшін ... ... ... ... ... бір ... ... 1643 жылы болды. Батыр ... 50 ... ... жиыстырған. Жәңгір мен қонтайшы арасындағы бұл
шайқас аңызға сүйенсек жоңғар Алатауындағы, Өрбұлақ ... ... ... Осы шайқаста қара құрым жоңғар қолына Жәңгірдің арқасында ... ... ... ... ... Неге ... ... сұлтанды небәрі 600
қарулы атты әскер ғана болған [Сонда.433-б.] және де олардың ... ... ... ... ... соғысқан болатын. Бұл
оқиғаны тарихшы Ә.Хасенов Қазақ халқының жоңғар ... ... ... ... ... ... ... бағалайды.1 Батыр
қазақтардан абиыры айрандай ... бұл ... ... ... 1646 жылы ... ... ... жасайды [4.52]. Осы соғыстан
кейін қазақ пен жоңғар арасында кіші-гірім уақыт бейбітшілік орнағандай
болады. ... бұл ... ... 1652 жылы ол ... ... ... соғыс
бастайды. Бұл жолы Батыр қазақтарды жеңгенімен, бұл оның қазақтарды ... ... еді. Осы ... ... артын ала бір жыл ... соң ... Оның ... ... Сеңген басады. Көп ұзамай ол да ел ... ... ... болып кетеді. Орнына інісі Қалдан-Бошақты ел
тізгінін ұстайды. ... ... ... Қазақстанның оңтүстік
аумағындағы керуен жолындағы қалалар дүркін-дүркін шабуылдарға ұшырайды.
Әйтеке бидің Халдан-Бошақтымен ... ... сөз ... тұсы ... кез.
Бірде қазақ елі онымен бітімге келуге ниет танытып, елші де жібереді.2
Сол Тайкелтір бастап баратын ... ... ... ... ... бірі ... те болып, елшіліктен еліне ораларда ... ... ... Осы ... ... би ... ... былай деген
екен: “Біз қазақ …. мал баққан елміз…. ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.
Елімізден құт-береке ... деп, ... ... жау баспасын деп,
найзаға үкі таққан елміз. Еш дұшпан басынбаған ... ... ... ... ... ... білген елміз, дәм-тұзымызды ақтай білген
елміз. Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды. Ұл мен қызды қаматып ... ... Сен ... де, біз ... еріткелі келгенбіз. Екі еліктің
лағын, ... ... Сен ... да, біз ... алысқалы
келгенбіз. Тұтқыр сары желімбіз, жабысқалы келгенбіз. Берсең жөндеп бітім
айт, бермесең тұратын жеріңді айт. [ 5.3-б.]. ... ... ... ... ... хандығының айбарының қаншалықты болғандығын көруге болады,
және жоңғармен арадағы қарым-қатынас та қандай бағыт ұстайтындығын ... ... ... ... ... ашып салып отыр.
Ал жоңғарлар XVІІ ғасырдың соңына таман қазақ елі үшін ... ... ... Ол ... ... ... дейді: “ Война 1690 г. положила
начало новой полосе вооруженных столкновений между ойратскими и ... ... с ... ... ... ... ... главную
опасность, угрожающую независимость и ... ... ... ... ... ... ... Раптанның келуі отқа май
құйғандай әсер етті. Сыбан ... ... ... ... ... ... ... тарихшы С.Асфендияров ... ... Ал ... ... ... өзінің қазақтарға жасап жатқан
шабуылын ... ... ... хатында былай деп түсіндіреді: “ 1) Что
войну имеет он, Раптан, с ... ... 2) что ... сего сын ... ... ( т.е. ... был в полону у Галдана , и Галданом отослан к
Далай ламе; 3) Что потом ... ... его, ... ... о ... ... от Далай Ламы освободил и к нему доставил. По просьбе сей он, Цеван
Раптан, исполнил, и сына его к ... ... ... с 500 ... но он ... всех оных 500 ... ... и еще потом убил моего
князя, а ... жену с ... и с ... ... более ста кибиток, увез к
себе; 4) что он, ... ... ... на ... ... ... Аюки
ханова сына на дороге, который вез к нему Цевану Раптану, в ... ... и 5) что ... к себе несколько российских купцов, кон от
него, Цеван Раптана, следовали назад в ... ... ... бұл ... ... ... Сыбан Раптанның көксеген мақсаты - қазақтың жері ... ... ол ... ... ... ... ... бірнеше дүркін
шабуылдар жасады. 1710-716 жылдар арасындағы жасаған жорығында ол ... ... ең ... 20 ... ... ... ... Мұншама
әскердің қанша қырғын жасайтындығын көзімізге елестетсек те ... 1717 жылы ... ... ... 30 мың жасаған талғандап
жеңді [9.78-79б]. Мұның барлығы алдағы болатын үлкен ... ... алқа көл ... ... ... уақыттарда Батыстағы алып көрші Ресеймен де қатынас бір қалыпты
өрбіді деп ... ... ... қай ... ... ... ... бар ел деп есептейтін. 1 Петр ... ... ... ... бағалады. Оның заманындағы Ресейдің ... ... ... ... еді: “ Политика России состояла в ... ... ... в том , ... ... казахские степи в прочный и
надежный экономический и торговый мост, соединяющий ее со ... ... ... Восточными государствами. И хотя это было лишь ... ... ... Ивана ІІІ и Ивана ІV, ... ... она ... лишь с ... ... XVІІІ в. ... ... түп
мақсаты қалайда болса Қазақстанды өзіне тәуелді ету болатын. Бұл ... ... ... әр ... ... экспедицияларды желеу етіп, қазақ
даласының географиялық, экономикалық деңгейін көрсететін әртүрлі ... ... Бұл ... ... ... ... білген елді оңай
ұтуға болады деген ... ... ... Одан әрі ... ... ... жолды бекініністер салу арқылы қазақ жеріне дендеп енумен
ұштастырғаны ... ... хан ... ... тең ел ... достық қарым-қатынаста
болғысы келді. Ол осы мақсатта Ресей ... ... ... ... ... Тәжім бастаған елшілікті аттандырды. Бұл елшілік екі ел
арасында ашық ... ... ... ... көздеді. Тәуке
бұл елшілікке үлкен үміт артқан көрінеді. Ол жөнінде В.Я.Басин ... ... ... ... ... ... ... на это посольство:
оно должно было восстановить прежние политические и ... ... он ... ... с ... много подарков для царского двора.
В то же время ... ... ... ... связей, Тауке
был против превращения их в какие быть ни было ... ... или ... ... ... хан ... жері арқылы өтетін сауда
керуендерінің ... ... ... ... ... зор ... білген хан. Сондықтан да өзі жіберген елшілікке арадағы үзілген
сауда байланысын қайта жандандыруды жүктеп отыр. ... ... ... ... ... үшін 1689 аяғы – 1690 ... ... бастаған елшілікті қайта аттандырады. Бірақ бұл елшілік те үлкен
нәтижелерге қол жеткізді деп айта қою ... Не ... да ... ... ... одан әрмен жалғастырып, 1690 Тобылғы сый-сыйапатын артқан
Қабайды екі ел арасындағы ... ... ... ... ... жасауға өте мүдделі екендігін бүкпесіз жеткізеді. Осы уақыттарда
бұлармен ... Сары және ... ... елшіліктерде өзара келісімдер
жүргізіп ... ... ... орыс әкімшілік басшылары жасақтарының
шабуылына ... ... ... ... ... Екі ел ... тың серпін беру үшін және Келдейді босатуды сұрап, Тайқоңыр
Құлтабайды мәмілегерлікке жібереді1. ... ... ... ... тастамай Келдейді еліне ... Ол ... ... ... ... ... ... Осы елшілерді
қабылдағанда Тәуке өзінің Түрік ... мен ... ... ... ... тиек етіп, орыс елшілеріне қазақтармен тең дәрежеде ... ... ... ... ... ... Тәуке тұсындағы екі ел
арасындағы қатынастың салқын тартуына шекара ... ... ... ... Шекара дауының үлкен жан-жалға ұласпау себебі: “екі елдің де
қолының бос еместігі – ... ... енді ... ... ... жатуында” [12.35б.] болатын. Міне, көріп
отырғанымыздай ... де екі ... ... ... ханның шынымен
жақындасу ниетіне қарамастан өте салқын болды. 1686-1693 жылдар аралығында
Ресейге бес ... ... ... көбі ... жетістіктерге жете алмай
нәтижесіз қайтады.
Сыртқы саяси жағдайдың ... ... үшін өте ... жете
түсінген Тәуке орыспен, Орта Азия хандықтарымен достық, татуластықта болуға
ұмтылады. Тәуке таққа отыра ... ел ... ... ... хандықтың берік болуына, елдің тәуелсіздігінің баяндылығы ... ... ... Оның ... ... ... бағыты- елдегі
тұрақтылық пен қауіпсіздікке негізделген еді. Ойын жүзеге асыруда Тәуке
жанына, руға беделді би, ... ... ... ... құра
отырып, реформалық қадамдарын жүзеге асырады. Бұл жолда ол біріншіден, ел
ішіндегі жайлау, ... үшін ... ... ... бар ... салады. Әр
рудың көшіп қонатын жерлерінің шекараларын анықтап, басқа біреудің немесе
рудың жерін пайдаланбауды қатаң ... ... ... қыстау т.б.
көлемді дауларды шешуді билер кеңесінің құзырына береді. Өзіне дейінгі
аталар ... ... ... ... бір ... ... Шын мәнінде Тәуке хандық құрған уақыт, қазақ еліндегі ... ... ... кезең. Бұл Тәукенің көрегендік саясаты мен
қазақтың сол тұстағы ... ... ... қоғамдық-саяси қызметінің
арқасында мүмкін болған, қазақ елінің ... ... еді. Ол ... ... ... пен ... / кейінгі Өзбекұлы
Б.Қ./. “Асқан көрегендігінің ... ... ... ұлы ... ... Орта ... Қаз ... Қазыбекті, кіші жүзден Әйтекені, кеңесшілер
ретінде үлкен реформаторлық қызметке өте лайықты тарта білді [13.3б.]дейді.
Тәуке саясаты мен ... ... ой ... ... дәлдеп
көрсетті.
Бұл уақытта қазақ хандығы монархия мен аристократиялық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси құрылым болды. [14.16-б.]. Енді дәл осы кезеңде
билер институты ерте дәуірлерден ... ... ... сот билігін
жүргізудің барлық тарихи тәжірибесін бойына сіңірген, қоғам ... ... , оның ... талап-тілектерін қанағаттандыруға бірден-бір
қабілетті жүйе ... ... ... ... ... ... ғұн,
үйсін, т.б. дәуірлерінен бастау алып кейінгі қазақ хандығында игі дәстүрді
жалғастырған атақты ... ... ... өте зор. Осы тұстағы ... ... ... ... ... ... орнын академик М.Қозыбаев
былай тұжырымдайды: “Халқымыздың ата-дәстүрін, саяси ... ... ... ... ... ... ... өнерін игерген еліміздің
атақты билері халық санасын ... үлес ... ... ... ... дәл ... ... уақыттағы елдегі қалыптасқан ... ... ... ... үшін ... ... міндеттерді шешуді алға
тартты:
1) елді сыртқы жаудан қорғау, елдігімізді сақтап қалу;
2) ел ішіндегі ... ... ... оны ... қазақ
мемлекеттілігінің біртұтастығы, мызғымастығы деген идеологиямен
қабыстыру;
3) мемлекеттік құрылымдардағы дамуды тежейтін ... ... ... ... мәдени гүлденуін қамтамасыз ету.
Бұл ... шешу ... сол ... ... ... ... топ
билерге түсті. Сондықтан да осы тұстағы мемлекеттік ... ... ... тағы басқа қоғам ... ... ... ... ... біріншіден, ел бірлігі,
тұтастығы , ... ... ... ... ... бұл саладағы
жалпы ұлттық концепцияны жасауға ұмтылды. Бұл сол тұстағы ... ... ... ... ... ... сол уақытқа дейінгі
елді билеудің дәстүрлі жол-жоралғысының ... ... ... ... біртұтастығына сызат түсірерлік күшке айналып
бара жатқандығын сезінген билер тобы ... ... ... да ... ... отырып, мемлекеттің басқару жүйесінде көлемді
реформалар ... ... ... елде жүргізілген құқықтық
реформалардың басы-қасында жүріп, оны ... ... ... ... ... ... ... осындай әлемдік қоғамдық-саяси ойдың дамуына қомақты үлес қосқан,
қазақтың ұлы үш биінің бірі - ... ... ... ... ... туған және өскен ортасы
Ұлы үш бидің біреуі Әйтеке би Бәйбекұлы туралы пікірлер өздерінің қым-
қиғаш кереғарлығымен сипатталады. ... бұл ... ... ... ... ... туралы айтылған көзқарастарды оның ата-баба
шежіресінен бөліп жара қарайтын болсақ, онда ол ... ... ... ... еді. Әйтеке биді танудың әлқиссасы өзінің бастауын көне
тарихтың жәдігөйі шежіреден алуға тиіс. Енді ... ... келе ... ... ... ... шежіресіне берелік. Әрине бұл шежіреде белгілі
жаңсақтықтан ада емес. Біз ... ... ... ... алшыннан таратуды
жөн көріп отырмыз. Өйткені Әйтекені көзі тірісінде “Алшын ... ... ғой. Егер ... ... ... “Алшын” бүкіл кіші жүз
руларының жалпы атауы. Ал ... ... сөз ... онда ... ... ... ... - Байсары, Әлім, Шемен деген үш
бала туады [16.269б.]. Міне осы ... - ... ... Әлімұлы деген
кіші жүздің үлкен бұтағын құрайды. Ал осы Әлімұлынан бері ... де ара ... ... да, ... ... ... осыларды саралай келе, Әлімнен - Әйтеке биге ... ... ... болар едік.
- Әлім /Әлімұлы/;
- Қарамашақ ... ... ... ... ... ... ... би.
Әйтеке бидің бабаларының ішінде, әсіресе Қарамашақтың -төртқара атануы
өте қызық. Ауыз әдебиетімізде ... ... ... ... ... аңыз бар: ... төрт ұлы ... Ораз, Жаншоқыр және
Қараш/ жастай жетім қалып, содан “Төртқара” атаныпты-мыс1. Төртеуі де алып
тұлғалы дәу, қара ... ... және ... ... түседі. Сол үшін
халық ерекшелеп, бірінен-бірін ажыратпай Төртқара атаған екен ... ... Әлім ... ... ... ... қаймағы бұзылмай жеткен
тағы бір аңызға тоқталып өтейік, онда “Әлім балаларына ата ... ... ... ... беріп жатады. Сол кезде кішкене Қарамашақ ... енші ... ... ... ... ... келгенде әкесі ел-жұрт тарап
кетті, еншіңді кейін аласың дейді. Бірақ ерке өскен ... оған ... ... ... бер ... кетпеймін деп отырып алады. Баласының
бұл қылығына ызыланған шешесі ұран ... ... мә, ... деп ... көтеріп жібереді. Қарамашақ өзінің еркелігіне салып, ұран ... ... атап ... деп ... ... ... ... бұл ұранның аты “Айыртау”
деп бетінен бір салып қуып жібереді. Кейін ... ... ... ізі ... қояды. Содан уақыт өте келе Қарамашақ ел ішінде
“Айыртау ұранды Төртқара” ... ... ... Аңыз ... құралған
Қарамашақтың “Төртқара” атану тарихы міне осындай.
Қазақта әкесіне қарап ұл өсер деген де сөз бар. Егер ... ... ... ... ... позициясының бастауы қайда дейтін
болсақ, онда ол үрдіс өзінің тамырын сонау ата-баба салып ... ... хақ. ... ... ... Ораз ... Сейітқұл, Ақша,
Жалаңтөстердің орны ерекше. Бұл ... ... ... ... ... тұлғаға өмірлік үлгі болғаны шүбә келтірмейтін шындық. ... ... ... сөз ... оны ... салған сара жолдан бөліп қарай
алмаймыз.
Әйтекенің тікелей аталары болып келетін Ораздың тек қазақ тарихында емес
жалпы Орта Азия ... ... алар орны өз ... бір ... Оразды
кейбір шежірелерде Әйтекенің тікелей тарайтын аталарының қатарына
жатқызады. Біз ... ... ... ... келе, Ораз бен
Қарашты ағайынды екі кісі деп танимыз. Міне, бұл біз сөз етіп отырған ... ... ... ... ... ... ... берген тұлға.
Кейін оның ақылгөй кеңесшісі, сырласына, тірегіне айналады. ... ... ... де осы Ораз болмақ. Ол мұсылмандықтың ақ жолын әр
кез уағыздап отырған жан. ... ... рет ... ... та ... ... өз еліне астана салуды ойлайды. Ал сол астананы қай ... ... міне бұл өте ... мәселе. Әмір-Темір ойлана келе өзінің
көңілін ... ... ... ... ... ... ... өз ұстазы Ораз қажыдан кеңес сұрайды. Сонда Ораз қажы былай деген
екен: Ол аңсат. Алдымыздағы мәусим ... үш ... күни ... ... ... ... бир-бир қойды бауызлатып,ишек-
қарнын алдырып тастап илдирип қойыуға пәрмен беріңіз. Он күн өткенде ... усы ... ... ... алып келтіресіз. Соннан кейін қайсы қаланы
пайтахтқа ... ... ... ... бұлжытпай орындатқан Әмир-Темир белгиленген уақыт
өткен соң жаңағы үш қойды ... ... ... ... ... өзи де ... Ораз хажы үш ... тексерип көрсе, биринши қаптағы
Ургенши қаласына илдирген қойдың денеси бұзылып,шыбын үймелеп сасып кеткен
екен.
-Оо, тұран жұртының жоқары ... ... ... ... ... ... ... ықылымы, жеринин –бедери күтә жақсы. Әмудәрья
бұрқып ағып тұрса, арқасында Арал ... ... ... ... жазда
жерин қоңыр салқында ұслап тұр,қыста көтерилген теңиздиң пуды Хорезм
өңирин ақша қарға ... ... ... тұрады. Уақыт өте келе бұл жерде
қонылсаған халық көбейеди. ... ... ... күнделикли
тұрмсын да суудыы көп пайдаланады. Әмударияның сууы ... Суу ... ... да қымбат бахада сатылады. Бұл жерде
халықтың жасауына мүмкиншилик болмай жериниң ... ... ... ... ... қажы.
Екинши қаптағы Жиззақ ... ... ... ... ... ... екен.
-Әй, жоқары мәртебели Әмир! Алланың ... кең ... ... ... ... жаңарып, ел басқарыу тәртиби өзгерип, бұл
фәниге талай ұрпақ,талай ел ... ... ... ... қаласының
ықлымы да өзгереди. Бирақ Ургенши аймағындай ауыр ... ... ... Шаш ... ... кең ... кндиги болған Жиззақ
қаласын пайтахт ету-етпеу бизлерден кейин келетұғын ... ... бұл ... да ... ... ... ... - деген екен.
Үшинши қаптағы қой да тексериуден өтеди.Бұл ... ... ... ... тұр ... заман дәуир өтсе де Самарқанд әтирапының ... жер ... ... ... Әийемги араб-парсы уламаларының айтыуынша
сыр ... ... ... ... ... ... ... Малы
жылына еки рет төллейди. Аң-құсы қарақұрымдай өрип жүреди, Әнарының сууын
ишкен адам бойындағы ... ... ... ... Жердиң нағыз гулистаны
усы екен,-депті [18.8-9б.]. Ораз қажының осы ... ... ... қала ... оны елінің орталығы ретінде жариялатыпты. Әмір-
Темір әр түрлі жорықтарға аттанарда елдің тізгінін осы Ораз қажыға ұстатып
кетіп ... ... ... болған, кезінде Әйтеке бидің ... сөз ... ... ... дара ... бірі ... ... болар
баланы, жас шағынан танырсың дегендей, Сейтқұл бабамызда бала ... ... ... ... ... ... Оның бала ... нешеме озбырлыққа қарсы
тұрып, табандылық көрсеткенін біз сонау заман оқиғаларынан сыр ... ... ... ... баба туралы ерлікке
толы көптеген оқиғалар сипатталған) білеміз. “Сейітқұл болғанда, кәдімгі Әз
Тәукенің төртінші атасы, атақты Қасым хан ... соң, ... ... ... ... ... Шығай Жәдікұлы 1581 жылы күллі ұлысымен Сырдарияның
сағасындағы қонысын ... ... ... Нұрата тауына
көшкенде, қасына Төртқара Сейітқұл дегенді ерте кетпейтін бе еді, - ... дәл ... ... ... ... сол жылы егін шықпай үлкен аштық болады, міне
сол аштықтан ... үшін ... хан ... ... ... Яғни бұл ... 1581 жылы емес, 1572 жылы болды деген де ... ... ... ... ... ... ... қарақалпақ елінде
Дауыл жыраудан мынадай өлең жолдары қалған:
Көкірегі толы ... ұлы ... хажы ... ... үш елдің.
Жеріне емен ектіріп,
Өрісін малға толтырып,
Орнатып Әмір тәртібін
Нұратаға хан болған [18.98-б.]. Ол сонымен бірге бірнеше рет ... ... ... ... елде ... уағыздап, көзі тірісінде
бүкіл алты алаштың баласына “Синесоф баба” деген атпен танылған. “Синесоф
баба” деген парсы тілінен ... ... ... пәк адам” дегенді
білдіреді. Сонымен бірге өзінің қарамағындағы елдің ... ... ... ... әділ ... та ... адам.Әйтеке би
бабаларындағы қарадан шығып хан болу ... осы ... ... ... Ол ... ... оны ... Сейітқұл әулие дейді. Бір ... ... 40 мың үйлі ... ... ... хан болған екен
[20.4-б.] Кезінде ... ... ... ... ... ... ... бірі - Ақша. Ол Сейітқұлдың Сары бәйбішесінен туған
сегіз арыс Сейітқұл аталып ... ... ... ... бидің атасы,
Байбектің әкесі болып табылады. Кезінде Ақша ... ... ... ... ... ... ... ұрпағы Өтеген Қойшиев ол туралы былай
дейді: ... ... хан ... ... 1644 жылы ... ... ... орнынан алып, Жалаңтөстің ағасы Ақшаны хан сайлайды.” Ал Әйтекенің
өз әкесі де ата ... құр ... ... кісі емес. Ол да бір рулы ... ... өз ... ... ... ... ... жақынды, алысты
елге Бәйбек би деген атпен танылған.
Бәйбектен –Көшубай, Тоғас (бірде,Тоғай деп те атайды Қ.Б.) ... ... ... Енді біз ... ... бұрмас бұрын кезінде аты жер
жарған, талай аңыз, әфсаналардың басты кейіпкеріне айналған ... ... әр ... ... символы ретінде орныққан, сол батырлық
жолды ... ... рет паш ... ... бабаларының бірі - Жалаңтөс
баһадүр туралы сөз етпесек,онда ... биді ... ... ... ... ... ... екінші Қара Кемір атты қатынынан туған –Жалаңтөстің орны бір
бөлек. Ол ... тек Орта Азия ... емес ... ... ... ... ... тарихта ұлы тұлғалар, ерекше дарын иелерінің өмірге келуі әр
уақытта өзіндік бір тылсым ... ... Бұл да бір ... паш ... ... ... Жалаңтөс батыр да өмірге осындай
ерекшелікпен келген. Аңыз бойынша: ... ... ... Нұрата
тауының етегіндегі Қызылшалы сайда жалғыз ... ... ... төс
етіне жерік болады. Сейітқұл қажы сүйікті тоқалының айрықша тағамға жерік
болғанын жақсы ырым деп қуанып сол ... атып алып ... ... ... ... ... қасқырдың майлы жалаңтөсіне жерік болып еді
деп қажы баласының атын Жалаңтөс қояды [21.9б.]. Міне батырға ат ... ... ... сыр сипаты бар. Жалаңтөс жастайынан ерлікке батырлыққа
ұмтылған. Ол ... ... үш жыл ... ... ... ... зобит /офицер/ деген шатрхат/диплом/ алып , Нұратаға
оралады” /Сонда 10- бет/. Бұл ... ... ... ... бір сырлылық
қасиет дарығанға ұқсайды. Жалаңтөсте өмірінің белгілі бір аралығында сол
кездегі Әлім ... бір ... ... ... ел ... ... өмірін әр уақытта жаугершілікті өткізіп елдің елдігін, тыныштығын
қорғауға арнайды. Жалаңтөс ... ... ... отыруына үлкен көмек
көрсеткен, сонымен қатар өзінің ... ... да ... Ел тағдырының
шырғалаң тұстарында, атап айтсақ Жәңгір хан билеген қазақ ... ... ... ... ... қарсылығын тойтарып, қазақ қолының
жеңіске жетуіне көп көмек береді. Жалпы ... ... ... ... ... Оның ... ... “Иманқұл хан 1626 жылы көктемде
Жалаңтөсті Самарқан ... Әмір ... деп ... ... ... ... отырғызады. Жалаңтөс өз заманының көреген қолбасшысы,әділ
биі, атақты батыры бай адамы еді. Самарқан ... ... ... ел ... ойлайтын парасатты кемеңгер билеушісі болды. Сол ... оны ... ... ... ... құлы ... қажы баласы
деп атайды”[ Сонда.11-б.].
Ал кейін Жалаңтөстің қабірінің басына міне осы сөздер жазылады. ... ... ... ... ағайындар Жалаңтөсті өзбек деп атаған еді.
Жалаңтөс ... Орта Азия ... ... ... ... ... лауазымын да алған адам. Ол өмірінде тек ... аты ... ... ... ... ... ... дамуына зор үлес қосқан. Кезінде ... ... ... ... ... ... ... әл-ауқатының артуына себепші болған.
Жалаңтөс баһадүрдің көз қырынан ... ... ... ... ... ... ... қайталанбайтын беттерінің бірі “Шир-дор”
мен “Тіллә-қари” медреселері ... ... ... бұл көз ... ... ... XVІІ ғасырдың озық та,
сұңғақ мәдениет үлгілерінің бірінен саналады. Ол туралы “Именно к ... ... ... такого исключительно богатого оформления главной
площади города, какое получил Ригистан в Самарканде. На средства ... ... было ... медресе, передний портал которого
украшают мозаичные изображения львов, за что и само ... ... ... (Мидресе со львами). Медресе с определенным художественным
расчетом” поставлено точно против медресе Улугбека, на ... ... и ... его основные формы: Высокий портал,ребристые
купала по обе ... ... ... ... ... здания, выходящие на полощадь. Возведение этого медресе ... ... ... площади замкнута двухъяруной аркадой длинного фасада
другого медресе, построенного тем же, Ялангтуш –бием-медресе ... ... ... Оно ... было ... ... и роль соборной
мечети медресе замечательно ... ... и ... ... ... ... помещения мечети”[22.587-588б.]. Көріп отырғанымыздай Әйтеке
би жалғастырған дәстүрлі жолдың тамыры әріде жатыр. Енді сөз ... ... айыр ... ... ... ... өзіне бұралық. Әйтекенің өмірге келуі
туралы тарихнаманың қарама-қарсылыққа толы ұзын сонар жолы ... ... ... даму ... ... ... басталық. Онда
Әйтеке би туралы былай делінген: “Айтық, Әйтеке /XVІІ ғ. аяғы – ... ... ... ... дейін кіші жүзді басқарған би. Есім ханның
тұсында Самарқанды билеген атақты ... ... ... Кіші жүздегі
Әлімұлы тайпасының Төртқара руынан шыққан. ... хан ... ... аса ... ... бірі ... “Жеті Жарғыны” жасауға
елеулі үлес қосқан. Бұл заңдар жинағы қазақ қоғамын одан әрі феодалдандыру
процесінде ... роль ... ... бір ... бағынған қазақ
хандығын құруға белсене ат салысты [23.180-б.]. Ал кейін энциклопедиямызда
бұған қосымша мынандай толықтырулар ... ... ... туысқан қарақалпақ, қырғыз елдерімен достық одақ ... ... елші ... ... ... ат салысты.Кіші жүз
шаруаларының жоңғар-қалмақ басқыншыларына қарсы күресін бастаушылардың бірі
болды. Ол ... ... ... үлгілі іс,өнегелі сөз қалдырған халық
шешені”.[24.81-б.]. Әрине бұл ... ... ... ... ... та бір өкініштісі осындай еліміздің айнасына
айналардай еңбекте ... ... ... ... ... яғни ... жылы
туралы жаңсақ пікірдің орын алғандығы. Мұндай олқылыққа соңғы кезде
жазылған тарихымызға ... ... де орын ... Онда ... туған
жылын [1682-11766 ж.] [13.562б.] деп ... ... да осы ... жеткен деректерді сараламай жаза салған.
Әйтеке бидің ... жылы ... ... ... ... ... ғылымда
орнығып қалуының себебі неде? Міне, мәселенің осы жағына үңіліп көрелікші.
Оның бастауы ... мына бір ... ... ... ... ... ... бірі Барақ сұлтан 1758 жылы /қате, анығы:1748 жыл.
Қ.Б./ кіші орданың ханы Әбілқайырды өлтіріп,бүкіл ... ... төрт ... өзіне сот құрды. Оның құрамында ұлы жүзден Төле би,кіші жүзден
Әйтеке би болды [25.136-б.] ... ... бұл ... ... қайдан алғаны
белгісіз, сонда да болса, осы уақытқа дейінгі ғылыми ойға ... ... рас. ... мұның дәйексіздеу екенін Әбіш Кекілбаев негізді уәж
айта отырып дәлелдегендей болды.1 Оның ... бір қыры ... ... дейін шын Қаражігіт бимен шатастыруда еді.Ел ... ... бір ... ... ... би ... ... осылай деп те атап
келген Б.Қ.).Ташкент шаһарының ... ... ... ... ... ... Төле биден 18-19 жастай кіші еді ... Бұл ... ... би ... ... ... ... шығады [126.4б.]. Ал
қазақтың шежіренамасынан хабары бар ... ... бен ... ... де: ... Әйтеке би, Көшубай, Тоғасы. Әйтеке
би/1683-1739/ Тәуке ханның кіші жүзден алған кеңесші ... ... ... атағын осы кісі [27.100-б.] дейді. Ал Х.Маданов болса: “Айтеке деген
атты Әйтеке деп ауыстырып осыны ... жаза ... ... ... ... ауыз ... ... Б.Адамбаев та
ұрынғандай. Оның ... ... би 1682 жылы ... 1766 жылы қайтыс
болған көрінеді.[28.153-б.]. Б.Адамбаевтың сүйеніп отырған дерегі: “Әйтеке,
Қазыбек өлгеннен кейін 84 жасында Ташкенттің бергі жанындағы ... ... ... ... ... ... облысы, Қызылқұм ауданына қарасты
Мақтарал совхозы/ қайтыс болыпты, сүйегі де сонда деген Абдолла ... ... сөз ... ... ... жинаушы, ұлт жанашырларына беріп
көрелік. Мұнда да белгілі пікір тиянақтылығы ... куә ... ... ... ... көп ұзай қоймаған.Мысалы,
кісі Әйтеке биді 1683 жылы туылған ... дей келе 1730 жылы ... ... Ал ... “Әйтеке бидің пікірімен санаспай
Әбілқайырхан Ресейге өз бетімен қосыла ... ... деп ... ... ойға ... ... ... “Әйтеке 1690 жылы қазіргі Ақтөбе облысының Ырғыз бойында
туылған [ 33.2-б.]. Әйтеке ... ... ... өмір ... ... Әбсаттар Бодықовтың қолжазбаларында келтірілген [34.6-
б.]дегенде шындықтан өте ... ... ... ... ... ... да және ... сөз болғандардың өте дәйексіз, негізсіздеу
жерлері бар. Ол ... ... ... ашып ... болса,
екіншіден, Әйтеке бидің “Жеті Жарғы” заңына ... ... ... сол ... тірі ... ... ... жыраудың дәйекті
дерегіне мән бермегендігінде еді.
Көрнекті жазушы Ә.Кекілбаев Әйтекенің ... жылы ... ... ... “1697 жылы ... болған Сыбан Рабтан таққа отыра сала
,Тәукемен алысуға бел буды. Бұл қазақ ... ... ... ... ...... сауал кім-кімді де қинады. Әйтекенің де ... ... сол ... ахуалына сәйкес келеді. Оны осынша тебіренткен
мәселелер 1710 жылы қазақ жүздерін ... бас ... ... ... Онда
“Қазақ енді қайтуы керек,” – деген мәселе талқыланды. ... ... өзі ... жүрген “Бір көсемге бағынатын күнді”, “Көсем
сайлайтын ... көре ... ... ал ол ... оның ... қалғанға ұқсайды. Соған қарағанда ол қарақұм құрылтайынан бір
жыл бұрын дүние салғанға сәйкес келеді. ... ... 1653 жылы ... ... ... ... бұл жерде біз автордың ... ... ... ... ... дайындалғанын атап өтпесек болмайды. Бір
қарағанда оқиға желісі жоғарыда ... ... ... ... ... болса, біздің ойsмызша Қожаберген дастанының оқиға желісі 1723 жылғы
қазақ халқының басынан ... ... ... сыр ... ... , оны біз ... мына бір ... аңғарғандаймыз:
“Япырма-ау,мынау құтсыз жыл ғой қоян,
Қазаққа дегені ме қанға боян,
Жаралы және ішетін тамағы жоқ,
Әр жерде аштан өлді талай ноян.. ... ... ... қоян ... ... егер ... болсақ,1723 жылғы қырғынға дәл келеді.
Жалпы Әйтекетанудың аясы өте кең. ... ... ... ... ... ... ... туралы: “Ол
1644 Нұрата ... ... ... ... созылып жатқан сілемі Қызбибі
тауының етегінде қазіргі Өзбекстан ... ... ... ... ... ... 1700 жылы 56 ... дүниеден өтеді/сонда/
деп тұжырымдайды. Ал бұл деректің негізі қайда жатыр. Ол жағын да өздері
ашып ... ... ... ... ... ... Ақкете
Баймағанбет Ербөлекұлының (1889-1969ж.ж) Қарақалпақ Әбди ... ... ... бар ... ... 1680 жылы ... хан болып
таққа отырған соң ел басқаратын хан кеңесінің билерін сайлайды.
Хан кеңесіне сайланған алты бидің ең үлкені Қарақалпақ ... би - ... ... ... би - 52 ... ... ... би-45 жаста, қазақ - кіші
жүз Әйтеке би - 36 жаста, ұлы жүз Төле би-23 ... Орта жүз ... ... ... ... Төле би 1657 ... Қазыбек би 1659 жылы, Әйтеке би 1644 ... деп ... ... ... [38.200-201б.]. Бұл ойды одан әрі дамыта
келе ... ... ... ... ... ... ... тағы
бір тың дерек мынау. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ... ... ... философ ақыны Мәшһүр Жүсіп Көпеев ... ... ... ешбір жерде жарияланбаған “Даналарға” атты өлеңінде былай
дейді:
Қазыбек, Әйтекедей көсем ... ... ... шешен өткен.
Жолы үлкен, жасы кіші Төле бидің
Әйтеке, Қаз дауысты Қазыбектен.
Оларды бек ... үш жүз ... деп ... ... ... құрметпенен қадірлеген… [39.20-21-б.].
Ежелден ел-жұртының ата салты деп автор өлең ... ... ... өз ойын ... ... ... ... Өйткені М.Ж. Көпеевтің неге
сүйеніп айтып отырғанын айтпайды. Оның жауабы да әлгі өлеңнің өзінде ... ... ұрып бала ... тарихын бұл үш жүздің етіп дастан, баласы
Толыбай сыншы ... бой ... ерен іске әуел ... ... ... тиек етіп ... - ХVІІІ ғасырда өмір сүрген Қожабергеннің “Елім-
ай” дастаны [35.75-б.]. ... ... ... де бұл ... ... ... Ауру ... да, әдет қалмайды дегендей, ескі
әдетімізге салып, бұл ... де ... ... ... ... “Қазақтар” атты еңбекте Әйтеке биді 1644 туылып ... озды деп еш шүбә ... ... ... ... ... ... ойымыз бойынша бұл мәселе Әйтеке биді ... ... бірі ... ... ... да бұл ... ... ақ, судан
таза” пәктік, мұқияттылық, кірпиязылық ... ... бұл ... ... ... ... көзқарастарды саралай отырып, бір арнаға тоғысатын
бағытты ... ... ... бойынша бұл мәселедегі шындыққа жанасатын пікірді академик
С.Зиманов пен Н. Өсеров айтқандай: “Ақтабан шұбырынды” нәубеті 1723 ... онан бір жыл ... яғни ... 1722 жылы 56 ... ... салса,
туылған жылы 1666 жылы болады. Әрине, бұл дерек әлі де болса зерттеушілер
тарапынан анықтала жатар”[40.21-б.].
Әйтеке бидің ... ... ... үшін оны ... ... ... өмір
сүрген, замандастары Төле би, ... би, ... ... т.б
салыстыра, сабақтастыра қарау қажет. Бірінші өзімен сыры да, мұңы да ... ... ... ... тізе біріктіре отырып тойтарыс бере білген
“үш ұстын” атанған билердің бірі Төлемен, Қазыбекпен ... ... ... тууы туралы да сан түрлі пікірлер бар. Бірде Төле биді шамамен
1660 жылдары туып, 1750 жылдары қайтыс болған деп ... ... ... ... биді 1667 туған дейді/сонда/. Төлені 1665 ... ... ... туды дейді. Ал ғылыми шындықтан шырақ кетпейтін
дәйектісі “1663 жылы ... ... ... ... Шу ... ... ... Жайсаң жайлауы деген жерде дүниеге ... Ұзақ ... ... ... 1756 жылы ... ... облысының бұрынғы Леңгір,
қазіргі Төле би ауданына қарасты Ақбұрхан –Орда деген ... ... ... ... деп ... Енді мына бір ... туралы дерекке көңіл бөліп
көрелікші: “Ол Төледен төрт, Қазыбектен екі жасы кіші ... ... ... 56 жасында дүниеден өтті[43.210-б.]. Осыған сәйкес Қазыбек би біздің
есебіміз бойынша 1665 жылы, ал ... би 1667 жылы ... ... ... ... алты жас жасағандығын Қожаберген Ордабасының “Елім-ай” дастанындағы
мына жолдарда құптайды:
Өткен жыл Әйтеке би дүниеден кетті,
Келгенде елу алты ... ажал ... бір ... ... қой!”- деп
Боларын осы апаттың болжап кетті…[36.71-72-б.].
Аңыз жалпы шындықтың белгілі уақыт аралығынан кейін қайта жаңғырығуы
деген тұжырымға сүйенер болсақ, онда Төле би мен ... ... жас ... ... мына бір аңызға кезек берейік. “Бірде Үйсін Төле ... жүз ... ... биге қонаққа келіпті. Әйтеке жақсы қарсы алмапты,
жатқан ... да ... Төле ... ... ... Артынан Әйтеке
сұрастырса, іздеп келген атақты Үйсін Төле би ... ... ... ... ... Түлкіні, бір қайырса сол қайырар, біреу әңгімелесіп
отырғанда сол ақырын сөз тыңдап отырушы еді,-депті Әйтеке.
- ... ... ... ... ... ... ... салт атқа мініп, алдынан орағытып шығып, сәлем беріпті де, ... ... ... ... ... ... Ай, балам, жол болсын!-дейді.
- Әли болсын, дейді бала.-Рұқсат етсеңіз, бір ... бар ... Үш жүз ... ... үш ... ... ... Ағайынды кісі өкпелессе, немен тоқтайды?
- Ағайын өкпесі аса зілді болмайды. Бірін-бірі сағынысып көру мен-ақ
тарқайды.
- ... кісі ... ... ... ... өсектеп араздасады, түнде төсекпен татуласады.
-Ағасы інісіне өкпелесе ше?
-“Інісі зордан, ... ... ... ғой ... тас, аға ... болады,-деген
екен Төле
- Төрелігіңізге құлдық ата! Ініңізге өкпелеп елге ... бара ... ... қайтып қонақ болып, қайтуыңызды ... ... ... ... ... ... бала ... бір ашуымды байладым-деп Төле би
кейін бұрылған екен ... ... Біз бұл ... ... биді
билердің кішісі етіп көрсеткіміз келіп отырған жоқ. Біз үшін ... ... ... ... болып табылады. Қалай болса да,
деректер ізділігі бізді солай ... ... ... Енді ... тірі ... ... өз уақытының талай тартысты
оқиғаларын жыр ... ... ... ... тарихи
жәдігөйлердің өмірінен үздік-үздік сыр жеткізген Қожаберген
жырауды сөйлетейікші:
Үш ... ... да олар ... ... Төле, Әйтеке менен кіші,
Соларға жол көрсеткен ұстаз едім,-
Сардар деп құрметтеген ... ... ... ... ... елдің үш тірегі болған билердің өзіне
ақыл- кеңес бергенін, ... ... ... ... ... айтады. Ең
кемі 5-10 жас, үлкен адам болмаса, адамды ұстаз тұтып, ... ... ... сәйкес “Қожаберген Толыбай сыншы ұлы 1663 жылы [45.7-б.]
туылған деген ойды ... ... ... жөн ... ой ... сөзімізді өрбіте отырып, бір түйінге келер
болсақ онда Төле ... ... би екі жас кіші ... ... онда ол ... ... ... Ал одан Әйтеке би екі жас кіші болған ... ... ... жылы 1667 жыл деп ... Бұл ... ... бек
Тауасар ұлының Әйтеке бидің туған жылы қой болатын [43.133б.] деген ... ... Ал қой жылы ... 1045 жыл, ал ... ... бойынша 1667
жылға сәйкес келеді. Онда Әйтеке би 1722 жылы емес, 1723 жылы ... ... ... Бұл жерде дастанда көрсетілген “боларын осы апаттың ... ... ... ... ... ме? деп те уәж ... ... Бірақ
та ойлап қарайықшы біріншіден, Қожаберген жырау өз ... 1723 ... жоқ, оны ... ... ... Өйткені жеті бөлім, 3683 шумақтан,
оның ішіндегі 1723 ... ... ... ... ... апатын
суреттейтін дастанның бірінші бөлімі 756 шумақты құрайды [45.7-б.]. Мұны
түйенің қомы, ... ... ... яғни соғыс жағдайында жүріп жазу
мүмкіндігі күмәнді ... Неге ... ол ... Қожаберген жырау
соғыстың нақ ортасында жүрген. Оны жыраудың мына сөзінен аңғаруға болады:
Жорықта қырық бес жыл ғұмырым өтті,
Орта жас ол да мені ... ... ... соғысуға душар қылды,
Болмаса ақсақалдық кезең жетті… [36.80-б.]. Екіншіден, егер дастанды
қырағылықпен оқып қарайтын болсақ жырау тек 1723 ... ... ғана ... ... ... ... сөз ... отырғанын, яғни қазақ қоғамына
төнген қауіп желісін тербеп ... ... 1723 ... ... ... ... ... жыраудың “апат” деп бағалауы мүмкін бе?
Қорыта айтатын болсақ, онда ... ... ... би 1667 ... ... ескі ... Нұрата тауында дүниеге келіп, 56
жасында 1723 ... ... ... ... тағы бір басы ашылмай, талас тудырып жүрген ... ... ... шын ... кім ?- ... ... ... оны бірде
Қаражігіт десе, ал ... ... ... ... ... шын аты ... бар. Жалпы ондай тарихи тұлғалардың болғаны рас. Енді сол
Қаражігіт, ... ... ... көрелікші. Кіші жүзде Қаражігіт деген
де би болған. Жасы Әйтекеден кемі екі-үш мүшел кіші. Ол да Әлім ... ... ... ... ... аңыздарды зерделеңкіреп қарасақ,
кедейлеу ғұмыр кешкені де ... ... ... өмір ... ... ... озғанын да аңдау қиын емес. Әйтекемен жиендік
жақындығы да бар [46.26б.]. Шежіре қойнауына үңіле ... тағы ... ... биге ... Ол-он екі ата Байұлының Шеркеш руынан
шыққан Төлебай мергеннің баласы. Ор ... ... 1793 жылы ... 1816
жылы дүниеден озған/сонда.29б./ деседі. Міне, тарихта бір емес, ... ... ... ... Ал енді Әйтеке биді Қаражігіт
атандырған аңызға тоқталып ... ... ... сәйкес, үйге жаңа
түскен келін өзіне дейінгі, яғни келін ... ... ... туғандарды,
мысалы қайынаға, қайынсіңлісі, қайныларының атын атамаған. Керісінше,
олардың түр түсін, т.б ... ... ат ... ... би
жігіттің қараторысы болса керек, осыған сәйкес жеңгелері жас жігіт ... ... деп ... ... көрінеді. Сөйтіп, Әйтеке
жеңгелерінің ... ... ... ... ... та бұл ... ... аталған Қаражігіттермен әсте шатастыруға болмайды. Ал Қаражігіттің
айтқан билік-кесімдері, Әйтекенің шешімдеріне ұқсас келіп жатса, онда оны
ол билердің ... үлгі алу деп ... ... Әрине, бұл өте мұқият
болғанды талап етеді. М. ... ... ... ... былай:
Жәңгір 1643 жылы туған баласының атын Таутеке-Тәуке. Ақша би мен Жалаңтөс
1644 жылы туған ... атын ... ... ... ... Ал, ... ... сөз бөлек, “Ол Қарақалпақтың Қытай
қауымы, Тәнке әулетінің Әйтеке руынан шыққан Абай ... ... ... баласы, 1672 жылы Келес өзенінің бойында Ташкентке жақын отырған
Қытай ... деп ... ... ... 1737 жылы 65 ... ... шұбырып келіп барған жері, қазіргі Науай
облысының ... ... ... ... ... деген жерде қайтыс
болған. Айтық би өзін ... ... да руын ... ... ... би деп атайды екен. Сол себепті кейбір тарихшылар оны ... ... ... ... биді 1737 ... дейін тірі еді деп көрсетеді [37.2-
б.]. Иә, кезінде мұндайда тарихи тұлғаның ... рас, ... ... шатастыруы да мүмкін. Ал сонымен бірге біздің ойымызша6 ... ... ... болып табылады. Үш бидің атының аталуы ... ... ... ... ... ... заманында-ақ осылай атаған. Төлеге үйсінді қосып,
Қазыбекке руын қоспай Қаз дауысты деген сөзді қосып айтатын, ал ... ... ... ... ... кіші жүз Әйтеке дейтін [3.230-б.].
Тарихта ұлы адамдардың жалпы ... ... емес бір ... ... ... ... ... айтып жүреді. Айтық бидің де Әйтеке атануы өте
қызық “ Әйтекенің ... ... бір ... ақсақалдар оны жас баласынып
шет қақпайлай ... ... ... бір ... алып ... “Ақыл десең маған
тоқта, сақал десең мына текеге ... ... ... ... тәнті болған жұрт “Әйтеке, Әйтеке” деп таңғалысқан көрінеді.
Содан Айтық Әйтеке би атанып кеткен екен ... ... би де ... ... ... ұрпақ қалдырып өсіп өнген тұлғаның
бірі екені белгілі. Әйтеке бидің өз кіндігінен - Өтебас, ... ... ... төрт ... тараған дейді. Ал кейбіреулер Әйтеке ... ... ... ... ... де ... ... айтады.
Ал қыз бала жалпы қазақта шежіреге кірмейтіндіктен, оның толық ... ... айту ... ... белгілісі Әйтекенің бір қызы атақты Шақшақ
Жәнібектің екінші әйелі екендігі. Ол туралы: ... ... ... ... ... Оны ... алла тағала сәл қателесіп-ақ кеткен, әйтпесе ... ғана бір мүше ... ... ... ... батыр болып жүрер еді.
Әкесі сияқты еңгезердей қараторы әйел [48.57-б.]. Жалтыр мен ... ... ... ... ... Осы ... кейін де ел ішіндегі іске
араласқанда әр ... бір ... ... ... де сыры ... жатқандай.
Ә.Кекілбаевтың айтуы бойынша Жалтыр мен Қосай, Әбілхайырдың Ресейге
қосылуына ... ... ... ... Ал ... ... ... атаған Б.Қ) атты баласы да билікке араласып, кезінде Әйтекенің
үлгілі сөзін ... ... ... ... ... ... деген
баласынан Көбек би, одан Беркімбай би секілді ата дәстүрін жалғастырушылар
туған.
Адам бейнесі оның ішкі жан-дүниесінің ... Ал сол ... ... ... ... қандай болды азды-көпті тоқталып көрейікші. ... ... ... би өте ... екі ... екі адам мінгендей
алып тұлғалы болғанын байқаймыз. Соңғы кездері қарап ... ... ... ... де ... бара ... ... Біз мұны
саралай отырып, Әйтеке бейнеленген төрт суретті салыстырып көруді ұйғардық.
Енді сол суреттерге зер салайықшы:
1-сурет
Түсініктеме: Бұл ... ... ... ел ... көп ... Оны
Ә.Бурабаев салған.
2-сурет
Түсініктеме: Әйтекенің бұл бейнесі этнография, ... және ... ... сай ... ... ... салынып отыр. Оны
біз А.Асқаровтың “Ұлы Тұранның ұлдары” Алматы. “Нұрлы әлем”,1998. ... алып ... ... ... бұл суреті “Айтеке би” -Алматы. Атамұра.1998.
атты жинақтан алынды.
4-сурет
Түсініктеме: Әйтекенің бұл бейнесі И.Қыдыров ... Оны біз ... ... Ө. “Әйтеке би Байбекұлы”, Дат газеті,10-қыркүйек.1998.8-бетінен
алынып ... ... төрт ... ... ... өмірінің әр кезеңін бейнелейтіндей.
Сондықтан да бұл суреттерді бірі-бірімен салыстырып, бір бейнесі ... ... ... ... деген сияқты баға беруге болмайды.
Керісінше, бұл ... ... ... ... ... ... Осылардың ішінде қарақалпақстандық Қыдыровтың салған Әйтеке
бейнесі өте бір тартымды, би өмірінің бір ... өте ... ... Яғни бұл суретте Әйтекенің медреседе дәріс беріп ... ... Оның ... ... да ... ... түсіп тұрғандай.
Басына шалма байлауы да ұғынықты сияқты. Өйткені ата-бабасы діндар болған
жанның басынан сәлдені ... ... ... ... шалма байлаудың сәндік
мәніне кейін көңіл бөлінген ғой. Ал оған дейін оның басты мақсаты - ... ... ... яғни ... жырақта шейіт болп кетсе, шын киімнің
қызметін атқаратын болған. Жаугершілік заман екенін ... , ... ... ескермеуі мүмкін емес.
Көпке дейін Әйтеке бидің соңғы тынымын алған ... табу ... ... Соған қарамастан жер –жерлердегі ұлт ... ... толы ... ... ... ... осы ... жатқан жері туралы әр түрлі версияларда қалыптасып үлгерген еді.
Енді соларға тоқталып ... ... оның ... ... ... Алға ауданында Ащысай деген алқапта шағын қазақ ауылы ... ... ... “Әйтек” деген жайлау бар. Сол жерде қарттардың айтуы
бойынша “Әйтек зираты” болушы еді. Әйтеке деген сөздің “е” ... ... ... ... ... ... ... беріде сәл өзгеріске ұшырап
айтылуы ма? деген пікір [49.4-б.]. Енді біреeлер ... ... ... ... 5-6, ... 210-215 шақырым жердегі ... ... Ол ... “ақ ... 1,5-2 ... қаздық. Түбіне
жетпегенмен құлыптаста мрамjрдағы белгі жазулар анық көрінді. Мрамjр тастың
жоғарғы жағы ... ... ... Таңбасы Әлімдікі. Ал оқуға келгенде
арабша болмай түркі әрпімен жазылған деп ... оқи ... ... 1757 ма, ... ме, ... есімде жоқ” [50.8-б.]. Бұл
жоғарыда аталған Қаражігіттің бейітіде болуы мүмкін. Тағы да мынаyдай ... бар: “Ж. ... 1960 ... ... ауданында қызметте жүріп,
Қосым Қожаның басына барып қайту үшін жасы 90 –дардағы Ес ақсақалды ... Олар ... ... ... ... ... ... төрт
құлақты моланы-Әйтеке бидің жатқан жері осы деп көрсетіп еді дей келе,
Әйтекенің ... ... ... ... шықты деп таңданыс ... Енді осы ... ... Әйтеке бидің зираты қалай табылды. Соған
тоқталайық: оны 20 жыл іздеудің арқасында Ж. ... пен Ө. ... ... Ол кісілер Нұрата қабірінің шырақшысының сөзін келтіреді:
“Сейітқұл баба бейітінің алдынан қарағанда оң жағынан Ораз ... ... ал сол ... Байбектің, аяқ жағынан Әйтеке бидің моласын
көруге болатын еді. Ислам дінінің тәртібі ... бұл ... ... балшықтан салынып, құлпытастар қойылған екен. 1929 жылы бұл адамдардың
басына қойылған құлпытастарды большевиктер жинап ... ... ... ... ... қабырғасына қалатып жібереді. ... ... ... ... ... Тек ... бабаның бейітінің
жартысынан азы сақталып, ... ... ... ... [37.2-б.].
Мына соңғы деректің негізі бар. Неге десеңіз Әйтеке жалпы сол өңірде өмірге
келген және өзінің ... сол ... ... ... ... өмірден өтуі
шамамен 1723 жылдың басы. Ол кісі 56 ... ... ... ... ... бидің қоғамдық саяси қайраткер ретіндегі ... ... ... ... ... саналы өмірінде әр түрлі қырынан таныла білген
ұлы тұлғаның бірі. Ол ауыл мен ауылдың арасындағы кіші-гірім ... ... ... сол ... ... қоғамы үшін маңызы өте жоғары ... ... ... бел ... ... талай білікті, парасатты
ойлар айта білген жан. Әйтеке замандастары Төле, Қазыбектермен бірге ... ... ... ... ... айтып, шешен би атанып, бірде қолына
найза ұстап ... шаба ... ... да болған. Сонымен ... ел ... ... ... ... ... отырған.
Қарап отырсақ Әйтеке би шешен, саясаткер, ұрпақ қамқоршысы, әрі ... ... ... жан. Әйтекенің “сегіз қырлы, бір ... ... ... ... ... ... ... себепші болса,
екінші жағынан ата-бабаның салып кеткен жолы, ана тәрбиесі ... ... ... сол ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдай оның
шыңдалып, үлкен дүлділ болуына әсер етті.
Міне, жоғарыдағы жағдайлар тарих сахнасына Әйтекені ... ... ... бола ... ... ... шығарды. Енді Әйтеке
Бәйбекұлының ... ... ... ... ... ... көрелік. Әрине осы уақытқа дейін де оның ... ... ... ... ... ... болған. Мәселен, З.
Байдосұлы: “Әйтеке бидің өмірін мынадай үш кезеңге бөледі:” Бірінші кезең-
1667-1680 жылдар, ... ... 10 ... 20 жас ... ... ... би Кіші жүз ұлысының ұлы биі атағымен Төле би, Қазыбек бимен
бірге Тәуке хан айналасына топтасты. Әйтеке бидің ... ... ... ... ... оның ... ... дейінгі аралығында ағындайды”
[52.3б.]. Әрине бір қарағанда Әйтеке бидің өмір ... ... ... ... ... ... бұл жіктеудің де белгілі олқылықтары бар сияқты.
Өйткені, біріншіден мұнда Әйтекенің ... ... 1653 деп алып ... ... ... ... жағы ... қалған. Міне біз осы
айтылғандарды және Әйтекені тұтас әмбебап тұлға ... ала ... ... ... ... ... ... жөн көріп отырмыз. Бірінші
кезеңі - Әйтеке Байбекұлының балалық шағы ... ... ... Бұл ... ұлы ... 13-15 ... ... өмірін қамтиды. Қашан да болса,
тәрбиенің басы жанұядан басталатыны белгілі. Әйтеке би де ең ... ... ... осы отбасында алғаны белгілі. Әйтекенің үлкен тұлға болып
қалыптасуына жоғарыда аты ... ... мен ... ... да көп ... ... ... жақсылықтың шапағатын егу тек ана сүтімен ғана
емес, сонымен бірге жылы жүректі тәрбиемен де беріледі. Жоғарыда біз ... ... ... ... жоқ ... Енді ... ... анасы туралы
бірер сөз. Кейбір шежіре деректерге жүгінсек, Әйтеке биді Әз Тәукенің жиені
дейді. Соған қарағанда оның ... сол ... ... ... ... ... аты ... болған деседі [18.92-б]. Қалай болса, да
Әйтеке бидің анасы тегін адам болмаған, ол өте ... ... ... ... ... ... би ... келер ме? Әйтеке би сол
заманның дәстүрі бойынша 5-6 жасынан ... ауыл ... ... ... өтеді. Кейін ол білімін одан әрмен медіреседе жалғастырған. Әйтеке
сол кезеңдегі танымал оқу орны Ұлықбек ... ... ... [46.19-
б.]. Осы уақыттардан бастап ол шығыс философиясымен өзінің сусындауын
бастайды ... ... та ... тұлғаның бойындағы шешендік,
ділмарлық қасиеттері оны ел аралап билік айтуға тартып ... ... Ақша ... ... ... ... билік жүргізу, елдің ішіндегі
даулы істерді шешудегі үлгілі ... әсер ... Және де ... ... ... ... билердей адамдардың көп тәрбиелік жол көрсеткен
белгілі. Ол туралы кейін кеңінен ... ... ... би” ... ... келе ... ... дала мектебінің” ықпалы өте күшті
болған. Мысалы ол мектептен өту жолын Ш.Уәлиханов ... ... ... ру басылары өз ру-тайпасының шежіресін,- шыққан тегін,
елдің әдет-ғұрып зандарын, ескі ... ... ... ... ... көп ... ақсақалдардан иждаһатпен үйреніп, өзінің шешендік
өнерін шыңдауда көптеген ... ... ... ... ... асыл ... ұзақ ... жаттайды. Сондай
дайындығы бар билердің аузынан шыққан сөздерді халық ұйып тындайды, ол
нақыл сөздердің мәні ... бар ... ... өсиет-өнеге, тәлім-
тәрбиелік, патриоттық мазмұнда болып келеді [25.115-116-б.]. ... ... ... тәлімін бойына сіңіре отырып, жер-жерлерді аралап жүріп
билікке жастайынан араласқан. Ол ... бала би ... ... ... ту ретінде ұстанып, руаралық дау шарға қатысумен бірге, үлкен ... ... ... осы ... ... Әйтеке бидің өмірінің екінші
кезеңі басталады: Бұл Әйтеке ... Орда ... ... және бүкіл Алшын
атынан билікке араласуы немесе оны ... ... десе ... Әрине бұл
жерде “Күлтөбе кезеңі” деумізге бір себеп, сол ... ... ... ... ... осы ... ... Сондықтан да бидің
өмірінің бір белесін осылай атауды жөн деп ... ... би 20 ... ... бүкіл алшынға билік жүргізгенге ұқсайды. Ол ... өзі ... ... ... ... ой ... жиырмамда алшынымнан бой алдым”[52.3-б.]
дейді. Тәуке заманында елді билеудің “үш ... ... ... ... ие
болған. Яғни үш жүзді үш биге билетіп, елді ... ... ... ... шынайы құбылысқа айналуына осы үш ұлы би себепші болған ... ... Төле би ... ... ... ... Қазыбек би орта жүздің
жоғын жоқтауға тырысқан, ал Әйтеке кіші жүздің ... ... ... ... ... ... өлең ... келтіреді:
“Әйтеке кіші жүздің қорғаны еді,
Шет жерге Шөрі жұмсаған Зұлфыһардай! [55.66-б.].
Әйтеке би ел ... ... ... ... ... нысана ретінде тұтып, оны өмір бойы жүзеге асыруға тырысқан.
Ол бұл қағидаларды сырт көзбен ... ғана ... ... туған-
туыстарының ортасында да уағыздап отырған. Туысқандық қатынастарда ағайын
күндестіктің тамырына балта шауып отыруға ұмтылған.
Әйтеке Күлтөбе ... ел ... ... өте жас еді. Ол ... келе жатқан жолын сыйлап әрқашанда үлкеннің алдын кеспеуді өзіне
үлгі тұтқан адам. Осы тұстарда ... ... ... жолы ... тұлғалардың,
жас ел тізгінін ұстай бастаған билерді сынау дәстүрі кең етек ... ... ... ... ... ... келе жатып Әнет бабаға
қалыптасқан дағды бойынша амандасып, ел жайынан хабар айта шығуға бұрылады.
Сонда Әнет баба оны ... үшін ... деп ... ... ... Әйтекежан, бүгін бір түс көріп ояндым. Сол түсімді саған жорытайын
деп отырмын.
- Түсіңізді Жүсіп пайғамбар жорысын. Алла ... ... біз ... ... ... Сізде, баба.
- Айтсам, мен түсімде мынадай нәрселер көріппін:
Он лақ,
Жиырма қасқыр,
Отыз жолбарыс,
Қырық түлкі,
Елу ноқта,
Алпыс ақта,
Жетпіс желкілдек,
Сексен селкілдек,
Тоқсан ... не ... ... би ... ... де ... ... Әй, қасиетіңнен айналайын, Әнет баба ай, бәрі ... қой, ... ақта ... арқа еді ғой, ... ... емес, желкен еді
ғой, сексен-көркем еді ғой, тоқсан-торқам еді ғой.
- Әйтекежан-ай, құдай ... ... - деп Әнет баба ... ... ... ... Әйтеке бидің тапқырлығына
тәнті болып “батасын беріп, рахметін айтқан” екен.
- Бұл кезең сонымен бірге Әйтекенің үлкен даулы ... ... ... ... ... ... ... Қазақ “шешен”
деп ойланбай, кенеттен орынды сөз тауып айтқан адамды айтады [57.7-
б.]. Қандай дауда ... ... сөз ... ... ... алып ... екен. Сондықтанда оны шешен, айыр тілді Әйтеке
атап кеткен. Оның бұл ... ... ... жырлайды:
Қара тастай болса да,
Босатқан буын жүйені.
Онан да өткен Әйтеке,
Қудан ұшқыр, құланнан,
Мұндай шешен ... ... жүз ... ... ... ... сайын өрлейді.
Таудай сөзге тарыдай,
Қию тауып сөйлейді.
Ерегіссе біреумен,
Қара жерге теңейді.
Қанша ділмар ... ... ... де ... суат ... ... ... суда тұрса да,
Уақытысы жеткенде.
Қурамайтын құрақ жоқ.
Дүние деген фәни бұл,
Баласы жоқта мият жоқ.
Бәрінен қиын сол екен,
Артында жанған шырақ жоқ… ... - деп ... ... ... сөз де оның ойы ... ... өмірде білген –түйгені мол заманының
айтулы ақылгөй болғандығын ... бұл ... ... тағы бір бір қыры батырлығымен танылады. Ол
батыр бабасы Жалаңтөс аруағына сыйынып Қалмақпен болған талай қиян ... ... ... ... қыл ұшында тұрған ... да ... ... ... ... ... ... отырған. Оның
шешендігі тек қазаққа ғана белгілі болмаған, ... ... ... ... ... ... ... Оны Әйтекенің Қалмақ ханы Қалдан-Бошақты мен
жекпе-жекке шыққандағы мына сөз ... ... ... ... ... ... Ажалыңа асықпа! Біз екеуміз әуелі сөзбен сынасып көрелік. Әйтпесе,
қазір қаның суша шашылған кезде ... ... ... көре алмай қалармын.
Әйтеке:
- Біз қай-қайсысына да әзірміз.
Қалдан-Бошақты:
- Онда сен мына менің қай атамнан хан ... ... ... қара ... ғана хан, арғы ... тексіз құл.
- Оны немен дәлелдейсіз?
- Жаңа жекпе-жекке шығып келе жатып, арт ... үш ... ... хан сен секілді жан-жағына жалтақтамас болар!
- Бұл сөзің дәлел емес. Қазымырдың қызыл сөзі.
- Онда сенің шешеңнің қазіргі әкем деп ... ... ... құл ... ... қалмақтар ғана емес, бүкіл қазақтар
біледі.
- Осындай сыбысты бұрын да өз жұртының арасынан құлағы шалатын
Қалдан-Бошақты ... ... ... мұндай әңгімені құлағына мүлдем
ілмеген сыңайда, тез бойын жинайды.
- Сен секілді, айналадағының тілін сауып, күн көріп ... ... ... сын емес! Енді сен мына астымдағы атыма сын айт!
- Атың-жүйрік, ойға-қырға ... ... ... ... қақпайтын
мықты. Бірақ бәрібір таза қанды арғымақ емес. Есекке шатысы бар.
- Дәлелде!
- Таза қанды арғымақ қоңыраудай күңгірлеп кісінер ... Ал ... жаңа ішін ... үсті-үстіне азынады. Бүйтіп есек ... ... аты әу ... ... арғымақ тұқымы екені
рас-ты. Бірақ, мықты болады деп, құлын күнінде есекке телігені де ... қан ... боп, тас ... айналғандай сілейген күйі
қолынан найзасы төмен түсе беріпті [46.46-б.]. ... ... ... бұзар қазырлы сөзі қалмақ ханының салын суға кетіріпті.
Сонда да Әйтеке әдеп сақтап, ... ... ... басын шаппай “Ханның
басын хан алар” деген аталы сөзге тоқтаған екен.
Бұл ... ... ... тағы бір қыры болашақты болжағыш көрегендігімен
танылады. Ол өзінің барлық саналы ғұмырын қазақ халқының болашағы үшін, сол
елдің ... ... ... жем ... дербес, айбарлы да,
айбатты мемлекетке айналуына көп еңбек еңбек сіңіреді. ... ... ... ... оны ... ... ойлау деңгейінен оқ бойы
озық тұлға екендігін танытады. Ханның тегеурені болған кеңесші орган “Билер
Кеңесіне” мүше ... ... ... ... ... ... апаттан қалай
құтқару керек, көрші елдермен қандай қағидалар негізінде ... ... елді ... ... ... біріктіріп, сүттей ұйыған біртұтас
мемлекеттілік құру туралы сарабдал ... ... ... ... ... жиын ... ... халыққа Әйтекені ұлы парасат иесі, жан-
жағын жіті бақылап ой тезінен өткізе білетін ... ... ... Ол ... ... ... баянды етуге тырысқан адам.
Күлтөбедегі бір ... ... Біз ... ... ... ... ... оза шабайық.(Б.Қ.). Біз бүкіл қазақ бір ... ... ... ... ... ... Біз ... қазақ-бір тоғайдың ағашы едік
орман болып ... ... Біз ... ... ... ... бір төрелік дастарқан болып ата мекенді түгел қамтиық,”[ ... ... ... ... ... сырт ... ... қатынас жасау керектігі
туралы көзқарастары айқындалып бедерлене түседі. Әйтеке ... ... ... орыстармен қарым-қатынас жасауда өте ұшқырланған айла-
тәсілдің қажеттігін, оның беретін пайдасын байқағандай. Ол орыс елімен алыс-
беріс ... ел ... ... қоя ... сауатты дипломатияның
қажеттілігіне баса назар аударған, олай ... ... ... зор ... ... күш екендігін ескертеді. Оған оның ел ... ... көп пе, ... көп пе? Орыс көп! Көп ... ... 1деген сөздері дәлел. Бұл орыс шенеуніктерінің қазақтарға қатысты
пиғылын өте терең аңғарғандықтың көрінісі. Сондықтан да ол ... , ... орыс ... “сауысқандай сақ” саясатты ұстауға
үндейді. ... өзі ... ... ... ... ... ... екендігін танытады. Бұл саясатты тек Әйтеке би ... оның ... ... ... де ... арадағы
қатынасқа өте бір мұқияттылықпен ... ... Оны ... ... ... ... ... мен қазақ елі өзара мәмілеге келіп , арада елші қатыса ... бір ... ... (бір ханы Тәуке хан Б.Қ.) келген Россияның
елшісін тірі ... - ... ... сөз болады. Сонда бүкіл қазақ
елінің ... ... үш би: ... жүзден Үйсін Төле би, Орта жүзден ... би, кіші ... Әлім ... би төбенің басына шығып кеңеседі.
Кеңесті бірінші бастаған Төле би бір көлге қарап отырып:
-Алар ма еді мына көлдің қуын ... ... Оғың ... болмасын суын атып? –дейді Қазыбек.
- Құтылмастай пәлеге қалып жүрмейік,
Құс екен деп перінің қызын атып, - дейді Әйтеке. [60.32-б. ].
Осылай ... ... ... шаптырмай үш би істі парасаттылықпен
шешіпті.
Қазақ даласының үш жарық жұлдызындай ... ... ... ... ауызбірліктің шынайы өміршең құбылыс екенін паш еткен жандар.
Олардың арасындағы қыл өтпес осы бір ... өмір бойы ... сырт ... азу көрсете аларлық елге айналуына ұйытқы ... ... ... ... өрбіледі.
“Төле би, Ер Қазыбек, тілді Әйтеке,
Асқар тау, Қазғұрттай білімді еді.
Бір күн, бірі ... ... ... сәйкесімен келіп еді.” [58.278-б.].
Олар бірін-бірі ешуақытта кемсітпеген, жаман сөзге қимаған, пәтуалы
жандар еді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... бұл бір сөзділік, үшеуін қазақ елінің “үш тұғыры” қыла ... олар ... ... тең ... көре ... Оған ... ойы куә ... Тәукенің кезінде
Қазақтан туған асылдар.
Өнеге болар ұрпаққа,
Әйтеке мен Қазыбек.
Әділін айтқан ер еді.
Терезем тең боп солармен,
Елімнің биік ... ... Төле ... ... олар ... толықтырып отырған жандар. Сонымен қатар
бірінің-бірі ... ... ... ... тұтып, бөле жарып көрсете
де білген. ... Төле би тірі ... үш ... ... теңейді.
Қазыбек биде оның өте шешендігіне дән риза болған. Бірінен бірі көз ... ... ... мен сары ... түскенде тұстары болған. Мысалы
кезінде елдің тұтқасын бірге ... ... Төле ... ... ақын жырға қосады:
“Аңсап құрбы-құрдасын,
Ойлайды түрлі қиялды.
Қазыбек, Әйтеке, Абылай,
Сағындым-ау бұларды.
Бір ... ек ... ... ек ... ... қонысты,
Қашықтатты адамды….” [ 58.261-б.].
Кезінде қазақ елінің іргесінің берік болуына үлкен әсер еткен ... ... ... ... да ... ... атсалысқан Әйтекенің
өмірлік позициялары осы тұста, мығымдалады. Ол замандастары Төле, Қазыбек
билермен шүйіркелесе отырып “Жеті ... ... ... әмбебап, құжат
болуына үлкен еңбек сіңіреді... Оны Арғынсал ... ... ... заң үш би шығарған”
“Жеті Жарғы” деген заң,
Заңсыз жұмыс бола ма,
Батқан күн мен атқан таң,
Үкіміне бағынар,
Маңындағы барша жан… [46.64-б.].
Бұл өлең ... ... ... ... осы үш ... ... үлес
қосқандығын аңғартқандай.
Біз кейіннен Әйтеке бидің “Билер Кеңесіндегі” қызметіне, “Жеті Жарғыға”
қосқан ... ... ... ... бұл ... ... қырларын сөз
етіп отырмыз.
Әйтеке бидің атының көпшілікке мәшһүр ... ... ... оны ... әр ... оған сый-сыйпат көрсетіп отырған. Бірде ... ... ... ... ... ... Текей, Әйтекені пір тұтып, ... ... ... ... баласының аузына түкіртеді.
Сонда Әйтеке би былай деген екен.
- “Ұлтайыңның қасы ... ... жүз досы ... ... алды
саналып, бұлақ көзі ашылсын”-деп Әйтеке би жас нәрестенің аузына
түкіреді. Бұл 1711 жылғы ... еді. ... ... Бөке ... ... үш ұлды ... әкеледі [62.48-б.]. Бұл Әйтекенің
елі сыйлаған салихалы ойдың иесіне айналған, кемелденген кезеңін
байқатады. Жалпы Әйтеке би өмірінің біз сөз ... ... ... мемлекеттік дәрежедегі қайраткерлігі кемелденген шағы еді.
Бұл оның өмірінің 35-45 жас ... ... Және де ... жалпы дүйім жұртқа танылған өте жемісті қоғамдық-саяси
қайраткер ретіндегі кезі еді.
Бұдан ... ... би ... ... бір ерекшелігі бар кезең
басталғандай. Ол Әйтеке би өмірінің соңғы ... ... Бұл ... ... яғни би өмірінің 4-5 жыл аралығын қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... жүрген
тұсы еді. Ол жөнінде Қазыбек бек былай дейді, “кіші жүз Құндағұл қарияның
асына тышқан жылы ... ... би/ аға да ... екен. Сонда онымен ақтық
кездестім. Ол ентікпе ауруға шалдыққан екен. Дүние бізден өтті, бек деді ... – Бұл ... кім ... ... ... ... асқынып,
қатарыңнан бұрын кететініңе өкінгендей боласың. Бір кісідей ... ... ... үш ... ... басы қосылып ел болғанын көрсем деп едім”
[43.133-б.]. Қандай үлкен мұрат, арман десеңізші, өзі ... ... ... ... ... орынға қойып, оның өркен жайған мемлекетке айналуын
көксеуі Әйтекенің шын өз елінің патриоты, жан қияр ... ... ... деп тек ... елде ... жатқан хабарды естіп
өзінің түйгендерімен бөлісіп, ел тізгінін ұстағандарға ақыл-кеңесін берумен
болған. Бұл оның ... ... ... ... жеткен шағы еді. Бірде
Әлімнің атақты биі Болпыш “Әйтекені ауру деп естідім көзі тірісінде ... ... ... ... алып ... деп, ... енді ... бастаған
үлкен баласы Әжібай мен батыр атағы енді ауызға іліккен кіші ... ... ... ... Олар келген соң, Әйтеке өзінің сырқаттанып
жүргендігіне қарамай, қонақ етіп күтіп, ақыл- кеңесін, батасын берген екен.
Сонда ... би ақыл ... ... ... ... ... та, ... тезге
келтіріп, оялыны жалпақ елге танытатын-ақыл ғой. ... ... тең. ... ... ... буға тең. Ақылсызға айтқан сөз-құмға
сіңген сумен тең, ақылдыға айтқан сөз- алаш ... ... тең. ... ... ... мен ... жемісі. Ақыл тамыр, мінез-жапырақ.
Жаман мінез ақылсызға берген жаратқанның жазасы” [46.67-69б.] деп ... ... бұл ... ... да ... би өзінің ақыл- парасатының биік
екендігін танытқан жан. Елдің болашағы жастар деп өзінен ... ... ... ақ батасын аямаған абзал тұлға. Сондықтан ... ... ... өтсе де, ... таза ... ... ... жұққан
шаңнан тазартып мәңгі жадында сақтауда.
2 Әйтеке Байбекұлының би, әрі ... ... ... ... ... ... дәстүрлі би болу мектебінен өтуі
Қазақ еліндегі би болу дәстүрінің ұзын сонар тарихы бар. Оның бастаулары
сонау есте жоқ ескі ... ... ... Бұл ... заман озған
сайын түрленіп, әрбір тарихи кезеңнің өзіндік ерекшеліктері кесе көлденең
алға ... ... ... өзгеріп отырған.Сондықтан да ... бір ... ... ... Дала ... би болу ... ... бойлау үшін оның сонау замандардағы қатпар-қатпар ... ... ... ... ден қою ... Сол ... ғана біз бұл
институттың ішіне бүккен тылсым қасиетін елге паш ете ... ол ... ... тамырына терең бойлап көрелікші.”Би” сөзі тамырын
өте тереңнен тартады. Бұл сөздің шығу тегі туралы бүгінгі күні ... ... ... ... пікір жоқ. Оның этимологиясына алғаш рет көңіл
бөлген Г. Вамбери,В Радлов сияқты оқымыстылар “би” сөзінің ... ... ... биіктікті, жоғарылықты білдіретін мағынасынан ... Ал ... ... ... у ... у ... би
или бий”[ 64.502б.] деп “би” сөзінің “бек” деген сөздің өзгерген түрі
екендігін және оның XV ... ерте еш ... ... айтады
/сонда.36б./. Мұны С.Г.Кляшторный мен Т.И. Султановтар құптайды./7.351б./.1
Ал А.Леонтьев пен А. И. ... ... ... ... деген
етістіктен шыққан дейді [65.118б.-7б.] Қ.Халид “би”-бектен, бек-бүюктен
қысқарған дей отырып,”бүюктің”-үлкен, зор ... ... ... тиек ... ... ... бірге кеңес дәуірінде қалыптасқан
дәстүр бойынша “би” сөзін “бай” сөзімен ... оның ... ... ... ... ... Кейінгі кезде осы мәселені
арнайы зерттеген А. Оразбаева “би” сөзі ежелгі түріктің”бек” сөзінен ... да, ... ... ... ету” ұғымдарын білдіреді.
Олай болса “би” терминінің пайда болу уақыты да ежелгі түркі ... ... ... ... келеді[63.108б.]. Р.Сыздықова мен М.
Қойгелдиев “би” сөзін ... ... бір ... дей ... ... ханнан
кейінгі орынға қойып,”би” рудың, тайпаның басшысы болған деген ой ... ... ... келтірілген пікірлер “би” сөзінің әр қырын
ашып көрсететіндей. Араларындағы кіші-гірім алшақтықтарға қарамастан олар
бірін-бірі толықтырып, ... ... ... ... ... әр ... тарихи кезеңдерде сахнаға шыққан атаулар, ... ... бұл екі атау ... бірі ... мәні ... бір ... уақыттары да болған. Мысалы:”би” ... ... сөзі ... дәуірінде қолданылып, оның синониміне айналғанын аңғарамыз.
Федоров – Давыдов өзінің еңбегінде “бей1” мен “бек” сөздерінің “кодекс
куманикустағы” ... ... Онда ... сөзі латынша “барон”, парсыша
“әмір”, титулдарымен теңестірілсе, ал ... сөзі ... ... ... ... ... ... көрсетеді [68.47-б.]. М.
Қашқари өзінің сөздігінде “бекті” ... ... ... аты ... деп ... балалары аталатындығын айтады [69.28-б.]. Сонымен қатар
Березиннің “Тоқтамыс ханның жарлықтарының” аудармасында “бек” пен “би” сөзі
бірнеше адамдардың титулы ... ... ... Бұл ... ... еңбегінде көрсетілгені баршамызға мәлім. Бұдан түйетін ой “бек”
пен “би” сөздері егіз қозыдай көне ... бері ... келе ... ... ... өмір салтына байланысты бірде біреуі ... бой ... ... кей ... ... ... рөлі ... сөзі өз бастауын түрік дәуірінен де ... ... ... Оны біз ... ... кездестіреміз. Бұл Қытай жазбалары да
белгілі ... ада емес ... ... ... ... ... болғандықтан, тілі де түсініксіздеу келетіндіктен, ... ... ... ... атты ... ... ел басшысын
“күнму” деп қате жазған. Кейін бұл сөз ... деп ... ... Ол кейін бізге орысша тілдік өзгерістерге ... ... ... ... “Күнми” дегендегі соңғы “ми” сөзі туралы
“әйгілі жапон ... ... ... Б.Қ./ ... ... ... … әріптің хан патшалығы дәуірінде “би” (деп) ... және ... ... ... ... да қолданылғандығын, тіпті “би”
лауазымының осы ... ... ... да ... ... еді ... Біз ... заманында өмір сүрген, атақты Елсау,
Оңқай т.б. билердің болғанын білеміз және ... елі үшін ... ... де таныспыз. Осы Ғұн, Үйсін дәуірінде ... сөзі әр ... ... ... ... сол ... ... Бань-Гу дың
“Ханнама”: батыс өңір шежіресі “Үйсін мемлекеті” деген ... ...... екі ... оң ... сол қанаттағы екі әскербасы, үш
сұлтаны, екі биі, бір тұтық биі, екі бас ... ... ... ... сөзі біріншіден, “күнби” лауазымына жалғанып
үйсіндердің ел ... ... ... ... ... атқаратын, функцияларының ерекшеліктеріне байланысты “тұтық би”
және “би” ретінде белгіленген лауазымдарды көрсетіп тұр. Бұл ... би ... ... де және ... ... ... жеке қасиеттерімен
ерекшеленіп, екшеуленіп шыққан топ мүшелерінің де атағына айналған деуге
болады. Ал ... ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік-саяси
өзгерістердің әсерінен “бек1” лауазымының тасасында қалып ... Оған ... ... тұқымдарының жаппай билікке ұмтылуы себеп болғандай. Ол
туралы “қаған тұқымы ... ... ... билік құрумен қатар
үздіксіз (перментті) ұлық, яғба, шад, әртісбер орындарын иеленіп, ... ... ... мен мемлекет салаларында қаған саясатын ... және ... ... ... ... ... М.С.
Орынбеков [72.120-б.]. Мемлекеттік билік жүргізуде “тектілік” қағидасы өте
кең етек жаяды. Осыған сәйкес, бектерді қаған тағайындайды және олар ... ... ... табылады. Сонымен бірге бұл тұста қара халықпен
байланысты бектердің болғандығын да ... ... Бұл ... ... ... ... синонимі ретінде қолданылғанына қарамастан, ол лауазымға ие
болудың мұрагерлік және қара халық ішінен суырылып шығып ел ... ... ... өз ... тапқанын көреміз.
Ал бертін келе бұл лауазымның аумақтық аясы ... ... ... ... Киевский& Игорьді үш рет”буим”- дейді.Меніңше “буй”
атауы Киев Русінде кінәздің атақты, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... деп” –деп [73.54б.]оның қыпшақ даласы
арқылы орыс еліне де дендеп ене ... сөз ... ғғ. ... ... ... ... бек, би ... әскери-әкімшілік жүйеге сүйенген әлеуметтік құрылым тасасында қалып,
қоғам ... ... ... ... ... ... ... Сонда да болса, бұл институт өткен жолдан адаспай, ... ... ... ... ... байланыстылығын, көшпенді халықтағы
билікті ұйымдастырудың бірден-бір күре тамыры екендігін көрсетеді. ... ... ... ақ ... ... хан ... оған кеңесші болып,
“Ұлы жаса” заңын жасауға үлкен үлес ... ... оның ... ... ... еткен еңбегін айтпасақ та та жеткілікті. Әрине бұл ... ... ... би институты өзінің басынан ішінара тежемелік үрдістерді
өткеруде еді. Көп ... ... би ... атам ... келе ... қандай сыннан болса да сүрінбей өтетіндігін ... ... ... ... Ер ... ... мына ... дәл дөп
басатындай:
Қаннан қайрат кеткенде,
Биге медет жеткенде,
Қан қашып би ... ... ... ел ... жергілікті тұрғындардың ішінен шыққан билердің
көптеп араласа бастағанын байқаймыз. Бұл дегеніңіз өзінің бастауын сонау
әріден өрбітетін, жеке ... ... ... би ... алу үрдісінің де
тарих көшіне қайта ілігіп, дами бастағанынан хабардар етеді.
XVІІ-XVІІІ ғасырлардағы би ... ... ... ... қоян-қолтық араласу, жаугершілік уақыт талабына бейімделушілік, хан
билігінің тежеуші ретіндегі көріністер тән. Сонымен бірге би болу ... ... ... ... ... шешендік, тапқырлық,
алғырлығымен т.б жағымды қасиеттерімен елді аузына қарата ... ... ... ... ... ... айналған тұсы еді. Әйтеке, Төле,
Қазыбектей атақты билер би болудың, міне ... алғы ... ... ел ... даулы мәселелерге араласып, би болып танылып, халқы
үшін еңбек ете бастаған ... ... ... ... ... би ретінде танылудың екі түрлі жолы
орныққаны аңғарылады. Бірі ... ... ... ... би ... жолы” деп қате бағаланған, би ... ... ... ... ата жолын көргендік дәстүрі. Бұл жол бойынша ... ... ... осы игі қасиетті бойына сіңіріп жалғастырып алып ... Ол ... ... би болудың қыр-сырын үйретіп, ақыл-кеңес беріп
баулап отырған. Бұл дәстүр осындай қарапайым ... ... өз ... ... ... Төле бидің әкесі, атасы да кезінде өзінің еліне билік
айтып, ел тізгінін ұстаған жандар, Қазыбектің балалары да ... ... ... ... биде ... ... көріп өскен. Бұл дәстүр
бойынша еш уақытта би ... ... ... ... ... ... дегеніміз ол балаға тиесілі, меншіктене алатын нәрсе.
Ал бұл жерде бала өзінің жеке басының ... ... ... ... ... ... ... сүйеніп, бұрыннан келе жатқан жолды әрі ... алып ... ... ... ... ... дейін ата-бабасында би
болып билік жүргізбеген, бірақ құдай берген жеке ... ел ... ... ... ... ... сөзіне иландыра білетіндердің де
“әділеттің жоқшысына” айналуға мүмкіндігі болған. Мұны би ... ... ... “елдің ықыласына бөлену жолы” десек болатындай.
Қазақ даласында екінің-бірі би бола бермеген “би” ... атқа ие ... ол адам ... ... мойнындағы талаптарды бойына сіңіруі және
көрсете алуы ... ... ... би бола алатындығы туралы ... ... ... ... ... құрметті би атағы халық тарапынан қандай
да сайлау жолымен немесе ... ... ... өкіметтің бекітуімен емес,
тек сот рәсімін терең білетін, оған қоса ... ... ... ... ... Би атану үшін қазақ халық алдында әлденеше шешендік сайысқа
түсіп, өзінің заң-жораны ... ... ... ... ... ... желдей есіп, әлейім жұртқа таралып, біріне емес, бәріне де
танылған”[25.135-б.]. Бұл ойды Козлов: “В сознании ... ... ... тем немногим, которые, отличаясь без укоризненною честностью, с
природным умом соединяют глубокие ... в ... ... ... деп ... ... Осымен астас, әуендес ойды дөп ... де ... Шын ... би болу оңай ... ... Би болу үшін
“от тілді, орақ ауызды” шешен, ... ... ... қақ жаратын” әділ болуы
керек және импровизаторлық (суырып салмалық) қасиеті, яғни ... ... ... ... ... ... алуы ... Өйткені, қазақ дәл
айтылған сөзге тоқтаған халық. Билердің осы бір ... үшін ... ... піріндей көрген. Әйтеке заманында билер сайланбаған, оны
баршамыз жақсы білеміз. Ал ... ... ... ... ... ... жеткен жетістігі ретінде бағаланады. Жоғарыда айтқан
билерді халық “тану”, “мойындау” қағидалары арқылы іріктеудің шындап көңіл
қоятын болсақ, ... ... ... ... басымдығына көз
жеткіземіз. Демократиялық үрдістің бір көрінісі биліктің ... ... яғни ... ... ... ... беруі десек, дәстүрдің ... ... сол ... ... ... ... көңілінен шыққандықтан
би ретінде таныған. Мұны біздің халықтың шынайы демократиялық дамуға қосқан
белгілі бір үлесі деп те ... бола ма? деп ... ... айтқандай:
“дұрыс сөзге тоқтай білген, басқаны сөзіне тоқтата ... ... ... ... адам ғана би бола ... ... ... би ретінде танылуына тоқталайық. Әйтеке би де кезінде
қаршадайынан билікке араласып ел ... ... ... ... тұлғаның
бірі. “Атадан - әкеге, әкеден - балаға ауысып, ауыздан-ауызға көшіп келе
жатқан аңыз, әңгімелер мен оның бір ... ... ... ... түрсек,
Әйтекенің сөзге бейімділігі, шешендік қабілеті бала күнінен, жастайынан-ақ
байқалған [77.1б.]. Ол өзінің билік айтуға деген ... ... ... көрсете білген. “Бір аңызда Әйтекенің әкесі Байбек пен Қосуақ би ... екен ... Бір күні ... биге бірнеше билер мен дауласушылар
келіп түседі. Олар бір-бірінен алған барымтаның есебіне жете ... ... ... ... ... араларында жүрген даулы тышқақ лақтарына
дейін ... ... әр ... тартып, жуық маңда пәтуаға келісе алмай
қояды. Тіпті әрі-беріден соң ... ... ... Қосуақ бидің де сөзін
тыңдамай, дуылдасып жатады.
Осы кезде етегі түрулі киіз үйдің іргесінде, көлеңкеде “хан ... ... бір топ ... ... “би ... ... ... болуы керек”
деп қоймайды. Былай қарағанда, өздерімен өздері боп ... ... ... әлгі бала ... ... ... бергенін естіген бидің бірі: “Әй,
мына бала не айтып отыр? Тыңдаңдаршы!” – ... Бала ... бәрі ... әлгі ... ... кісі:
-Әй, балақай, мына сөзіңді кімге айтып отырсың? – дейді
Керекті кісіcіне айтып отырмын, - деп ойнап ... ... ... ... әлгі ... бала боғынан” деген осы! – депті Қосуақ би.
Жиналғандар: “Баланың аузына құдай салған шығар. Сіз не ... ... ... деп, ... ... дегеніне жығылуға пәтуаласады [46.91-
92б.].
Осы Қосуақ би кейін Әйтекенің билік ... ... ... ... ... ... ... бидің қасында жүріп, оның дауды қалай
шешетінін көңіліне тоқып отырады екен. ... ... дау ... ... билердің шешіміне дауласушы жақтар ризалық білдірмесе, Әйтекеде
өзінің әділдікті бәрінен жоғары санайтын ер мінезіне салып, ... ... ойын ... ... Ол ... ... намысын қолдан босқа бере
салмайтын, қиқар тілділеу де болған көрінеді. Оны біз ... ... ... ... ... ... бір топ ... мен билер әлденеге
келісе алмай дауласып жатады. Осы кезде олардың қолына су қуйып жүрген он
жастың ... ... ... ... ... Топ ... ... су
көтермей отырған бір қария: “Қоя тұр, қарағым. Сен түгіл, ... ... ... ... да шеше ... ... жай бар. Ата тұрғанда, әңгімеге
бала араласпас ... ... ... ... ... ... білетін Қосуақ оған сынай бір қарап, үнсіз отыра
береді. Әйтеке далаға шығып кетіп біраздан кейін бір ... ... ... ... ... жайсаң, керімдер.
Сақал сыйлап, дау шешсең,
Осыған-ақ айта беріңдер”, -деп кете ... ... ... ... намыстанып, Бәйбекке: “Балаңды
тыйсаңшы!” – деп реніш білдіріпті. Бәйбек те ашудан түтігіп кетсе ... ... ... ... ... не ... де сол керек.
Араша, Бәй-еке, ол-өсер,
Елге пана бәйтерек”, - деп, ... де, ... да ... ... ... ең ... ... айтып, үлкен додаға жолдама
алар, сыналар, томағысы сыпырылар жері осы ауыл ... Ол бір ... ... ... ... ... ... көркітен ыстық иірімімен
кімді де ... ... ... иландыра білген. Әйтеке билік айтуда
әрқашанда басты мақсат ... ... разы ... ... деп
түсінген, ол шешімді айтқанда жілік-жілікше бөліп әрбір ... ... ... ... ... оны ... бидің бір билігін алдын-ала,
айтуынан көреміз.1 Кейін Қосуақ би қартайыңқыраған шағында Әйтекеге батасын
беріп, ауыл ... ... ... ... бірге билік айтуға
талпынған жастың халыққа танылып, ... ие ... үшін ... ... Жас бала ... алғырлығын, сөзге жүйріктігін көрсетіп шаршы ... ... оның ... риза ... ... ауыз ... ақ ... беріп, дұрыс жолдан таймауына тілеулестік білдіріп
жатады. ... ... ... елге ... ... ... ие ... қариялардың батасы талапкер жастың белгілі бір кәсіпке, не өнерге
икемділік және оны үйреніп, ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге жас билердің өзі әділдігімен еліне
танылған, үлгілі билердің алдына барып ... алып ... Бата алу ... ... би ... оны ... мойындауына үлкен септігін
тигізетін болған. Үйткені, беделді билер ... бата ... ... ... ... ... ... өзі “Бата -құранның анасы, айтады
ердің данасы. Атаңнан бота қалмасын бата қалсын, ботаның құны – бір – ... ... құны ... құт [46.68б.]. демей ме? Бірнеше рет қадірлі
билердің, алдын ... ... ... ... ел оны ... ... ... “Елге қадірлі қария шешендерден үлгі алып, жол үйрену, сөз
үйрену ... жас ... ... ... ... ... [57.35б.]. Бала би
ретінде танылу сахара жұртында болашақ билердің қатарын үзбей ... ... ... ... Біз Төле ... 9 жасында “бала би”
атанғанын ... ... де 7-8 ... ... көрегендігімен танылып,
бала би ретінде бой көрсетеді. “Бала би – ... ... әлі ... ... ... ... өзін әр ... көрсете бастаған жеткіншек. Ал
кейін ондай таланты жастарды ... ... деп, ірі ... алып жүрген.
Әйтекенің бала би ретінде бейнесі
5-сурет
Бұл сурет “Айтеке би” – Алматы, Атамұра. 1998. атты ... ... ... ... ... ... алғаш билікке араласып, кесімді жол
айтудың қыр-сырын игеріп жүрген өмір белесінің бір қырын ... ісі ... ... ... бала би ... ... отырып, берілген
биліктің жетімсіз жақтары болса немесе билік етуші би тоқаулап ... ... ... ... өз билігін айтатын болған [ 79.73б.].
Белгілі даулы мәселелерді шешіп, ... ... көз ... ... жас билерді ысылған соқа билер сынап, сөз ... өзін ... ... ұстайтындығына сын көзбен қарап баға беріп ... ... болу үшін осы ... жас ... тұтқасын ұстаған биге, қарт ... ... ... ... ... ... ... жігіт, саған қарасам,
Қара лашын - тұйғынсың.
Aсылыңа қарасам,–
Құс алатын қырғисың.
Қызыл тілге келгенде,
Сыр ... ... ... ... ... ел едің ... жұптап, түйдектеп,
Бәйгі атындай шұлғисың!!! [80.264-б.].
Сарыны осындай “сын сөздің” бала би Әйтекенің атына ... рет ... ... ... Жас Әйтеке 10-15 жасынан бастап көлемді ел
істеріне араласып, ... ... ... ... ұстаған, бедел құдіретімен
талайға үлгі болған жандардың дуалы сөзін көкейіне ... ... ... ... бір елдің билік тізгінін өз қолына ұстайды. Өзінің табиғат
берген бір ... ... ... ... ... шешімін табар құралы
ретінде әлденеше рет сынап көреді. ... ... ... өмірлік
мақсат ретінде тұтқан, жастықтың бірбеткейлік қыры бірте-бірте ... ... ... ... ... ... ... бойлай алушылық қасиеттерімен байи түседі. Ол ауыл
маңымен шектелмей, қазақтың бүкіл ішінде болып ... ... ... Біз, сол ... ... берер аңыз, әңгімелерге бір уақ көңіл
тоқтатар болсақ, Әйтекенің өзімен ... ... ... Қазыбектермен
жастай бірлесе отырып, билікке арласқандығын байқаймыз. Олар өзара ... ... ... ... ... ... қарап сөйлеу” деген
қағиданы назардан бір сәт тыс қалдырмаған. Сонда да болса,сөз қағыстырып
бірін-бірі сынап ... ... ... Қазыбекке жолығып қалады. Сонда ел
билігіне араласып, атағы жайылып қалған аға би:
Атадан жақсы ұл туса,
Елінің оңы болады.
Атадан жаман ұл ... соңы ... - ... сен сол ... ... ... ... би:
Ораздың кәрісі,
Қартайғанда қазына болады.
Араздың кәрісі,
Қартайғанда қазымыр болады,- демекші, сіз өзіңіз соның қайсысы боласыз?-
деп, қарсы сұрақ қойыпты. Қаз дауысты Қазыбек Қаражігіттің ... ... ... риза бопты:
– Е,е жігітім, халқым сөзімді ... ... ... мен де ... құп ... елімнің ақ сөйлер ұлы болармын,-
деп, орнынан тұрып Қазыбекке қайта сәлемдесіпті,-дейді [81.128-
129-б.]. Әйтеке би бүкіл ... ен ... ... жүре ... ... ... тоқтам сала жүреді. Оның осындай қазақ дауына
араласа бастағандағы пір-тұтар ... Әнет баба еді. ... ... сол ... ... ... тілашары, ақыл айтар ағасы
болған. Оның Төле биге де жас ... ... ... ... жоқтар жан болуына көп еңбек сіңіргені белгілі. Әйтеке де
осындай көргендігі, парасаттылығы шексіз, дархандығы үшін ... ... оның ... кесе ... өтпеген. Ел аралап қандай
шаруадан келе жатса да Әнеттің аулына бір соғып ... ... ... ... ол ... елдің амандығын, жай-
жапсырын сұрай отырып, оны сынап, тексеріп, өзінің ... ... ... ... да міндетіндей санаған.
Қарымта ретінде Әйтекеде дауды ... ... ... ... ... өзін ... жүрген ұрымтал тұстарын ашық-жарқын,
бүкпесіз бөлісіп отырған. Әйтеке би бірде Түркістаннан қайтып келе
жатып Әнет ... ... ... ... ... ... ... шаршап, ат-көліктері болдырып келген інісіне
үйінің төріне шығарып, сыйлап-құрметтеп отырып Әнет-баба:
–Жолдағы ел-жұрт аман ба?- деп сұрапты.
–Аман-есен, Әнет-баба.Кеше кештетіп ... ... бір ... ... едік, алдымыздан иінағаш көтерген жас келіншек ... ... деп ізет ... ... біз ... Қонақ асыға не соясың?-деп әзілдеді бір
жігітіміз.
– Табылса бір қой, ... екі қой ... ... берді
келіншек. Соны естіген соң келіншекке “Алла риза болсын” айтып
жүріп кеттік,-деді Әйтеке.
– Апыр-ай, өте ... ... ... Әнет ... келіншектің табылса бір қой, табылмаса екі қой ... ... ... соя ... өзге ... реті келмей тұрғанын тұспалмен
білдірген екен. Әнет баба Әйтекенің ... ... ... ... ”буаз қойды сойғызып обалына қалмағаның жөн болды”,–
дегені екен.
... осы кіші жүз неше ... ... ... ... ... ... сынамақ болып.
– Кіші жүзде аға баласы алты ата– Әлім, жеті ата ... он ... - ... бәрі ... ... бес ... ел болады,- дейді
Әйтеке.
– Жиырма бес деген - жігіттің жасы. Сенің еліңнің ... ... ... екен ғой,- ... Әнет баба тағы ... ... Әнет баба, дұрыс айтасыз. Кіші жүздің баласы аз ғана қазақтың жау
бетінде өсіп-өніп, қылыш ұстап туатыны рас. Бірақ қанқор ... ... ... бесі бірігіп, бір атаның баласы болатыны тағы рас.
Бірақ даңғой ... “Ал, ... ... ... ... ... ... жинамасаң да” - келем десеңіз. сізді де бір ата етіп
қосып ... ... ... Әнет баба ... ... Әйтекежан-ай, сынайын деп айтып едім, көңіліңе келіп қалды білем,
тұспалыңды түсіндім ... ... ... ризашылығын
білдріп ақ батасын берген екен.
Әйтеке өзінің билік көкжиегін тек Нұрата бойымен ... яғни ... жеке биі ... қана ... рулы елдер арасында болатын төтенше
істерге жастайынан ... ... ... ... өзінің төтенше
істерде тегеурінділік көрсетіп, төтен би ретіндегі қырынан көріне түседі.
Төтен би дегеніміз-әр рулы елдің ... ... ... жеке ... ... билер. Олар мұндай билікке сайланбайтын, оны ... ... ... Әдетте олар ұзаққа созылған істерді шешу үшін
таңдалып іріктеліп жіберілетін.Олар алдын ала ... ... ... ... ... бірге қазақтың ауызды билері Төле, ... де ... бір ... ... ... ... олар тек ... істерді
шешіп қана қоймай, жұмбақ сөзге жүйріктіктерін, ойға зеректіктерін көрсетіп
отырған. Бірде Қаз дауысты Қазыбек пен Әйтеке би екеуі жасы ... Төле ... бере ... ... күн ... ... Төле он саусағын санап
отырып, “Әрбір санағанымда бір-бір ... бар, соны ... пен ... қарап. Сонда Әйтеке:
Бір дегенің-білімсіз туған ұл;
Екі дегенің-ерте шапқан жау;
Үш дегенің-үлгісіз өскен ... ... ... ... ... ... бес ... дей бергенде, тұра тұр, қалған бесеуін мен ... ... деп ... ... ... алып кетеді. Сонымен бірге олар белгілі істің
шешімін айтарда да немесе шешіміне келісерде де ... ... ... ... ... ... Бұл олардың жастайынан елден озық ... ... ... ... ... ... ... аты бүкіл елге
жайылып, бүкіл “Алшынның” ... ... ... ... айналады.
Әйтекенің алшын тізгінін ұстағандағы жасы туралы белгілі әдебиеттанушы
Б.Адамбаев Әйтекенің ұрпағы ... ... ... ... ... “Әйтеке
би кіші жүздің биі болғанда 25 жаста еді,”- дейді [83.33-б.].
Бұл ойды ... өзі ... “Он ... ... боп, ой алдым,
жиырмамда бүкіл алшынымнан бой ... сөзі де ... ... Әйтекенің
бұл тұғырға қалай қонғанын мынандай бір ... ... ... кіші ... биі өліп елі ... ... Би ... жиылыс шақырады.
Бұл жиылыстың шақырылуына Төле мен Қазыбек те ұйытқы болады. Сонда көпшілік
Әйтекені ұсыныпты. Екі би ... ... ... ... ... ... ең ... қандай болады?- деп сұрақ қойыпты,
сонда Әйтеке:
–Дұрыс сөзге тоқтай білген, өзгені ... ... ... ... ... ... Төле мен Қазыбекке сол уақытта бір түлкіге кісі даулы болып
келіп отыр ... ... ... бала ... сен бере ... ... ... болдыңдар, айтыңыздар дегенде, біреуі-мен жаз басынан осы
түлкіні інінен бағып ... ... ... ... ... деп, бүгін ақ
қырау сонарда келіп інін қазып жатсам мынау “мен ізімен келіп індеттім” ... ... ... ... де ... ... Әйтеке екеуіне” түлкі арланба, қаншық па?-
деп сұрақ қойыпты. ... бірі ... ... екіншісі- қаншық дейді.
Әйтеке түлкіні “інінен бағып жүр едім” дегенге ... Төле ... ... қаншығын неге сұрағанын және “інінен бақтым” дегенге
неге бергенін сұрағанда, Әйтеке “үй әйелдікі, түз еркектікі емес ... екі би ... ... ... бала он ... баспын дейді, оңбаған
бала отызында жаспын дейді”- депті [84.211б.]. Сөйтіп, олар Әйтекеге ақ
баталарын беріп, ақ жол ... ... би ел ... ... басына түскен тұста кіші жүздің биі болған.
Оның Кіші жүзге бас би ... ... ... ... ... ... ... қауіп-қатер төнген, өзінің дербес елдігі
мен еркіндігін сақтап қалу үшін қазақ ... ... ... ... ... ... қарсы қарулы күрес жүргізуіне тура
келген аса ауыр жылдар ... ... ... ... Әйтеке елдің
бірлігін сақтап, мызғымастығын баянды етуге жастан ... ұлы ... ... ... ... ... қоғамында қалыптасқан саяси-әлеуметтік хал-ахуал
билердің құқықтық жағдайына, олардың қызмет аясына әсер ... ... ... қалдырғандай. Олар ру басы болумен бірге кәнігі сот қызметінде
тұрақты атқаруды дәстүрге айналдырады. ... ... ... ... үшін ... ... де тартылады. Қаз дауысты Қазыбек бидің
елшілікке барып, талай ... ... ... ... ... белгілі. Сонымен
қатар белгілі билер ел басқаруды ... тек қана ... ... деуге де болады [86.198б.]. Осы соңғы айтылған ойға ... ... ... онда ... дала ... ... уақыттарда елді басқарудың
мәні “билік ... ... ... еді.
Біз сөз етіп отырған кезеңде билердің іс қарауының үш нысаны болған.
Біріншісі, істі билердің жеке дара ... ... ... бұл ... ... отырып алқа болып қарауы. Іс жүргізудің бұл ... ... ... ол ... дау ... ... ... Қазыбек,
Төле биге итеріп,
Оларсыз жұмыс қылмайды.
Үшеуінің басы бірікпей,
Ердің құны тұрмайды...[58.204-205б.].
Ал істі қараудың үшінші сатысы ол “кеңес”. Онда өте ауыр ... ... ... 8-24 ... ... ... ... шешу “Жеті Жарғыға” сәйкес билер мен ... ... істі ашық ... ... ... көзінше қарап шешу рәсімі де
ешқандай өзгеріске ұшырамағанға ... Ол ... ... : ... ... в неприкосновенности сложившуюся процессуальную сторону суда,
которые носят, устный состязательный и гласный ... ... ... ... ... ашық ... бір ... түсуіне өз ықпал жасайды.
Ол заманда билер істі ашық ... ... ... ... Биге
дауласушы жақтардың өзі келіп жүгінетін болған. “Обе ... ... ... дел, по ... своему выбору обращались к одному или
нескольким биям ... ... Яғни биді ... еркі ... ... ... Бұл істі шешер алдында дауласушы екі жақты
бірдей тыңдап алады. Содан ... екі ... ... ... ... ... ... Егер қарсылас жақтар осыған келіссе, онда іс ... Ал ... ... іс одан әрі өз ... табатын.
Дауласушы жақтар өздерінің дәлелдемелерін ... ... ... ... ... айтасқ, жарыссөзге түседі, егер нақты айғақ болмаса,
онда ... әр ... ... ... ... мардымсыз болса, “ант-
су” ішуге жүгінген. Дау соңы әрқашанда “ала жіпті қиюмен”- тоқтам ... Бұл- ... би ... іс ... ... еді. Оны ... ... пайда болған деп ойлауға болмайды. Бұл сахара жұртындағы іс
жүргізудің сипаты өзінің өң бермес ажарын ... ... ... сақтап
келген.
Сөз соңында айтарымыз ... ... би ... ... тұрған дәстүрлі жолы Ресейдің отарлау саясатының ықпалымен адам
танымастай ... ... Бұл ... ... би ... ... ... жүзеге асырудың құралына айналады. Бұрынғы әділдікті ту
қылып ұстаған билердің орнына өзінің жеке ... ... ... май ... ... саны көбейеді. Би ... ... жолы ... ... ... ... баққан би болуды тек өз ... ... ... ... деп ... ... ... өмірге алып
келуге жол ашты. Міне осылайша ғасырлар бойы дала ... ... ... өркениет дамуында ерекше орны бар құрылым ... ... ... ... ... ... жоғалтты.
Ресей патшалығы би болудың дәстүрлі жолын құйтырқы саясаттың тезіне
салып, майдалап үгіп ... ... Сол ... жуан ... ... ... одан ... өзі жиреніп билерді ... ... ойда ... Осылай жалпы қазақ еліндегі билер институтын
жоюды көздеді.
2.2 Әйтеке “Билер Кеңесінің” мүшесі
Әйтекедей заңғар тұлғаның “Билер Кеңесіндегі” ... ... ... үшін ... ол ... ... қай кезеңде тарих сахнасына
шыққанын бағдарламай, ара жігін ажыратып алмай толымды пікір айту ... Оған ... бұл ... ... осы ... ... көңіл қойылып
арнайы зерттелмеуінен. Бірақ бұдан бұл мәселеге көңіл бөліп, ой ... ... жоқ ... ... ... ... қазақ қоғамындағы дәстүрлі демократиялық билік ... ... ... ерте дәуірлерден таратары хақ. Мұндай ұйымдар
елдің елдігін сақтап, іргесін берік қылу жолында ... ... дау ... Өйткені, оған халық жадындағы ... ... ... ... куә: ... ... ... “кеңесті іс келісе
берер, кеңесіз іс кері кетер”, ... ... ... санасады, әділетсіз
көптен адасады”, “әр ханның тұсында бір сұрқылтай”, “хан ... ... қара ... кеме ... Сондай-ақ, кезіндегі көрнекті қоғам
қайраткері, белгілі жырау Ақтамбердінің:
Өзенге бие ... орда ... ошақ ... бие ... ... ... бір құрар ма екенбіз.. [90.49-б.] деп ... ... ... ... ... ісін ... еске алып, сол күндерді армандауы тегін
емес.
Енді осы “Билер Кеңесі” қашан тарих сахнасына ... ? Бұл ... бері ... ұлы ... ... ... ... ажыратылмастай
құрамдас бөлігіне айналды және де өзі тектес “Хан Кеңесі” т.б. ... ара ... ... т.б. заңды туатын сұрақтар төңірегіне ойысып,
жауап іздеуге талпынып көрелікші.
“Билер Кеңесінің” тарих сахнасына шығу ... ... XVІІ ... де ... ... бар. Ал С.В.Юшков “ С конца
XVІІ Века Совет биев ... ... ... ... ... ... Билер Кеңесінің қай кезеңде өмірге келгеніне нақты
тоқталмай, оны хан ... ... ... ... дейді [93.103-б.]. Вяткин
болса: “Именно при ... ... ... особый Совет ... как ... ... ... ... ... бұл ... қызмет еткен уақытын тек бір ханның елді ... мен де ... ... Бұл ... жөнінде заңгер-
ғалымдарымыз ортасында да бір арнаға ... ... жоқ. ... ... Н. ... ... ... арқау ете отырып, былай дейді:
“Казахское ... ... что ... биев” существовал” еще во времена
полу ... ... (“ ... ... түбі бір, сөз ... ... би”) ... Тауке “Совет биев” созывался изредка (непостоянно), только при решении
важных вопросов” [96.66-б.]. Ал С. ... ... ... сөз қыла ... аппараттың құрамында үлкен өзгерістер болды. Атап айтатын
болсақ, басқару процесінде бұрып ... ... ... кеңесі” енгізілді”
[97.10-б.] деп жоғарыдағы пікірге ... ... ой ... ... ... ... ... туралы өзіне дейінгі пікірлерге тоқтала
отыра, XVІІІ ғасырдың соңында Есім хан тұсындағы “Хан ... сол ... ... түрі деп, ... ара ... ... [98.51-52-
б.].
Біздің ойымызша “Билер Кеңесінің” бастау алар нәрлі өзегі әріде жатыр,
ол сақ дәуірінен басталады. ... біз ... ... шешу ... дәуірлерде кеңестердің шақырылып тұрғанынан хабардармыз. Мысалы;Т.
Жұртбаевтың еңбегінде “ Сол кезде сақ тайпасының Ұлы ... биі ... ... елшілікке келді [71.218б.] деген дерек келтіреді. ... ... ... ... ... Томиристің Зал атты ақылгөйі де
[99.32-б.] болған. Бұл ол ... ... ... ... табылады.
Ал ғұн дәуірінде мұндай кеңесуші органдар белгілі саяси ... ... ... ... қоғамдық мәні бар ... ... тек ... ... өтіп қана өмірге жолдама алатын болған. Ол туралы
“Жаңа жылдың алғашқы айында мемлекет басшылары ... кіші ... ... ... ... ... ... барып, кіші жиын
өткізетін болған. Ал айдың ... ... ... (Айдаһар қалаға)
барып, үлкен жиын өткізген. Күзде жылқы қоң жинаған кезде, Дәйлин ... ... жиын ... ... ... ... ... арнап
құрбандық шалған, мал-жанның ... ... ... Көріп
отырғанымыздай бұл уақытта елді билеу ... екі: ... және ... ара ... ажыратылғанын байқаймыз. Сонымен бірге ... ... мен ... да ... ... Бұл органдардың
елдегі беделінің артқандығы соншама олармен елді билеушілер де ... ... Л. ... ол ... “ Б.з. д. ІІ ғ. Мүде мен ... тақты өсиет бойынша өздерінің ұлдарына қалдыратын, ал оларды
кінәздар мен ағамандар кеңесі ... ... ... Бұл ... елінде де жалғасын тапқан. Біз оларда “Ақсүйектер кеңесінің” болғанын
және ... елі үшін ... ... ... ... Бұл ... ... елдегі ішкі экономикалық маңызы бар ... ... ... ... ... ... ... мәселесі бойынша да өз
ұйғарымын шығарып отыратын орган ... ... ... ... елдің арасында
болатын “бейбітшілік пен іліктілік” келісімін жасауды да талқылап отырған.
Ал ел ... ... сол ... ... ... ... отырған. Ел
ішіндегі ру мен рудың арасындағы дау - шарға да ... ... ... ... - ... да ... ... ел билеу дәстүрі түрік дәуірінде де өз жалғасын табады.Ол жөнінде
Күлтегін ескерткішінде мынандай жолдар бар: ... ... ұлық ... ... ... ... / 102.168б./. Кейінгі оғыз заманда кеңес
шақырудың белгілі жоралғысы да қалыптасқанға ұқсайды. ... ... хан ... ... Қара жердің үстіне ақ атауын тіктірді. ... ... ... Іш оғыз, тыс оғыз бектері Байындыр ханның сұхбатына
жиналды ... ... ... бұл ... да ... ата ... үшін ... жерлерге барып құрбандық шалып отырған.
Бастауын сонау сақ ... ... бұл ... ... көшпелі мемлекеттегі
билік тетіктерін ұйымдастырудың бірден-бір негізгі жолы ... ... ... ... ... екі түрі ... бастайды, ал қазақ
хандығы дәуірінде ара жігі ажыратылған дербес екі ... ... ... ... айта ... ... Ұлы Шыңғыс ханы алғашқы кезде бұл ... ... ... ... ... ... ... хан көтергенге 12
рудан барған бидің бір Майқы би деген аңыз бар.1
Бұл ... ... ... ... отырсақ, біз мынандай бір
ерекшелікті аңғарамыз. Бұл ... ... ... белгілі бір кезеңдерінде
үлкен күшке ие болып, ал ... ... ... те ... отырған.
Тағы бір ерекшелік, ол органдардың қызметінің өрістеуіне елді ... ... ... ... ... Оған ... Мөденің, түрік дәуіріндегі
қағандардың, қазақ хандығындағы хандардың /Әз-Жәнібектің, Қасым, ... т.б/. ... куә бола ... Мәселен, аңызда бір шындық бар
десек, Әз ... ... ... оның ... биі ... ... Қазақ хандығы дәуірінде кеңесші органның екі түрі белгілі болып
қана қоймай, оның ... да екі ... ... ... ... ... ... белгіленгені байқалады. Ол жөнінде қытайлық ғалым Әкімханұлы
Еркіннің келтірген мына дерегіне ... ... ... Қазақ хандығы
тұсында хандардың билік жүргізу органы Тағанақ Кеңесі мен ... ... ... бөлінген. Тағанақ Кеңесі жылына бір рет өткізіліп отырған, оның
ауқымы кең, қатысатын адамы мол болған, оған ... ... ... ... ... билікті билер, қолбасылар, жыраулар қатысқан. Онда
хандықтың ірі-ірі мемлекеттік істері талқыланып, ел ... ... ... ... шешім жасалатын болған, алдағы жұмыстар, халықтың соғыс
дайындығы талқыланып, соған сәйкес жарғылар қабылданған.
Тұрымтай Кеңесі шағын ауқымды болған. ... ... ... шұғыл кезде
жұмасына (жылына) бір рет өткізіліп отырған. Оған хандықтың негізгі билері,
он мың басылар, ... бас ... ... қорғайтын төлеңгіттердің бас
қолбасшысы, ханның орда жұмысына араласа бастаған балалары қатысып отырған.
Мұнда, көбінесе бір жұмалық, бір айлық ... ... ... ... ... ... ... шұғыл істер жөнінде шешім
жасаған [105.6-б.]. Сондықтан да болар ел жадында ... ... ... ... ... ... осы ... қоғам өмірінде билер мен қатар жыраулардың рөлі де арта
түседі. Оған қазақ ханы Есім ... ... ... ... ... ... ... Бұл уақытта билер, жыраулар халық сүйеніші, жоқшысы болумен
қатар, олар хан саясатын рулы ел ... ... ... ... ... би сырт айналса, халықта теріс бұрылған. Билермен, ... ... ... олар ... ... қарамай ащы шындықты
төгіп салған. Мысалы Жиембет жыраудың Есімханға:
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есім, сені есірткен.
Есіл де ... ...... деп батыл сөйлеуі соған дәлел.
Сонымен ... ол ... ... дербес биі Досмұхамбедті қатты құрметтеп
сыйлаған. Есім ... тағы да ... ... дара ... ... ... түседі. Бұдан біз билердің тегеуірінді күшке айналуы тек ... ... оның ... ... ... ... ... көшпелі қоғамның өзіндік даму заңдылықтарына бағына отырып, ... ... ... ... ... тартылған теңіздей” бәсеңсіп
отырғанын көреміз.
Ендігі бір мәселе ол Билер Кеңесі мен Хан ... ара ... ... ... Шын мәніне келсек бұл органдар бірімен - бірі тығыз ... орай ... ара ... ... ашып ... үшін ... тарихи
деректер легі де жұтаңдау.
Сонда да ... ... ... ... зер ... болсақ, екі
органның екі түрлі шаңырақ ... ... ... ... тығыз
байланыстылығына қарамастан бөлек-бөлек ұйым екендігіне ең алғаш ұлағатты
ғылым, ... С. ... ... ... ... Кіші Хан Кеңесі, десе
екіншісін Үлкен ... деп ... Кіші ... ... ... “Малый
ханский совет представлял собой ... ... думу хана ... ... и решениями помогала правителью в устройстве как личных,
так и государственных отношений. Круг вопросов, ... ... ... ... ... ... внутренней и внешней политики
государства. Не все члены совета обязательно находились при хане. Некоторые
кочевали со ... ... и ... по ... ... хана” [107.118-
б.]. Әрмен қарай үлкен кеңес жөнінде: “В ... ... ... роль играли
рядоначальники- крупные бии и старшины. В нем часто решались вопросы,
относящиеся к ... ... и ... ... территорий, способы
достижения спокойствия, прекращения барымты, примерения враждующих ... ... с ... ... войны и мира [Сонда.119-б.]. Бұл
кеңестердің қоғам өмірінде үлкен беделге ие болған ... көп. ... ... хан ... еді. Осы ... бұл ... ... жүйесінің күре
тамырына айналады. Дәл осы уақытта кіші кеңес “Хан кеңесі”, ал үлкен кеңес
“Билер кеңесі” деген атпен ... ... ... ... әлем ... ... ... ба? Олардың жоғарыда
аталған қазақ даласындағы билік тұтқалары мен ұқсастығы қандай болды. Міне,
соған тоқталып ... ... ... орыс ... ... ... ... пен Псковта бұл “Боярлар Кеңесі” “Оспода” деп ... ... ... Кеңесі,” “Ал ... ... ... ... деп ... ... ... тарихында “Ұлы
Вальный Сейм” деген орган болған, Молдавияда жеті боярдан тұратын “Бояр
Кеңесі” ... ... ... ... ... - “дарбази” екі
кеңеске бөлінген. Ол туралы: “В XVІІІ веке в картли – ... ... ... в виде ... и ... ... Большой совет
собирался в торжественных случаях ... ... ... ... ... гостей), а также для решения особо важных вопросов. Малый Совет
был постоянно ... ... при царе и ... из ... ... лиц ... ... бізге қазақ даласында
аталған ... ... өте көне ... келе ... ... ... ... топырағында ту тіккен мемлекеттердің Евразия құрлығында ... бойы ... ... ... онда осы сар ... билік құру
дәстүрінің ол мемлекеттерге де ықпал етпей қоймағанын айтпай ... ... ... “Билер Кеңесі” Тәукенің билік құрған тұсында өзінің
бойына заң шығару, кеңесшілік ... ... ... ... ... ... жүзеге асырған ерекше құзыретті орган болды. Бұл сол кезеңдегі
көшпелі шаруашылық жүргізу қажеттілігінен туған үрдіс еді. Ол сол ... ... ... ... ... ... әмбебап ұйым
болған.Қоғамдағы саяси күштерді ымыраға келтіруші, ... ... ... бір тежеуші күш болып табылды.
“Билер Кеңесі” жылдың белгілі бір мерзімінде, яғни мамыр айында Сайрам
маңындағы Мәртөбеде, ... ... не ... ... жыл ... ... тұрған [95.328-б.]. Жиылысты шақыру “Жеті
Жарғы” заңында көрініс тапқан болатын. “Жыл сайын ... ... мен ... ... ... дүйім халыққа ортақ, маңызды мәселелерді талқылау
үшін белгілі бір орында жиынға ( құрылтайға) жиналып отыруы тиіс”1. Мұндай
жиынға олар ... ... ... болған. Бұл Билер Кеңесінің
тұрақты, бір қалыпты міндетті ... ... Ал ... ... Билер
Кеңесі елге қауіп төнгенде, соғыс ... ел ... ... ру ... ... ... ... шақырылатын болған.
Сондықтанда бұл билер кеңесінің ... тыс, ... ... ... ... ... ... жадындағы “Күлтөбенің басында
күнде кеңес” деген сөздер сол кезеңнен хабар ... ... ... ... сол ... ... елінің орталығы болған, табиғаттың
қазаққа берген сыйы. Сондықтан да бұл жерде “Билер Кеңесінің” ... ... Бұл ... ... ... ... игі жақсылары соңғы тынымын
алған. Сол себепті де билер онда ... ... деп ... ... бағып күнін күйттеген халық болғандықтан қыстан аман шығып, елдегі
жаз жайлауын, күз ... ... алты ай ... өз ... ... мен руды ... ... соғар келелі жер дауына, жесір дауына т.б.,
дауларға қатысты шаруаларды бір-жақты қылу үшін ... ... ... ... құрамы сол уақытта атақ-даңқы бір рулы елден асып, бүкіл
қазақ жұртына мәлім болған жүзден жүйрік, озық ойлы би, ... ... ... ... да, ... ... ... тиген, үлкен есімді
батырлар. Олар сонымен қатар сыншы, әрі билік айта ... би де ... осы ... дейінгі әдебиеттердегі және халық есінде сақталып қалған
билер кеңесінің мүшелері болған билерге тоқталайық. Ол ... ... ... “Тәуке хан тұсындағы Билер Кеңесінің көрнекті өкілдері:
Ұлы жүзден Үйсін Төле би Әлібекұлы, Орта ... ... Қаз ... Қазыбек
би, Тайкелтір би, Байдалы би, Шақшақұлы Жәнібек (би әрі батыр) Шеген ... би, ... би. Б.Қ) Қара ... би, ... би ... би Б.Қ) ... т.б. болды.1 Оған С. Созақбаев, Досай, Сырымбет, Қабек, Даба, Есейхан,
Жалған, Ескелді ... ... мен ... ... Сонымен
бірге: Ержан би, “Сылқым” дейтін Жүсіп би, Көкі би, ... де ... ... ... Бұл ... ... ... би, батыр
шешендермен т.б. ... ... Әнет би ... ... ... ... пірі ... Мәті би, Болпыш би Мұхамед би, әкелі балалы ... ... ... би, ... би, ... Атығай, Сары би, Алда ... т.б. ... ... Бұл ... бірлікті уағыздаған бүлік халықтың
деңгейге жеткен батырлар мен ... ... да ... халық есінде
ұмытылмай сақталуы заңды нәрсе.
Билер Кеңесін басқарушы тұлғаны Төбе би деп атаған. Бұл ... ... Ара би ... ... ... ... оны сот ретінде түсінетіндер
де бар.3 Біздің ойымызша Төбе биді біржақты түсінуге болмайды. Ол өзінің
бойына ... ... ... әмбебап лауазымды тұлға. Ол
тұғырға тек өте таңдаулы билердің биі ғана ... ... ... ... ... болсақ, ең алғашқы кезде Билер Кеңесіне ... ... ханы ... ұқсайды. Ал кейіннен барып Билер Кеңесін
Төбе би өз ... ... ... Бұл ... ... ... өте ... ойнаған. Төбе бидің Билер Кеңесіндегі қызметі, біріншіден, ... ... ... ... ... ... жерін анықтап, оны кеңес
мүшелерінің талқысына салу, екіншіден, ... ... ... ... ... ... айқындау (ханмен бірлесе отырып) ... Біз ... ... Төле бидің басқарғанын білеміз. Ол ... хан ... соң ... оның ... ... ... Ол ... әкесіндей басшылық ете алмайды. Бүкіл ... ... ... ... өзге хан, билерге жетекшілік етуді Төле биге жүктейді.
Сөйтіп, ол ... аға, Төбе би ... ... ... ... ... сөйтіп қазақ даласына бостандық орнату жолында билігімен бірге әскер
басшылықты да өз қолына алады” ... Ал ... ... Төле биге
дейін Әлібек Құдайқұлов Төбе би болған4 деген де пікірді кездестіреміз.
Бір ерекшелігі “Билер ... ... елі үшін ... бар ... ... ... қаралған. “Кеңесте” қаралған ... ... ... ... сипаттарға топтауға болады:
– Бүкіл қазақ еліне қатысты заңдарды, жол, жоралғыларды талқылап
құптау ... ... ... ... ... ... қазаққа танымал батыр, билердің т.б. бас бұзарлық істерін
қараған;
– Елдің қол бастар бас сардарын ... Сырт ... ... ... талқылаған (елшілерді
белгілеу т.б)
– Көші-қон (жайлау, күздеу, көктеу)
– Рулы елге іріткі ... ел ... ... ... ... Үлкен даулы істерге байланысты билердің шешкен істерінің дұрыс
бұрыстығын талқылаған;
– Ел бірлігінің ұйытқысы болған пірді сайлаған.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... шақырылатын жиылысқа дейін бұзылмайтын.1 Барлық ру-тайпалар
үшін ... ... ... ... Ал егер ... ... ... шаралар қолдануға, әкеліп соғатын болған.
Әйтеке би өзімен пікірлес билер Төле, Қазыбек, т.б. біріге отырып елдің
мызғымастығын баянды ету үшін ... ұлы ... осы ... Кеңесінде”
жүзеге асырғаны шүбә келтірмейтін ақиқат. Осылардың белсенді қызметінің
арқасында билер ... дала ... ... лебі ... ... және ... ... айналған бірден-бір тұтқа.
Жоғарыда аты аталған үш бидің ежелден келе жатқан ел билеудің ... ... сол, олар бұл ... шынайы халықтың мүддесін
қорғайтын, елдің басының ... ... ... ... ... Олар осы игі ... ... тұрды. Әйтеке би кіші жүздің бас биі болып
сайланғаннан кейін көп уақыт өтпей, “Хан кеңесі” мен “Билер кеңесінде” ... ... ... мүше болып сайланады. Бірақ та бұл жерде бір нәрсеге
көңіл бөлу керек. Ол Әйтекенің оған дейін ордада болып ... ... ... жағасын көруі еді. Бұл біздің ойымызша, оның ордадағы игі істерді
бойына сіңіріп, шәкірт болып ... ... ... ... ... ... ... Кеңесіндегі қызметін ширек жастан асқанда бастайды. Әйтекенің Билер
Кеңесіне мүше ... ... оның ... өте бір ... ... кезеңі
еді. Дәл осы уақытта жастығына қарамастан би ... ... ... ... ұйытқы болды. Әйтекенің әр түрлі қоғамдық-саяси құбылыстарға
байланысты ... ... осы ... ... оның ... ... Ол кеңес мүшелерімен тізе біріктіре отырып, ел дауынан бастап
мемлекеттің ... ... ... аялы ... ... ... ... заманнан келе жатқан ел жадында сақталған аталы ... ... ... тұсы осы ... дөп келеді. Оның бұл
Кеңесте атқарған қызметі ұшан-теңіз. Бірақ та ... ... оның ... қызметін ашып көрсететін нақты деректер жоқ. Сонда да ... ... ... аңдай отырып, оның кеңестігі қызметін мынандай бағыттарға
бөліп қараған болар едік. Бірінші, ... ... ел ... ... ... -қайраты. Қазақ халқының тірегі, тұтастығы оның ... еді. Оны біз ... ... ... мына ... ... “Елдің бағын ашпаса, ер мұратқа жетер ме? Ердің сағын сындырса, ... ... ме? Ел ... ері, ер ... бола ... ... бағы ... ме? Есті еріңді ер ... ... өзің ... ер ... іргеңізден жау кетпей, төріңізден дау кетпей, сойқаннан
сойқан жолығып, сорларсың да ... Ел ... - ... ер ... ... ... - түбі ... сүрінбей, келешегін күйттеген-
түбі қоймас сүйінбей. Жетелі ер адаспас- бабадан қалған сөз бар ғой, ... ... ... қалған із бар ғой деген екен. ... ... ... ... болған. Осы жерде үш бидің алдында талай томаға
тұйық істер нараду тауып жатқан ғой. Осылай үлкен істі ... елге ... ... ... “Кеңестің” қорытындысы ретінде бір аталы сөз айтып
тарқасуды да ... ... бір ... тарқарда үш би ойларының бір ... ... бір ауыз ... ... жеткізіпті:
Төле би бірінші болып:
Шешендіктен не пайда
Артында сөзі қалмаса?
Батырлықтан не ... ... ... не ... ... не пайда?
Шариғатты өзгертіп,
Нашарларды алдаса,- депті.
Екінші болып Қазыбек:
Үй жанында биік төбең болса,
Ол ерттеулі аттан кем ... ... ... болса,
Ол жазылған хаттан кем емес.
Ей, біз үш жүз, үш қазақ көріспейік,
Асылы бізге керіскен жөн ... ... ... ... ... адам ... оның арты ... шоқ.
Біз үш керіспейік, келісейік.
Ал, керісе қойсақ, үшеумізге де бірдей,
Хандық түгіл ондық жоқ.
Мен жиырма тоғыз ... ... кіші ... ... әрі ... әрі ... ... үшеуі маған жайсыз, сендерге жоқ [111.45-46-б.].
Ордабасындағы бір жиыннан қайтарда үш би халық сұрауы бойынша ... ... ... ... ауыз сөз ... ... Төле би ... Биікке шықсаң көзің ашылады,
Жақсымен жолдас болсаң зейінің ашылады,-деген екен.
Қаз дауысты Қазыбек:
- Аты жаманның арманы кетеді,
Баласы ... ... ... Іле сөз ... ... Алланың қалағаны- азан,
- Пенденің қалағаны-қазан…[112.52-б].
Енді бірде ел бірлігін ойлаған үш би қазақ елінің ... ... Пір ... ... елдің ең басты діни ақылшысы, ... ... ... “пір сайласақ кімді сайлаймыз” деп, Ерсейітменбет,
Мағыз аман, Сопы Әзи ... Әзиз Б.Қ) ... ... ... ... ... екенін шеше алмай жатады. “Сонда халық былай ... ... ... үшеуін не қасиеттері үшін ... ... ... ... кереметі артық кісісін сайлайық деп үш ... ... ... ... үшін бір ... жолы деген буаз сиыр бар сол сиырдың
ішіндегі бұзауы ұрғашы ма, еркек пе? Түсі ... ... ... ... аман әулие: “бұл сиырдың ішіндегі бұзауы ұрғашы ... ...... ... ... ... бұзау бар”- дейді.
Сопы Әзи (Сопы Әзиз Б.Қ.) ұрғашы, ақ ... ... ... бар ... ... ... қараса, ұрғашы ақ құйрық қызыл бұзау шығыпты. Сопы ... ... ... өтті деп оны пір етіп ... Енді осы пір қай ... деп ... ... Төле би өзінің, Қазыбек өзінің уәжін айтып,
пірді өздеріне қалғанын ... ... ... би ... олай демеңдер
атам қазақтың мұрасы бар. Мысалы, бір атадан үш ... ... олар ... ... ... тиісті малы 100 қой, 10 түйе болса, сол малдан
екі үлкеніне он ... ... қой, ... ... екі түйе беріп жібереді.
Еншіден қалған тоғыз түйе, тоқсан қой үлкен үйде қалады. ... ... ... ... ... Қария қарт өлсе асына, бата ... ... ... ... ... ... қызға жасау жасауға керек. Және
бұл пір сайланғанда қазақ халқының қасиетін сақтау үшін де ... ... ... ... ... пір кіші ... қара шаңырақ
бізде тұрады депті. Сонда пір сайланған Сопы Әзи: ... ... ... атымның тізгінін бос жіберейін. Шығысқа жүрсе ұлы жүзде ... ... орта ... ... ал ... ... кіші ... қаламын депті.
Сонда Қазыбек би: ол шұбар ат өзінің жем, жоңышқа жеген жеріне кетеді, онан
да пір кіші жүз елі ... ... ... ... Олар ... ... бата
істесіп тарасыпты [113.8-10-б.]. Әйтеке Билер Кеңесінде бұдан да ... ... ... бас сардарын сайлауға, румен рудың теке тіресіне алып
келетін көлемді даулы істерді қарауға қатысып, ... ... ... ... бітімін табуына талай себепкер болған.
Енді біз осы жерде Әйтеке бидің ... ... ... ... ... ... ... келіп отыр. Өйткені, Билер Кеңесінде
қаралған істер ең алғаш Хан ... ... ... ... осы
жерде белгілі іс бойынша алғашқы пікірлер сарапқа салынып, бір түйінді ойға
тоқайласуға қарай қадамдар жасалатын. Былайша ... Хан ... ... алдын ала қарау сатысы сияқты. Осындай жиындарда Әйтеке би өзін
ойландырып жүрген түйдек-түйдек ойды ... ... ... ... 1698 жылы өткен сондай бір хан кеңесінің мәжілісінде Әйтеке ... ащы ... ... ... ... ... ... қазақ елінің дербестігіне қауіп ... ... ... ... не ... қалмақ.
Бұлар бір қолын қанға малып жүріп, ... ... ... билегеннен
айрылғысы келмейді. Төрелермен ала жіпті үзетін кез келді. Әр төбеде, әр
сайда қалмаққа аяқасты болып ... ... ... руларын біріктіріп, халық
жасағын құрып, сардар бола алатын адамды тауып ... ... бір ... ... ... ... тағы да аса маңызды мәселе қояды. Кеңесте
төре мен сұлтандарды айтқанына ... ... ... хан ... ... Біздің жоңғарға қарсы күресімізге сенімді одақтас бола алатын тек
орыс патшалығы. Орыс ... ... ... ... ... орыс ... соғыс көмегіне
мұқтаж екенімізді ашық айтып, арнайы хат жазайық. Елші жіберейік.
Олар қандай шарт қойса да ... ... ... ... одағын құрайық,-дейді.
Сонда Әйтеке би:
- Тазыдан қашқан түлкі қақпанға тап ... ... ... ... ... ... қазулы орға түсіріп, ақыр заманға дейін орысқа
бодан етіп ... ... ... Әкең Жәңгір
қалмақтармен соғыста жекпе-жекке шығып, кебін кигенін ұмыттың ба?
Ұлың Сұлтан қалмақтың қолында тұтқында. Енді ... ... ... ... ету ме? ... елге болса да, мойнымызды ... ... ... ... дейді де, Тәуке ханның бұл
ниетінен ... ... ... [37.2-б.]. Әйтеке би қандай елмен
болсын, терезесі тең қатынасты жақтады. Ешқандай елге ... ... ... Ал орыс ... өте бір ... ұсынды. Ол бұл мәселеге байланысты өте қатаң бағыт
ұстаған. Неге десеңіз Әйтеке би орыс ... ... шын ... ... ... ... ... қазақ жері мен оның
байлығын иемдену, елінің стратегиялық қауіпсіздігінің құралына
айландыру еді. Әйтеке ... ... ... ... сол ... ... бастан өткерген, үзеңгілестерімен керісіп те қалған
тұстары болған. Әйтекенің бұл сақтығы бекер емес екендігін, ... ... ... ... елі оның ауыртпалығын жон арқасымен
сезінді. Оның бұл көріпкелдікпен, білгірлікпен айтқан өзекті ойына
кезінде ... ... ... ... замандастары
күйінеді. Төрелермен арадағы жіпті үзу керек деген ойы ... ... шара ... ... бұрыннан келе жатқан дәстүрлі ел
билеу, тетігінің күнінің өткендігінен хабар беретін көрегендік
еді. Бірақ та елдің игі жақсылары бұны ... ... ... ... ... ел ... ... Сондықтан
да, бұл ойынан жатса да, тұрса да бір мезетте шықпаған. Өйткені Әйтеке ... ... ... ... үшін бір ұрымтал, елдікке сын болатын ... ... Тек ... ... ... іздеу керек. Ол үшін ширақ
қимылдауға, мойымауға ... Бет ... ... ... ... болды.
Ойымыз дәлелді білу үшін біз 1699 ... ... ... ... ... ... ... беруді жөн көріп отырмыз. Онда Әйтеке қазақ
елінің басшылары мен игі жақсыларына былай ... ... Ат ... сіздердің байлығыңыз халыққа қорған бола алмайды.
Кейбір мансапқұмар төрелер қалмақпен қақтығысымызды өздерінің бас
пайдасына бұрып, хан тағына отырайын ... есек ... арам ... ... жүр. ... ... - ел ... басшының мұраты
халықты тығырықтан алып шығу. Елінен ... ер ... ... ел ... ... қысқы, жазғы, күзгі
қонысын, соғыс жағдайын есепке алып белгілеу ... Малы ... ... Қарақұрымының ішіне қарай көшіріп, қалмақпен
соғыс бастағанда нөкерлерді ат-көлік, азық-түлік, ... ... ... жағдай жасалуы қажет. Көрініп тұрған
қырғынның алдын алмасақ халық барлығымызға лағнет айтады,- ... ... ... ... ... елінің жағдайын
білетін, саясаткер екендігін көрсетеді. ... ... ... ... ... бұған да мән бермей, аяқсыз қалдырды.
Әйтекенің ... соны ... ... ... да, ... елдің
басына зобалаң болып туатын “ақтабан шұбырынды, алқа көл
сұламаның” зәубәті ... па ... хан ... ... соң билер Кеңесті құруды бірте-бірте
саябырсытқандай. Тек енді ... ... ... ... ... ... шаруаға айналады. Кезіндегі елдің сүттей ұйыған тыныштығы бұзыла
бастайды. Сонда да ... үш ұлы би ... ... ... ... ... ... соңына дейін жан салады.
Кейін билік жүргізудің ежелден келе жатқан бұл жолы ... ... ... ... ... Арынғазы, Жәңгір хан, Кенесары тұсында ... ... ... Соның ішінде Абылай хан бұл билік тұтқасына көп
мән берген. Сондықтан да болар ... ... ... ... ... ... наразылықтар тудырмай орындалатын болған. Ол ... ... ... биді ... ... ... ... істерді олармен
кеңесе отырып талқылап, ақыл-ұсыныстарына көңіл қойып отырған. Сол сегіз
биді, “сегіз жарғыш” деп ... ... ... ... ішкі ... ханы Жәңгір 1827 жылы он екі биден тұратын билер
кеңесін құрады [115.117-119-бб.]. Бірақ та бұл ... ... ... замандағыдан мүлдем басқа еді. Ол былайша айтқанда хан ... үшін ... ... ... ... ... ... Қандайда
болмасын өзгерісті жіті бақылап отыратын халық, оның мәні мен ... ... ... елдігіне қауіп төндіруші құралға айналып бара жатқандығын
дәл меңзеп ... өлең ... ... ... ... ұлы ... қонады.
Ұлы бидің кеңесі ұрулы елге болады.
Шүңкиген қара суға, шүңкиген билер қонады.
Шүңкиген бидің кеңесі, шүметейде ... ... ... би ... ... заңын қабылдауға қатысушы тұлғаның бірі
Қазақ елінде биліп айтып жол- жоралғы, ... түзу ... ... ... ... ... Оның алғы ... сонау сақ дәуірінде
өріле бастаса, кейін ғұн, үйсін, түрік заманында үлкен толымды логикалық
негізге сүйенген, ... ... ... ... үлкен-үлкен заң жүйесіне
айналған. Сондықтан да қазақ еліндегі жол-жоралғы түзудің төркінін сол
дәуірден іздеу жөні ... ... ... грек елінің талай ұламаларын
шешендігімен тәнті қылған скиф Анахарис гректердің зорлық- зомбылыққа қарсы
заң шығара отырып, төбелесте осы зорлық-зомбылығын ... ... ... ... ... та ол ... ... өнерін ел
кәдесіне жарата алмай кенеттен өмірден озады. Кейінгі ғұн, ... ... заң ... ... ... осы сақтардың тұсында
қаланған болатын.
Ғұн мемлекеті тарих сахнасына шыққанда, мемлекеттіктің ... ... ... ... ... еді. Оларда мемлекеттің негізі
болып саналатын ... ... бар заң ... ... Бұл ... ашық мәліметтер өте аз. Бірақ соған қарамастан біз бір ... айта ... Ол ғұн ... ... сол ... ... шақырылып
тұратын “ үлкен кеңестер” мен “кіші кеңестерде” жіті талқыланып, ... ... өтіп ... жолдама алатындығы. Енді осы ғұн елінің игі-
жақсыларының кеңестерінде талқыланып, өмірге жолдама ... ... ... Бұл ... қытай деректері былай сөз қозғайды: “
Сиуцнудың заңы ... ... не ... салып, адамды өлімші етіп
жаралағандар өлім жазасына ... ... ... ... ... ... қылмыс жасағандардың беті тілініп, ауыр ... өлім ... ... ; ... ... ... он
күннен әріге созылмайды. Жалпы алғанда мемлекетте мұндай қамауға алынатын
қылмыстылар онша көп болмайды ... Бұл сол ... ... ... жоқ ... ... жол-жоралғысынан кіші-гірім үзінді
ғана. Қарап отырсақ ел билеушілердің халқына заң жасау ... де ... ... ... ... дунхулардың бір тармағы
сиәнбіилерден шыққан ел билеуші Таңшыхай даулы мәселелерді шешудің ... оның ... ... оны ... бұза ... ... ... көңілінен шығуы қажет деген ойды олар о бастан ... ... ... бұл жолы ... ... ... Түркі дәуірінде өз
сабақтастығын табады. ... ... ... айтсақ, Бумын қаған
тұсында түрік жұртының ... ... қылу үшін ... ... ... өткізіліп, жарамдысы қалдырылып қоғам дамуына жауап бермейтіндей
ысырылып тасталып, ... ... ... ... ... ... олардың заңы былай сараланып көрестіледі: “Қылмыстық ... ... ... кісі өлтіру, біреудің әйелін зорлау, ат
ұрлау - өлім жазасымен жазаланады. ... ... ... оған мүліктей
ауыр айып төлетеді және оны сол ... ... ... ... ... ... зақым үшін айыпты сол зақымының ... ... ... ... ... көз шықса , айыпты қызын береді, егер қызы болмаса
әйеленің дүние-мүлкін береді. Ал дененің ... бір ... ... ... ... Ат ... ... зат ұрлаушы сол ұрлағанының құнын он есе
етіп ... ... Бұл ... төру [119.31-35-б.] деп
аталған. Ол сол ... ... ... ... ... кеңесінің
сүзгісінен өтіп, ел кәдесіне жарарлық құралға айналған. ... ... ... ... бірінен - бірі алшақ кетпейтін сияқты. Ол ... ... ... ... ... Бұл іс ... ... әрмен қарай өрби береді. Бұны Қорқыт Қарақожаұлы жүйелеген, ел
есінде “Қорқыт айтыпты” деген ... ... ... іс ... ... мамық - бөз болмас”, “Өлген кісі ... т.б. [ ... ... ... ... қазақ тарихындағы екінші Майқы тұсында өз жалғасын табады.
Тарихи деректерге сүйенсек Майқы би XІІ ... соңы мен XІІІ ... ... ... ... ... ... бірі. Сонымен қатар, ол
Шыңғыстың үлкен ұлы ... да ... ... оның ақылгөйі болған деген
аңыз бар. Майқы сол тұста белгілі жол-жоралғыны ... ... ... ... ... жеті ... ... қамтитындай. Бірақ та бұл заң
кімдерге арналып шығарылғаны, ол қандай аумақты қамтығаны туралы ... әлі ... ... ... ... бұл заң XІІІ ғасырдың 20-
30 жылдарындағы Жошы ұлысының қарамағындағы елде қолданысқа ие болған ... ... ... ... сол онда сол ... ... көшпелі
жұртта үстемдік құрып келген “талион қағидасын”өрелі жол - жоралғылармен
ауыстыруға бағыт ... ... заң ... ... ... өз жалғасын тауып жатқан.
Оның жарқын айғағын біз қазақтың бір туар ... бірі ... ... ... да көре аламыз. Жәнібектің жарғысы өте ... ... ... ... ... бірі ... ... Бірақ та оның толық
нұсқасы әзірше табылған жоқ. Бұл ... ... ... еңбегінде келтірілген.2 Одан әрмен қазақ еліндегі заң түзу
қызметі Қасым хан тұсында өз жалғасын ... ... ... қазақ
мемлекетінің іргесін нығайтуда ерекше роль атқарған тұлғаның бірі ... ... ... оның ... ... заң ... бір жүйеге түсіріп,
уақыт талабына бейімдеп, жаңа серпін беруінде еді. Ол жөнінде: “XV ғасырдың
соңы мен XVІ ... ... ... ... ... өлкесінде діни
үгіт жүргізіп, шариғат қағидасына бой ұсынуды ... ... ... бағумен өткізетін халық бұқарасына шариғат қағидалары қиынға соғып,
оған селсоқ ... ... ... ... шариғатты кіргіземін деген
хандарға халық бұқарасы қатты наразылық білдіріп, ... ол ... ... Бұл ... ... ... білген Қасым хан, саяси
жағдайдың шиелініскен кезінде, халық ... , ... ... , ... ... қарсы тұрмай қайта олармен бірігіп, шариғат заңын ... ... ... ... ... Сөйтіп , халықтың тілегіне
жақын әрі ерте заманнан оларға ... ... ... заңын жаңадан
күшейтті.
Халық Қасымның шариғатты алмай, ежелден қалыптасқан билер заңы – ... ... ... ұнатып, оны “Қасым ханның қасқа жолы” деп ... ... ... Шын ... бұл ... ... шыққандықтың
көрінісі. Халық Қасымның мұндай қадамына дән риза болғандықтан, ол заңды
“Қасқа ... деп атап ... ... ... ... деп әбден жүріп-жүріп
сүрленуге айналған жолды, “қасқайып ... ... деп ... ... ... ... адамды, “нар қасқа” деп нағыз қасқа жылқыны
айтады. Бұл ... ... біз ... ... ... ... аңғарамыз. “Қасқа жолда” ертеден келе жатқан ... ... ... көрсететіндей.
Бұл заңда ғұлама ғалым Ә.Марғұланның айтуы бойынша құқық ... ... ... ... ... заңы /Жер дауы, мал-мүлік/
2. Қылмыс заңы /ұрлық кісі өлтіру, талау,шабу/.
3. Әскери заң / ... ... ... ... ... ... ... Елшілік жоралары / майталмандық шешендік, халықаралық қатынасын да
сыпайлық, әдептілік/.
5. Жұртшылық заңы / шүлен ... ас, той, ... ... ... ... тұтқауылдардың міндеті.
Бұл заңның қарапайым көшірмесі қазір Түркияның Стамбул қаласындағы
Сүлеймен Кануниудің кітапханасында сақтаулы тұр деген ... ... ... ... ... кең ... тағы бір сыры оның ... билердің көкейінен шығуында еді. Өйткені би ханның пәрменін халық
арасында дұрыс түсіндіруші, уағыздаушы ... ... да бұл ... ... тағы басқа игі ... бас ... ... “И, как ... ... он на ... из собраний знати, биев и
влиятельных степных вельмож объявил о необходимости ... ... этих норм и ... в ... ... Сөйтіп, ол
билердің талқысынан өту арқылы өмірге жолдама ... ... ... философы Ш.Құдайбердіұлы “Қазақтың түп атасы”
атты өлеңінде:
“Есімхан Тәуекелден туып қалған.
“Есімнің ескі ... заң ... деп ... ... ... ер Есім”
де қазақ мемлекеттігі мен құқықтық жүйесін нығайту да зор ... ... ... ... ... заңы ... “Есім салған ескі жол”
/“Есімханның ескі жолы”/ - Есім ... ... ж.ш./ ел ... ... ... жол-жобалар жиынтығы. Есім хан бір өзі әкім болу,
елді жуасытып бағындыру, басқа елдерге шабуыл ... ... ... ол ... қан, ... ... кек ... құлды сату, көп әйел алу, қалың мал төлеу, әмеңгерлікті
сақтау, зекет ... айып ... діни ... ... патриархалдық-
ұлттық ескі салтқа арқа тіреп соны уағыздады [24.133-б.]. Ханды құбыжық,
қазақи дәстүрді сақтауға ... ... да ... ... ескіліктің
сарынына теңеу кеңестік идеологияның жалпыға бірдей қағидасының ... ... бұл ... “ескі жол” ұғымының кертартпалық,ескішілдік
дегеннен туып тұрмағанын, керісінше, сонау бағзы замандардан ата-баба ... ... ... келе ... заң ... ... түсіну үшін ғалым
болу міндет те емес ... ... хан ... келе ... ... бір ... ... ыңғайына қарай оның бойына жаңа нәр береді. Сондықтан да ол халық
жадында “ескі ... ... ... Осы ... ... бізге жеткен
аңыздарды, деректерді саралай келе бұл “ескі ... сол ... ... ... заңдарға мынандай толықтырулар мен түзетулер енгізілген деп
пайымдаймыз:
1.Елдік тәртібіне қатысты жоралғылар /хан ... ... абыз ісі, ... Құн тарту жоралғылары /өнер құны, сүйек құны және құн ісін ... ... ... ... ... / ... және жесір дауын шешу
жолы/.
3. Жаза белгілеу жоралғылары/ жан жазасы, мал жазасы, ар ... және ... ... сол ... ... тұратын “Билер Кеңесінің” талқысынан өтіп,
бекітілген. Аталған жол-жоралғыны ... Есім ... ... ... ... / оны ел жай ... би” деп атаған.Қ.Б./, Жиенбет бидің,
Монтай бидің т.б. ... ... ... ... бұл ... ... заңына дейінгі қазақ даласындағы заң жүйесінің
тарихына жасаған шолуымыз, “Жеті Жарғының” көшпелі жұрттағы негізгі, басты
құқықтық ... ... ... ... ... ... заңмен басқарудың бастаулары әріде ғұн, үйсін дәуірінде ... ... ... ... ... ... Култелеев1 Т, Еренов2 А. т.б.
көрегендікпен айтқан ойларына дәлел болатындай. Тағы да ... таң ... ... ... ... ... өрбітетін заңдар мен “Жеті жарғы”
заңының ортасындағы сабақтастық. Осыған қарап біз қазақ еліндегі заң ... ... ... ... ой түйеміз. Бұл көшпелі жұрттың өзіндік
бір ... ... ... дамып, жылжып отырған бұл заңдарды ... ... ... елге ... ... ... ... құбылыс.
Тәуке тұсындағы билердің Жеті Жарғы заңын түзудегі қызметі сол ... ... ... Ол ... тезінен өткен, талай сын сағатта
басынан өткерген көшпелі елдің ... ... ... ... ... Бұл ... шеті сөгілмей Тәуке уақытына жетуін әу баста-
ақ қазақ жерін билеген елдің ішкі тұтастығының ... ... ... сөз ... ... ... ... бұрайық. Сөз жоқ Жеті Жарғы қазақ
елінің тарихында өте бір үлкен маңызға ие ... ... ... Оның ... ... ... заңдылықтары, қажеттіліктері де жоқ емес. ... ... ... ... ... ... С.Зиманов пен
Н.Өсеров елге төнген сыртқы қауіптен, ру-рудың арасындағы кикілжіңнің
күшеюінен, ... ... ... ... қауіп төндіруші
факторға айналуынан көреді. Біз де оны қолдаймыз. Шын ... ол ... ... ... алуына себепші болған басты саяси-әлеуметтік жағдай
еді.
Тәуке ханның еңбегі сонда, ол бұл заңға өзінің ... ... Төле би, ... би, ... би т.б. ... ... бір ... білуінде. Сондықтан да ол заң жаңа серпін, жаңа мазмұнға ... ... бұл ... толық нұсқасы әлі табылған жоқ. Жарғының негізгі
ережелерін XVІІ-XІX ғасырларда ел басқарған ... ... ... ... ... Ахмет Жантөрин, Құнанбай, Мұса т.б. олардың айтуынан
белгілі орыс ғалымдары ... А. ... ... ... ... ... жазып алған [24.295-б.].
Сонымен қатар К.Шүкірәлиевтің /1804/ татар тіліндегі үзінділері ... ... /1806/ ... этнограф Ж.Ахмадиевтің
[125.30-б.]. Е.Саққұлақұлы ақсақалдың және тағы да ... ... ... ... ... ... ... бағыттарын тұжырымдарын, аңдауға
септігін тигізе алады. Соңғы кездегі ... ... ... осы ... дейінгі табылған “Жеті Жарғы” нұсқаларының барлығын
салыстыра отырып бұл ... ... ... ... ... ... да
атап ... ... ... қай жылы қабылданғаны туралы әдебиеттерде нақты бір арнаға
тоғысатын пікір жоқ. ... оны XVІІ ... ... дүниеге келген
деген пікірді ұсынады ... Бұл ойды ... ... ... ... ... ... Бұған қарсы
пікірді де ұшырастыруға болады. Мысалы, А.Оразбаева, “Жарғы” XVІІ ғ. нақ
аяғында ... ... ... ... ... мен ... қазақ
хандығына осы ғасырдың 90-жылдары ғана тәуелділікке түскені белгілі. ... ғана ... ... ... ... ірі шараға араластыру
үшін біршама уақыт ... емес пе?” ... деп уәж ... ... Жеті ... ... қабылданған жылын айқындауға ұмтылушыларды да
кездестіреміз. Мәселен, белгілі шығыстанушы-заңгер Н.Өсеров оны 1680 ... ... ... білдіреді [127.16-б.]. Ал С.Созақбаев былай дейді:
“Біздің ... ... ... ... ... ... ... Олай дейтін себебіміз қазақ қоғамына аса маңызы бар бұл ... ... ... ... ешқандай ақиқатқа сай келмейді”[97.22-б.].
Белгілі шежіре ... ... ... ... бірі,
қарақалпақстандық, Ж.Мұратбаев “Жеті Жарғы” бірде 1684 [37.2-б.], ал бірде
1682 ... ... ... екі ойлы ... ... ... оны
1687 жылы [129.16-б.] қабылданған дейді. Шын мәнінде заң ... ... ... ... ... ... шаруа. Біздің ойымызша “Жеті Жарғы”
заңы да өте тыңғылықты талданып, үлкен дайындықтан, талқыдан өтіп барып
өмірге ... ... ... Бұл ойымызды сол заманның білгірі, Қожаберген
жыраудың мына өлең жолдары құптайтындай:
Әз-Тәукеге ... ... ... ... ... ... арғыны ..[36.20-б.].
Ал осы “Жеті Жарғының” этимологиясына байланысты да әр ... ... ... ... ... ... ... жеті би, яғни жеті
жарғы немесе жеті ... жеті іс ... ... жиналған дейді.
Л.А.Словохатов та: Күлтөбеде Тәуке хан жеті би ... деп ... : ... жарғыны “жетеудің жариялауы” дейді [130.19-б.].
Сонымен қатар көрнекті ғалым-заңгер Г.Сапарғалиев: “Тәуке ханның ... ... ... ... мемлекет деген ұғым береді дейді[131.18-
б.].
“Жеті” сөзі тек қаралатын ... ... ғана ... дей келе
Н.Өсеров оны ... ... ... дау”,”Жеті шешім”[130.21-б.] деп
түйіндейді.
Біздің ойымызша, жоғарыдағы аталған орыс ғалымдарының ... ... бір жері бар. Ол ... ... ... билердің үлкен қызмет
атқарып, өздерінің салихалы сарабдал ... ... сала ... ... да ... ол ... еңбегін жоғары бағалап, жетеуі жеті дара
озық ойдың білгірі болғандығына тәнтіліктің, ризашылықтың белгісі ... ... ... атаған. Бұл атау қанша ғасыр өтсе де, халық жадында
мәңгі өшпей сақталуда. Мұның өзі ол ... ... ... ... ... ... ... ой-иірімдері “Жеті Жарғы” заңының
негізгі өзегін құрағандығын аңғартқандай.
Әсіресе, бұл заңды түзуде қазақтың үш тірегіндей болған, ұлы ... ... ... қосқан үлесі ерекше болғанға ұқсайды. Ол туралы
“Жеті Жарғы” атты тарихи дастанда былай делінген:
Шығайдан соң ... ... ... деп кезінде атақ алды.
Төле ,Қазыбек,Әйтеке ақылшы боп,
“Жеті жарғы” дейтұғын заң шығарды….[36.19-б.].
Енді сол билердің қажырлы қайратының арқасында жасалған заңның құрылымын
саралап ... Ол ... аясы ... қатынастарды қамтитын сүбелі үлкен-
үлкен тараулардан тұрған деп ... ... Оны ... Байболұлының
дастанындағы өлең жолдары былай ... ... дауы ... ... ... ... меншікті ісі.
Иеленген жеріне жанжал болса,
Біреуге басымдық қып озбыр кісі.
Үй іші мен баланы тәрбиелеу-
Болған жосын заңының екіншісі.
Ұрлық, қарлық, барымта -үшінші ... етер ... де ... кісі.
Төртінші боп саналған мынау заңы,
Бір халықпен басқа ру болса дауы.
Ұлтын жаудан қорғамақ-бесінші бұл,
Алтыншы, жетінші-құн дауы,жесір дауы..[58.207-б.].
Міне, бұл дастанда ... жеті дау және оны ... ... заңның
өзегі болған. Ал аталған тараулар өз кезегінде жеке-жеке, өзара байланысты,
бірімен-бірі сабақтастық ... ... ... ... ... Жарғының түп нұсқасының табылмауы біз үшін оның жазылған заң ... ... заң ба? ... көз жеткізуге мүмкіншілік бермей отыр.
Я.Гавердовский “законы си не были письменные, а ... из рода в ... ... ... ... ... дей келе бұл ... ... ... ... ... ... әкелуші себеп болған ... ... ой ... ... ... ... сүйенсек,
мысалы Қожаберген жырау Әз-Тәукенің тапсырмасын орындап, оны ақ ... ... ... ... ... Және де жарғының жазылған
тілі туралы:
Таза қазақ тілінде
“Жеті жарғы” жазылған… [Сонда.52-б.] дейді. Осыған қарағанда бұл ... ... ... ... ... біз заң бір күннің жемісі емес екендігін атап ... ... ... үшін арғы-бергі тарихтан бастау алатын ата-баба салып
кеткен үлгі-өнегелердің талқыға түсіп, ... ... алуы ... ... өз ... атқару, білгір, білікті, ... ... ... парасатты ойдың иелерін қажет ететіндігі заңды құбылыс.
Міне, сондай тұлғаның бірі ... би. ... ... ... әрі ... ... ... қабылдаған кезеңде нағыз бойынан күш қуаты тасып
тұрған шағы болатын. Әйтеке өзімен үзеңгілес Төле,Қазыбектермен тізе ... ... ... ... болуына және сол кезең талабы алға кесе
көлденең тартқан басты-басты өзекті мәселелерді қамтуына баса назар ... ... ... ... ... ... аталған билеріміздің заңды жасауда қосқан үлесін сараламас
бұрын ол заңға енгізілген ... ... ... ... ... ... тоқталайық.
Ол кезеңде қазақ қоғамында кеңінен тараған үрдістің бірі ауыл-ауыл, ру-
ру болып барымталасу еді. ... ... ... деп ... ... ... арты бітпейтін үлкен-үлкен дауларға, руаралық жанжалдарға
алып ... ... Бұл ... ... мемелекеттік қалпына, өзіндік
қалыптасқан бітім-болмысына зор нұқсан ... ... еді. ... ... ... Жарғы” заңында көптеген даулы мәселелердің жіті
саралануын қажет етті. Бұл дау - ... ... ... ... ... қалыптарын сол заңға енгізу билеріміздің “Жеті Жарғыға” енгізген
негізгі ... ... ... ... Тана ... Сары би өз ... ... “құн төлеу жоралғыларына”, “елшілік жоралғыларына”,
“жер бөлісу жоралғыларына”, “жат жұрттықтармен байланыс жоралғыларына” ... мен ... ... ... ... ... ... төлеу
жоралғыларына” қосылаған “сүйек құны”,”өнер құны” деген секілді жаңа баптар
енгізілгені жөнінде бір әңгімені ... ... ... дейді
М.Есламғалиұлы [46.41-б.].
Бұны бізге жеткен барлық деректерде ... ... ... ... біз ер ... өзі ... ... /дұрысы жортуылшы Б.Қ./ деп
екіге бөлінгендігін, құны бір ат, күңдікке оның ... ... ... ... ... құн ... тәртібін реттеу Есім заманында
бір серпінге ие болса, ал ... ... одан ... жетілдіру жолынан өткені
көрінеді.
Төле, Қазыбек, Әйтекенің билік- кесімдерін ой елегінен өткізіп қарайтын
болсақ, кісі өлтіру, адамның бір мүшесін майып қылу т.б. ... ... кесу ... ... ... ... ... түрлерін әрмен
қарай ажыратып, оны қолданудың тәртібін, ретін белгілеуде осы билердің
үлгілі, ... ... ... ... ... деп айтуға толық құқылымыз.
Мәселен, “Жеті Жарғыда” нақты көрсетілген қожаның ,төренің, жай ... және ... ... ... ... ... нақты
белгіленуі сол билердің көптеген ... ... ... ... ... көрінісі еді.
Мұндай ізашарлық қадамдарды кейінгі кездерде аракідік ... да, ... ... ... негізсіз бір биге телу де кездесуде. ... ... ... ... ... ... ... етуімен бұрыннан
дәстүрге айналған, мәселен, адам өлтірген кісі қара қазан, қара нар төлеуі
керек, өлтірген кісісін сол қара ... ... ... ... ... шолақ бие төлеу, қара тон беру, жетім бастаған жеті қара ... ... ... ... тарту, қара кілем, қара тон айып тарту секілді екінің
бірінің қолынан келе бермейтін қатаң талаптарды өлім ... ... ... күш ... және ... өтеді. “Жеті жарғыда” біз тізіп
отырған аса жабайы да, қатал өктемдікпен ... ... ... ... ... бір себебі де Төле бидің данышпандығын дәлелдесе
керек”[134.4-б.].
Бұл біздің ойымызша ... ... ... ... өйткені “Жеті Жарғы
“ заңын жасауда жоғарыда атап өткеніміздей, қазақтың бетке ... үш биі ... ... де қатысқан. Және де олар ... ... ... ... ... ... да артықшылықты негізсіз бір биге беруге
болмайды. Керісінше, оны ... сол ... ... ... ... ... ... енгізген тың өзгерістермен барлығы келісті деп ... ... біз ... ... кеткен болар едік. Сол кезеңнің өзінде құн
мөлшерімен келіспей, ... өз ... ... ... да ... “Кіші жүздегі Жетіру мен Алшын аталықтары аралығында ... ... ... ... ... тама Есет батыр, Алшын, Әйтеке би мен екеуі 1710
жылы Тәуке ханның ордасында айтысқа ... Есет ... ... ... ... Жарлығы”-Жарғы”) заңындағы жаңа кесім мөлшерге келіспей ... өзі ... құн ... ... ... үлкен еңбек еткендігін
аңғартады.
“Жеті Жарғыны” қалыптастыруда Әйтеке бидің қосқан үлесі ол оның ... ... ... Құн ... ... құн түрлерін одан әрмен
жіктеп, өнер, сүйек т.б. құн ... ... ... ... ... ... болды. Бұл істе ол өзінің сол уақытқа дейінгі жиған-терген
билік ... ... ... байқалады. Сонымен қатар жесір, жер
дауына қатысты нормаларды жүйелеуде де үлкен тыңғылықты ... ... ... ... шешудің тұғырнамалық басымдықтарын айқындауға ... ... ... ... сол ... ... ... сәйкес ислам дінінің де
белгілі дәрежеде әсері болған. Оны Н.Өсерұлы ... ... ... табыстарға жеткен болатын.2 Біз бұл жерде осы ... ... ... тың ... ... көңіл бөлуді қажет деп санап
отырмыз. Өйткені ол осы ... ... ... ... ... тигізер деген ниеттеміз. Қазақ әдет-ғұрып құқығы мен шариат
заңдары біріне-бірі ... ... ... ... байытып, сіңісіп,
қабысып жатқан. Оны біз “Жеті Жарғы” заңындағы ... ... ... дала жұртындағы белгілі қатынастарды реттеуші
тетіктердің біріне айналуынан көреміз. ... ... ... ... ... шариат заңдарында саралап, оны пайдалынып отырғанға ұқсайды. Ол
жөнінде Ж.Мұратбаев мынандай ... ... ... қожа ... ... хан ... ... Жарғы” ата заңға шариғат жолымен бақылау жасап,
осы ата заңға қосымша тең ... ... ... ... ... ... Мүсірәлі қожа жазған сол мұсылмандық
жолы төмендегілерден тұрады:
1. Бүкіл дүниені жаратушы Алла ... ... ... ... ... Ісләм дінін таныған, мойын ұсынған, өз ықтиярымен
мұсылмандық жолды ұстанған ... адам ... дін ... орындайды. Орындап отыруы парыз.
2. Тіл - әрбір адамның тіршілікте түсінісіп, бір-бірімен жақсы қарым-
қатынас жасау құралы. Әрбір халықтың өзімен ... ... ... тілі бар. Ана ... ... қадірлеу – адам жанының сұлулығы,
Алла алдындағы борышы. Тіл – ... ... ... адам от ... ... ... ... Алланың берген ана тілімен
хақтағалаға сыйынып, тәубеге келіп, жақсы сөздер айтса, ол ... ... ... күнәсі жеңілдейді. Туған анасынан үйренген ана
тілін, халқының тілін терең біліп, қадірлеп өсу – жас ... ... ... жаратқан Аллаға құлшылық істеу, алла парыз етіп
міндеттеген қағидаларды орындап отыру - ... ... ... Өмір ... ... ... сыйы мен бақыты. Өсімдік,жан-жануар,
тау, теңіз, су оларды көтеріп тұрған жер - құдайдың адам ... ... ... Әрбір адам жер бедерін, табиғатпен байланысын
бұзбай, алланың жаратқан тіршілік ... ... ... міндетті.
5. Туысқандық арасы жеті атадан өтпей құда-жекжат болып, қыз алып, қыз
беруге тыйым салынсын.
6. Әрбір адамның қаны таза, жүрегі ... ... ... ... ... ... болып өсуін, кемелге келуін сақтап
отыруы үшін ... ... ... ... ... ... келіспеушілік, ел ішіндегі, ру, қауым арасындағы
жесір, жер дауы, тағы басқа да тұрмыстағы үйлеспеушіліктер “Жеті
жарғының” ... ... ... ... ... ... қаралып, шешімін тапсын. Бұндай мәселелерді ... ... ... ... өш алу, қан ... ... қайтарып шешуіне тыйым салынсын [135.4-б.]. ... ... ... ... мен ... ел ... ... отырған көрінеді.
Бұл билер заң түзу қызметінде, тек “Жеті Жарғыны” жасауға ат салысуымен
шектелмегенге ұқсайды. Олар “жеті ... ... көп ... де құрылтай
құрып қазаққа жол-жоралғы салғандықтары ... ... мына ... ... ойға ... ... ... бұл ережені “Ақтабан-
шубырындыдан” кейін Төле, ... және ... ... ... Біз ... ... ... алдық дейді [130.43-б.]. Әрине бұл жерде
нақты пікір айту қиын, ... ... ... ... құбылыстар әруақытта
өзгерісте болып тұрады, соған қарағанда мұндай құжаттардың ... ... ... Біздің ойымызша, бұл ережелер жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... үшін қабылданған деп топшалауға
болады. ... ... ... бір ... ... дейді: Қазыбек, Қаракерей
Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Алшын Қара жігіт, Шақшақ ұлы Жәнібек, Тобықты
Қараменде ( ... ... ... ... де аты ... Қ.Б.) ... басшы болып бас қосыпты. Бұлар қазақтың ... ... ... ... ... олар белгілі мынандай жобаны бекітеді: ... жеті ... ... Жер ... ... дауы.(Айттырған қыз жесір ретінде қаралады)
3. Өлтірілген адамның өз құны. ... ... ... Көз шықса,көз құны.
5. Төренің құны.
6. Қараның құны.
7. Мұрагерлік. (Кенже қара шаныраққа ие, ұзақ даулар тарихы бар) ... ... ... ... қызы ... ... мына ... да
қуаттайтын сияқты:
Қазаққа деп заң жасап,
Қазыбектің қасқа жол-
Артында мирас қалғаны.
Шариғат айтқан жол емес,
Законы тағы қол емес!
Дуалы ауыз айтқан ... бір жол ... ... ... өздерінің кейінгі саяси-қоғамдық ... ... ... ... ... ... ала отырып, көптеген даулы
мәселелерге төрелік ... Бұл ... ... ... ... уақытқа
дейін мақал түрінде сақталып, бізге жетуінің бір сыры осы ... ... ... ... үш ... ... ... еңбегі ұшан-теңіз. Сондықтан да оларды ілтипаттың, ... ... ... парасаттап “жарғыш” би атаған.
Сөз соңында айтарымыз , қазақтардың “заң”, оның қызметі мен мақсаты
туралы ... ... ... ... ... елді
тұтастандыратын тетік, елдікті сақтауға септігін тигізетін, ... ... ... ... ... ... ... заң қабылдау татулықтың,
ауызбірішіліктің көрінісі болған. Қазақтар заңның формальдық сипатынан көрі
имандылық, адами ажарына көп мән ... ... да ... ... ... ... ... қалған нәрсе догма емес, өн бойына
адами ... ... ел ... ... оны паш ... жалпы
қағидалар жүйесі.
3 Әйтеке Бәйбекұлының соттық шешімдері
3.1 Жесір ... ... өте кең ... әрі жиі ... ... ... жесір
дауы. Жесір дауының табиғатын тану үшін, қазақтың дәстүрлі құқық жүйесінде
әйел затына қандай орын берілді, ... ... ... алар үлесін,
салмағын шамалап көрмей, жесір ісінің мәнін, себептерін, ауанын ажырату
мүмкін емес.
Қазақтар ... ... ... ... әйелге өте бір ілтипатқа
бөленген кеңдікпен қарағаны белгілі. ... да бұл ... ... т.б. ... ... сай жандар шыққан. Әйелге деген құрметтің бастауы
да әрі де ... ... ... ... мекен еткен ухуаңдар мен
сәнби жұртында әйел қатты құрметтелген: оған қол ... ... ... тұрмыс құрған және қалың малына өзі қожайын болған, әскери іс-
әрекеттен басқа ... ... ... шешкен [101.100-б.] дейді. Бұл
дәстүрді басқа да сол кездерде қазақ жерін мекендеген тайпалардың, елдердің
тарихынан ... ... Ғұн ... әйел ... ... кең ... пен ... келісімінде ел мен елді ... ... ... ... ісі ... ... өн бойғы жолында әр уақытта елдегі маңызды
шешімін табуға тиісті шаруалардың ... ... ... деңгейде
өз ретін тауып жататын.
Әйелді қадірлеу, құрметтеу сияқты қасиеттер ата-баба салған жол-
жоралғыларда, неке және ... ... ... ... ... Әйелді отбасының алтын діңгегі, негізгі дәнекері, ұйтқысы деп
түсінген ... әйел ... өз ... деп, қыз ... ... алмаған. Бұл қоғамдық көңіл-күй дәстүрлі ... ... ... ... өз көрінісін беріп отырған.
Осыдан-ақ көшпелі жұртта жесір дауының қандай мән-мағынаға, маңызға ие
болғанын байқауға болады. Қазақта ... ... атау – ері ... ... ... айтылатын. Сонымен бірге атастырып, қалың малы төленген
бірақ-та әлі ұзатыла қоймаған қыздарда тиісті ... ... ... Және де ... ... ... де көп болып табылатын. Жесір
дауының шығу жағдайларын, оған ... ... ... ой елегінен өткізе
келе біз оның басты туу себептерін былай жіктеп қараған болар едік:
1. Жесір дауы дәстүрлі қалыптасқан неке құру ... ... Қан ... қағидасынан аттаудан.
3. Ақ некенің талабын тәркі етуден.
4. Әмеңгерлік ісіндегі қайшылықтардан.
Неке тәртібінің жолын бұзуға көбінесе ... ... ... ... қашып кетуі, біреудің некелі әйелін алып қашу секілді ... ... ... ... қазақтағы неке құрудың бір жолы болып
табылады. Оның ... ... жағы ... ... ... атастырылған қыз
бен жігіт бірін-бірі жастай білісіп, сіңісуге тырысады. Бірін – бірі көп
білуге тырысады. Егер қыз бен ... ... ... ... онда ... ... ... өте жақсы от басын құрады. Әрине кейбір
кездерде,бірен-саран болса да атастыру арқылы ... ... да ... ... Ол ... атастырылған екі жастың біріне-бірінің көңілі
толмауынан еді. А.Байтұрсынов бұл ... ... ...... өсіп, іс араздыққа жетеді, онан ұлғайып ұрысқа айналады. Күнде
ұрыспен өмір шегуге ... ... ... ... болып шықпаған
соң, байы ызасының бәрін қатынынан аламын деп ... ... ... үйден
қуып шығады, неше түрлі азапқа салады. Егер де байына қатынның ... ... ... ... ... құтылу талабында болады. Я
қашып ... ... ... я ... ... адамымен қашады. Сөйтіп от
басынан ылаң шығып, ошағы бұзылады1 ... ... ... алып қашу
қазақта өте ауыр қылмыстардың қатарына жатқызылатын. Өйткені қыздың
артында ... сол ... ... ... ... де ... қызды
алып қашу, атастырылған қызды алып қашуға қарағанда едәуір жеңілдеу
көрінетін. Ең ... ... ... алып ... бұл ... қандай шара
қолданылатындығы туралы А.Левшин былай дейді: “Увезший чужую жену, без ее
согласия ... ... или ... ... а если ... с ... увезенной, то похититель может удержать ее,
заплатив мужу калым и доставив ему сверх того ... без ... ... Бұл шаралар ері бар әйелді алып қашуда қолданылады. Сонымен қатар
неке құру ... ... ... малдың көрсетілген талабын бұзуда жататын.
Екінші, қазақтағы жесір дауының бір себебі жоғарыда сөз болғандай, қан
араластырмау қағидасын бұзу. Біз ... ... ... жеті ... ... қыз
алыспаған халық. Жалпы бұл қазақи неке қатынастарының ... ... ... Бұл ... өте ... ... егер яки бұл ... болса онда өте ауыр жаза қолданылатын. Мысалы, ... ... ... ... Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының медициналық
ілімінің арқасында терең түсінген Ақ орда ханы ... бұл ... ... ... ... ... ... “Жеті атадан ілгері қыз
алысқандар бүгіннен бастап болмауы шарт. Егер олай ... ... ... ... тең бас ... ... ... “XVІІ-
XVІІІ ғасырларда қыз алыспаған аталас адамдардың тәртіп бұзғандары қатал
жазаланатын, тіпті ... ... ... ... ... ... әдетте өлім жазасы қолданған. Оны қолданғанда да ... ... ... Яғни ... ... ... тас ... өлтірілетін. Сондықтан да билер бұндай істерді қарағанда өте
қиналатын. Оны ... Әнет ... ... мен Мамыр оқиғасындағы жан
күйзелісі дәлелдейді. Бірақ та Әнет би өзінің ... ... ... ... да емін ... ... ... неке бұзылған кезде қазақ ішінде өте үлкен дау ... Ақ ... ... ... ... шөп ... ... жасау әрекеттері
жататын. Зинақорлық жасау өте ауыр ... ... ... ... белгілі. Мысалы түріктерде өзге біреудің әйелмен зинақорлық
жасап, ақ некені бұзушыларға өлім ... ... ... ... ... ... ... би билік құрған тұстарда, бұл талапты өзінің жол-
жоралғыларын да кішкене жеңілдеткен ... ... ... би ... шөп ... әйел ... ... Ер-әйел арасында жай мажыра болса,
мүмкіндігінше татуласуға шақыру ... Ер ... әйел ... ... ... ... керек [142.61-б.]” деген заңи ережелерді қалдырған
көрінеді. Бұл неке және ... ... ... ... ... ... байланысты өзгеріп отырған.
Кезінде “Жеті Жарғы” заңында бұл мәселені өте қатты жазалаған көрінеді.
“Жеті жарғыда” ... ... ... ... ... ... ... көзіне шөп салу үстінде ұсталса, ері оны өлтіруге хақылы,
бірақ,қылмысты сол сәтінде жария ... ... ... ... ... төрт ... адам дәлелдеп беру керек. Егер олар ... ... ... деп ... ... ... ... дауы сонымен қатар әмеңгерлік жолының ... да ... ... ... ... ғылыми терминологияда, “левират”
деген атаумен белгілі. ... тек ... ... тән ... ол ... ... шығыс елдерінде болған.1 Қазақтардағы дәстүрлі неке және
отбасы құқығындағы бұл институтының бастауы да арғы ата-баба ... ... ... ... ... Ғұндарда “әкесі өлсе, ... ... өгей ... алады.” Сондай-ақ ағалы-інілі бауырларының бірі өлсе,
екіншісі оның қатынын ала беретін [100.45-б.] болған. ... мен ... да ... ... ... Бұл ғұрып үйсіндер ... ... ... ... Ол ... ... Лиң Хән ... біріншіден,
өгей шешесін алуға болады. Екіншіден, атасы өлмеген күнде де немересі өгей
шешесіне үйлене алады. Үшіншіден, кіші ... ... оның ... ... ... ... ... өлсе, інісі жеңгесін алады [144.100-
б.] дейді. Көшпелі халықтарда әйелді әмеңгерлік жолмен алудың екі ... ... үйге жаңа ... қолы ... ... ол кез үшін бұл
әманда пайдалы еді. Екіншіден, әдет-ғұрып жесір әйел құқын қорғап ... жаңа ... оған ... ... оны өз ... ... ... Сонымен қатар жетім қалған жесірдің балаларын елден
кетірмей бауырға ... және ... ... ... ... сол рулы елде ... ... тұтқан. Әмеңгерлік институты уақыт
талабына сай өзгеріске ұшырап отырған. Бұл үйсін ... ... сөз ... ... ... ... болса, келе-келе Әйтеке билер
заманында оның “ аға ... ... ... және ... өлсе ... әмеңгерлікке
қалатын жолы көп тараған көрінеді. Әмеңгерліктің бұл жолы ... ... әйел ... ... ... ... Егер жесір күйеуінің
туысқандарының бірін ... онда ол ... ... ... төлем
төлейтін болған. Сонымен қатар, “ Если брат покойного уступить право
женитьбы на его ... ... ... (но не брату) , то ... ... в свою ... ... Әмеңгерлік
халықтың, елдің арасына сызат түсірмеуді, елдікті сақтауды, жүзеге асыруға
бағытталған дәстүрлердің бірі. ... ... ... билер дауласушылардың
құда-жекжат болып, “құйрық-бауыр” жеген –жемегендеріне баса көңіл аударған.
Былайша айтқанда “құйрық-бауыр” құдалықты ... заңи ... ... Бұл ... ... белгілі заңгер-ғалым, қазақтан шыққан алғашқы
құқық магистрінің бірі Ж.Ақбаев былай ... ... ... ... пен күйеудің ата-аналары туған ... мен ... ... туыстарға айналып, олардың рухани байланысы екі жартыдан
тұратын ... ... ... кем ... тиіс екенін көрсетеді.”
“Құйрықпен”, бір жағынан, таза діни бірлік идеясы байланыстырылады, ... ... ... ... байлық белгісі болып табылады ... ... ... ... ... ... істі ... тартатын болған.
Жесір дауы Тәуке хан тұсында сол кездегі атақты билер ... өз ... ... ... Қазыбек, Әйтекелер ру аралық араздықты , ... ... ... ісінің жігін тауып, бітістіріп отырған. Қандай да
ауыр іс олардан ... бір ... ... әрі ... ... Былайша
олар істі шешудің соңғы сатысының қызметін атқарғандай. Сонымен ... ... бұл ... ... күндерден келе жатқан дәстүрлерді жаңа лебімен, ... ... ... ... та ... Мысалы, дауларды бітіру үшін
әртүрлі төлемдермен қатар, ... ... ... ... оны ... дәнекері ретінде пайдалануды жаппай сот ... ... ... ... ... ... ... жесір шаруасын шешу тәжірибесіне көңіл бөлейік. Әйтеке
кезінде талай жесір ісіне шешім айтқан, талай істі ... ... ... бірі ... ... ... тудырмас шындық. Ру арасында
шешімін таппаған талай істерге Әйтеке алдында соңғы нүкте қойылатын. ... ... ... өтелік:
“Ұлы жүздің жігітіне атастырып қойған орта жүздің бір қызы өз ... ... ... ... Соған байланысты Ұлы жүз жағының жігіттері Орта
жүз ... ... ... айдап алады. Ақыры , ұлы жүздің биі Төле
мен Орта жүздің биі Қазыбек айтысады.”
Аға болып алдымен туасың,
Алдымнан жылқымды неге ... ... ... ... би.
Артымнан ерген еркемсің,
Ағаңның көзі тірісінде
Жеңгеңді неге ертесің?- дейді Төле би ашуланып. Сонда екі ... ... ... ... Әйтеке би былай депті:
- Сабыр етіңдер, билер! Ашу бар жерде ақыл тұрмайды.
Ашу деген ағын су,
Алдын ашсаң арқырар
Ақыл деген дария.
Алдын тоссаң ... ... ... ... соң сөз ... ... ... пәлеге жолығады,
Төле, сен жылқыны қайыр,
Қазыбек, сен жесірін қайыр!
Әйтекенің төрелігін екі жағы да қабыл алып, ауысқан адамын, ... ... ел ... тыныш болыпты [148.50-б.]. Сонымен қатар
осыған ұқсас билікті Қазыбектің айтуында да ... бір ... ... ... ... ... ... өлең
сөзбен өреді:
Күндерде бір күн жас әйел,
Дауласып келді шалымен.
-Ерлігі жоқ бойында,
Мен ... ... едім екі ... отау ... де ... ... перзент мәуесі.
Руымнан қалмаймын,
Өзімді қалай алдаймын,
Шал сөйледі: “талмаймын”.
Өзім теңді құрбымнан,
Бір қатардан күйлімін.
Күніне, сірә,демеймін,
Апта сайын төндірдім.
Тием деп жасқа ойланып,
Қарашы сөзін құрғырдың.
Төле би ... ... ... ...... ... ... қиял толғап бір сөз айтты,
-Әуелгі сынайтұғын ердің ақы.
Қарап тұр сан миллион үшеуімізге,
Әділет бізден, төрелік-көптің ақы.
Қалмайық бекер босқа обалына,
Жас ... ... әйел ... ... ... билік нұсқа алады.
Бір биік алып келіп сүр бойдақты.
Ауыр мылтық, айбалта,қылыш тапты.
Байлаңыз деп беліне шалға айтты,
Үстіне үш ... ... ... бе ... ... арғымақты.
Сонда, шал, мынау даудан құтыласың.
Болмаса бұл әйелге ұтыласың.
Онан соң сізді,Жәке қуаттаймыз.
Орнында қозғала алмай ... ... ... ... үш ... боп әйел ... шал ... [58.205-б./.
Сонымен Әйтекенің бұл тапқырлығына бүкіл дүйім жұрт риза болып, таңдай
қағысқан ... ... бұл ... ел ... ... ... ... кеткен.
Әрине бұл прецеденттік сипаттағы билік. Жалпы ердің белсіздігі әйелге ... ... ... құқық беретін. Бірақ та ол үшін әдет-ғұрып ... ... ... ... онда оған бір жыл ... ол ... онда ... ерінен кетуге және басқа ерге шығуға құқылы. Егер
әйел өзінің күнәсіздігінен айырылған болса, ері өзінің қуаты ... ... ... ... онда ... ... бір ... дейін кете алмаған. Егер
бір жылдан кейін ері антқа келмесе онда әйелі ... ... ... ... ... алып ... ... және қалың малды
қайтармайтын [Сонда].
Сөз соңында ... ... ... неке және ... ... және ... дауын шешу ісі Әйтекелер тұсында өте үлкен жаңашылдық
реформаларды өткізіп, дамып кемелдене түседі.
3.2 Жер ... ... ... ... бірден-бір негізі ретінде таныған. Сондықтан
да еліміз “жер тағдыры-ел тағдыры” деп жермен оның аясында өмір ... ... ... ... Жер ... ... Өмір ... негізі,
шаруашылық жүргізудің діңгегі. Жердің қазақ елінде шаруашылық жүргізудің
күретамыры болғандығын халықтың ... жер ... ... маңызы мен мәнін сипаттайтын қағида-принципке айналған
сөз тіркестерінен аңғаруға болады. Жер көшпелілер ... өте ... ... Бұл ... З. Кенжалиев ағамыз: “Көшпелілердің жерге деген
құқықтық көзқарасының негізінде “Жер-отан” ... ... ... ... ... бөле-жара қарамайды, керсінше оны өздерінің тарихи, тәни
және рухани өмірінің бір бөлігі, әрі заңды ... ... ... ... жер ... ... ... жәй ғана аумақ емес, ол-жанды
бейне. Жанды болғанда қасиетті ... ... ... ... ... ... дейді. Шын мәнінде бұл сонау ықылым замандардан келе ... ... ... таным, болмысы еді. Қанша заман өтсе де бұл
түсінік ... ... ... ... ... ... тұтастықта жасап келе
жатқан сезімнің бірі. Мысалы: Ғұн елінің билеушісі ... ... ... ... осы ... мәселесін қамтыған. Моденің өзінен
жерге байланысты мынадай: “Жер мемлекетінің негізі”[101.86-б.]деген үлгілі
сөз қалған. Ол ғұндардың былайғы ... жер ... ... мемлекеттік
ұстанымға қағидаға ғұн жұртына айналған. Әр біреудің бір ... ... оты мен ... ... ... ... ... [Сонда]. Үйсіндердің
мемлекетінде жер қатынасын реттейтін, жерге байланысты ... ... ... қажетті арнайы “жер туралы” заң болған көрінеді. Бұл ... ... ... ерте ... ... жүйелене бастағанын, оның әртүрлі
жақтары жөнінде ұғым- ... ... ... ... ... жұрт ... ... көзі ретінде танумен бірге оны
дұрыс ... ... ... ... ... яғни ... ұстауды да естен шығармаған көрінеді. Ол жөнінде Л. Гумилев “Хундар”
атты аты шулы ... ... ... “Тау ормандарын тегі, бірлесіп
иеленген тәрізді, өйткені қытаймен ... ... ... сақтау
ісіне шаньюдің өзі қамқорлық жасаған, ал оларды “төменгі” кінәздар ... ... ... ... ... ... халықтың
экономикалық-шаруашылық жүргізу үрісінен туған қажеттілік еді. Жоғарыдағы
жерге деген көзқарастағы ілтипаттлықтың бір сыры ... ... үшін жер ... ... ... еркіндіктің көрсеткіші
болғандай. Сайын даланың көз тоқтатпастай жазықтығы, кеңдігі көшпелілер
ұғымындағы бостандықтың шынайы кейіпке, ... ... ... ... ... ... ұлы ... еркін көшіп-қонып жүруді қастерлеген.
Олардың ұғым түсініктерінде еркіндіктің шегі ... ... ... ... да бұл ... ауытмағандық байқалады. Керсінше бұл
ұғым-түсініктер Бұмын, Білге, Естеми т.б. қағандардың саяси ... ... ... ... елінің мұнан кейінгі тарихында да бұл игі дәстүр өз жалғасын
табады. Қазақ хандары, ел ... ... ... ... ... ... ... шығармаған. Жалпы бейбіт уақытта ... ... мәні ... істерді шешуге саятын. Бұл қазақ ... ... ... ... еді. Ал ... сол ... пәрменін көбіне-
көп жер мәселесіне қатысты істерді шешу мен танытып отырған. Жер ісінің ... тек ... ... бүкіл халыққа танымал билердің алдынан ғана
нараду табатындығын қазақтың ... ... ... ... ... сөзінен
аңғаруға болатындай. Сондықтан да болар жер мәселесінің бір солқылдақ ... ... ... хан ... ... ... көк ... астындағы
елдің мызғымастығын баянды ету үшін өзіне ... заң - ... ... ... жетілдіріп, бекіттіреді.
Жер мәселесін реттеу, Тәуке хан заманында үлкен ... ... ... ... ... ... ... сияқты қалыптасқан жол-
жоралғыларды жүйелеуге ұмтылды. Бұл реформаторлық ұмтылыстар сол дәуірдегі
аты шулы заң ... ... ... қорытындысын табады. “Жеті жарғы”
заңының көлемді бөлігі осы ... ... ... ... ... ... бұл нормаларды Н. Өсеров былай саралап көрсеткен болатын:
- “Өзен, көл, арық, жол т.с. жеке меншікке жатпайды, ... ... ... Жер ... дау ... екі жақ та куәлар тартады;
– даулы жерді иелену үшін талапкер ол жерді бұрыннан иеленіп келе
жатқанын ... ... ... тиіс;
– ол жерден соңғы иемденуші алып кете алмайтын, қозғалмайтын ... ... ... ... ) құны ... үш ... кесімі бойынша талапкер жағына төлетіледі;
– куәләрі болмаған жағдайда дауласушы талапкерге ант ішкізеді; егер
талапкер ант ішуден бас тартса, ... ... Ал ант ... жерді босатады.
– шекаралық белгі болып тау сілемдері, аңғар, ойпат, төбе, өзен,
көл, құдық, шұқыр, тас ... жол. т.б. ... ... өздерінің шаруашылық жүргізу ыңғайына қарай жер-қоныстың түрін
түстей білген. Жаздаға мал жайылымына қажетті қонысты “жайлау”, ал ... ... ... ... болатын жерді “күздеу” деп көктемде
көктейтін жайылымды “көктеу” атаған. Бұлардың әр ... ... ... ... ... режимі қарастырылған. Бұл төрт жер
қоныстың ішінде ... үшін ... ... ... мол ... Ол ... ... С. Зиманов пен Ә. Еренов
мынандай ой ... ... ... – крестьянина особое значение имеют
зимовые стойбища, от ... во ... ... весь ... ... В
условиях экстенсивного животноводства, при пастбищно-кочевой системе для
сохранения стада– единственного ... ... ... ... ... ... ... көптеген жер дауының тууының бірден-бір себебін осы қыстау, күздеу,
жайлау, т.б. мәселелерінің төңерегінен табуға ... ... ... былай түсіндіреді: “Споры между ними пораждать не ... межи и ... от того ... ... ... ... угодий, но безправный захвать поземельной собственности”
[87.19-б.]. Жер дауы қазақ дауының күре тамыры, ... ... ... тұстарында жер мәселесі елмен-елді, румен-руды қырғи қабақтыққа
итермелеген, елдің бірлігіне сызат түсіруге ... ... ... Халық сондықтан да бұл істе ыждағаттылық, пайымдылық танытуға
ұмтылған. ... ... ... ... ... ... дәлелдеуден
өтіп отырған. Бұл істе әр түрлі дәне көзіне айнала білген. Дәлелдемелерді
төмендегідей топтарға ... ... ... ... ... оған оба,
тас белгілер, ата-баба зираттары, тұрғызылған қарауылдар, тартылған ... ... ескі ... ... т.б. жатады. Бұл дәлелдемелер арқылы жер
дауы тез шешіліп, бітімін тауып отырған. Келісімдердің қатарына ... ... ... ... Оған ант ... ант - су ішу ... ... Бұл жөнінде И.А. Козлов былай дейді: “Поземельные споры
решаются выборными, ... для ... ... ... ... ... к присяге тяжущихся сторон”[75.319-
б.]. Бірінші сөз қылған дәлелдемелер, яғни ... ... ... Б. ... ... ... ... деген атпен бұрынғы
дәуірлерден белгілі болған. Былайша айтқанда “Байшогел” дегеніміз дау-шарлы
іс ... ... ... ... ... да билер көбінесе жер дауын
шешерде ... ... ... бар ма? деп ... ... Жер
дауын шешуде билердің алатын орны ерекше. Бұл істегі билердің өзіндік рөлін
А.Оразбаева былай бағамдайды: ... мен ... ... ... жер
мәселесі болғандықтан, соңғы сөз ру-тайпа жетекшілері ретіндегі билерге
тигендігі анық”[12679-б.]. Бірақ та ру ... жер ... ... ... дау ала ... оған дуалы ауыз, ісі мен билігі елге үлгі болған
билер ғана бел шешіп кірісетін. Яғни ... биі ... ... іс. ... дауын бір жақты қыламын деп талай тәжірибесіз, дарынсыз билер от басып,
жұрдай болып қалуы ғажап емес еді.
Міне, осыдан-ақ ... ... ... ... өте өзекті мәселенің бірі
жер шаруасын шешудегі еңбегінің қаншалықты ... ... ... ... би ... ... осы жер ... үлкен мән берген. Оның
билік-шешімдерін саралай қарайтын ... онда біз ... жер ... ... да ... ... меже ... көреміз. Яғни ол бұл
істе “жер-елдің тұтастығының халықтың саяси дербестігінің және ... әрі ... ... деген қағидадан бір айнып көрмеген. Сөзіміз
дәлелді болу үшін Әйтеке ... мына ... ... ... ... ... үшеуі тоқсан тарау толғақты әңгіме үстінде отырғанда
үстеріне кірген бір жігіт: ... ... ... жайлауыма іргелес қонды,
малды шүйгініме жайып, таптап жатыр”- деп ... ... бай, жері де мол ... ... Әйтеке оның осыншама қызғаншақ,
дүниеқоңыздығына ренжіп бір ауыз сөз айтыпты.
“Жігіттің жампозы ел қориды
Жігіттің жаманы жер қориды”-
дегенде, әлгі ... бір ауыз тіл қата ... ... жүре беріпті. Ол шыға
бергенде, Қазыбек:
- Мұндай жаманның талайын көріп жүрміз ғой, ... ... тағы ... қосшы –депті.
- Елдің қамын жоқтай білген, дұрыс сөзге тоқтай білген, ердің
намысын жоқтата білген, өз ... ... ... ... ... ... Әйтеке [46.82-б.].
Әйтеке бидің бұл істегі тағы бір ... ... тұсы ол ... ... ... ... Бұл дау шын мәнінде елдіктің, бірліктің
сынға ... ... дау еді. ... да ол ... аңыз-әңгімелер
елдің есінде қанша ғасыр ауысса да хатқа ... ... ... бұл ... мәні бір, ... та ... ... бар бірнеше
варианты ауызша сөйлеу мәдениетінің үлгілерінде сақталған.1 Бұлардың ішінде
кіші-гірім текстік ... ... ... ... ... бірінен-
бірі ұзап кете қоймайды. Оның көп үлгіде болуын айтылу ... ... сан ... т.б. ... ... Бірақта біз барлығын қатар ... ... бір ... болдық, ол оның барлығында ... ... ... ... еді. Енді сол ... көл ... ... берейік:
“Төле би, Әйтеке би, орта жүз ... би ... ... көл ... ... ... ... Төле мен Әйтеке жастары шамалас, ал Орманбеттің жасы
кіші екен. Екеуі бірыңғай болды да сәлем хат жазады.
Орманбет хатқа жауап ... ... ... бірі ... бір ... ... үй тігіп сөйлесуге келіседі.“Қасқакөл көл туралы Айқын
көлге үй тігелік” десіп екі ел жиырма үй ... ... ... Төле ... сәлемдеседі [154.3-б.. Осы жерде кіші-гірім шегініс жасап көрелік.
Олар Айқын көлге даулы істі шешуге жиналмастан бұрын ... ... ... ... ... сәлемі былай:
Gast kіcі Ozmambettі bala dejmіtz,
Gol bіlse gas ne Kezek aga dejmіtz,
Belejіk gasga Koldі уc ... bnttmag pen sіz benen ... gagta ... ... sen Gastrag gastaq galdyn, Getіm,
quzmet gtl Bіzgіn sәlem gatt Kezіm,
Qetkіzdі dәzegendі gudіzetіm /155.14б./.
қазақша оқылуы: “Жасы кіші Орманбетті бала дейміз.
Жол ... жас не ... оған ... ... ... үш ... ... сіз бенен біз.
Бұл жақта көрінді Орманбетім
Атаңнан сен жасырақ қалдың жетім
Құрмет қыл біздің сәлем ... ... ... ... та ... екі ... ... құлақ асыңқырамайды. Сонымен
жоғарыдағы Айқын ... ... ... ... ... бір ... ... жасайды. Бірақ та Орманбет би екеуінің айтқанына көнбейді. ... тағы ... ... болсаң, халқыңа пайдаң тисін,
Батыр болсаң дұшпанға найзаң тисін.
Бай болып пайдаң тимесе,
Батыр болып найзаң тимесе,
Жұрттан ала бөтен үйің күйсін,-дегенді бізге ... айта ма ... деп ... ... ой ... тырысады. Оған би көнбейді. Ақыры
не керек дау шешімін таппай билер елдеріне тарасады. Кейін Орманбет ... ... ... оған ... ... ... ... көлді үш жүзге
бөліп бергізеді.
Міне көріп ... ... ... ел ... ауызбірлікті өмірлік
позиция ретінде түйсінген. Қандай істе болмасын осы биіктен бағалауға
ұмтылған. ... да оның ... ... ... ... ... ... ғасырға толассыз жалғасуда.
Әйтекенің сонау заманда көрегендікпен ... ... ... ... ... бүгінгі күні де өзінің көкейтестілігін ... ... ... ... ... ... байланысты жер мәселесі
қайтадан күн ... ... Бұл ... ... ... ... қажет-ақ. Жоғарыдан байқадық Әйтеке би жерді елдіктің
алтын тірегі, мемлекеттіктің бірден-бір нышаны ретінде бағалаған ғой. ... ... ... үлгілі жолдан адаспай, қия баспай, оны өзімізге мирас
тұталық. Сонда ғана бабалардың ұрпаққа артқан аманаты орындалғандай ... ... ... қоғамында меншікке қатысты құқықтардың екі арнасын “малға” мен
“мүлікке” қатысты құқықтар ... ... да бұл ... ... ... ... Мал қазақ үшін күн көріс көзінің бірі. Сол үшін де
халықтың едәуір бөлігі мал ... ... ... атақты ғалым
П.Я.Бичурин қазақ даласын мекендеген ғұндар малдың етін жейді, сүтін
ішеді, ... киім ... ... ... ... келтіреді. Көріп
отырғанымыздай мал қазақтың сонау ескі күндерден келе жатқан ата кәсібі.
Малды ... өте ... ... Бұл әрине көшпелі тұрмыстың әсерінен
еді. Қазақ мал ашуы, жан ашуы дейді. Неге десеңіз малды өсіріп, бағып ... ... Және де мал ... мен ... ... ... өте
баяу жүретін болған. Оны белгілі ... ... ... улучение стада и табунов в кочевом скотоводстве происходило
настолько медленно, что оно было почти не ... ... ... ... ... Осыдан-ақ қазақ үшін малдың қандай қадірі ... ... ... Мал ыңғайын бағып өскен елдің жоғарыдағы мақал ... ... ... мән жатқанын аңғаруға болады. Көшпелі жұртта
мал ақша қызметін, айырбас ... ... ... малды пір тұтып, қастерлей білген. Оның әрбіреуінің киесі,
болады деп ұғынған. Бірақ та оның соңына түсіп ... ... ... ... ... ... деп абырой мен береке пәтуәні жоғары қоя
білген.
Мал дауы дала елінде өте көп тараған даудың ... ... ... ... ... ... ... әубастан мал ұрлығын өршітпей тұсап ... ... ... ... ... тұсаулы атты ұрлау өлім жазасына
кесілген [158.58-б.]. Осы жерде тағы бір көңіл ... ... ... ... мен сәнбилер “ ағамандарынан бастап ең ... ... ... өз ... өзі ... және ... – мүлкінің қам-
қарекетін өзі жасайтын ... ... Бұл игі ... ... да өз жалғасын тапқанын біз жақсы білеміз. Ал үйсіндер ... ... ... одан ... дау-шарларды реттейтін арнайы “мал
туралы” мемлекеттік дәрежеде заң қабылдаған көрінеді. ... ... ... ... көп ... ... Бұл әрине кезіндегі жауынгер
халықтың барлығына тән қасиет. ... ... ... ... ғой.
Сондықтан да халық “ат ер қанаты” деп оны өте жоғары ... ... ... ұрлау үлкен қылмыс болып есептелген. Түркілерде ат
ұрлағаны үшін өлім жазасына кесілетін ... ... Бұл ... ... өзін ... еді. ... тәртіп арқылы ғана кезінде түріктер
өзінің айбарын асқақтата білді. Заң - тәртіп бір қатып ... ... ... ... ... бірде қатаңдық жаққа бағыт алып отырса , ... - ... ... бір ... ... ... ... түсіп отырған. Оны біз кезіндегі Майқы ... мұра ... ... ... байқаймыз. Мысалы,“Майқы би шығарған заң-
жарғыда ұрлық ... ... ... ... ... ... ... қатал
заңдарды жұмсарта түскен. Мәселен: ... ... ... ... ... ... кесіп, жантүршігерлік азап салатын түзім
күшін жояды. Ұрының ісіне қарай айып тағылып, төлем ... ... ... ... ... ... төлем қайтарумен қоса, қырық ... соғу ... ... ... ... мал ұрлағаны үшін “майталман
жорға, қараүзген бәйге аттардың құны – жүз қой, атан , нар ... ... бес қой. ... мен атан ... нарқы он қой болса, бір ... құны ... қой ... белгіленеді”- деп кесімді бағалары қойылған
[142.62-б.].
Ал кейінгі дәуірлердегі жарғыларда да бұл талаптар ... ... ... ... жазалармен өз шешімін тауып жатқан. Мал ұрлығын тыюға,
болдырмауға Тәуке хан да көп көңіл бөлген ... Сол ... ... ... ... мал ... үлкен мән беріп, оған кесілетін жаза түрі
мен мөлшерін жіті ... ... ... ... бұл заңда мынадай:
ұры: айыр түйеге нар, атқа-аруана, ... ... – ат, ... –тана
төлеген. Оның үстіне үш тоғыз ... ... ... ... ... керек
[125.30-б.] дегендей талаптардың болғандығын сөз қылады. ... ... бір ... әрі ұрлық жасап, әрі кісі өлтірсе, әр қылмысы үшін жеке-
жеке жазаланатын ... ... Бұл ... ... ... ... ... өркениеттіліктің кейіпін көрсететін қалып
ретінде қабылданып жүрген нормалары көрініс тапқан нақтылай ... ... ... біле тұра хабарламаған әйелі мен баласы жазаға тартылмайды,
өйткені үлкеннің үстінен шағым айту әбестік саналады [143.5-б.] ... ... ... ... ден ... демократиялық ажары бар бұл талап, қазақи
дәстүрдің лебімен көмкерілгендей. Бұл жерде осындай норманы ... ... ... ... оның ... ... ... Қазыбек,
Әйтекелердің көрегендігіне танданбасқа не шара. Үйткені бұл сарындас бап
біздің егемен еліміздің соңғы конституциясында әрең орын алды емес ... ... да ел ... мал ... ... еніп ... үшін ауырлау
жазалардың түрінде қолданып отырған. ... ... қара ... 4 адам куә ... ұрыға өлім жазасын кескен” [160.72-б.]. Бұл
әрине тек бір бас ... ... үшін ... ... ... ... үйірді
айдап әкету, оны үнемі істеп кәсіпке ... ... ... ... Мүліктердің алатын салмағына қарай, маңыздылығы
ескеріліп, ұрлағанда кесілетін жаза ... де ... ... Егер ... – кім ... айбалта,садақ, найза, қалқан мылтық т.б. ұрласа онда осы
заттардың өз ... он есе асып ... айып ... ... жаза ... ... сол тұстағы сыртқы жағдайдың шиеленісе
түсуімен ұғындыруға болады. Яғни бұл бес қарудың әр уақытта сақадай ... ... ... етуді мақсат етуден ... ... да ... ... ... дұрыс шешім.
Бұл жазаларды бір адамның егер тартуға шамасы келмесе не істейді деген
заңды сұрақ тууы мүмкін, онда ... ауыл ... ... ... ... ... Яғни ... ауыл болып тартатын болған. Егер ауыл ұрлық
істеушіден бас ... ... онда не ... Бұл ... ерекше
тапсырмалар жөніндегі патша шенеунігі Д.Андре былай дейді: “ Буде ... или ... ... ... ... за вора, то бий обсуждающий дело
отдает того преступника в работники для ... ... ... Ұры өзінің айыбын өтегеннен кейін немесе ұрлаған малдың,
мүліктің иесі оны уақытынан ... ... ... Егер де ... ... ... қаруы болатын болса, онда ұрлықшының қаруы алынып қоятын,
ал егер қолында сойылы болатын ... онда ... то за ... ... ... (шапан Б.Қ.) называемым суил айбанасы дейді
[Сонда.265-б.].
Біз бұл жерде мүлік-мал ... ... ... ғана ... да ... біз ... ... кесілетін жазалар мен олардың мөлшерінің
Әйтеке би уақытында нақты қалыпқа түскенін және оның ... айып ... ... ... ... танытқанын аңғарамыз. “Жеті Жарғы” заңы
бұл тұрғыда көптеген прогрессивтік жетістіктерге қол ... би ... ... ... ... ... ... бастағанда қазақ
ішінде мал мен мүлік дауы көп ... еді. ... да ... ... бұл ... істермен көптеп ұшырасып отырған. Бізге оның ... ... ... биліктері жеткен. Соларға зер салып ... ... ... ... істі ... ... ... танытып, тапқырлығын
көрсетіп отырған. Жоғарыдағы “Жеті Жарғы” заңында мал-мүлік санаттарына
жаза белгілеудің ... ... ... осы ... ... ... бай тәжірибесінің, сара жол ... ... ... Бұл ... ... ... тек шешіп қана қойған жоқ, оған
творчестволық тұрғыдан келіп қайталанбас ... ... ... бере ... мал-мүлік дауына қатысты биліктері елге үлгі ... ... бір ... екінші ұшына лезде жетіп отырды. Әйтеке мал мен
мүлікті әрқашан да осы бақилық өмірдің алдамшы көз ... деп ... ... ... ... бөлу, адамға белгілі міндеттер жүктейді деп
ұқты. Сонда ғана аса ... мал мен ... мәні ... ... Осы бір сезімді өмірінің өн бойында халқының бойына сіңіріп, берік
қасиеттерінің ... ... күш ... ... қолдың кірі, бірақ
жұттық” деген бұрыннан келе жатқан сөздің астарына ... ... ... ... адам елінің игілігіне қызмет етуі керек деген түсінікті
дәріптеді. Өйткені елінің ... ... ... ол ... елі
үшін бір қарымтасы болуы қажет. Әйтеке пір тұтқан биік ұстанымдар осы еді.
Осы жерде ... ... ... нормаға айналып, бүгініміз де
шындыққа айналуға ұмтылып жатқан “меншік міндет жүктейді” ... ... ... ... ... ... ... сол қоғамда орнықтыруға
талпынғанына таң қалмасқа, таңданудан, сүйсінуден басқа шарамыз жоқ.
Енді осы Әйтеке бидің мал-мүлік істерін қалай ... өзін қай ... оның ... - ... ... ... ... көрелік.
Әйтекенің жастау шағында алтынды көргенде періште жолдан тайыпты” дегендей
қанша бауыр, туыс болса да Әйтекенің өзімен ... ... ... ... оның ... көз ... ... Оларға әрі айтады, бері айтады,
бірақ та олар мойындамайды, әрекеттерін тыямын ... ... ... ... ел ... үлкендерді үйіне қонақысаға шақырып отырып, солардың
көзінше ағаларына мынандай сұрақ қойыпты:
Бір биенің құлыны едік, мені тұлпар есте, ... ... ... ... ... мені ... етсе, тәңірім етті,
Қыр соңымнан қалмайсыңдар, менде не әкеңнің құны кетті?-депті.
Ұялғанынан жерге кірген ағалары екінші Әйтеке бидің ... ... ... екен ... Міне ... би ... қытығына тиетін
істен, орынды амал тауып құтылған екен. Және де істе ... ... ел ... ... ... ... ... дүние қоңыстау адамды өте қатты жақтырмайтын. Оны өткір сөзбен
әрқашан да ... ... ... тырысатын. Оған мысал: бірде “ ... ... ... ... тарау толғақты әңгіме үстінде ... ... бір ... ... ... ... жайлауыма іргелес қонды, малы
шүйгініме жайылып, таптап жатыр” – деп жылана беріпті.
Жігіттің бай, жері де мол екенін білетін ... оның ... ... ... бір ауыз сөз ... ... ел қориды,
Жігіттің жаманы жер қориды”, -
деген де, әлгі жігіт бір ауыз тіл қата алмай шығып жүре беріпті. Ол шыға
бергенде , ... ... ... ... көріп жүрміз ғой, жақсысы туралы бір сөз қосшы,-
депті.
- Елдің қамын жоқтай білген, дұрыс ... ... ... ердің
намысын жоқтата білген, өз сөзіне ... ... ... не
жетсін! –депті Әйтеке [46.82-б.].
- Әйтеке бидің беделінің асқаны соншалықты , ... ... ... өз ... ... жатқан. Қарап отырсақ, Әйтекелер
шын мәнінде бойларына биліктің киесі дарыған жандар болған ғой.
Оның ... мән ... атқа ... ... ... ... ... ел астар іздеуге тырысқан. Кімнің де ... ... ... ... ... істер түйіні сыртқа ... ... ... Оның ... мына бір ... ... ... “Бірде Әйтекеге Бұхардың ішкі бетінде отырған
қазақ ауылынан Жайылхан деген жігіт келіп мұңын шағады. Жігіт бір
Сәуірхан ... бай ... ... ... ... ... Шешесі
кенеттен қайтыс болған соң, бәйбішесінен туған ... ... ... үшін қолдан келген қулық - ... ... ... Ақыры әкесіне шағыстырып, жазықсыз жала жабады.
Оларға ... ... бұны ... бір ... ат та бермей тентіретіп
қуып жібереді. Жігіт ... ... ... ... ... отырғанын
баяндайды.
Оның бас қондырысы, сөз ләмі бәрі ұнай ... ... ... ... ... ... көз жеткізіп, еншіңді алып берсем, әкең мен
ағаларыңа деген ... ... ма ең? – деп ... ... ... Би аға, сіз менің арымның тазалығын дәлелдеп берсеңіз мен олардан
енші түгіл тышқан лақ та сұрамас ем. Мал түгіл ... да ... етіп ... ... ғой. ... ... сөзіне сеніп қалған әкеме деген ренішті ұмыту да соның
қасында сөз боп па! – ... ... би ... ... риза ... жер аралығы шалғай ... ... ... Ол кезде де Әйтеке секілді атақты адамдардың ... ... ... ... күншілік жер бұрын жетіп отырған ғой. Әйтекенің
өзіне арнап бағыттап келе жатқанын және қасында ... ... ... тез ... әмір ... ... ... тегін атқа мінбейді. Кемі жарты көш ... ... ... ... әмір етеді.
- Бұл кезде бәйбішеден туған үш ұл ... ... енді ... жатыр екен. Бір шикілікті сезіп жүрген Сәуірхан ... ... ... ... ... ... оны қол қусырып
жарты күншілдік жерден нөпір топ болып ... ... ... ... да ... ... ... болады. Оның
шынында, мән-жайды түсінгенін көрген Әйтеке бұл туралы жақ
ашпастан ... жеп ... ... ... Тағы да ... ... өзі бас болып шығарып салып тұрған Сәуірхан:
- Әй аға , аз ... ... ... қайта табыстырып, қайта бала
қылып барасыз, -дейді ... ...... біз не шаруамен
келдіңіз деп сұрағанымыз жоқ. Сіз мына ... ... едім ... ... ... , ... Енді ... ойда кетіп
барасыз? Егер шаруаңыз сіз ойлағандай ... ... ... ... - ... Байдың сауалына Әйтеке табанда былай деген
екен.
- Мен қазір: Қаһары мен ... ... екен ... мен рақымы бірдей екен деп,
Көңдесуге , елдесуге де тұратын
Бұ да бір ел екен деп, ... ... - ... ... ... ме? Онда:
Кигендері кілең зер екен деп,
Мінгендері өңшең кер екен ... да ... тер ... ... бір көрген жер екен деп кетер ем,- дейді.
[Сонда.90-б.]. ... ... ... ... би ... өз
еншісінен құр қалдырмаған екен.
Әйтеке, Төле, Қазыбектер бұл тектес істерде де бірін-бірі сынап артық іс
жасаудан сақтандырып отырған көрінеді. Олар ... ту ... ... біріне-бірі бет-жүз демей ащы сөздер де айтуға барысып отырған. Оның
біз Әйтеке би мен Төле ... ... бір ерге ... ... ... Осы ерге қатысты дауда Әйтеке Төле биге былай:
Қапталың қайың, қасқа тал,
Қалмамбет соққан бір ерсің.
Бауырың ... ... ... ... ... ... Төле ... болам деген немесің.
Ақ ағашқа ант берме,
Ақ ағашқа ант берсең,
Үйіңмен түгел күйерсің.
Соңғысын Төле ... өзің ... Төле ... ... ... ойлап істесең,
Ұзатпай ерді төлерсің - [161.4-б.]1 деген екен.
Әрине бұл ... ... ... ... ... алуынан туған.
Әйтпесе, Әйтекенің бір ер үшін ... ... ... ... ... жөні
жоқ.
Әйтеке би сонымен қатар дауды шешкенде мұқият тыңдап алып, даудағы ... ... ... ... ... ... Сондықтан да көбінесе оның
шығарған шешіміне дауласушы жақтар өте дән ... ... ... Оның ... ... Әйтеке жөнінде сақталған мына сөзден көреміз:
Бірде Әйтеке Әнет бабаның ауылына аялдайды. Сонда Әнет би ... ... ... арғын-тобықтының тентектері қырда аң аулап жүріп, бір түлкіні
бөлісе алмай керісіп қалған екен. Жазым ... ... аты ... Содан
бітісе алмай жатқан жәйі бар еді. ... ... ... ... ... соны ... ғой. ... сол дауды өзің шешіп беріп кет.
Сөйтсе аты өлген жігіт қойнынан құран шығарып “менің төс ... ... еді, бұл соны ... ... ... ... орға ... Түлкіні
беріп қана құтылмайды, құранды сыйламағаны үшін бір айып, ... ... екі айып ... ... көбін өз аузына қаратып ... ... ... ... ... бір ... соны да арқа ... керек.
Әйтеке би ат жазым болған жерге өзі барып ... соң, екі ... де ... ... шақырады.
- Сенің атың өлгені рас екен. Бірақ, ол мына ... ... ... ... - ... ... – дейді ол.
- Негесі сол, сенің мінген атыңның оң жақ көзі соқыр екен. Жүргенде
ылғи оң ... ... ... сол ... ... ... ... Жөні түзу адам соқыр атпен аңға шығама ма? – деп ... ... ... құранды қайтесіз? –депті.
- Құран үшін сен мына Әнет бабаңа айып төлейсің. Айдалада аң ... келе ... ... ... қабат-қабат киіміңнің қалтасында
не жатқанын қайдан ... ... ... ... аң қуу , ... қуу ... ... істе “құранды”
қалтасына салып шықпайды. Аң қуған кезде ... ... ... ауады, киімі былғанады, дәреті бұзылуы да мүмкін. Ендеше,
түлкі аулауға ақыл жеткенде, осыған неге ... ... ... ең ... ... ... –депті даугер жігіт
жыламсырап.
- Жоқ, түлкі сенікі емес. Сен сайдың оң жағынан келіп қосылыпсың.
Түлкіні ... оқ сол ... ... ... бұл ... ... ... жігіт: “Әйтеке аға, мен осы түлкіні даугеріме-
ақ ... Енді осы ... ... ... ... дәм ... қонаққа шақырыпты. Екі даугер төс қағысып тарасқанын ... баба ... ақ ... берген екен [56.78-79-б.]. Билік
желісіне көз салсақ, өте бір ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке көңіл бөліп,
оның оқиға желісіне әсерін аңдайды. ... ... ... ... мәжбүр етеді. Дауласушы тараптарды өзінің
логикасының биіктігімен таң ... ... ... ... ... ... әрқашан жеңілдеп тарқасып
отырған.
3.4 Құн дауы
Қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесіндегі өте кең ... ... ... ... ... Құн тарту өзінің тарихында талай рет ... ... сай ... ... ... ... көнеден келе
жатқан дәстүрлі құқықтық институт. Құн тартудың бастапқы жол-жоралғысын біз
дунхулардын көре ... ... заңы ... ... ... адам ... қойдан құн төлейтін болған” [117.16-б.]. Кейін түріктер дәуірінде құн
тарту ... әр ... ... ... ... ... жеңіл
зияндар үшін айып түрінде жауапкершілік белгіленсе, ал ауыр ... үшін құн ... ... ... қызын зорласа, оған
мүліктей ауыр айып ... және оны сол ... ... ... Ал
егер төбелес кезінде біреуге зақым келтірсе, онда келтірілген зақым түріне
қарай заттай құн ... ... ... ... шығарса, оған қызын
берген, егер қызы жоқ болса, онда ... ... ... ... ... ... ... онда жылқы төлейді. Ат немесе басқа зат
ұрласа онда сол ұрлаған нәрсенің құнын он есе ... ... ... ... ... қылмыстық әрекеттер болмай тұрмайтындықтан, заман
талабын қанағаттандыру үшін, уақыт ... сай құн ... да ... ... ... отырған. ХІІ-ХІІІ ғасырлар аралығында құн тарту
үрдісінде Майқы бидің жүргізген саяси-құқықтық ... ... ... ... көрінеді. Майқы би “қанға-қан” қағидасын ... бар ... ... және де құн тартудың жолын, мөлшерін
жеңілдетеді.
Құн тартудың жолын, тәртібін, мөлшерін т.б. ... одан ... ... ... де ... жалғасып отырған. Бізге жеткен аңыз-
әңгімелер желісіне көңіл бөлетін болсақ Есім хан тұсында құн тартудың өткен-
кеткен үлгілерінің барлығы сараланып, бір ... ... түсе ... ... ескі ... сай: құнның әлеуметтік жағдайына қарамастан еркек адам
үшін бір текті мөлшері белгіленеді. Сонымен қатар үстеме ... өнер ... ... құны жіті ... Әйел ... құны ... оны
тағайындаудың жолы көрсетіледі. Әрине бұл заңда әдет-ғұрып құқығының басқа
нормалары мен институттары белгілі реформаларды бастап кешірген еді.
Бұл ... ... ... ... хан тұсында “Жеті Жарғы” заңы
қабылданған кезде одан ... ... ... Осы ... Жарғының” бір
арнасын құн тартудың жол-жоралғысы құраған көрінеді. Құн мәселесін осыншама
тәптіштеп саралауға негізінен сол кезеңге дейінгі ру ... ... ел ... ... елдің елдігіне, мызғымастығына нұқсан
келтірерлік қауіпке айнала бастауы ... ... ... да ... ... ... билеріне арқа сүйей отырып “Жеті Жарғы” заңында құн
төлеу ... ... ... ... ... ... ... жүгіне артар жауапкершілікті әсіресе оның қасындағы билер көтерген.
Төле, ... ... ... ... тізе ... ... бұл
мәселенің өте тыңғылықты саралануына үлкен көңіл бөледі. Былайша айтқанда
“Жеті Жарғы” заңында жігі ... ... құн ... ... ... дейінгі осы бағыттағы заң түзу мен ... іс ... ... ... бұл ... ... ... жаңалығы ол сол уақытқа
дейінгі келе жатқан қатан заң нормаларын жұмсартып, “қанға-қан” ... ... ... ... ... ... әрекеттердің бітімін
құн тарту жолымен бітіруді заңдастырады. Сондықтан да құн тартудың нақты
тәртібін ... ... ... ... ... ... ... Оны сол кездегі билердің ұсыныстары мен ... ... ... сол ... қалыптасып бір арнаға түскен құн ... ... ... Біз дәл осы Әйтекелер заманында қалыптасқан ... ... ... жіктеген болар едік:
Біріншіден, құнның мөлшеріне байланысты;
а) ер адамның ... әйел ... ... ... ... ... құл құны;
д) күң құны деген түрлері ажыратылған. Ал сонымен қатар құнның ерекше
түрі де белгілі болған. Ол ... құн деп ... ... құн: ... ... құны ... түрлерге бөлінген.
“Сүйек құнына өлген кісінің сүйегін, денесін өлтірген адам жоқ ... ... ... кейін кейбір себептерге байланысты өлік
туған-туыстарына тимей жоқ ... ... ... екі адамның құнын төлеуді
жатқызады” [ 97.31-б.].
Ал өнер құнына аты айтып тұрғандай егер ... ... ... белгілі
бір өнердің қасиеттері болатын болса, сол қасиеттер үшін берілетін құн түрі
жатады. Оның да мөлшері екі ... ... ... тең ... ... ... айтуы бойынша ер адамды өлтірген кісі ... ал әйел ... ... кісі 500 қой құн ... ... Сонымен
қатар ер құны жолаушы немесе жортушы деген ерекше түрлерге де бөлінген екен
[162.3-б.]. Ал қожа мен ... үшін ... ... құн ... 7 ... ... болған көрінеді2. Қарап отырсақ қазақ қоғамындағы ерекше
әлеуметтік топ, яғни “ақсүйектер” үшін құн мөлшері ... ... ... ... ... ... ... Бұрындары ақсүйектер үшін қос құн
төлеу, яғни жай адамның екі есе ... ... ... ... ... ... ... дағдыны Майқы би өзгертіп “кім қаншалық зақым алса, қарсы
жақ соншалық төлем немесе айып төлейді”, - деп адам ... оның ... жете мән ... ұмтылады [ 163. ].
Құл мен күңнің құны туралы сөз басқа. Көбінесе осы ... ... ... ... ... біз құл мен күң ... деген пікірлерді
кездестіреміз. Бірақ та біздің ойымызша құл мен күң үшін де ... ... Неге ... ... қоғамында құл мен күңнің орны мен рөлі ... ... ... ... ... малшылыққа, жалшылыққа пайдаланып,
кейін енші бөліп беріп, кірме ағайынға айналдырып ... ... ... құлдың іздеу сұрауы болатын. Біз бір деректерден “құлдың құны бір ат, не
оның баламасы. Күң құны оның ... ... ... Ал ... ... құны үшін ... пен тазы ... болады [164.202-б.] деген ой айтады. Көріп отырғанымыздай құл
қалай да болса ... ... ... ... өзі ... құн ... ... жағдайды қамтамасыз етпейтіндігін, құн тартқызу арқылы адам
өзінің тапталған ар-намысының қайтымын қайтаруға ... ... ... осыншама ауыр жүгін жалғыз адам қалай ... ... ... ... кісі ... ... тартылатын құнды бір
адам немесе бір жан ұя ... Ол ... ... ... ... за ... как ... платить кун всегда падает на
всех сородичей” ... Яғни ... ... ... рулы ел ... болған. Үлкен құнға кімдердің қатысатыны және құнды ... ... ... ... ... деп ... ... “В уплате большого куна, как правило, участвовали близкие и
дальние ... ... При этом ... ... ... до ... одного верблюда и одну лошадь, его ближайшие ... ... дать от 10-25 ... ... а ... ... по 1-2 барана”
[166.]. Көріп отырғанымыздай үлкен ... ... ... ... ... ... екен.
Енді Әйтеке бидің құн дауын шешу тәжірибесіне көңіл бөлейікші. Әйтекенің
билік ісіне араласу жолына көңіл тоқтатып қарар болсақ, біз оның құн ... ... шеше ... ... ... ... ... қарамастан
сол уақытқа дейінгі қалыптасқан құн ісін ... ... өте ... ... Сөзіміз дәлелді болу үшін Әйтекенің бір құн ... ... ... ... ... ... ... жөн санап отырмыз.
Бірде “Қой жайып жүрген бала Әйтекеге үш аттылы кездеседі.
- ... ... – деп ... ... сәлем береді
Әйтеке. Баланың жатырқамай сәлем бергеніне разы болған жолаушылар:
- ... ... ... ... осы ... бір жолаушы адамының аты
теуіп өлтіріп кеткен еді. Соған бітім қылайық деп ... ... ... ...... ... ... тепсе бүтін құн, жабықтан тепсе жарты құн,
төрден ... ... ... алыңыздар, сырттан тепсе құр
қаласыздар, Қосуақ биде осыны айтар, осыны айтпаса ... ... аулы ... жолдарыңыз болсын! – дейді Әйтеке.
Қосуақ би де соны айтып, баланы ... ... ат ... ... ... ... ... [167.3-4-б.].
Әйтекенің бұл билігі жас бидің мерейін арттырып, атын алыс-жақын елдің
біразына танытқан екен. ... ... ... ... ... билердің
барлығы Әйтекенің осы шешімін нұсқа ретінде ... ... ... ... ... салыстыра саралағанда жеткендей.
Ел арасында үлкен құн істері туғанда Төле, ... ... ... бірі дау ... ... барып тұратын болған. Бірде Алшын Әйтеке би
үйсін Төле ... құн ... ... ... ... беріп кірген бетте Төле:
“Биеке, жолдарың болсын” дейді. ... ... ... ... ... кішіге амандасқалы келдік, үлкенге сәлемдескелі келдік, тіріге
танысқалы келдік, өліге болысқалы келдік” – дейді.
Төле: “Құлдық, ... ... ... ... ... ... ... пе екен” – депті.
Төле: “Жарлық үлкеннен болса, жабдық кішіден, жарлық еттің, жабдық етем”
– деп бітіреді.
Екеуі қоштасып, еліне Әйтеке аттаныпты. ... ... не ... ... Дау ... бір ... ... ғой” – деп желпілдейді.
Әйтеке: “Ердің құнын екі ауыз сөз бітіреді” деген. Ол ... ... ... ... ... ... ... – деді ғой. Түсінген
адамға ол күнәсін мойындадық, отаулатып қыз берем, кілем жауып нар берем” ... сөз. ... ... ма? ... ... ... ба дегенім”.
Жарлық үлкеннен болса, жабдық ... ... ... ... ерте ... - деді Төле би” – депті Әйтеке [168.31-б.]. Бұл билікті Едіге мен
Төле бидің арасында болған бір даулы істен де ... ... ... та ... ... ... ... үлгілі билік-шешімдерін қолдану деп
түсінген дұрыс болатын сияқты. Билер ... үлгі ... ... ... ... оның ... ... жоқ. Бұл қайта ... ... ... ... сот әділдігінің тұтастығын аңғартады.
Жоғарыда келтірілген дауға берілген құн түрі “жарқын” деп ... ... ... ... әлсізді, кедей-кепшікті місе тұтпай, білек
көрсетіп, тырнақ батыратын әдеті ғой. Әйтеке би қашанда болмасын ... ... ... ... есесін кімнен де болса ... алып ... ... Сыр ... беделі жайылған Әлі Төре деген танымал адам
болған ... Оның он ... ... “Соның ішінде бір есерсоғы ауылдағы
бір кедейдің қызына дегеніме ... деп ... ... ... ... бүркіт ұстап, аң аулайтын әдеті бар екен. Бұрын дегенің бәріне
жетіп дәніккен төре баласы бір күні ауыл шетінде ... ... ... ... әлгі ... қаны ... сонша, қолындағы бүркітін шүйіттіреді.
Болат тұяқ ... ... бас ... ... мерт ... Қыз он ... енді ... да ақылымен, әншілігімен, суырып салма ... ... ... ... өнерлі жан екен. Қыз әкесі еңірегенде етегі толып,
талай билерге, ел ағаларына жолығады, зарын айтады. ... ... ... Әлі ... ... құн ... тәуекелдері жетпейді. Ал некен-саяқ
тәуекел еткендерді Әлі төре ... ... ит ... ... ғып, қара
бастарына зобалаң туғызады. Ақыры, әңгіме Әйтекеге жетеді. ... ... ... жас ... Жабайды ілестіріп барып, Әлінің үйіне түседі.
Әлі сонда: “Әйтеке, ештеңе айтпай-ақ қой. Ымыңа түсіндім. Не ... не мына ... ... ... ... ... ғой. Ал! Керегің құн
болса, бір қу таяқтың қызының құнына шаруам шайқалып қалмас”,- ... ... “ Қыз ... ... ... ...... қыздың
сүйек құны –жарты құн. Содан кейін бұл жай қыз емес, өнерлі қыз. Өнер құны
... құн. ... ... ... ... ... - ел де ... сен де
тыныш. Ел тыныш болса, ... мен мен де ... ... Әлі
Төре қыздың құнын екі есе етіп төлеген екен.
Бізге жеткен бұл бағыттағы Әйтеке бидің ... оның ... ... өте бір ... ... ... ... көреміз. Бұл оның құн дауы қазақ дауының ішіндегі өте бір
солқылдақ, бітім табуы қиын дау ... оның өрши ... ... бірлігін
кетіруге, оған сызат түсіруге негіз болатындығын терең ... ... ... ... - ... ... ... ішінен елге үлгі, жол бастау болатын
шешімдерін бөліп жарып қарау, оның ... сот ... ... ... ... ... тану үшін қажет. Шын мәнінде бүгінгі күні
бізге Әйтеке биден қалған, ғасырлар үніндей ... ... ... ... ... барлығы кезінде бүкіл қазақ даласына үлгі, өнеге болған
істер. Сондықтан да ... оны ... ... озса да ... ... ... біз ... Әйтеке бидің билік-шешімдерінің бірнешеуін нақты ... ... ... ... етіп отырмыз. Алдымызға қойып отырған міндетті
межелі деңгейде игеру үшін жалпы қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесінде билердің
үлгілі билігі қандай орын алды және ... ... ... соны анықтап
алуымыз қажет.
Дәстүрлі құқық жүйесіндегі билердің “үлгілі билігінің” табиғатта өте
күрделі, өзіндік ішкі тұтастықта ... ... ... Жалпы қазіргі
кезеңде заң ғылымында бұл “прецедент” деп аталатын құқықтық ... Ал ... ... ... ... ... ... /от. лат. Praecedens/ /praecedentіs/- предшествующий;
/англ. Рrecedent/- поведение в ... ... ... как образец при анологичных обстаятельствах [169.358-б.].
Құқықтың жалпы ... ... ... ... жолы, тәсілі
ретінде қаралады.1 Бұл қазіргі уақыттағы англо-саксондық немесе жалпы құқық
жүйесіне негізделген елдерде құқық ... бір түрі ... ... екі түрі ... Бірі - ... одан ... - сот
прецеденті. Сонымен прецедент бойынша нақты істің шешіміне ... ... ол ... өзі ... ұқсас істерді шешкенде басшылыққа алынады.
Қазақ қоғамында билердің үлгілі ісінің мәні өте жоғары болған. Қаншама
ғасырлар бойы ол ... ... ... мұра ... ауысып
отырған. Оның бастауы сонау ғұн, үйсін дәуірлеріне ... ... ... мәні ... ... С. ... ... ой біліреді: “Судебные
постановление биев имели ... ... Оның ... алуын былай түсіндіреді: “Решения знатных известных ... ... или в ... ... имели значение судебного
прецедента. Таким образом, нормы обычаев, на основе которых ... ... ... признание, хотя бии не были ... ... ... и не ... ... ... и не ... в прямом смысле ... ... ... хана. Их решениями нормам обычаев придавалась фактически сила
обычно – правовых норм” ... ... ... ... ... ... нысанының біріне айналады. Ол жоғарда айтқанымыздай, қанша уақыт
дамудың ұзына бойы созылған ... өтті ... Бұл ... ғалым З. Кенжалиев былай түсіндіреді: “Билік- шешімдердің ерте
кездегі сұлабасы қағидалық /принциптік/ мәндерге жақынырақ болып, ... ... ... сай ... ... олар нақтылық /нормалық/ нысанға ие
болуға ұмтылыс жасайды” [150.75-б.].
Қазақ қоғамында билердің үлгілі ... ... ... ... ... ... болған. Бір жағынан әдет-ғұрып құқығының өміршеңдігін
бірден-бір қамтамасыз етуші тетік дәрежесіне ... ... ... ... ... ... ... мәнінің артуы, сот ісін ... ... ... ... Енді осы үлгілі биліктердің қазақ әдет-
ғұрып құқығы жүйесіндегі ... ... ... келе біз ... басты-басты қызмет бағыттарын бөліп көрсеткен болар едік. Олар:
Біріншіден, бидің билігі қазақ даласында құқық ... ... ... атқарды. Қазақтың дәстүрлі құқығының өмірде шынайы
көрініске енуінің қалпы болып табылады. ... ... ... шешімдері
мұндай қасиетті иемдене бермеген. Ол жөнінде капитан Давлетшин өз есебінде
былай дейді: ... ... ... ... ... ... силой,
но явится она таковой только тогда когда будет разумно направляема, а ... ... ... ... ... Ал ... ... билігі былайша айтқанда табиғи сұрыптаудан өтіп барып
құқық түзудің нысанына айналған.
Екіншіден, билердің ... ... ... ... ... заң – ... ... өзгертіп отырды. Белгілі заңгер
- ғалым Т.М. Култелеев “Уложение Тауке и другие ... ... ... ... ... ... и изменялись практикой суда биев /
бидің билігі/ являвшейся важным источником ... ... ... ... ... сахара жұртындағы жол - жоралғылардың өміршеңдігі қамтамасыз
етіліп отырған.
Үшіншіден, бидің ... ... ... ... ... ... билігі бидің дәстүрлі құқық жүйесіндегі орнын даралауға
және бидің жеке басының тәуелсіздігін ... ... ... әсер ... ... ... би сот әділдігін жүзеге асырудағы басты тұлғаның
біріне айналды.
Қазақтың дәстүрлі құқық жүйесінде ... ... ... қолданылу
сипатына байланысты үлгілі биліктердің екі түрін ажыратып көрсетуге болады:
1. билердің қағидалық үлгілі биліктері.
2. нақты үлгілі биліктері.
Қағидалық ... ... ... көбінесе мақал-мәтел кейіпін
иеленіп, белгілі істі шешуде басшылыққа алынатын ... ... ... ел ... ... ... таралып отырған. Мысалы, Н. Максимовтың
ел арасынан жазып алған “С одного барана двух шкурь не ... сөзі ... ... ... ... ... ғұрып құқығының қылмыс
саласындағы қағидалық ұстанымына айналады. Яғни мұны қазіргі қылмыстық
құқықта ... ... ... ... бір ... үшін адам ... қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды дегенге саяды. Сонымен қатар ... ... ... Төле би ... ... мынандай сөздер:
“Тапқан қуанады, таныған алады”, “Қанжыға тон сақтайды, тон жан ... ат ... ат ер ... ер ел ... ... ... билер істерді шешкенде өздеріне қағида ретінде басшылыққа алып
отырған.
Үлгілі биліктердің ... ... ... ... ... ... Нақты
дейтін себебіміз, бұл билік- шешімдерді кейінгі билердің ... ... ... қолданып отырған би бұл жерде сол үлгіні
кезінде шығарған би ... ... бұл биде оны іс ... дәл ... ... қолданады. Былайша қарағанда билікті кімнің шығарғанын ... ... ... ... кезіндегі Әйтекенің шығарған биліктерін
Төлеге, Қазыбекке, Мәлсеге, Сырымға т.б. теңеу және де ... ... ... шешемдерін Әйтекеге т.б. телу орын алып, аяғы қызыл кеңірдек
болып ырылдасуға ... ... Шын ... бұл сол ... ... ... биліктерін қолдану болып табылады. Біздің ойымызша бұл
мәселені осылай бағалаған абзал сияқты. Үлгілі, өнегелі істі олай ... ... ... ... ... сол ... заманындағы үлгілі биліктердің қалыптасу, түзілу
ерекшеліктеріне тоқталайық. Бұл ... ... ... ... ... ... әлеуметтік -саяси жағдай үлкен ... ... ... ... ... Төленің, Қазыбектің т.б.
билердің ауыз бірлікті, тұстастықты ту қылуға үндеген билік - шешімдеріне
үлкен мән ... Оған ... ... лезде елден - елге таратып
үлгеретін. Осындай ... ел ... бір ... ... ... ... жатталып жататын. Сонымен қатар бұл үлгілі биліктердің
қалыптасуына сол шешімді шығарғандағы бидің, сол уақытқа дейін қыр ... ісін ... ... белгісіз жаңалықты енгізуде ... ... ... ... ... мал ... мысалы, жоғалған қойдың кімдікі
екенін анықтау үшін билер даугерлерді ... ... ... бір ... табуды жүктейді. Бұл былайша істегі мән-жайдағы дәлелдерге нақты
көз жеткізу кезеңі ... ... Кім ... ... дұрыс тауып телітетін
болса, онда билер шешімді соның пайдасына шешетін болған. Билер ... ... да ... ... ... мұндай тәсілдерді
Төле, Қазыбек, Әйтекелер жиі қолданушы еді. Сондықтан да олардың шығарған
шешімдері ... елге ... ... ... ... жер ... жесір дауы,
мал-мүлік дауы т.б. қазақ арасында жиі болатын дауларға қатысты шешімдерін
жүйелеп қарайтын болсақ, оның ... ... ... аталған
қағидалық үлгілі биліктердің де, нақты үлгілі биліктердің де ... ... ... - шешімдерінің көбінесе үлгілі сипатқа ие болуына
оның қисынды өріліп, тапқырлықпен айтылатындығы әсер ... ... ... өтетін өткір сөздері Әйтекенің баяндауында ... ... ... қарағанда адамға Әйтеке өзінің билік-
шешімдері арқылы сөз құдіретінің зәулім ... ... ... ... осы ... ... шегелеп айтуы істі дәлелдеудің
құралына айналдыра алу қасиеті елдің оның өнегелі сөзіне деген ... ... сөз ... ... елге үлгі ... ... сөздеріне берелік.
Бірде Әйтеке би бір дау шешімін ... ... ... ... ... екен:
Асқар тау, сенде бір мін бар-асу бермейсің.
Тасқын су, сенде бір мін бар- өткел ... ... бір мін ... сөз ... - ... ... Ақыр
соңында Әйтеке дауды жүз қараға кесіп бітірген.1 Кейін Әйтекенің баласы
Өміртай бір дауда ... осы ... ... ... ... тау сенде бір мін бар,
Асуыңды бермейсің.
Аққан су сенде бір мін бар,
Кешуіңді ... ... бір мін ... ... неге ... сенде бір мін бар,
Көлденең неге бермейсің,-деп [173.70-72-б.] билерді дұрыс жолға бастаған
көрінеді.
Кезінде Төле би мен Қазыбектің бір қашқан қызға байланысты ... ... би ... ... ... ... Сырым бидің елінде де
қайталанады. Сонда дауласушы Құдаш пен Есенкелді билер сөз ... ... келе ... ... ... би былай деген екен:
Сабыр етіңдер, ағалар! Ашу бар жерде ақыл ... ... ағын ... ... ... деген дария,
Алдын тоссаң тоқырар
Кісі бірге туыспау керек,
Туысқан соң сөз қуыспау керек.
Сөз қуған бәлеге жолығады.
Құдаш сен жылқысын қайыр,- ... деп ... ... ... ... Кезінде Әйтеке би де істі дәл осылай шешкен еді. ... ... үлгі ... оны ... ... қызметінде қолданып отыр.
Әйтекеден қалған өнегелі істі, үлгілі билікті Сырым көбінесе ... ... Ол ... осы ... сөздерін істі шешкенде жиі-жиі пайдаланатын.
Оған көптеген дәлелдер келтіруге болады. Мысалы, Сырым Нұралы ... ... ... ... халқыңа пайдаң тисін,
Батыр болсаң жауға найзаң тисін.
Бай болып елге пайдаң тимесе,
Батыр болып ... ... ... ... үйің ... ... ... бұл сөзді Әйтекенің
Орманбетке айтқанын білеміз. Бұл ... ... ... ... ... айтқаны шүбә келтірмейтіні шындық.
Әйтекенің үлгілі сөздері рулы елден асып бүкіл қазаққа жайылған, ... ... бір ... ... ... тоқалдыққа сұраған
Жәнібек батырға Бекболаттың ... ... би ... ... қара тоғаймын,
Табылуға оңаймын.
Сен жапанға біткен жалғыз шынарсың,
Орныңды қайдан табармын…”[176.40-б.] ... бұл ... ... ... бидің айтқанын білеміз.
Сонымен қатар Әйтеке биден мақал ... ... ... да ... ... ... ... туғанша, жалғыз туса нетеді, елге тұлға
боларға. Қарағайға қарсы бұтақ бітсе нетеді, ... ... ... ... ... деп те ... ... “қой асығы демеңіз, қолыңа жақса
сақа тұт, жасы кіші демеңіз, ақыл асса аға тұт”. Тағыда “ел ... ... ер ... елге ... ері бұзылса елі азар, елі бұзылса ... ... ... ... ... ... сөз, үлгі сөзге
айналған. Бұл біздің кіші-гірім ғана мысалымыз ғой. Ал Әйтекенің қанша
үлгілі ... ... ... ұмыт ... десеңізші. Жоғарыдағы мысалдар
Әйтеке бидің “сегіз қырлы, бір сырлы” қасиетінің бір ... яғни ... сот ... ... ... ... ... үлесін паш етеді. Бұдан
басқа Әйтеке, Төле, Қазыбектер т.б. билер өздерінің жаңашылдық қызметтері
арқылы сот ісін ... ... ... сөз сатысына, істі дәлелдеу
мәселелеріне үлкен-үлкен жаңалықтар енгізді және ... ... ... би ... ... елге көрсетіп берді.
Қарап отырсақ, олардың бірін-бірі ыммен түсінуі қандай сезімталдықты, ... ... етті ... Айта ... ... ісі бір ... соңында айтарымыз Әйтеке би және оның қанаттас, қатарластарының
арқасында қазақ әдет-ғұрып құқығы шырқай ... ... ... жиып ... ... Бұл өз кезегінде қазақ ... ... ... ... ... өзіндік орны бар, бет-бейнесі
дараланған, бір жағынан жете мән ... ... өн бойы ... ... толы күш ... ... ... дәстүрлі құқық жүйелерінің
қатарына көтерді.
3.6 Әйтеке бидің қоғамдық саяси ой-пікірлері
Әйтеке бидің ... ... ... ... философиялық
мәйектілігімен ерекшеленеді. Өйткені, ол өзінің ... ... ... ... өте дәлдікпен бере білген. Әйтекенің қоғамдық-
саяси көзқарастарының астарына терең бойлау үшін, жалпы қазақи санада ... ... ... ... мұны ... ... ұмтылды?, т.б
осындай келелі мәселеллердің сырын ашуға тырысу қажет. Бұл жөнінде белгілі
заңгер ... З.Ж. ... ... ... “Көшпелі қазақ қоғамдағы билікке,
оның ішінде мемлекеттік билікке көзқарас өзінің дүниетанымдық ... ... ... ... те, ... та ... кірі, олар адам
басында мәңгі тұрмайды. ... ғана ... деп ... ... ... Шын ... бұл көзқарас дала ... ... ... ... ... еді. ... жұрт билікті қалай
түсінсе, сол танымға сәйкес билік тетіктерін өмірге алып келіп, одан ... елді ... ... ... ... ... Көне ... “хан”
кітабында хұндар туралы: “Олардың патшалары әкімдерімен терезесі тең адамша
сөйлеседі, сондықтан мемлекетті бәрі бір ... ... ... Ал осы ... дейін көшпелі /жартылай ... ... ... ... механизмдері, оның даму заңдылықтары, осы билікке
деген ... ... ... талабына сай таптық ... ... ... ... ... ... өлшеніп, пішіліп біржақты бағасын
ала қойған жоқ. Міне, осындай теориялық тұғырнаманың жоқтығынан және де ... ... ... ... ... ... ... тиісті
дәрежеде ой елегінен өткізілмей өгейсінуді бастан кешіруде.
Қазақ жеріндегі қоғамдық-саяси ойдың ... ... жолы ... бар. Бұл ... ... ... ойдың дамуымен жалпы
тұтастықта болғанмен, әруақытта ол ... сара ... ... ... Ол ... ... ... қатпарлы даму жолын бастан кешкен.
Оның сонылығын тану үшін ... бір ... ... ... ... ... ғана біз оның ішкі ... мәйегін түсінуге
талпына аламыз. Осындай кірпиязылықты талап ететін нәрсе ол ... ... ... ... ойымызша оның өзіндік ерекшелігі бар. ... ... ... ... билікті рухани дүниемен етене жақын, оның
бір қатпары ретінде түсінгендігінде. Мәселен, ғалым ... ... ... санада да бірнеше астары болды дей келе, билік ұғымы кең
мағынада қамқорлық пен ... ... ... ... ... ... бағыт-бағыр беру, жол көрсету
ретінде түсінілетін… ... сана ... осы кең ... ... баға ... ... дейді. Көріп отырғанымыздай, рухани өрелілік
жалпы билікке, оның ішінде ... ... баға ... ... ... тұтынылған. Көшпелі жұртта билікті ұйымдастыруда, оны ... ... осы ... ... ... бөлу, оны жалпы биліктің
өзегі ретінде тануды өмірлік қағида ретінде ... ... да ... ... Оны біз Скиф ... Ғұн ... Моденің
реформаларынан, одан кейінгі Түрік дәуіріндегі ... ... ... ... т.б. ... ... Мұның барлығы көшпелі
қазақ ... ... - ... ... ... ... Ал осы ... сөз болған қазақ даласындағы қоғамдық-
саяси ойдың бәйтеректерінің елде ... ... ... ... ... ... ... яғни, Әйтеке Төле, Қазыбек
заманында рухани ... ... ... ие ... Және де ... айқындалған, қағида, нормаға айналады. Ол туралы белгілі ғалым-
заңгер С. Өзбекұлы былай ... Осы күні де ... ... ... институттарын пайдалану, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... мен принциптері
сол кезде қағида норма ретінде ... айта ... жөн ... ... ... Қазыбек билердің қазақтың ... ... орны мен ... ... болғандығын аңғаруға болады.
Ал енді Әйтеке Бәйбекұлының ... ... ... оның ішкі мәніне терең зер салып қарар болсақ, біз оның
әрқашанда осы рухани өрелілікті ... ... ... Ол өзінің
қоғамдық-саяси көзқарастарында басты мақсат ел бірлігі, ... ... ... ... ... хан заманынан бері қалыптасқан билік жүргізу
жүйесінің күн талабына жауап бермейтіндігін, одан ... кете ... ол ... қауіпсіздігіне үлкен қатер төндіретіндігін Әйтеке үлкен
көрегендікпен дөп басып ... ... ... “Елім-ай”
жырында былай сипатталады.:
“Төреден Әйтеке би безін деді.
Келді ғой көсем сайлар кезің деді.
Қазақты батыр көсем басқармаса,
Быт-шыт ... жау ... ... деді.
Хан, сұлтан, төре күні өткен деді,
Олардан ақыл-айла ... ... ... ... ел қып,
Басқарар енді уақыт жеткен”,- деді [36.72-б.].
Әйтеке би және Төле мен Қазыбектер мемлекеттің мемлекеттігін сақтаудың
бірінші, басты ... ... ел ... ... яғни ... ... ... ел бірлігін нығайтудың, күшін арттырудың қайнар
көзі-хан ... ... ... ... ... ... жол ... ұсынған. Бұл қағида үшеуінің қоғамдық - ... ... ... ... ... ... ... елді батыр көсем басқарсын, хан,
сұлтандардың күні өткен деген жөн ... ... ... үшін ... ... ел билеу тізгінін қолына ұстаудың өткен ... ... ... ... тізбегіне көңіл тоқтатып көрелікші. Неге десеңіз
қазақ тарихында ел билігін қандай ... ... ... сәйкес ел билеу,
билік жүргізу дәстүрі де тез өзгеріп ... ... ... ел ... ... қалыптасқан жолының ендігі әрі халық бірлігіне, тұтастығын
қауіп төндіретіндігін байқаған VІ- ... ... ... ... Мұқан хан тақ билігі ағадан ініге, одан соң ... ... ... ... дәстүрді заң жүзінде негіздепті [180.223-б.].
Бұл әрине уақытша өзін ақтаған ... еді. ... бұл ... көп ... ... ... елдің бірі болған Түрік Қағанатын тарих
саханасынан тайдырған ... ... ... Оны біз ... мына ... аңғарғандай боламыз: “Содан соң інісі қаған
болды. Ұлы да қаған болды. Содан соң інісі ағасындай болмады. Ұлы әкесіндей
болмады. ... ... ... ... ... ... ... екен. Бұйрығы
және біліксіз екен. ... ... ... ... ... осы ... ... жан айқайының қазақ қоғамы үшін, оның тұтастығы үшін
қаншалықты мәнді болғандығы байқатпай ма? Әйтекенің бұл ... ... ... ... билікті иемденудің жолын ... ... ... ... ... би елді ... ... оның бойында болуға тиісті қасиеттерге
үлкен мән берді. Әйтекенің көзқарасы бойынша елді ... ... ... ие ... керек. Ол біріншіден, ақылды болу керек, ... ... ... ... ... болу керек және шешен болуы ... ... ... бір ... ... ... ғана ол адам ел
басқаруға ... ... ... ... бұл ... Қожаберген жырау
былай аңдытады:
Ақылды болсын батыр көсем деді,
Басқарса қазақ болар есен ... ... ... тіл ... да ... өзі шешен деді.
Осындай көптен көсем, ізде деді,
Хандарды шеттеуді көзде деді.
Қазақты төре бастап көгертер деп,
Малтаңды би мен ... езбе ... ... көп ... билеуші тұлғаның жеке ... ... ... ... рөл атқарған. Оған еліміздің өткен тарихынан
көптеген нақты мысалдар келтіруге болады. Әйтекенің ел ... ... ... ... жазылған өнер деген пікірі орта ғасырдағы қазақ
даласының шоқ жұлдыздарының бірі - Ж.Баласағұнның ел ... ... ... ақылды бектің ісі деген, одан қала берді, көне грек ойшылы Платонның
жалпы мемлекетті философ басқаруы керек деген ... ... Бұл ... ... ... өткен, қағида. Оны біз ХІХ ғасырдағы қазақ еліндегі
дәстүрлі билік жүйесіне сызат түскенде, бұрынғы ... ... ел ... ... ... ... ... соны аңсаған қазақтың ... ... мына ... ... “Бұл билік деген біздің ... ... ... ... қолынан келмейді. Бұған бұрынғы ... ... ... ... ... ескі ... ... ханның Күлтөбенің
басындағы күнде кеңес болған да “Жеті Жарғысын” білмек керек. Әм, ол ... ... ... ... ескеріп, бұл жаңа заманға
келіспейтұғыны болса, оның орнына ... ... ... шығарып, төлеу
саларға жарарлық кісі болса керек еді, ондай кісі аз, яки ... ... ойы ... елдің басында әділетті, көреген, дана басшы отыруы
қажет. Ол өзінің пәрменін қазақ ... үш ... үш ... ... ... тисті болған. Бұл елді алқалы іс түрде, “ақылдасып пішкен тон келте
болмас” деген қағидаға сәйкес билеу ... ... ... Оны біз мына
жолдардан көреміз:
Үш жүзде үш ақылшы болсын деді,
Қазаққа бақ пен ... ... ... көсемдерің кемеңгер боп,
Халықтың болашағын шолсын деді…[36.72-б.].
Бұл қазақ елінде биліктің біркелкі жүзеге асуын ... ... ... ... ... бұл ... ... биліктің іші бір жаққа
тартып кете ... Үш ... ... ... ... биліктің “тепе-
теңдігін” қамтамасыз етеді. Егер Батыс елдерінде “Үш ... ... заң ... ... сот ... тармақтарға бөлуге негіз болған
болса, Әйтекенің пайымдауында ... тек “үш ... ... ... ... ... ... болған. Бұл жерде біз екінші жағынан Әйтекенің
терең білімділігін, көрегендігін танимыз. Өйткені Әйтекенің “үш ... олар ... ... ... ... ... ... өткен, көшпелі
жұрттың сан ... ... ... ... ... ... VІІІ ... Ұйғария Қағанағының билік басына Құтлұқ келгенде оған
ақсүйектер мен шенеуніктер былай дейді: ”Сен аспан ... ... қол ... отыра бер, ал көмекшіні теңіз бен тау ... ... ... бар ... ... ... ... [145.427-428-б.]. Ал
кезіндегі Евразия құрлығында теңдесі жоқ ел, Алтын Орданы құлатуға бірден-
бір себепші болған, үлкен ордалы ... құра ... ... ... билік құрамы туралы ... ... ... ... мен
кеңесшілерді, алды-артын көріп, алыс-жақынды сергектікпен сезуші кексе,
іскер кісілерді мәжілісіме ... ... нәр ... нәр ... ... ... дейді. Бірақ та Әйтеке би бұл ұшқыр ойын
елінің кәдесіне жарата алмай кетеді. Ол оны ... ... ... ... Осы бір ... ... түсіне алмағаны үшін үзеңгілес серіктеріне
өкпелегендей болады. Әрине, Әйтекенің бұл айшықты ойының ... тану ... ... үшін ... жетпес биіктік болғаны ақиқат. Ол жөнінде
аты аталған жырау:
Бұл ... би мен ... ұға ... ... дұрыс кеңес құра алмады.
Үш жүздің шонжарлары төре жақ боп,
Ордадан батыр көсем шыға ... күн ... ... ... құс ұшып кетсе қайта қонбас.
Өсиетін Әйтекенің есіне ап,
Қазыбек, ... ... ... ... ... десеңізші! Әйтекенің көрегендігіне таңданған Қазыбектер,
Төлелер Әйтекенің бұл асқақ арманы бірнеше уақыттан кейін қазақ топырағында
өз қолданысын табады. Оны ... ... ... шешен ұлдарының бірі –
Сырым би жүзеге асырады. Сырымтанушы , ғалым ... ... ... ... ... деп ... ... сол монархиялық (хандық)
билікті де монархты (ханды) құлатып, елді халықтың қайнаған қалың ... өз ...... ... басқарсын – десе, бұл сол тұстағы
Европаның да есінен тандырарлық жаңа идея еді. Және бұл – ... ... ... ... ... ... ... әкелген 1789-1794
жылдардағы ұлы француз революциясынан да төрт жыл бұрын қазақ даласында
дүниеге ... ел ... ... ... ... өзі ... ... Сырым адам баласының қоғамдық өміріне ... ... ... ... ұғар ... бб.].
Ендігі бір сөз: Сырым хандарды тақтан тайдырып, ел билігін қазақтың өз
ішінен шыққан беделді кісілерге беру керек ... ойды ... ... Соңғы
жылдары баспасөз беттерінде жарияланған Қожаберген ... ... ... идеяларының бастау көзі анық танылып отыр деп оның негізін
Әйтеке биге апарып ... ... ... ... жерде қарадан туып-ақ өз еліне хан
болу (басшы болу) идеясы – оған ... арғы ... ... ... кәдімгі қара қазақ (төре емес) Жалаңтөс баһадүрдің тұсынына бергі
етене жақын идея. Өзге ... ... ... іс ... бұл оған ... һәм ... нәрсе екені түсінікті [183.30-31-
б.] деп Сырымның ең ... ... ... осы ... ... асырғанын тілге
тиек етеді. Әйтеке би қашан да ... ... істе ... әділдікті
жоғары қойған. Оның ойы бойынша әділдік жақсы адамның ажырамас қасиеті.
Әйтеке оны былай өлең жолымен ... бол, ... ... ... ... ... ... мүлкі болса,
Жақсылардың белгісі сол емес пе,
Қара қылды қақ ... әділ ... ... ... қанша заман құбылса да әділдікті ... оны ... ... ... бір ... ... ... дауға бітім айтуда жол сақтау дәстүрінің маңызы зор болған.
Неге десеңіз көптеген билікке риза болмаудың астарында сот ісін ... ... ... ... ... еді. ... да қазақ
хандары, билері т.б. бұған үлкен мән ... Бұл ... баға ... де
Әйтеке би өзінің озық ойлылығын таныта білген. Тарихи ... Әз ... осы ... ... ... Жарғы” қабылданғаннан кейін сынамақшы болып
төмендегідей сауал қояды:
-Дауға билік айтқанда алдымен жасы ... ... жасы ... жөн бе, әлде жасы кіші бастап, жасы үлкеннің қоштауы жөн бе?
Сонда ұлы жүз биі Төле:
-Төбеде тұрған кісі төрт жағын ... ... ... ... екі ... ... ... жағын ғана көреді. Сондықтан жасы үлкеннің оңы мен
солын, алды-артын болжаған ... ... ... айтқаны дұрыс қой, -
дейді.
Орта жүз биі Қазыбек тұрып:
-Жасы үлкен аға әділ төреші бола ... ... ... қаймығары жоқ,
жасы кіші інің де төреші бола алмайды, себебі, ... ... ... ... ... ағасы бар, артында именерлік інісі бар, ... ... ... ... ... ... ... төрелік айтуы
орынды ғой - депті.
Ең соңында кіші жүз биі ... ... ... атын ... қонағы келсе, құрметтеп
жайғайтындай тындырымды інісі болса, қанат-құйрығы сай болып, көңілі жай
болып, ... ... ... ... ... ... басқару, ағаның реті бас
бағу емес пе? – ... екен ... ... ... қатар байлыққа деген көзқарасы да ерекше болған. Ол
байлық тек халық ... ... ... ғана ... деп ... ... ... қойып, екеуі де ел кәдесіне жарамаса бос нәрсе деп
тұжырымдады. ... ... ... ойы ... ... ... халқыңа пайдаң тисін.
Батыр болсаң жауға найзаң тисін.
Бай болып елге ... ... ... ... ... тимесе,
Елден бөтен үйің күйсін!… [81.133-б.].
Мұны ол өмір бойы өзіне меже тұтып, ғұмырлық қызметінде одан ... ... ... де ... ... кірі екендігін халық санасына
сіңірумен болған. Бірде Әлі деген сұлтан ... ... ... ... тауыса алмайды. Сонда оған Әйтеке былай деген ... ... ... ғой, ... бар ... қолдағы мұз емес пе!
Қолдағы мұз бүгін болмаса, ертең ериді де кетеді. Бұрынғы аталарымыз:
“Бірінші байлық - денсаулық, ... ... - ақ ... ... ... - ... ... асып кетсе – жан салық” демеуші ме еді. Мал - шөп кіндікті,
бауыр – ет кіндікті. Шөп кіндікті ... ... ет ... бауырды жат
қылғанды кім дейміз?… ... бақ ... де ... бірақ бақ
дегенің де киелі құс емес пе? Бабын ... бір күні ... бір ... да ... Нағыз бақ пен байлық - сау дене, озат ақыл, адал көңіл
емес пе? [46.88-б.].
Әйтеке ... ... ... ... ... әр ... мән ... салмақтап отыратын өте зерек тұлға болған. Адамдар арасындағы әр түрлі
қатынастардың сан алуандығын көркем ... ... ... ... ... төре бар ... ... төре бар бөзбен жығады,
Бір би бар малға қарайды,
Бір би бар арға қарайды.
Құм сайдан шығады.
Сұм байдан шығады.
Су жылғадан шығады.
Қу молдадан ... ... ... соң ... ... [96.69-70-б.] деген сөздері
оған дәлел. Бұл сол кезеңдегі қазақ қоғамында болып ... ... ... ... биді ... ... ... қатар Әйтеке, Төле, ... сол ... ... ... ... ... тағы бір ... ол сот билігін,
әділет ісін дамыту және нығайту еді [179.57-б.]. Олар заң аясы ... ... ... ... ... ... отырып, жеке дара
прецеденттік құқықтың ... ... ... ... дауға айтқан билігінен
үлгілік сипатын аңғаруға болады.
Қорыта келгенде ... ... би ... ... ... ... үлкен үлес қосқан тарихи айрықша тұлғаның бірі. Оның сол
замандағы ... ... ... ... ... ... нығайту
жолында тұғырнамалық қызметтер атқара алады деп ойлаймыз.
3.7 Әйтеке би тағылымының бүгінгі таңда қайта жаңғыруы
Қазақстан Республикасы бүгінгі ... ... ел ... сол
тәуелсіздігін баянды ету жолында бар күш-жігерін ... ... осы ... ... ... ... үрдістерінің атқаратын рөлі ерекше. Оны
бойымызға жаңа ... ... ... астары еткенде ғана, біз
шынайы елдігін сақтаған, өзіндік құқықтық мәдениеті бар, зайырлы, құқықтық,
демократиялық мемлекетке айнала аламыз.
Бүгінгі таңдағы ... ... ... ... ... көрінісіне айналып отыр. Бұл көптеген қоғамтану ғылымдарының , соның
ішінде заң ... ... жаңа ... ... Сондықтан да бұл
үрдістерді өміріміздің ... ... ... ... ... күттірмей
атқарылуға тиісті істің бірі. Ол бізге бұл қайта түлеулердің деңгейін
анықтауға, оның ... алғы ... ... оны ... ... жүйесінің арқауы етуге мүмкіндік берер еді. Бұл мәселеге
кезінде отандық заң ғылымында ... рет ... ... ... бөліп,
бұл құбылыстың ғылыми астарын ашуға ұмтылды.1
Сондай ұлттық-құқықтық ... бір ... ... ... ... билер кеңесі сияқты құбылыстардың бүгінгі жай-күйін
бірден тануға кірісіп ... ... онда оның ... ... ... хақ. ... да біз ... құқықтық жүйеміздің күре
тамыры болған – билер институтының тарих сахынасынан қалай ... бір сәт ... ... жөн. Енді сөз ... ... көрелік.
Қазақ елі Ресей отарлауына өткеннен кейін-ақ империялық пиғылды ашықтан-
ашық сезе ... ... ... саясатының түп мақсаты, қазақ елін
өзінің ғасырлар бойы ... ... ... ... ... еді. Бұл отарлау пиғылындағы елдердің барлығына тән әлімсақтан
келе жатқан әдіс.
“Құлақ кесті құлға” айналдыру саясатын ... ... ... ... салу ... елге дендеп бойлаумен бастағаны баршамызға аян.
Кейін бұл әрекетті дала жұртының саяси-құқықтық ... қол ... ... организаций суда и судебной ... ... в ... ... как ... так и ... проводивших политику
усвоевания и подчинения Казахстана” [107.19-б.] деп ұлағатты ... ... сот ... әр уақытта отарлаушы елдердің көзінен таса
қалмағанын атап көрсетті.
“Көшпелі қазақ ұғымында ... ... ең кең және ... ... – сот билігі болатын” [185.3-б.]. Міне, қыр елінің бұл ... ... ... ... тұтастай құлдыққа айналдыруды осы ... ... ... ... ... қадамын Ресей империясы ... ... ... Оның әрі ... ... ... күш салды. Содан кейін
патша өкіметі жырмыштап белгілі істерді өз қарамағына ала бастады.
Мұның барлығы империялық ... құрт ... ... “кеусеп жеуінің”
басы болатын. Бірден билер институтына ... ... ... ... ... біріншіден, қазақ еліндегі ықпалы әлі де мардымсыз еді, сонымен
қатар қашан да болса, кіші –гірім мойынға ... салу ... ... дайын тұратын, еркін сүйгіш халықты өзіне қарсы ... ... ... ... ... ... ... саясатының бір
ерекшелігі сонда: ... ... ... ... ... ... әр
түрлі құйтырқы әдістермен ірітіп-шірітіп,халыққа жағымсыз құбылыс ретінде
көрсету ... ... ... өшіруді ойлады.
Ресей патшалығының билер институтын ақсатуға байланысты жасалған ... бірі ... ... едәуір істерді алып, оны жалпы
империялық соттардың қарамағына беруінде еді. ... ... ... ... ... ... суд”1 арқылы билер сотының
беделін түсіруді көздеді. Ресейдегі “Мировой суд” пен ... ... ... ... ... ... биев ... всегда обжалованы, решение же ... ... ... ... ... окончательными и не подлежат обжалованию / 30
ст. Угол. Зак. Граж. судопр./.
… Решения биев ... в ... ... ... и ... ... приговор мирового суда исполняет сам мировой судья” – деп
орыс губернияларына арналған “Мировой ... ... ... ... ал
билер сотын қазақ жерінде патша әкімшілігі қалаған кезінде бекітпей қоя
алатынын ... ... ... ... ... [186.52-б.].
Сөйтіп билерді жоғары патша ұлықтары өздеріне ... етіп ... Бұл ... ... алаңдаушылық тудырды, ал көңілі екі ұдайы
бидің толымды билік айтуы екі ... ... ... ... бұл ... ... өкілдеріне жағынатын жылпос билердің санын арттыруға жол
аша бастады.
Ресей империясы өзінің билер институтына ... ... ... ... үдете түсті. Отаршыл пиғылдағы шенеуніктер билерге
“билер соты” деген атауды да ... Міне осы ... ... ... “Халық соты” деп аталатын болды. Бұл сонау ғасырлар қойнауынан келе
жатқан тарихи сабақтастықты үзуге бағытталған әрекет еді. ... ... ... ... ... ... ... тарих сахнасына ұлт мүддесін тәрк
еткен ... ... ... ұлық ... ... ... алып ... С.Торайғыровтың мына өлеңі дәл суреттейді:
Былтыр ол “би болсам” деп арман етті.
Сойыс қып, елге шауып, ақша төкті.
Біреудің арқасында беделді боп,
Би ... жез ... қолы ... ... сайланбалы қағиданы енгізу билер институтын бұрынғы
мәйегінен айырды. “Сайлау” деген ... ... ... айтуы
бойынша “формальды” нәрсе. ... ... ... өкіметінің саясатын
жүргізуге оңтайлы қол шоқпар билердің тарих сахнасына ... жол ... ... атаққұмар, парақор билердің легі келе бастады.
Патша өкіметі ережені әдейі анық жазбай, уақытша деп сиыр ... ... ... заңсыздық, бетімен кетушілік, ресми және ... ... саны ... реформалардың қадамы билер тарапынан да наразылық тудырды. “В
ведение новой судебной системы в ... ... ... ... которые не
были привлечены царскими властями к судебно-административной ... ... ... свое ... в ... ... эти бии ... лиц, недавольных политикой царской ... ... ... ... билердің екі тобы қалыптасты. Бірі бұрыннан келе
жатқан ... ... ... ал ... ... саясаттың”
жемісі, пышағы май үстінде безектеген билер немесе ... ... Бұл ... ... ... ... зерттеуші Г.Б.Шакаев біріншілерін “жез
мойын бий”, “шенді бий” екіншілерін “ежелгі би”, “ескі би” дей келе, ... у ... были ... ... но мало судебной практики и ... ... были ... неискусны в управлении кочевым коллективом
[189.38-б.] деп олардың дарынсыздығын дәл сипаттайды. Шын ... ... ... соты патшаның саясатын жүргізетін қол шоқпары болды. Шешендік
өнерден жұрдай, империялық пиғылдың күйін ... ... ... ... ... ... деп, толымсыз билік шығарып жатты.
Бұрынғы билердің бір ерекшелігі сол, олар ... ... ... ... ... үшін ... отырған.
Шешендік өнер бидің ел ортасына танылуда және оны би ретінде мойындаудың
бірден-бір алғы шарты болатын. ... ... ... ... ... жоғалды. Міне, билер өзінің тарихи ... ... ... қана ... оның ... ... ... тамыры бар
“мәйегін” жоғалтты. Былайша атйқанда “жүні жұлынған тырнадай” болып қалды.
Сөзіміз толымды болу ... ... ... ... ... ... ... айтса, қалт айтпайды”. Елдің айтуы бойынша Нұрмахамбет
/Сары би/ ... би ... ... ... ... араласар көзі қырақты
азамат таппапты деседі. Сары ... ... ... да, ... ... Сары би оған ... деп уәж айтып, қарсы болады:
- “Ортаңа орыс келді, кәпір жүрген жерде пара жүреді, үйіңнен байлық
кетеді, ... ... ... Билік кеткен соң биінде бел бола ма?
Биліксіз ел, ел бола ма? Беделсіз ... ... ... ... ... ... ... Сары биге боз салығын жинап бер деген ... Мен ... ... ... ... қойдым. Орыс келді – пара
жүреді, әділдік бұзылады, елдің тынышы ... ... ... ... құрып барады [Сонда.60-б] - деп, отарлау
саясатының озбырлығына жаны күйінеді.
- Қорыта келгенде, Ресей ... би ... ... және ... ... құйтырқы саясаттың тезіне салып, майдалап үгіп
жіберуге тырысты. Сондықтан да жуан ... ... ... ... одан халықтың өзі жиіркеніп билерді ... ... ... ойда ... ... ... қазақ еліндегі
билер институтын жоюды көздеді. Кейінгі кездегі халық санасында
қалыптасқан ... ... ... осы ... ... еді.
Кеңес өкіметі де Ресей патшалығы тұсындағы билер сотына қатысты саясатты
одан ... ... ... ... ... алғашқы жылдарында қазақ
даласындағы бұл ... ... ... тура келді. Кейін өкімет
күшейе түскенде оған қарсы өзінің күресін ... ... ... ... ақы ... ... би ... енжар қарады. Ақыр
соңында олардың қызметін заңсыз деп ... ... ... ұшыратты.
Сонымен қатар оны басқа да ... ... ... ... қатар жоюды қолға алды. Міне ... ... ... ... ... ... ... өмірден аластатылып, өткеннің
сарқыншағы, керітартпа құбылыстардың санатына жатқызылды.
Қазақстан Респбуликасы бүгінгі таңда ... ел ... ... баянды ету жолында бар күш-жігерін салуда. Міне осы жолда
құқықтық болмысымыздың қайта түлеу үрдістерінің атқаратын ролі ... ... жаңа ... ... тәуелсіздігіміздің астары еткенде ғана, біз
шынайы елдігін сақтаған, өзінідік құқықтық мәдениеті бар, ... ... ... ... ... патшалығы, одан қалды Кеңес дәуіріндегі құйтырқы саясатты көрсе ... ... ... ... ... оның ... ... рухани
өмірімен сабақтас екендігін танытты. Кеңес дәуірінің 30 ... ... ... өзінің ресми өмір сүруін тоқтатса да, бейресми өмірін, яғни
халық жадында, оның рухани дүниесімен ... ... жоқ. Оны біз ... жер-жерлерде ақсақалдар кеңесі, билер кеңесі, төбе би ... ... ... және ... басылымдарда бұл ұлттық құқықтың
болмысымыздың ... ... ... туралы көптеген материалдар
жаряланған еді. Енді осы құықтық болмыстың ... ... ... ... бөліп көрелікші.
Қазіргі кезеңдегі бұл көріністерді жалпы ... ... ... оның ... ... жатса, кейбіреулер оған қарсы ... ... Олар ... ... ... өткен тарихындағыдай өмірге
әкелу мүмкін емес және бүгінгі жандану мен өткен ... ... ... жоқ ... та, мұндай кесімді пікір айтуға ерте деп ойлаймыз. Өйткені бұл
процестер әлі де болса, санамызда ... ... ... ... ... ... жаңғырту үстінде.
Бүгінгі таңдағы мұндай ... ... ... жаңғыру деп
бағалауымызға негіз:
Біріншіден, олардың қазақ тарихында өзінің пәктігімен, қара ... ... ... ... ... ... алқасы, билер кеңесі тағы басқа
аттармен қайта көрініс беруі. Оның негізі жоқ емес те ... ... би ... ... ... ғой. ... сондықтан да бүгінгі таңдағы
құқықтық мәдениетіміздің қайта көрініс берулеріне осындай игі атаулар беру
заңды ... олар ... ... ... ... салт-дәстүрін
алуда. Сондықтан да болар бұл игі істердің басы-қасында елге ... ... өмір ... мол көне көз ... мен ... ... қатар бұл ұйымдар өздерінің қызметінде қазақи салт-дәстүрлерді
басшылыққа алып қана ... ... ... және жаңа ... ... ... өздерінің мақсаты етіп қойды. Мәселен: Қызылордада
құрылған ақсақалдар алқасы туралы ... ... ... ұлттық дәстүр мен салт-сананы, адамгершілік қасиетті
қалыптастыру, ... ... ... ... ... әкімі ауылдар мен
поселкелерде ақсақалдар кеңесін құру туралы шешім қабылдады”. [191.2-б.].
Үшіншіден, біз ... ... ... ... ... ... ... өткеннің сарқыншағы деп бағаланды және оны ... ... ... ... ... ... ... “Начиная с 1922 г.
присвоение судебных полномочий такими ... / ... соты ... в ... в ... ... [ ... қылмыстық
жолмен қудаланды.
Міне, бұдан көріп тұрғанымыздай ... ... ... үзілген және
оның қазіргі кездегі қайта жандануы заңды және тарихи ... ... ... ... алғашқы кездегі құрылған мұндай ұйымдардың ... ... ... Ол, ең ... ... ... ... етуші, әрі кесңесші орган. 1992 жылы Оралда құрылған ақсақалдар
алқасының қызметі мен ... ... ... ... ... кеңесуші орган міндетін атқарып, облыс пен қала жұртшылығының
әлеуметтік ... ... ... ... ... байланысты нақты мәселелерді шешеді”[ сонда ] делінген.
Ал кейінгі кезде құрылған ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптарын қайта түлетуді және оны өздері
атқарып отырған жауапты қызметтің өзегі етіп алуға күш ... ... ... ... ... бір ... үрдіспен жүргізіліп
отырмағандығын айтқан жөн. Кей ... ... ... ... алғаннан кейінгі бір-екі жылдың ішінде құрылып үлгерсе, ал
екінші бір жерлерде, керісінше, кешеуілдік танытуда. ... игі ... ... ... ... ... біріншіден, бұрынғының
көзін көрген көнекөз ақсақалдар ... ... ... ... ... ... Мәселен, бұрынғы Талдықорған облысындағы / қазіргі
Алматы – Б.Қ./ аудан ... ... ... ... ... берген
сұхбатында былай деді: “ Қарты бар елдің - қазынасы бар” деген ... ... ... ... салмақ салдым, әкімшіліктің жанынан
ақсақалдар алқасын құрдық [194.3-б.]. Сонымен қатар бұл үрдістерді ... ... деп ... ... ... ... ұлттық қайта
түлеудің алғашқы көріністері.
Әрине, айтулы органдар туралы ауыз толтырып ... ... әлі де ... ... те, ... ерте кеші ... деген қағидаға сүйенсек, біз
байқаймыз:
“Біріншіден, олардың міндеті қоғамдық тәртіптің сақталуына ықпал ету.
Бұл ... олар ... ... ... ... ... ... қасиеттерімізді сараптап, қайта түлету ісі де
жүктеліп отыр ғой. Кей ... бұл, ... ... ... ... ... Талдықорғандық ақсақалдар алқасының төрағасы Б.Ахметұлы:
“Бұл қоғамдық ... ... ... ... ... ,- деді ол ... ... қосқан жиында, - Балқаш өңіріндегі өмір кешкен ата-
бабаларымыздың, сол замандағы киелі тұлғалардың ... ... ете ... ... ... ащылы-тұщылы өмірінен, ұлттық салт-дәстүрімізден
қалған асыл қасиеттерді сараптап, оны қалпына келтіріп дамыта ... ... ... ... ... елдің бірауыздылығын, бірлікті
уағыздауда. Бүгінгі мемлекетімізді нығайту ... олар қол ... ... жоқ. ... ... әр ... үгіт-насихаттар жүргізу арқылы
мемлекеттің іргесінің ... ел ... ... ... ... ... Оның бір ғана ... көрінісі ретінде 1995
жылғы 30 тамызда жалпы ... ... ... ... қабылдауда жүргізген насихаттарын айтуға болады.
Төртіншіден, жастар тәрбиесімен айналысуы. Жастарды ұлттық салт-дәстүрді
сыйлауға, үлкенге құрмет көрсетуге баулып, оларды әр түрлі ... ... ... ... ... ... тіпті, шектен тыс шыққандарды
ата-анасы мен көпшілік қауым болып тәрбиелеуге де осы ақсақалдар ... ... ... олар ... дерт ... ... ... арақпен де үлкен
күрес жүргізуде.
Алтыншыдан, қазіргі өтпелі кезеңде елдің басындағы ауыртпалық ... ... бұл ... да ... істер бітіруде.
Жетіншіден, кейбір жерлерде ауыл ақсақалдары ағайын-аралық дауларда
төрелік ... ... аяғы – ... деп елді ... ... ... да
қызметін атқаруда”.
Жоғарыда айтылған пікірімізді қорытындылай келгенде, бұл ... ... ... ... ... ... әрі ... жасалынбаған
ұлттық құқықтық болмысымыздың, мәдениетіміздің ... ... ... ... ... саралау барысында билер кеңесі мен ақсақалдар
алқасының бүкіл ел аумағындағы ... ... ... ... ... ... күш ... көреміз.
Бүгінгі таңда ұсақ-түйек тентектік әрекеттері үшін жастар мен
жасөспірімдерді ... ... ... ... ... оларға
осындай тұла бойы адамгершілікке, игілікке толы ... ... ... емес ... қылмыстан сақтандырудың бірден – бір ұлағатты жолы. Осындай
ізгілікті қолдау ... ғана біз тек ... ... ... пен ауызбірлікке
қол жеткізе аламыз.
ТМД елдерінде оның ішінде Қырғызстан мен ... бұл ... ... қайта түлеуі заңдық тұрғыда ... ... ... ... ... “По ... собрания граждан,
местных кенешов или ... ... ... ... на ... ... ... городов из акскалов, иных
граждан, пользующихся уважением и авторитетом, могут ... ... ... деп ... Бұл ... ... ... , отбасылық дауларды, тағы да басқа заңда көрсетілген
істерді қарайды. Мақсаты екі жақты ... ... Ал ... ... өзін-өзі басқару институтының құрамына кіргізеді.
Сөз соңында айтарымыз дәстүрлі құқықтық жүйеміздің адамгершілікке ... ... ... ... біз ... құқықтық жүйелерден тиісті
орнымызды аламыз. Елімізде шынайы, өзіндік ... бар ... ... ... ... О Р Ы Т Ы Н Д ... ... Әйтеке би Бәйбекұлы өз заманының топ шоқ жұлдыздарының
іргелісі. Оны бұл биікке көтерген өзінің елі үшін жан ... ... ... ... айтқандық емес. Би өмірі қазақ елінің тарихындағы өте бір
шиеленісті кезеңдерге дөп келеді. Міне ... ... ... Әйтеке
елінің іргесін берік қылуға ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан құбылыстарға мемлекет мүддесі деңгейінен ... ... би ... ... ... парасаттылықтың ұшқыны
дарыған әмбебап тұлға. Ол ... ... ... ... ... ... бір
аттамай батырлығымен де таныла білген және де қамал ... ... ... бірде-бір адамды бет қаратпайтын шешендігін танытқан. Әйтеке би
шешен болғанда да “от ауызды, орақ тілді” шешен. Бұл ... ... ... ажар ... әр ... ... бірі ... Оның өмірінің
өзегін, саяси-қоғамдық қызметінің негізін елінің бірлігі жолында ... жолы ... ... ... ... ... барлық сатысынан
сүрінбей өтіп, сол дәстүрлі жолға демократиялық ... ... бар ... ... ... ... қиын дау ... да Әйтеке оның тұңғиығына
терең ... ... ... дәйегін, өзегін іздеуге ... да оның ... ... іс ... өзінің шешімін оңай тауып
отырған. Билік ісінде негізгі мақсат таласушы жақтарды бітімге келтіру, екі
жақты татуластыру сол ... ел мен ... ... ... ... ұқты.
Әйтекенің талай ұлы іске мұрындық болған жері ол Күлтөбе. Осы ... ... ... ... ... ... оның айқын мұраттары
жолында талай іргелі сарабдал ойларын ортаға салды. Бұл кезең би ... шыңы ... Осы ... ... ... оның ... ... болды.
Әйтеке би заман озған сайын даралана түсетін тұлға. Өйткені ол әлемдік
саяси-құқықтық ойдың ... ... үлес қоса ... Оның елді ... тұлға билеуі керек, биліктің биік шыңына көтерілетін жол барлық
адамдарға ашық болуы керек, барлығына тең ... ... ... деген
ойлары бүгінгі таңда да өзінің көкейтестілігін жоймаған құнды пікір. Ол сол
заман талабына сай бұл мәселені шешудің ... ... де ... да Әйтеке би тағылымы болашақ ұрпақ үшін баға жетпес мұра.
Әйтеке би танудың ғылыми ... енді ... келе ... Би ... қаза
берсе шыға беретін, таусылмайтын кеннің көзі іспеттес.
Әйтеке би қазақ халқының жарқын болашағы үшін бар ... сарп ... Би ... арманы асқақ. Ол арман ел бірлігін, тұтастығын ту қылған
арман, мұрат еді. Сол үшін бүгінгі ... ... ... ... бар құқықтық жүйесін сомдаймыз десек, онда Әйтекелер өткен ... ... ... Оны ... жаңа лебімен сіңіруіміз қажет, өйткені
Әйтекетану дегеніміз бүкіл көшпелі жұрттағы ел билеу ... тану ... да ... ... жатқан құқықтық реформаларды еліміздің
тарихындағы билік жүргізудің бай мұрасынан сусындай отыра, дәстүрлі билік
жүргізу ісінде ... із ... ... ... ... қана жүзеге
асыруға болады. Бұл дегеніміз елімізді үшінші ... ... ... орны бар мәдениет ошақтарының қатарынан көруге негіз
болады. Неге ... ... ... ... ... англо-саксондық,
романо-германдық, т.б.құқықтық жүйелер сол дәстүрлі тарихи үрдістің жемісі.
Ғасырларға ... ... ... ... ... ... дәуірінде құйтырқы саясаттың құрбаны болған, Кеңес заманында
мешеуліктің, дамымағандықтың көрінісі ретінде бағаланып, көпе ... ... ... ... ... ... Бұл біздің ғасырлар бойғы қолмен
қасақана үзілген сабақтастығымызды жалғайтын бірден-бір жол болмақ.
Ол үшін ... ... ... ұлттық құқықтық болмысымыздың ... ... тың ... ... тұрғыда қолдау қажет.
Стихиялы жүріп жатқан процестерді бір ізге ... ... ... ... ... ... тұрғыда зерттеу қажет.
Басқа да дәстүрлі құқық институттарын жандандыруға қадамдар ... ... ... ... ... оның қарауына әкімшілік, отбасылық істерді
беру керек. Оның қызметін ... ... ... ... жеңіл қылмыстарды да осы тектес органдардың қаруына берген жөн.
Сөз соңында айтарымыз біз Әйтеке бидің мол мұрасының қаймағын ғана алып,
оны ой ... ... ... Оның әлі ... ... көп. ... ... мол, нұрлы танымды қажет ететін жол. Бұл мол мұра заман
озған ... ... ... ... ... ... би ... қазақ елінің
ауыз бірлігін ту еткен ұлы мәдениеттің көрінісі. Сондықтан да сөзімізді,
осы ойымызды құптайтын Әйтеке бидің мына ... ... жөн ... ... ғана өзімдікі…..
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Зиманов С.З., Абишев А.А. “Политические ... ... ... 25-б. ... С.Өзбекұлы. “Барлыбек
Сыртанов”- Алматы. Жеті Жарғы,1996.112 - бет.
2. Қазақтың көне тарихы. Алматы. ... ... 400- ... ... ... Бес ... ІІ том. Алматы. Атамұра.1998.432-
бет, 640- бет.
4. Галиев В.З. “Хан Джангир и ... ... ... ... бет.
5. ҚР. ОFК Сирек қолжазбалар қоры. папка N1184. 63 -дәптер.
6. Моисеев В.А. “Джунгарское ханство и казахи”Алматы. Ғылым.1991.
7. Кляшторный С.Г. С.Г. ... Т.И. “ ... ... ... Алма-Ата. Рауан.1992.
8. Телеуова А. “Тәуке хан және оның тұстастары”. Қазақ ... 1996. N5. 14-16 ... ... Х. “ Қазақ халқының арғы-бергі тарихы” Алматы. 1995.
10. Казахстан в XV-XVІІІ веках. ... ... ... ... В.Я. ... и ... ... в XVІ-XVІІІ вв. Алма-Ата.
Наука. 1971.
12. ... Э. ... хан ... ... ... ... ... 1996 N1.33-36-б.
13. Сартаев С. Созақбаев. “Ақыл асқан әз Тәуке” Жетісу газеті.1991, 14-
тамыз. 3- б.
14. Нұрпейісов Е.Қ., А.К.Котов. “Қазақстан мемлекеті: ... ... ... ... ... ... Жарғы”. 96- б.
15. Қозыбаев М. “Ежелден бірлікті аңсаған”. Егемен Қазақстан газеті.
19-маусым. 1993 ж. 2-б.
16. Салғараұлы Қ. ... қилы ... ... Жалын. 1992
304б./Ол кісі Әйтеке биден бері санағанда 8 ... ... Бұл ... ... жеке ... қорымызда сақтаулы/.
17. Мұратбаев Ж. “Айыр ... әдил үнли ... ... 1996. 112 ... “Үш ... ... ... 1992.184-б.
19. И.Матюсупов. “Жалаңтөс жайлы жаңа деректер” Қазақ әдебиеті газеті.
1970. 16 октябрь.4б.
20. Мұратбаев Ж. ... ... ... ... N5. ... ... ... ССР. Изд. “Фан” Т.1. 1967.
22. ҚСЭ. А. 1 том. 1972.648-б.
23. ... ССР ... ... ... І. ... ... Ш. “Таңдамалы” – Алматы. Жазушы.1985.560-б.
25. Төреқұлов Н. “Әйтеке би”. ... ... ... 6- ... ... Толыбеков С. “Қазақ шежіресі”- Алматы. Қазақстан. 1992. 114-б.
27. ҚР. МОМ ... ... іс 67 ... ... ҚР МОМ ... ... іс.63 парақ 5.
29. Серкібаев Ш. “Әйтекедей көсем өткен” Егеменді Қазақстан.1992 4-б.
30. Серікбаев Ш. “Ұрпақ ұмытпас ұлы ... ... ... ... ... Серікбаев Ш. “Әйтеке би қашан қайтыс болған!” Ақиқат журналы. N ... 95-96- ... ... О. ... би және оның ... Ақтөбе газеті. 28-
желтоқсан. 1991.2-б.
33. Әлжанов Н. “Әйтеке,Сапақ билер жөнінде бірер сөз”. Ақтөбе ... ... би” – ... Атамұра.1998. 224б.
35. Әбуталиев Н. “Ордабасы Қожаберген”- Алматы. Жеті Жарғы.1995. 104-
б.
36. Мұратбаев Ж., Қойшиев Ө. “Шындықты шаң ... ... ... ... ... ... Ж. “Ежелгі шежіре деректері” Жұлдыз журналы. N7-8.1995
200-201б.
38. Әбуталиев Н. ... ... ... ... ... С.,Өсеров Н. “Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариғаттың әсері”
Алматы. Жеті Жарғы.1998.128-б.
40. Адамбаев Б. “Төле би шешен” Жұлдыз журналы. N1 1972. 208-215-б.
41. ... Қ. ... ... би” ... ... газеті. 18
қазан. 1991. 3-б.
42. Тауасарұлы Қазыбек би “Түп-тұқияннан өзіме шейін” Алматы. Жалын.
1993. 416-б.
43. “Шешендік ...... ... ... Биғожин Қ. Мәдениет және тұрмыс журналы N 6 1989.7-б.
45. Есламғалиұлы М. ... би” ... ... ... 1998. ... Қонабайұлы Қ. “Әйтеке би. Тағы да тегі мен ... ... ... 23-маусым. 1993. 4-б.
47. Жолымбетов Ө. “Шақшақ Жәнібек және оның ... , ... ... ... Қарағұлұлы Ә. “Әйтеке бидің зираты емес пе ?” Егеменді ... 31- ... ... Н. ... ... Қаражігіт - Әйтеке би” Ақтөбе газеті. 15-
мамыр,1992. 8-б.
50. Есіркепұлы Ж. “Әйтеке екеу емес пе?” Сыр бойы ... ... ... ... З. ... самғаған кемеңгер”, Ақтөбе газеті. 23
-маусым. 1993.1-3-б.
52. ҚР МОМ ... 2. Іс63. ... ... Адамбаев Б. “Қазақтың шешендік өнері” – Алма-Ата. Ғылым. 1984.
136б.
54. Әнет баба – Алматы. Қанағат -Қ.С. 1997. ... ... А. ... ... ... ... және қазақ
әдебиетіндегі оның орны.” Алма-Ата.1945. фил.ғыл.кан. диссер.
56. Байболұлы Қ. “Төле би” А. ... ... ҚР МОМ қор. 2152 ... 2 Іс 58. ... 7-8.
58. ҚР МОМ қор. 2152. Тізбе1. Іс 67. парақ 32.
59. Төле би -Алматы. Мұратас ғыл. зерт.орталығы.1991.
60. Исаұлы Мырқы Дәулет ... ... ... ... ... ... А. “Қазақ қоғамындағы билер институтының генезисі мен
тарихи эволюциясы” Саясат журналы. N11. 1997. ... ... В.В. ... 4 том. М. ... 1968.с.758.
63. Леонтьев А.Л. “Обычное право казахов” Юридический вестник. 1889. 5
том. Добромыслов А.И. ... у ... ... ... XVІІІ и
XІX вв.” Казань. 1904.
64. Құрбанғали Х. “Тауарих хамса /бес ... ... ... С.Е. ... общество казахов в XVІІ- начале XX века.
Алма-Ата. Наука.1971.С.633.
66. Федоров – Давыдов Г.А. “Общественный строй Золотой ...... ... ... М. ... бір ... тілі” Алма-Ата. 1993. 192-б.
68. Мұхаметқанұлы Н. “Тарихи ...... ... 1994. 144-б.
69. Жұртбай Т. “Дулыға” – Алматы. Жалын. К.1. 1994. 368-б.
70. Орынбеков М.С. “Ежелгі қазақтың ... ... ... ... ... О. ... –Алма-Ата. Жазушы. 1992.
72. Ер Едіге – Алматы. Ғылым. 1995. 152-б.
73. Материалы по казахскому обычному праву –Алматы. Жалын. 1998. ... ... М.Г. ... ... ... қара ... азығы” Қазақ
халқындағы билік етуі жайында”. Саясат журналы. N12. 1996.71-73б.
75. ҚР МОМ қор.2152 Іс 58. ... ҚР МОМ ... Іс 63. ... ... ... Қ. ... қызметі” Фемида журналы N11 1997. 71-75-б.
78. Сейфуллин С. “Шығармалар” 6 томдық. Алматы. Жазушы. VІ том.
79. Төреқұлов ... М. ... ... 1-2- ... ... 1993. 400-б.
80. “Сөз тапқанға қолқа жоқ” – Алма-Ата. Жазушы.1988. 608-б.
81. ҚР МОМ қор. 2152 Іс 63. ... ... ҚР Әж ӨИ СҚҚ. ... 994. 3 ... ... 1002.14- ... ҚР МОМ қор. 2152 Іс 60. парақ 9.
84. История отечественного государства и права. -Москва. часть 1.1992.
С.335.
85. Красовский. ... ... ... //Материалы для
географии и статистики ... ... ІІІ. СПб ... ... М. ... по ... ... ССР 1 том.Москва.ОГИЗ 1941.
87. Крахалев А. “Древний суд биев” Дала уалаяты газеті. ... N 5 ... Дау ... дана сөз. ... Жеті Жарғы. 1996. 304-б.
89. История государства и права.- Алматы. Мектеп. 1982.часть1.
90. Юшков С.З. ... ... и ... ... Москва.1947. часть1
91. Аполлова Н.Г. “Присоединение Казахстана к ... В 30-х ... ... Алматы.1948.
92. Вяткин М. “Батыр Сырым” Алматы. Санат.1998.344-б.
93. ҚСЭ. А. 1973 2 том. 640 -б.
94. Усеров Н. ... ... ... – Жеті ... Созақбаев С. “Тәуке хан. Жеті Жарғы” Алматы. Санат.1994.48-б.
96. ... Т.М. ... ... ... ... Алматы.1955.
97. Назыханов К. “Дала демократиясы” Ақиқат журналы. N10. 1995. 32-33-
б.
98. Сиуңну – А. Санат.1998. ... ... Л.Н. ... ... Қазақстан. 1998. 528-б.
100. Айдаров Ғ. “Күлтегін ескерткіші” – Алматы. Ана тілі. 1995.232 -б.
101. Қорқыт ата кітабы – ... ... 1994. 160 ... ҚР МОМ қор 2152 ... 1. Іс 67. ... ... Е. “Қытайдың бүкілмемлекеттік халық құрылтайы” Алматы.
1998.заң ... ... ... ... ... –Алма-Ата. Ана тілі. 1993. 176-
б.
105. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца XVІІІ и ... XІX ... ... ... ... ... и права СССР – М. Юр лит.1988 544- б.
107. Бектаев Қ., Қалдыбеков М. Төле би – саясаткер, ... ... ... Назарбаев Н. “Береке басы –бірлік” Егеменді Қазақстан. 1- маусым.
1993. 2-3-б.
109. Әбуталиев Н. “Әйтеке би” деректі әңгіме.- ... ... Төле би мен ... батыр – Алма-Ата. Қазақстан. Мерей.1992. 110-
б.
111. ҚР OFҚ С.Қ.Қ. папка N1065 1 дәптер
112. ҚР ӘжӨИ сирек қолжазбалар ... ... N1063 6- ... ... С.З. ... и ... ханство”. Алма-Ата. 1982.171-б.
114. ҚР ӘжӨИ сирек қолжазабалар қоры. папка N 301. 7 дәптер.
115. ... ... - ... ... 1999. 256-б.
116. Түріктер – А. Санат. 1999. 314-б.
117. Сапарғалиев Ғ. “Төре” сөзінің төркіні туралы. ... ... N2 1995 ... ... Д. ... заңдар ережесі”. ҚР Жоғарғы сот жаршысы.
N1. 1996. 15-18 -б.
119. Зиманов С.З. ... и ... ... обычного права
казахов” Проблемы казахского обычного права. Алма-Ата. ... 8-30 ... ... ... ... һәм ... шежіресі. Алма-Ата.
Қазақстан. Сана. 1991. 80-б.
121. Салғараұлы Қ. Қазақтар. -Алматы. Өнер. 1995. ... ... Г. ...... ... ... и ... орды”
Сибирьский вестник. 1820 часть 9. С-Петербург. 185-188-б.
123. Байжанов С. “Бізге жеткен Жеті Жарғы” ... ... ... ... А. ... ... билер институты: тарихи
бастаулары, орны мен ролі”. Тарих ғыл.кан.диссер. Алматы.1998
125. Усеров Н. ... ... ... . Жеті ... ... Кан. ... ... Алматы.1977.
126. Мұратбаев Ж. “Шежіре сақтаған сырдың шындығы” Жас Алаш газеті. 12-
қазан. 1994. 4-б.
127. Мағзұмов М. Билер Институты. ... ... N9. 1995. ... ... Н. ... ... – Алматы. Жеті Жарғы. 1995. 80-б.
129. Сапаргалиев Г.С. “Основы государства и права” – Алматы. 1994. 160-
б.
130. ҚР ... және ... ... ... ... ... қор.ІІ тізбе 4, Іс471. парақ 54 және сонда Іс 624
.парақ 9.
131. ҚР Ә және ӨИ ... ... ... ... N1063 8- ... ... Х. “Жеті Жарғы” Мұра газеті. 26 -мизам.1991.
133. Мұратбаев Ж. Тәуке ханның бас ... ... елі ... ... 1996. ... Қ.Р. Ә және ӨИ ... қолжазбалар қоры. папка 241. 12 -дәптер.
135. Боздағым. –Алматы.1990
136. Байтұрсынұлы А., ... ... ... Жеті ... 1996. ... Левшин А.И. “Описание киргиз –казачьих или киргиз кайсацких орд и
степей. – А. ... ... ... Ө. Шипагерлік баян. Алматы. Жалын. 1996. 464-б.
139. ... Х. А. ... ... семья мен неке Алма-Ата. Ғылым.
1973. 328-б.
140. Омарханов Қ. Майқы ... ... ... ... Тура би. N2 1999. 57-
62-б.
141. Жеті Жарғы: Бұрынғы қазақтардың ел билеу ... ... 20- ... ... ...... ... Л.Н. Көне түріктер. Алматы. Білім.1994. 480б.
144. “Правовой быть туземного населения” С-Петербург. 1910.
145. Құл-Мұхамед М. ... ... ... ...... Жеті ... ... сөзі – Алма-Ата. Қазақ университеті. 1992. 160-б.
147. ҚР.МОМ қор. 64. Тізбе1. Іс 5089. парақ 180
148. Кенжалиев З.Ж. ... ... ... ... ...... Жеті Жарғы. 1997.192-б.
149. Өсерұлы Н. “Шариат” Алматы. Қайнар. 1996. 352-б.
150. Зиманов С.З., Еренов А. “О характере ... ... ... в ... ... ... 1955. 47-56б.
151. Кенжалиев З.Ж. “Жер дауы” Жас Алаш газеті. 18 ... 2000. ... ... ... Алма–ата. 1990.
153. ҚР ОFK Сирек қолжазбалар қоры. папка 1061. 2- дәптер.
154. Толыбеков С.Е. Общественно – экономический строй казахов в ... ... ... ... Д. ... ... генезис, развития, упадок. Алматы.
Наука. 1984. 238-б.
156. ... Я. ... ... с ... ... до ... Известия общества археологии, истории и этнографии при
казахском университете. Казань. 1904. Том 20. Вып. 4-5.
157. Садри Мақуди Арсал. “Қазақтардың Тәуке ... ... ... ... ... 21- ... 1992. 5-б.
158. Өсерұлы Н. “Қазақтың үкім-кесімдері” – Алматы. Ана тілі 1994. 104-
б.
159. Ахметов Ө. “Әйтеке биден ... ... Орал ... ... ... 1993.4-б.
160. ҚР Ә және ӨИ сирек қолжзабалар қоры. папка N1063 8- дәптер.
161. Нәрікбаев М.С. ... ... ... ... ... Алматы.
Атамұра. 1999. 192-б.
162. Қоңыратбаев Ә. “Шешендік сөздер дәстүрі” Жұлдыз журналы. N5 ... Фукс С.Л. ... ... ... в XVІІІ – ... ... ... Алма-Ата. Наука. 1981. 224б.
164. Ахметова А.С. “Обычное право казахов в XVІІІ и первой половине XІX
века Алматы. Қазақ ... 1997. ... ҚР МОМ қор. 2152 Іс79. ... 3-4
166. Әйтеке және Төле билер туралы. Жоғарғы сот жаршысы. N2 1995. 31-б.
167. Тихомирова Л.В., Тихомиров М.Ю. “Юридическая ... ... ... С.З. ... строй казахов первой половины ХІХ
века” Алма-Ата, ... Ан Каз ССР, ... ... ... ... Давлетшина по командировке в
Туркестанский край. 1901г. Степные ... ... ... ... ... ... ... Н. Народный суд у киргизов. Журнал юрид.общества С-
Петербург.1897. 8 книга.
171. Көпеев М.Ж. “Екі ... 2- том. ... ... 1992. 224- ... ҚР Ә және ӨИ. ... қолжазбалар қоры. Папка N139 3- дәптер.
173. Қосжанов А.С. “Сырым бидің құқылық шешімдері”. Қарағанды, 1996.
174. ҚР МОМ ... ... 2, Іс 63, ... ... Кенжалиев З.Ж. “Дәстүрлі мемлекеттік билік”Заң газеті, ... ... ... С. ... ... ... мәселесінің қалыптасуы”. Заң
газеті, 29 -желтоқсан,1999, 3-б.
177. Өзбекұлы С. “Қазақ билерінің көзқарастарындағы әділетті ... ... ... ... ... ... N3 ... М.Мағауин. “Қазақ тарихының әліппесі” Алматы. “Ер-Дәулет” 1994.
238 ... ... ... ... 1 томдық жинағы. Алма-Ата. Қаз.мем.қор.
әдеб. бас. 1961.
180. Әмір-Темір “Билік құрамы туралы” Заң газеті. 7- ... ... А.С. ... Датұлы әрі шешен, әрі би ретінде зерттеу”.
Заң.ғыл.кан.диссер. Алматы.1995.
182. ҚР ОFK Сирек қолжазабалар қоры. Папка 1061. 3-дәптер.
183. ... ... ... ... ... ... ... С. Қазақ еліндегі билер институтының тағдыры. Вестник
минис юстиц. 1996. N5. 49-53-бет.
185. Торайғыров С. Екі томдық шығармалар ... 1 -том. ... ... Е. ... Казахстана к России. Москва. 1957. 342-
бет.
187. Шакаев Г.Б. ... ... ... ... ... ... и ... XX веков. Канд.диссер. Алма-Ата. 1965.
188. Қоңырат шежіресі және оған қатысты әңгімелер –Алматы. 1993. ... ... Қ. ... ... ... 6 шілде. 1996. 2бет.
190. Зиманов, Биндер. История ... и ... ... 1 том. ... 1961.
191. Оңтүстік Қазақстан газеті. 14 мамыр. 1992. 58 ... ... ... жүгі жеңіл емес. “Жерұйық” газеті. 9 шілде. 1993 ж. ... ... Б. ... ...... ел ... ... 8- шілде. 1993. 3-б.
194. Конституция Кыргызской Республики. 5 май. 1993. ... ... ... ... Жеті Жарғы. 1995
1 - қ о с ы м ш а
Әйтеке бидің өсиеті1
Музыкасын жазған ... ... ... ... ... ... кетті-ау өзгелер!
Қашан қазақ өзгегер! Қайран елім!
Қайырмасы:
Уа халайық ішіңнен жау іздеме.
Жау іздеме,бітпейтін дау іздеме!
Даудан қандай пайда бар?!
Дау дегенің - айдаһар. ... ... ... ... ... ... болып тарама!
Жік түспесін араңа! Қайран елім!
Қайырмасы:
Ажыратпа тұтасты – бір тұрғанды!-
Жамау қиын тартыста жыртылғанды!
Жанжалдаспай тірлікте
Ұмтылыңдар бірлікке! ... ... ... ... ... ... балаңның
Қамын ойла далаңның! Қайран елім!
Қайырмасы:
Еңбек етсең байлық та, ... ... ... ... ... ... ... өрге біз! Қайран елім!
Бесігіндей балаңның,
Қамын ойла далаңның! Қайран елім!
2 - ... ... би, Би ... ... да сенің атың маған шың.
Болған жоқ қой сенде ешкімнің шаруасы,
Мына дүние көк ... ... емес ... енді ... жоқ ... ... ... көлеңкесі ұзарып,
Кешір баба, атың өше жаздады-ау!
Неше ғасыр көрсете алмай сый елің,-
Бармағымды тістелеймін, күйемін.
Көсемі едің көпті аузыңа ... ... арқа ... Би ... сенбедік пе, сендік пе?!-
Керек еді егемендік, теңдік те,
Білем, сонау тоз-тоз болған ... ... ... да мына ... назы көп,-
Тәуелсіздік іздеп халқым азып ед.
Өзің болып.
Елдің қамын ойлады
Төле би мен Қаз ... ... ... су ... шын асыл,-
Бас кесілсін, сөздің айттың турасын.
Үш алыпсың елдің жайын ойлаған,
Үш пайғамбар – ... оның ... ... елің ... ... келдім деп тек жасыма.
Күні кеше үш алыбын секе алып,
Бүкіл қазақ тоғысты Ордабасына.
Таусылмаған екен менің сенерім,
Айшықталған болашақты көремін.
Шындық туы ... ... ...... көше ... атың ... алды жыр ... көрік отын үрледің-
Қарабұтақ ауданының күні ертең
Әйтеке би ... ... ... ... ... ... кей,
Көп мәселе жатыр әлі түйілмей.
Тілім,
Дінім,
Ділім
Маған көрінер
Қазағымның үш арқалы биіндей.
3 - қосымша
Әйтеке би1
О, ... ... би, ... кім ... ұрпақ- өзің еккен бүлдірген.
Биік болды мәжіліс құрған Күлтөбең,
Кеңес те, ... ел ... ... үлгірген.
Ордабасын ойлаумен ылғи жүремін,
Үш биігін қайта тапты ұлы елім,
Қысылғанда саған арқа ... ... ... ... ... сендерде өмір гүлі бар,
Аяулы елдің асқақақтаған жыры бар.
Қазақ ... қия ... ұшса ... ... ... жетіп жығылар.
Оянып едің, о, әулием, ақ таңнан,
Ел қамын ойлап, қанқұса болып жатты арман,
Тәңірдің берген санаулы күнін тауыстың,
Перзенті болдың халық ... ... сол от, ... ... ... ... ... жүрді әруағы ойнап сағымда.
Өлгендер қайтып келеді екен, ... арыс отыр ... ... мұра әлі де көп шығар,
Жазылмаған жалын оты өшті бар.
Ол да бейне жалт еткен бір ... да ... бір ... оқ ... ... ... бәрі елес шын,
Пайғамбардай дананың оты неге өшсін.
Ғасырлар бойы қаралы заман қазақта,
Біз кінәліміз ... сен ... ... ... сен кінәлі емессің.
Көңіліміздің көгінде тұр бұл есім,
Тарихтан алып отыр ғой енді үлесін.
Ақылдан адам ақырында азбайды,
Алшаң басып ... ... ... әрі ... ең мықты,
Көрсін әлем даналықты, ерлікті.
Қарабұтақ, қалсын бойың жазылып,
Әйтеке биден үйрен енді кеңдікті.
Қарабұтақ Әйтекеңді қайта туып жатқандай,
Ұл-қыздары неткен сұлу ақ ... ... ... ... қарайды,
Енді ғана туған жерін қуанышпен тапқандай.
Ұшып келем көкірегімде жылы ағын,
Қуаныштан келеді кейде жылағым.
Жер қайысқан, дүбірді де, шуды да,
Естімейді тұнып ... ... ... ... ой кеп әртүрлі,
Көңілім лаулап жанған оттай шалқулы.
Әйтеке би, енді мәңгі жоғалма,
Жебеп жүр дәйім өзіңді сүйген халқыңды.
-----------------------
1 Íàçàðáàåâ Í.“²àçàºñòàí 2030: ... ... ... ... À. ... ... ... ñ¼çäåði æ¸íå ºàçຠ... ... ... ¹ûë. ... ... ... ²ÐÎÌÌ Á.Àäàìáàåâòû» æåêå ºîðû. ²îð. 2152. ... ... ... Á. ²àçàºòû» øåøåíäiê ¼íåði. –Àëìàòû: ,±ûëûì, 1984. Àäàìáàåâ Á.
Êàçàõñêîå íàðîäíîå îðàòîðñêîå èñêóññòâî. Àëìàòû: Àíà ... ... ... 1967. ... ... Àëìàòû,1976. Åë àóçûíàí
Àëìàòû: Æàçóøû, 1989. Øåøåíäiê ñ¼çäåð. ... 1990. ... ... Îòàó. 1992.
3 Ѽç òàïºàí¹à ºîëºà æîº. – ... ... 1988. ... ñ¼çi.- À.: ²àçàº
óíèâåð., 1992.
4 ¶ø ïàé¹àìáàð. Àëìàòû:. ĸóið,1992. 114-151-áá.
1 Í.Íàçàðáàåâ. Áåðåêå áàñû –áiðëiê // ... ... ... ... Í., ̽ðàòáàåâ Æ. °éòåêå áè // Õàëûº êå»åñi. 27 íàóðûç.1993. 4-
áåò.
Àõìåòîâ ´.°éòåêå áèäåí ... ñ¼ç. Îðàë ... 1993. ... áåò.
Æîëäûáàåâ Ê. ̽íäàé øåøåí áîëìàéäû. //Àºò¼áå ãàçåòi. 15-ìàóñûì. 1992. 2-
áåò.
Áiç °éòåêåíi» ½ðïà¹ûìûç.// Àºò¼áå. 25-ìàìûð. 1993. 1-áåò.
Ѽç ì¸éåãi ... ... ... 23ìàóñûì. 1993. 2-áåò.
Àáóòàëèºûçû Ð. Àéòåêå áè. //̸äåíèåò ãàçåòi. 1 -ìàóñûì. 1993. 4-áåò.
Áàéäîñ½ëû Ç. ... ... ... //Àºò¼áå ãàçåòi. 23-ìàóñûì.
1993.1-3-áåòòåð.
Ò¼ð庽ëîâ Í., ²àçûáåêîâ Ì. ²àçàºòû» áè-øåøåíäåði. 1,2 êiòàï – ... 1993. 125-134 ... ... Í. ... ... ... æ¼íiíäå áiðåð ñ¼ç.// Àºò¼áå ãàçåòi. 6
øiëäå 1991.6-7 áåòòåð. Æîëäûáàåâ Ê. °éòåêå ... ... 21 ... 7-áåòòåð. °ëæàíîâ í. ƽìáຠáåéiò, ²àðàæiãiò- °éòåêå áè. //Àºò¼áå 15
ìàìûð.1992 æûë. 8áåò. ... °., ... Ñ., ... áè æ¸íå ... ... ... ... ò.á.
3 °áóòàëèåâ Í. °éòåêå áè: äåðåêòi ¸»ãiìå. Àëìàòû.1995. 48-áåò. °éòåêå áè
õàëûº êå»åñi. 21-ºàçàí. 1995. 2-4 áåòòåð.
Ñåðiêáàåâ. Àéûð òiëäi ... áè. ... æîëû ... 21 ... 1989. ... ... ... ¼òêåí.// Åãåìåíäi ²àçàºñòàí. 8 -àºïàí. 1992. 4 áåò.
µðïຠ½ìûòïàñ ½ëû åñiì. 14- ... 1993. ... ... ... ¸ð ... Ñûð áîéû ãàçåòi. 23. ²àðàøà. 1994. 3 áåò. °éòåêå áè //Ïàðàñàò.
1994. 4. 4-5 áåòòåð. °éòåêå áè ºàøàí ... ... ... 1995. 8. ... ... ... Æ. ²îéøèåâ ´. Øûíäûºòû øà» áàñïàéäû. Àºò¼áå. 8 ºûðê¾éåê 1994. 2-
áåò. Åëäi» àëòûí äi»ãåãi àéûð òiëäi ... áèãå ... òû» ... ¸éåëäåði. 1994. N8. 5-9 áåòòåð. °éòåêå áè ... Äàò ... ... N 18,19 1998. 14-8 ... ... Æ. ... áè ... êåçäåði. ²àçàºñòàí ¸éåëäåði. N8. 1998. 8-9 áåòòåð. ̽ðàòáàåâ Æ. “Àéûð
òèëëè, ¸äèë ¾èëè àäàÿëàð” Íîºèñ.²àðàºàëïàºñòàí, 1996.
1 Àéòåêå áè. ... ... 1998 – 224 ... ... ... II ... Àòà ... 564-565 áåòòåð. Êàçàõè.-Àëìàòû.1998. 83-84 áåòòåð.
«²àçàºñòàí” ½ëòòûº ýíöèêëîïåäèÿñû. 1 –òîì. Àëìàòû.: 1998. 651-652 áåòòåð.
1 ²àðà»ûç: Õàñåíîâ °. 1643 ... ºàí ... ... 9-áåò.
2 Àð¹ûíáàåâ Õ. ²àç äàóûñòû ²àçûáåê áèäi» åëøiëiê ... ... ... ... ... ... Àñôåíäèÿðîâ Ñ. “²àçàºñòàí òàðèõûíû» î÷åðêòåði” –
À:“Ñàíàò”.1994.42-áåò.
1 ²àðà»ûç: Êàçàõñêî-ðóññêèå îòíîøåíèÿ â XVI-XVIII âåêàõ.À.1961. Ñ. ... . ... Õ. ... Àëìàòû, “Àíà òiëi” 1991. 43- áåò.
1 Á½ë äåðåê ´òåãåí ²îéøèåâòi» àóçûíàí ... ... Îë ... ... ... ... ºàðà»ûç: Àéòåêå áè – À. Àòàì½ðà.1998.72-74-áá.
2 ºàðà»ûç: Ìàäàíîâ Õ. Êiøi æ¾ç øåæiðåñi. –À. Àòàì½ðà-²àçàºñòàí,1993.127-á.
1 ê¼ði»iç:²àíàòàåâ Ò. Äàëà ...... ... ... ... Ç. Áèiêòåí ñàì¹à¹àí êåìå»ãåð. Àºò¼áå ãàçåòi.1993.23 ìàóñûì.3-
áåò.
1 Á½ë ê¼çºàðàñ îñû ìà¹ûíàñûíäà “²àçຠÑÑÐ òàðèõûíäà îðíû¹àäû.²àçຠ... 1983. 2 -òîì. ... ... ... Ì., “²àäûð¹àëè áè ²àñûì½ëû æ¸íå æûëíàìàëàð
æèíà¹û”.À.²àçຠÓíèâåðñèòåòi.1991.68-á.
1Ò¾ðiêòåð (îñìàíäûºòàð) áèäi, áåé äåéòiíäiãií, ... ñ¼ç ... ... ñ¼çi îñû êåçäå òàðèõ ñàõíàñûíà øûººàí. Îë áèäi» îðíûí àóûñòûðûï,
áàëàìà ðåòiíäå ºîëäàíûë¹àí.
1 Ë.Ô.Áàëëþçåê “Íàðîäíûå îáû÷àè èìåâøèå, à îò÷àñòè è íûíå ... â ... Îðäå ñèëó ... ... ïî êàçàõ. îáû÷íîìó ïðàâó. – Àëìàòû.
Æàëûí 1998. C.30.
И. Ибрагимов “Заметки о киргизском суде”//Çàïèñêè Ðóññêîãî Ãåîãðàôè÷åñêîãî
îáùåñòâà.1876 âûï. VIII. N2.
1 ... Í., ... Ì. ... ... 1, 2 – êiòàï .–
Алматы. Жалын. 1993ж. 127-128- беттер.
2 Êåëåñi áåòòå °éòåêåíi» áàëà áè ... ... ... ... : ... ... æóðíàëû – Àëìàòû.1993. N1.- 33-áåò.
1 “²àçàºòàðäû» Ò¸óêå õàííàí ºàë¹àí çà»äàðû” Àíà òiëi ãàçåòi,1992,21-
ìàìûð.5 -áåò.
1. ²àçຠñîâåò ýíöèêëîïåäèÿñû. ... òîì. ... ... Ñ. ... õàí. Æåòi Æàð¹û”. À. “Ñàìàò” 1994. 45-áåò.
3 Åñëàì¹àëè½ëû Ì. “Ñàí ºèëû ñàóàë” À.1995.10-áåò.
4 ... ... Æ. ... õàí ¿¸ì ... ... ... ... 1991 N3 21-áåò.
1 Ãðîäåêîâ Í.È. “Êèðãèçû è ... ... ... 1- ... á½ë ... ². ... ... áèäåí ºàë¹àí “Æåòi Æàð¹û”. Òóðà áè.
1999.N2 ñàíûíàí àëäûº . Àë îë êiñi îíû “àëòûí òîïøûäàí” àëäûì äåãåí.
Ñîíûìåí ºàòàð ... ... ... áè” /À. ... 27 ... ... ... áèäi» çà» ò¾çãåíäiãií òiëãå òèåê åòåäi.
2 Òiëåóºàáûë½ëû ´. “Øèïàãåðëiê áàÿí” – À. Æàëûí.1996.43-áåò.
1 ... ... ... Áàé ... ... ... ... àë¹àøºû içäåíiñ”
àòòû 1988 æûëäàðû æàçûë¹àí ìàºàëàñûíäà ê¼ðñåòiëãåí. Á½ë ìàºàëà áiçãå
áåëãiëi ¹àëûì ±.Ñàïàð¹àëèåâ àðºûëû æåòiï îòûð.
1 ºàðà»ûç: Ò.Ì.Êóëüòåëååâ “Óãîëîâíîå îáû÷íîå ïðàâî ... À.1955. ... ... ... ïî ... ... çåìåëüíûõ îòíîøåíèé ó êàçàõîâ”
À.1960.Ñ.70.
1 ºàðà»ûç:Æàìáûë Îìàðè. “²àç äàóûñòû ²àçûáåê áè ... ... ... äåðåê êåçiíäå áåëãiëi øû¹ûñòàíóøû, çà»ãåð-¹àëûì Í.´ñåð½ëûíû»
“Òàðèõ,ýòíîãðàôèÿ æ¸íå ... ... ... ... ... àë¹àí
ºîëæàçáàñûíàí êåëòiðiëiï îòûð. Îë êiñiíi» ºîëæàçáàñû “²àçàºòû» àòà çà»äàðû”
àòòû øû¹àðìàøûëûº òîïòû» ºîðûíäà ... ... Í. ... ´ñåðîâ ²àçຠ¸äåò-¹½ðûï çà»äàðûíà øàðèàòòû» ¸ñåði. À.
“Æåòi æàð¹û” 1998.Í.´ñåð½ëû ²àçàºòû» ¾êiì-êåñiìäåði. – ... ... ... ... Æàð¹û”,À. Æåòi Æàð¹û.1995.
1 ò¾ñiíiêòåìå: ±½í åëiíäå ê¼áiíåñå îñû “áåéáiòøiëiê ïåí iëiêòiëiê”
êåëiñiìi ê¼ï ºîëäàíûë¹àí. Îíû» ì¸íi ¼çiìåí æàóëàñºàí åëìåíåí òàòóëûººà ... ... æûëû ... îðíàòó ¾øií áåëãiëi ñ½ëó ºûçäû áåðiï îòûð¹àí.
Îë áàñºà äà, ñûé-òàðàë¹ûëàðìåí ºàòàð ... åëãå ... îíû» ... ¸éåë ... ñàëäû.
1 Áið åñêåðòåòií æà¹äàé á½ë ¸ðåêåòòåð ºàçàºòàðäû» Ðåñåé áîäàíäû¹ûíà
ºàðà¹àíûíàí êåéiíãi êåçå»äåðäå ¼òå ¼ðøè ò¾ñêåí áîëàòûí.
1 Æàêèïîâà À.Æ. ‘Ðàçâèòèå ñåìåéíî-áðàчíûõ ... â ... ... ... ... Äóíõó. Ãàó÷îã – À. Ñàíàò 1999. 16-áåò.
1²àðà»ûç: ²Ð ¸äåáèåò æ¸íå ¼íåð ... ... ... Á. ... ... À. Åð-ĸóëåò 1995 3-11 áåòòåð.
1 Á.À. Àäàìáàåâòû»., Í Ò¼ð庽ëîâòû»., Ñ. ´çáåê½ëû ²Ð´± Ê. Áiçãå ñèðåê
êåçäåñåòií ºîðûíäà¹û (ïàïêà 1061 2,) ².Ð. ... æ¸íå ¼íåð ... 23) ... ò.á. ... ... Ƽíi ... ... áèëiêòi êåçiíäå ²àçûáåê áè äå àéòàäû. Áiðຠ... ... ... ¾ëãi àëóû äåï ... æ¼í. Îíû òîëû¹ûðຠ“¶ø
ïàé¹àìáàð”. À. ĸóið1992.91-92- áåòòåðiíåí ê¼ðóãå áîëàäû.
1 ²àðà»ûç: Ò¾ðiêòåð. – Àëìàòû. Ñàíàò. 1999. 36-37 ... ... À.È. ... êèðãèç-êàçà÷üèõ èëè êèðãèç-êàéñàöêèõ îðä è ñòåïåé”
Àëìàòû, Ñàíàò. 1996. Ñ.367.
2 ²àðà»ûç: Æåòi Æàð¹û: Á½ðûí¹û ºàçàºòàð åë áèëåó çà»û. – Àëìàòû “ ... ... ... Ò¼ëå áè. Àëìàòû. “̽ðàòòàñ” ¹ûëûìè-çåðòòåó îðòàëû¹û. 1991. 22-23-
áåòòåð.
1 ºàðà»ûç Ñàïàð¹àëèåâ ±., Èáðàåâà.À. Ìåìëåêåò æ¸íå º½ºûº òåîðèÿñû.-Àëìàòû.
“Æåòi Æàð¹û” 1997. 47 -áåò. ... Çà» ... ... –À. Æåòi ... . 1995. 157- ... ºàðà»ûç: Ñ. ´çáåê½ëû. ²àçຠáèëåðiíi» ê¼çºàðàñûíäà¹û ¸äiëåòòi áàñºàðó
æ¸íå ¸äië ñîò ì¸ñåëåëåði.// ²àçàºñòàí çà»äàðû. 1998. №3 54-61- ... Í. ... ... áè” ... ¸»ãiìå – Àëìàòû 1995. 43-44-á.
1 Åñêåðòó.Á½ë æåðäå Ñûðûìíû» àéòºàíûí áåðåòií áîë¹àíäûºòàí áiç °éòåêåíi»
ñ¼çií êåëòiðìåé îòûðìûç.
1 Êåíæàëèåâ Ç.Æ. ... ... ... ... ... ... ºàðà»ûç: Ìàòåðèàëû ïî èñòîðèè ïîëèòè÷åñêîãî ñòðîÿ Êàçàõñòàíà. Òîì 1. Àëìà-
àòà.1960. Ñ. 222 .
1 Äèäàð ãàçåòi. 1995. 24 ºàçàí.4-áåò.
1 Áîëàò ... ... ... 1993.15- ... ... Îðàç ͽð¹àëèåâ. Àºò¼áå ïåäàãîãèêà èíñòèòóòûíû» äîöåíòi. ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 160 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әйтеке Бәйбекұлының өмірі және XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси жағдай57 бет
Тәуке хан4 бет
Төле би Әлібекұлы7 бет
Қазақстан тарихындағы қазақ билері мен батырларының ролі6 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет
Әз Тәуке хан5 бет
Әйтеке би (1683 - 1722)2 бет
Әйтеке Би туралы5 бет
Әйтеке бидің қоғамдық-саяси көзқарасы5 бет
Би-шешендер13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь