Мәулен Балақаев Тіл мәдениетінің теориялық негізін қалаушы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4.5


1.Тіл мәдениеті . ұлт мәдениетінің айнасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6.39


2. Мәулен Балақаев «тіл мәдениетінің теориялық негізін қалаушы» ... ... ... 40.42
2.1 Әдеби тіл туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 42.43
2.2 Әдеби тілдің даму арналары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.47
2.3 Әдеби тілдің нормалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47.55
2.4 Жұрт алдында сөйлеу мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55.66
2.5 Сөз қолдану мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 68.80
2.6 Грамматикалық тәсілдерді пайдалану өрнегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 80.87



Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 88.90


Қазақ тіл мәдениетінің әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 91.97
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы: «Ұлт тұтастығы - егеменді ел мен тәуелсіз мемлекеттің түп қазығы, ыдырамас бірлігі. Ұлт тұтастығының негізі мемлекеттік тіл. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі - қазақ тілі. Ал айрандай ұйыған ынтымақ пен бірліктің кілті де, қаруы да қазақ тілі мәдениеті болуы керек»(ну). Сол себепті магистірлік дисертация тақырыбы негізінде тіл мәдениеті тарихына және Мәулен Балақаевтің «Тіл мәдениеті теориялық негізін салған» ғылыми еңбектеріндегі теориялық тұжырымдарға кең көлемде тоқталуды жөн көрдік.
Халықтың ғасырлар бойы келе жатқан тіл мәдениетіне, оның дәстүрлі нормаларына сүйене отырып, ұлы суреткерлер, мәдениет, ғылым, қоғам қайраткерлері қазақтың ұлттық әдеби тіл нормаларының жетіліп, дамып, саралана түсүуіне, оның бейнелілігі мен оралымдылығының арта беруіне зор үлес қосты.
Әдеби тіл мәдениетінің ауызша және жазбаша қатар дамып,қоғам өміріндегі қызметінің өрістей түсуі үшін оны түрлі ауытқулардан арылтып отыру, қоғамның, тілдік ұжым мүшелерінің тіл мәдениетін көтеру «тіл мәдениеті» деген ғылыми-теориялық пәннің алдында тұрған жауапкешілігі мол игі іс.
Тіл мәдениеті пәнінің қазіргі жайы алдымен қазақ тіл білімінің өткені мен бүгінін зерттеу және жалпы тіл білімі ғылымының парадигмаларымен байланысты. Қазақ тіл мәдениетінің пән ретінде қалыптасуының «алғышарты алғашқы оқулықтар мен оқу құралдарының грамматикалық, орфографиялық, орфоэпиялық нормаларының ереже түрінде берілуі әдеби тіл нормаларын қалыптастыруда маңызы ерекше болды» (Н.Уәли «Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері» 3-б.).
Тіл мәдениеті қазақ әдеби тілінің тарихымен тығыз байланысты. «М.Балақаев, Р.Сыздықова, М.Томанов, Е.Жанпейісов т.б. ғалымдардың еңбектерінде әдеби тілдің дәстүрлі нормаларының, ұлттық әдеби тілдің стильдік салалары мен тармақтарының, жанырларының зерттелуі; Б.Әбілқасымовтың еңбектерінде қазіргі әдеби тіл нормаларының ескі қазақ жазба тілімен салыстырыла қарастырылуы; Р.Сыздық, Қ.Өмірәлиев, Е.Жұбановтың әдеби тіл тарихын ауызша сөз өнерімен, ақын, жыраулар поэзиясының сөз үлгілерімен байланысты қарайтын зерттеулері сөз мәдениетінің нормативті-функционалдық аспектісін эмперикалық, теориялық материалдармен байыта түсті».(ну)
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Қазақ тіл білімінің бір саласы «қазақ тіл мәдениетінің» даму тарихы мен теориялық негізінің қалыптасуындағы М. Балақаевтың еңбектері әлі де болса жүйелі зерттеуді қажет ететін мәселелердің бірі болып отыр. Себебі өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан бастау алатын қазақ тіл мәдениетінің даму барысындағы ғалымдар мен әдебиетшілер, журналистер мен тіл жанашырларының көтерген мәселелерін зерттей келе, ғалым М. Балақаев оларды жүйелей отырып нормалану принціптерін айқындайды, тіл мәдениетінің теориялық негізін қалайды.
1. Сыздықов Ж. «Тіл қотырынан». Лениншіл жас, 1934, 4 апрель, №77
2. Ысмайылов Е. «Қазақ әдебиетінің тілі және сөйлем кестесіндегі шатақтар туралы». Лениншіл жас, 1935, 18 май, №75
3. «Шұбалаң сөйлем, қотыр тіл». Социалистік Қазақста, 1939, 5 январь, №4
4. «Шұбалаң сөйлем, қотыр тіл». Советтік Қарағанды, 1939, 14 январь, №11
5. Көшімбаев А. «Тіл мәдениеті туралы». Лениншіл жас, 1946, 14 сентябрь, №41
6. «Шұбалаң сөйлем, қотыр тіл». Социалистік Қазақста, 1946, 9 июнь, №115
7. «Орынсыз сөз, түсініксіз сөйлемдер». Екпінді құрылыс, 1947, №112
8. Мұстафин Ғ. «Ой мен тіл». Қазақ әдебиеті, 1948, 27 ноябрь, №48
9. Сәрсекеев «Әдеби тілдің таза болуы үшін күресейік». Лениншіл жас, 1951, 26 январь, №12
10. Кеңесбаев І.К. «Тіл мәдениеті арта түссін». Социалистік Қазақстан, 1954, 3 сентябрь, №208
11. Ұяқбаев Қ. «Мазмұн және тіл мәдниеті». Социалистік Қазақстан, 1954, 30 декабрь, №307
12. Әпешұлы Р. «Шырықты бұзған шұбар тіл». Шинжаң әдебиеті – искусствосы. 1957. №1

13. Оразымбетова С. «Сөз мәдениеті туралы кейбір ойлар». Социалистік Қазақстан, 1957, 17 февраль, №34
14. Құрысжанов Ә. «Оқушылардың тіл мәдениетін көтерудің кейбір мәселелері». Қазақстан мұғалімі, 1958, 29 май, №22
15. Садырбаев С. «Өнер алды қызыл тіл», Лениншіл жас, 1960, 20 ноябрь, №229
16. Нұрханов С. «Әдеби тіл мәдениеті жайында бірер пікір». Қазақстан мектебі, 1964, №9, б.89-93
17. Неталиева Қ. «Тіл мәдениеті жайында». Қаз ССР Ғылым академиямының Хабаршысы, 1965, №12, б.78-79
18. Балақаев М.Б. «Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері». Алматы, 1965, б. 186
19. Рахметуллина Ә. «Жалпы халықтық тіл және жазушы». Алматы, 1965, б.117-143
20. Әбенов Ш. «Дағдылану керек». Лениншіл жас, 1965, 7 январь, №4
21. Балақаев М.Б. «Жастардың тіл мәдениеті туралы». Лениншіл жас. 1965, 16 январь, №10
22. Қалиев Б. «Әрқайсымыздың міндетіміз». Лениншіл жас, 1965,23 январь, №15
23. Сатыбалдиев Ә. «Тіл шұбарлығы неден?». Қ.; Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. Алматы, 1965, б.205-214
24. Серғалиеа М. «Тіл шұбарлығына тыйым керек». Социалистік Қазақстан, 1965, 2 апрель, №77

91
25. Әміров Р. «Тіл мәдениеті жөнінде бірер сөз». Жқлдыз, 1966, №12, б. 128-130
26. Әлімбаев М. «Сөз суреті». Қазақстан мұғалімі, 1966, 19 май, №21
27. Неталиева Қ. «Тіл мәдениеті туралы бірер сөз». Жетісу, 1966, 4 ноябрь, №213
28. Хасанов Б. «Қазақ тілі мәдениеті туралы». Алматы, 1967, 30б.
29. Неталиева Қ. «Орфоэпия нормалары – тіл мәдениетінің бір саласы». Тіл мәдениеті және баспасөз. 1968, б. 59-62
30. Әбілқасымов Б. «Тіл мәдениетін көтеру - баршаға ортақ іс». Орал өңірі, 1968, 22октябрь, №210
31. Қордабаев Т. «Тіл мәдениеті мәселесі». Қазақ әдебиеті, 1968, 10 августь, №33
32. Неталиева Қ. «Тіл мәдениеті хақында». Лениншіл жас, 1968, 20 август, №163
33. Балақаев М.Б. «Баспасөздің тіл мәдениеті. Социалистік Қазақстан, 1968, 17 сентябрь
34. «Мәселе баспасөздегі тіл мәдениеті туралы». Семей таңы, 1968, 25 сентябрь, №193 (хабарлама)
35. Ұйықбаев И. «Тіл мәдениетінің келелі міндеттері». Комунизм таңы, 1968, 19 октябрь, №206
36. Омаров Б. «Тіл мәдениеті туралы кейбір ойлар». Семей таңы, 1968, 22 октябрь, №212
37. Қордабаев Т. «Шындыққа жүгінейік». Қазақ әдебиеті, 1968, 2 ноябрь, №45
38. Маманов Ы. «Әдеби норма талабы». Қазақ әдебиеті, 1968, 2 ноябврь, №45
39. Тұрғанбаева Б. «Тіл заңдылықтарын сақтай білейік». Ленин жолы, 1968, 12 ноябрь, №221
40. Қантаева Р. «Тіл мәдениеті туралы». Қазақстан мұғалімі, 1968, 14 ноябрь, №46
41. Ұйықбаев И. «Тіл мәдениетінің маңызды мәселесі». Орал өңірі, 1968, 14 ноябрь, №226
42. Ұйықбаев И. «Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері». Семей таңы, 1968, 13 ноябрь, №226; 14 ноябрь, №227
43. Нұрмұқанов Х. «Тіл мәдениеті туралы». Орталық Қазақстан, 1968, 29 ноябрь, №278
44. Шәменов К. «Тіл мәдениеті тілден басталады». Қазақстан мұғалімі, 1968, 4 декабрь, №49
45. Ысқақов А. «Халық қазынасын қастерлеуіміз керек». Қазақ әдебиеті, 1968, 8 декабрь, №50
46. Омарова М. «Көкейде жүрген көп ойлар». Еңбек туы, 1968, 10 декабрь, №242 (Тіл мәдениеті туралы)
47. Қоңыратбаев Ә. «Тіл нормалары жөнінде». Қазақстан мұғалімі, 1968, 12 декабрь, №50
48. Мырзабеков С. «Тіл мәдениеті және мектеп». Қазақстан мұғалімі, 1968, 12 декабрь, №50
92

49. «Әркімнің бір ойы бар». Қазақ әдебиеті. 1968, 14 декабрь, №51
50. Сыздықова Р. «Әдеби тілдің бүгінгі талабы». Социалистік Қазақстан, 1968, 15 декабрь, №291
51. Ысқақов А. «Тіл мәдениетін терең толғағанымыз жөн». Социалистік Қазақстан, 1968, 17 декабрь, №292
52. «Келелі кеңес». Қазақ әдебиеті, 1968, 21 декабрь, №52
53. Әміров Р., Жұбанов Е. «Тіл мәдениеті және баспасөз». Қазақ ССр Ғылым академиясының Хабаршысы, 1969, №2, б. 74-76
54. Ұйықбаев И. «Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері». Алматы, 1969, 24б.
55. Хасанов Б. «Тіл мәдениеті. Шешендік дәстүр». Жұлдыз, 1969, №1, б.156-159
56. Мүсірепов Ғ. Кеңесбаев І. «Сөз талғамы - өрелі ой кепілі». Социалистік Қазақстан, 1969, 19 январь, №16
57. Шәкеев Н. «Сөз қолданысымыз қалай?» Социалистік Қазақстан, 1969, 28 февраль, №50
58. «Шым – шытырық сөйлемдер». Социалистік Қазақстан, 1969, 5 сентябрь
59. Ұйықбаев И. «Тіл мәдениетінің өркендеуі». Үгітші блокноты, 1970, №14, б.29-30
60. Балақаев М. «Қазақ тілінің мәдениеті». Алматы, 1971, 152 б.
61. Тұрғанбаева Б. «Мұғалімнің тіл мәдениеті». Бастауыш мектеп, 1972, №6,
6-8
62. Серікқалиев З. «Тіл өнері дертпен тең». Жұлдыз, 1972, №5, б.194-204
63. Сауқымов Қ. «Тіл тазалығы – ой тазалығы». Мәдениет және тұрмыс» 1973, №6, б.20
64. Балақаев М.Б. «Ана тілінің құдіреті. Мәдениет және тұрмыс. 1973, №5, б. 18-19
65. Есенов Қ. «Тіл – ұлттың жаны». Мәдениет және тұрмыс 1974, №3, б.13
66. Сыздықова Р.Ғ. «Сөзді орнымен қолдана білсек». Қазақстан үгітшісі, 1974, №21, б.46-48
67. Сыздықова Р.Ғ. «Дұрыс сөйлеу мәдениеті». Қазақстан үгітшісі, 1974, №24, б. 39-41
68. Қалиев Б. «Тіл мәдениеттілігі». Мәдениет және тұрмыс, 1974, №5, б.16
69. Есенов Қ. «Ұстаз келбеті». Қазақстан мұғалімі, 1974, 1 февраль, №5
70. Сқақбаев М. «Шұбар сөз – шұбалаңқы ой салады». Қазақ әдебиеті, 1974, 15 февраль, №7
71. Тұңғышбаев Қ. «Тіл мәдениеті». Орталық Қазақстан, 1974, 26 февраль; 1 декабрь, №281; Жезқазған туы, 1974, 1 октябрь
72. Қарақұлов М. «Тіл мәдениеті туралы бірер сөз». «Қазақ ССР Ғылыми академиясының Хабарлары. Тіл - әдебиет сериясы», 1975, №3 (7) б. 18-25
73. Балақаев М.Б. «Тіл мәдениетіне ата – ана қамқоршы». Қазақстан мектебі. 1975, №2, б. 31-35
93
74. Тұңғышбаев Қ. «Тіл мәдениеті». Қазақстан ауыл шаруашылығы, 1975, №9, б.46-47
75. Серғалиев М. «Келісті сөз – көркемдік кепілі». Жұлдыз, 1975, №11, б.195-200
76. Бақыбаев Ә. «Сөлпекбайдың сөз қоймасы». Ара. 1975, №1, б. 11
77. Тұңғышбаев Қ. «Үгітші мен насихатшының тіл мәдениеті туралы». Қызыл ту, 1975, 14 январь
78. Тұңғышбаев Қ. «Тіл мәдениеті туралы». Коммунизм нұры, 1975, 28 март
79. Сәкиев Ш. «Сараланған сөз – дараланған мінез». Қазақ әдебиеті. 1975, 3 октябрь
80. Қожакеев Т. «Мерзімді баспасөздің тілі және стилі жөнінде». Өрелі өнер, Алматы, 1976, б. 74-80
81. Әлімбаев М. «Ана тілі – ыстық құшақ анамыз». Алматы, 1976, б.216-222
82. Балақаев М. Б. «Әдеби тілдің мәдениеті туралы». Алматы, 1976, б.9-21
83. Кеңесбаев І.К. «Тіл мәдениеті туралы сөз» алматы, 1976, б. 3-8
84. Қайдаров Ә. «Орыс тілі және тіл мәдениеті». Алматы, 1976, б. 21-27
85. Төреқұлов Н. «Нақыл сөз – тілдің нәрі». Алматы, 1976, б.120-126
86. Ермеков Т. «Кейбір оқулықтар тіл мәдениетін сөз етсек». Алматы, 1976, б. 90-94
87. «Өрелі өнер» (Тіл мәдениеті туралы). Мақалалар жинағы. Алматы, 1976, 144 б.
88. Оразаев Ф. «Жасық сөз, жалаң ұйқас». Қазақ әдебиеті, 1976, 20 август
89. Оңдасынов Н. «Тағы да тіл мәдениеті жайында». Қазақ әдебиеті, 1976, 3 декабрь
90. Әміров Р. «Сөз мәдениеті». Қазақстан мектебі, 1977, №12, б.84-89
91. «Тіл мәдениеті». Қазақ Совет Энциклопедиясы, 11 том, (Тегеран – Хикая). Алматы, 1977
92. Жәкетова Ә. «Сөзге тоқтай біл». Лениншіл жас. 1977, 26 март
93. Сейдімбеков А. «Тіл – халық қазынасы». Социалистік Қазақстан, 1977, 17 май
94. СыздықоваР. «Құдіретті құрал». Біздің отан, 1977, июнь, №11
95. Бақбергенов С. (Т...т...тылсым». Қазақ әдебиеті, 1977, 29 июль
96. Қарақұлов М. «Орын таппаған сөз жетім...». Қазақ әдебиеті, 1977, 28 октябрь
97. Қоңыров Т. «Қазақ тіліндегі әуезді теңеулер». Сөз өнері, Алматы, 1978, б. 96-104
98. Әміров Р. «Тіл мәдениеті мен интеллектуалдық мәдениеттің қарым – қатынасы». Алматы, 1978, б.123-130
99. Жүнісбеков Ә. «Аурудың алдын алмаса...» Алматы, 1978, б. 142-149
100. Шаяхметова М. «Бірыңғай анықтауыштардың стилистикалық қызметі». Алматы, 1978, б. 50-55
101. Балақаев М.Б. «Тілдік норма және поэтикалық фразеологизмдер». Алматы, 1978, б. 8-21

94
102. Сыздықова Р. «Сөзді орнымен қолдана білсек». Алматы, 1978, б.78-90
103. Айтбаев Ө. «Мақал – мәтелдердің жазуымыз бен сөйлеуіміздегі қызметі». Алматы, 1978, б.90-98
104. Әбілқасымов Б. «Көнергенге көп әус болмасақ...». Алматы, 1978, б.117-122
105. Сарыбаев Ш. «Тіл мәдениетін көтеруде орфографиялық сөздіктің ролі». Алматы, 1978, б. 130-136
106. Манасбаев Б. «Сөздің стильдік бояуы». Сөз өнері, Алматы, 1978, б.38-43
107. Балақаев М.Б. «Таңдау, талғау, таразылау». Қазақ әдебиеті. 1978, 30 июнь
108. Мүсірепов Ғ. «Авгейдің ат қорасынан бастайық». Социалистік Қазақстан, 1979, 28 ноябрь
109. Неталиев Қ. «Сөз қолдану нормалары жайында». Сөз өнері, Алматы, 1978, б. 29-37
110. Жарықбаев К. «Тіл өнері дертпен тең». Қазақстан мектебі. 1980, №5, б. 41-43
111. Қарағұлов Ә. «Тіл бұзаризмге» қақпаны жапқанабзал. Қазақ әдебиеті, 1980, 11 июль
112. Адамбаев Б. «Әдеби тіліміздің бастауы». Қазақ әдебиеті. 1981, 27 март
113. Балақаев М.Б., Уәлиев Н. «Көркемдік кілті». Қазақ әдебиеті. 1981. 10 апрель
114. Әбуханов А. «Тағы да норма мен варианттылық жөнінде». Қазақстан мектебі. 1981. №8. б. 77-79
115. Қордабаев Т. «Тілдік норма». Қазақстан мұғалімі. 1981, 16 октябрь
116. Қарақұлов М. «Тіл бұзу осындайдан басталады». Қазақ әдебиеті, 1981. 11 декабрь
117. Уәлиев Н. «Сөз талғамы – көркем тіл кепілі». Қазақ әдебиеті. 1981, 11декабрь
118. Айтбаев Ө. «Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері». Қазақстан мектебі. 1982. №11, б. 63-65
119. Сқақбаев М. «Тілдегі түйткілдер». Қазақ әдебиеті. 1982, 12 февраль
120. Болғанбаев Ә. «Тілдегі түйткілдіһерден» туған түйткіл. Қазақ әдебиеті. 1982, 5 март
121. Маманов Ы. «Әркім өзінше тон пішкенде». Қазақ әдебиеті. 1982, 4 июнь
122. Сыздықова Р. «Тілдегі кібіртіктер қайдан туады?» Лениншіл жас. 1982, 6 август
123. Уәлиев Н. «Тіл заңдылығы мен сөз сыры». Қазақ әдебиеті. 1982, 22 октябрь
124. Неталиева Қ. « «Жалын» альманағының тіл мәдениеті». Жазушы және сөз мәдениеті. Алматы. 1983, б.56-69
125. Сыздықова Р. «Сөз сазы». Алматы, 1983, 76 б..
126. Адамбаев Б. «Түгел сөздің түбі бір». Жұлдыз 1983. №12, б.148-152
127. Есенов Қ. «Тіл – ой құралы». Мәдениет және тұрмыс. 1983, №3, б. 20-21

95
128. Балақаев М. «Сөз өнерінің өрісі». Қазақстан әйелдері. 1983, №5, б. 21
129. Балақаев М. «Тіл өнері». Уақыт және қаламгер. Әдеби сын. Оныншы кітап. Алматы. 1984, б. 232-235, 246-247
130. Балақаев М. «Әдеби тіл және көркем әдебиет». Жазушы және сөз мәдениеті. Алматы, 1983, б. 6-23
131. Сыздықова Р. «Сөз қолданыс және әдеби норма». Жазушы және сөз мәдениеті. Алматы, 1983 б.24-42
132. Балақаев М. «Қазақ әдеби тілі және оның нормалары». Алматы, 1984, б. 184
133. Балақаев М. «Тіл орамды болғанда көкірек ояу». Лениншіл жас. 1984. 23 март
134. Сағындықов Қ. «Тіл мәдениеті туралы». Қазақ әдебиеті. 1984, 4 май
135. Сыздықова Р. «Әдеби норма және сөз сыры». Қазақ әдебиеті. 1984, 24 август
136. Нұржекеев Б. «Тіл заңдылықтарын сақтайық». Қазақ әдебиеті, 1984, 12 октябрь
137. «Қуаты күшті нұрлы сөз». Қазақ әдебиеті. 1984, 14 декабрь
138. Сыздықова Р. «Тіл және оның мәдениеті». Білім және еңбек. 1985, №3, б.38-39
139. Баянбаева Б. «Тіл шұбарлығы – ой жұтаңдығы». Қазақстан әйелдері. 1985. №11, б. 15
140. Дидарова Н. «Тіл шұбарлығы – ой жұтаңдығы». Қазақстан әйелдері. 1985. №11, б. 15
141. Домбаев Е. «Бір сөйлемнің сырқаты мен анатомиясы». Қазақ әдебиеті. 1985. 21 маусым
142. Сыздықова Р.Ғ. «Тіл мәдениеті». Біздің отан. 1985, маусым. №12 (басы); шілде. №13 (соңы)
143. Сыздықова Р.Ғ. «Бүгінгі көркем проза тілі және әдеби норма». Өнер алды- қызыл тіл. Алматы, 1986. б.80-97
144. Қарақұлов М. «Тіл мәдениеті жөнінде бірер сөз». Алматы, 1986, б.135-152
145. Тоқтаров Р. «Шығарма және тіл мәдениеті». Қазақ әдебиеті. 1986, 21 ақпан
146. Қойшығұлов М. Елемеуге болмайтын «Ұсақ – түйектер» Қазақ әдебиеті. 1986. 30 мамыр (тіл мәднениеті туралы)
147. «Қарғалары қарқылдап». Қазақ әдебиеті.1985. 26 шілде
148. Балақаев М.Б. «Әдеби тілдің стильдер жүйесі». М.Б. Балақаев. Казахский литературный язык. Алма – ата. 1987. б.32-38
149. Балақаев М.Б. «Баспасөз тілінің мәдениеті». ». М.Б. Балақаев. Казахский литературный язык. Алма – ата. 1987. б. 236-247
150. Балақаев М.Б. «Тіл мәдениетін дамытуға қойылатын талаптар». ». М.Б. Балақаев. Казахский литературный язык. Алма – ата. 1987. б. 229-236
151. Балақаев М.Б. «Тілдік норма және поэтикалық фразеологизмдер». ». М.Б. Балақаев. Казахский литературный язык. Алма – ата. 1987. б. 251-262

96
152. М. Әуезов «Тіл туралы». Қазақ әдебиеті. 1987. 4 қыркүйек
153. Әлімбаев М. «Көңіл күнделігі». Жұлдыз, 1988. №1. б. 155-168
154. Қосанов С. «Тіл мәдениетін сөз етсек». Өркен. 1988, 7 мамыр
155. Балақаев М.Б. «Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту». Алматы, 1989. б. 96
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
МАГИСТРАТУРА
Қазақ филологиясы кафедрасы
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
ТАҚЫРЫБЫ:
«Мәулен Балақаев Тіл ... ... ... ... магистранты ... ... ... ғ.д., ... ... ... ... ғ.д., ... ... ... ... ... ғ.д., профессор ... ... ... ... М. ... «Тіл ... теориялық негізін
қалаушы».
Жұмыстың құрылымы: Магистрлік диссертация кіріспеден, екі
тараудан ... ... ... ... және ... тіл
мәдениетінің әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың көлемі: 97
Пайдаланылған ... ... ... мазмұнын сипаттайтын тірек ... Тіл ... тіл, ... ... ... ... кәсіби сөздер, лексикалық норма,
орфоэпиялық және орфографиялық норма, кірме сөз, грамматикалық норма.
Жұмыста қолданылған әдістер: Жұмысты жазу ... ... ... ... қорыту әдістері қолданылды.
Жұмыстың нысаны: Қазақ тіл мәдениетінің тарихы мен ... ... ... ... мен міндеттері: Қазақ тіл білімінің бір саласы
болып қалыптасқан тіл мәдениетінің ... ... ... мен тіл ... ... баспасөз бетінде жарияланған
ғылыми мақалаларымен ой пікірлерінен бастау ... ... ... ... ... ... тізбесін жасай отырып дәлелдеу.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Жұмыстың кіріспесінде еңбектің ... ... ... нысаны анықталады. ... ... ... ... ... мәселелердің көкейкестілігі сөз
болады. Сонымен қатар негізгі дерек ... ... ... ... тіл ... зерттелу тарихы мен
оларға қатысты көзқарастар, тіл ... ... ... көрсетіледі.
Жұмыстың екінші тарауында М. Балақаев «Тіл мәдениетінің ... ... ... ... зерттеу еңбектері туралы сөз
етіліп, қазақ тіл мәдениетінің теориялық ... ... ... ... ... мәдениеті – ұлт ... ... ... Мәулен Балақаев «тіл мәдениетінің теориялық негізін қалаушы»
............ 40-42
2.1 Әдеби тіл туралы түсінік
............................................................................
.. 42-43
2.2 ... ... даму ... ... ... ... ... 47-55
2.4 Жұрт ... ... ... ... Сөз ... ... ... ... ... ... ... ... 88-90
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... сипаттамасы: «Ұлт тұтастығы - егеменді ел ... ... түп ... ыдырамас бірлігі. Ұлт тұтастығының негізі
мемлекеттік тіл. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі - қазақ тілі.
Ал айрандай ... ... пен ... ... де, ... да ... ... болуы керек»(ну). Сол себепті магистірлік дисертация тақырыбы
негізінде тіл мәдениеті тарихына және ... ... «Тіл ... ... ... ... ... теориялық тұжырымдарға кең
көлемде тоқталуды жөн көрдік.
Халықтың ғасырлар бойы келе жатқан тіл ... оның ... ... ... ұлы ... ... ғылым, қоғам
қайраткерлері қазақтың ұлттық әдеби тіл нормаларының жетіліп, ... ... оның ... мен ... арта ... ... ... тіл мәдениетінің ауызша және жазбаша қатар дамып,қоғам ... ... ... үшін оны ... ... ... отыру,
қоғамның, тілдік ұжым мүшелерінің тіл мәдениетін көтеру «тіл ... ... ... ... ... ... мол игі ... мәдениеті пәнінің қазіргі жайы алдымен қазақ тіл ... ... ... ... және ... тіл ... ғылымының парадигмаларымен
байланысты. Қазақ тіл мәдениетінің пән ретінде қалыптасуының «алғышарты
алғашқы оқулықтар мен оқу ... ... ... ... ереже түрінде берілуі әдеби тіл нормаларын
қалыптастыруда маңызы ерекше ... ... ... сөз ... негіздері» 3-б.).
Тіл мәдениеті қазақ әдеби тілінің тарихымен тығыз ... ... ... ... т.б. ... ... ... дәстүрлі нормаларының, ұлттық әдеби тілдің
стильдік салалары мен ... ... ... ... ... әдеби тіл нормаларының ескі ... ... ... қарастырылуы; Р.Сыздық, Қ.Өмірәлиев, Е.Жұбановтың
әдеби тіл тарихын ауызша сөз өнерімен, ақын, жыраулар поэзиясының ... ... ... зерттеулері сөз мәдениетінің нормативті-
функционалдық аспектісін эмперикалық, теориялық материалдармен байыта
түсті».(ну)
Зерттеу ... ... ... тіл ... бір саласы «қазақ
тіл мәдениетінің» даму тарихы мен ... ... ... ... ... әлі де ... ... зерттеуді қажет
ететін мәселелердің бірі болып ... ... ... ... жиырмасыншы
жылдарынан бастау алатын қазақ тіл мәдениетінің даму ... ... ... ... мен тіл жанашырларының көтерген мәселелерін
зерттей келе, ... М. ... ... ... ... нормалану
принціптерін айқындайды, тіл мәдениетінің теориялық негізін қалайды.
4
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: Зерттеу ... ... ... тіл мәдениетінің теориялық пән ретінде қалыптасу тарихы мен тіл
мәдениетінің теориялық ... ... ... ... еңбектеріне тоқтала
отырып, ғалымның ғылыми мақалалары мен зерттеу еңбектерінде көтерілген тіл
мәдениетінің мәселелі жақтары уақыт туғызған ... ... ... ... жету ... мынадай міндеттер белгіленді;
• Шора Сарыбаевтың алты томдық «Қазақ тіл ... ... ... тіл ... бөлімінде көрсетілген
мақалалар мен ғылыми еңбектерден тіл мәдениетінің хронологиясын ... ... ... ... ... тіл ... қатысты
мақалалармен танысу, зерттеу, көтерілген мәселеледі саралау.
• Мәулен Балақаевтың мақалалары мен ... ... ... ... сөз ... тіл ... мәселелерін басқа да тіл
жанашырларының баспасөз ... ... ... ... ... сөз ете отырып ... ... ... ... ... ... тіл ... теоиялық негізін
негізін салушы ғалым екендігіне уақыт тұрғысынан баға беру.
Зертеу нысанасы: Мерзімді баспасөз бетінде жарияланған тіл ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысында салыстыру, талдау, жинақтау және
жалпылау, қортындылау тәрізді ... ... ... ... Тіл ... ... бойлау мақсатында көпшілік талқысына түскен
мерзімді баспасөз беінде жарияланған мақалалардағы тіл жанашырларының
көтерген мәселелері сараланды.
• Шора ... алты ... ... тіл ... әдебиетінің
библиографиялық көрсеткіші» бойынша тіл мәдениеті ... ... Тіл ... ... ... қалыптасуын баспасөз бетінде
жарияланған материялдармен талдай отырып салыстырылды.
• «Тіл ... ... ... ... ... Балақаев
еңбектерінің уақыт туғызған теориялық негізі сараланды.
5
1.«Тіл мәдениеті – ұлт ... ...... ... Халықтың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы,
салт-дәстүрі, өнері, танымы-бәрі де тілде таңбаланады, ұрпақтан-ұрпаққа
мұра ... өз ... ... ... ... ұлт ... ... балаға
қалған аманаты ана тілінде. Ал ана тілін зерттеп, зерделеу, қорғау ұлтын
сүйген кез ... ... ... тілі – ... ... тілі, халқыңның тілі. Олай ... ... ... ... Бүгінде Тіл мәдениеті тіл білімі
ғылымында теориялық негізі ... ...... ... ... ... «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін түйе білген» ... тіл ... ... көтеруі жайдан – жай емес еді. ... 30-40 ... ... ... тіл ... мәселелі жақтары
тақырыбы жағынан да саналуан болып келеді. Сөзіміздің дәлелі ретінде Ш.
Сарыбаев ... ... тіл ... әдебиетінің библиографиялық
көрсеткішінде берілген», тек тіл ... ... әр ... тақырыптағы
200-ден астам мақалалар мен ғылыми – практикалық конференцияларда оқылған
баяндамалар материалдарын, оқулықтар мен оқу ... ... ... Бұл ... ... көрсетілген қазақ тіл білімі
әдебиеттерінің материалдарын былай топтастыруға болады:
• Тіл мәдениеті 200-ден аса ... ... ... ... Сөз ... Үгітші тілінің мәдениеті
• Газет тілінің мәдениеті
• Әдеби тіл ... ... ... сөз қашаннан бастау алады дегенге жауапты да
жоғарыда айтылған библиографиялық сөздіктен таба аламыз.
1. 1920-1940 ... ... ... ... ... сыни ... мен дәйекті ғылыми мақалалар,
баспаларда бір сөздің әртүрлі қолданылып жүргендігі туралы
мақалалар, ... ... мен ... ... ... ... 1940-1960 жылдар, тіл мәдениеті туралы, сөз мәдениеті
туралы, шұбалаң сөйлемдер, сөз ... ... тіл ... ... ... ... ... түсініксіз сөйлемдер, оқушылардың тіл мәдениетін
көтеру, ой мен тіл ... ... ... ... тіл мәдениеті туралы кейбір ойлар, тіл
мәдениеті мәселелері, тіл мәдениеті және мектеп, әдеби ... ... ... тіл ... сөз ... ... сөз талғамы өрелі ой ... ... ... ... тіл шұбарлығына тыйым, тіл – ... тіл ... және ... т.б. ... ... 1980-1990 жылдары, «тілдегі кібіртіктер қайдан туды, тіл ... ояу, тіл ... ... тең, тіл ... ... мәселелері,
тағы да норма мен вариант жайында, елемеуге ... ... және ... бір ... ... қарға қаңқылдап, тіл туралы, тіл
заңдылығы мен сөз сыры. Сөз талғамы – ... тіл ... ... ... және
сөз сыры, тілдегі түйіткілдер, тіл мәдениеті туралы, тіл заңдылықтарын
сақтайық, әркім өзінше тон пішкенде, қуаты күшті нұрлы сөз, тіл ... ... ... ... ... түйіткіл, көркемдік
кілті, әдеби тілдің бастауы, тіл бұзаризмге»-деп келетін тақырыптарда
сантүрлі мақалалар республикамыздың әртүрлі ...... ... атап ... ... ... қазақ тілінің
әлеуметтік ахуалын жақсартып, Тіл ... ... ... ... қатысы бар негіздеме болды. Себебі тіл мәдениетін
зерттеу өзекті ... ... ... ... ...... айқындалып,
оларды теориялық негізде шешуді күн тәртібіне қойып отырды. Тақырыпты терең
түсіну, зерттеу, тұжырымдау, теориялық ... ... тіл ... ... ... баспасөз мақалаларының және ғылыми-практикалық
конференцияларда оқылған баяндамалардың ... ... ... ұстаным, принціп, ұыныс, ереже, тұжырым, пікірлерге тоқталалуды
жөн көрдік.
А. ... «Тіл ... ... ... ... сөз өнері мен тіл мәдениетінің жай – күйі мен ... ... сөз ете ... ... халқы өткір, көркем, сыпайы сөздің
иелерін ерекше қадірлейді». «Орта ... ... ... ... дұрыс сөйлей, жаза алатын дәрежеде болуы керек,» - деп ой түйеді.
Өз мақаласында тіл ... ... ... ... келтірсе де
қиындықтарды шешу туралы ұсыныстарды тіл мамандары назарына қалдырса керек.
Бірақ ... ... ... ... ... ... ... тілі мен әдеби тіл терминдерінің аражігі әлі ажырай қоймаған болуы
керек.
«Шұбалаң сөйлем, ... тіл» атты ... ... ... ... оқып ... мынадай мысалдарды көруге болады:
• Анардың міндетінде 12 сыйыр бар....
• Бұзаулар тегіс күйлі, дені сау....
• Таза ауаға қыдыртып ойнатады....
• Көктемгі егіс ... ... ... ... мен ... белгілеген
срок өтіп барады.
• Жыйналатын қаржының дерлік көпшілігі....
• Ерте туған қой – ... ... қой ... Қазір сол төлдерден 12 басы қотыр....
• «Көк бұлақ» ... қой ... 160 қой – ... 200 қозы – ... ... ... ... келмейтіндігі және сөйлемдердің дұрыс
құрылмауы, төл сөздердің дұрыс қолданылмауы, ... бар бола тұра ... ... ... ... мәселелер баспа беттерінде «шұбалаң
сөйлем, қотыр тіл» ... ... сөз, ... ... ... ... тіл мәдениетінің кемсін тұстарын аңғартып тұрды.
М. Сәрсекеев «Әдеби тілдің таза ... үшін ... ... ... ... ... және дамытушысы – халық»-дей келе,
ойын былай сабақтайды. Сондықтан жазушылар мен ... ... ... көп ... ... асыл ... кең пайдаланады. Көркем
әдебиет шығармаларынан ... ... ... ... ... ... ... көреді. Оқушылар бұл шығармалардан көп тәлім тәрбие алады.
Шығарманың тілінен үйренеді. Осылайша, көркем әдебиет тілі оқушылар ... ... ... норма болып отыр. Сондықтан көркем әдебиет
шығармалары таза, тартымды, көрікті тілмен жазылуы ... «Ұлы ... ... ... жаңа ... жаңа ... жаңа ... жаңа ұғымдарды, жаңа сөздерді туғызды». «Бірсыпыра сөздер
тілімізден мүлде ... ... ... ... ескі ... ... жаңа мәнге ие болды», - дей келе, «30-жылдары көп ұғымдар, ғылым
мен техника терминдері, тіпті жер – су ... ... ... ... де сөз ... ... көркем шығармалар мен аудармаларда, ғылыми
еңбектердегі ... ... ... нормасын жете айырмай диалектизмге
ұрынуда деп ... Ақын – ... сөз ... ... сөздер деп бағалайды. Мысалы: Отарба – ... ...... ... арба – ... қорғанбек – командант, жортарман
– барлаушы. Бұл сөздер ... ... ... ... ... ... ... жасанды сөз».
Көркем әдебиетте «Сарыарқа, арқа, сахара, жазира, дариға, дулыға,
әруақ, тәж, хан, ... ... көне ... ... ... зифа, таутана,
феруза, зәлзала, зүбаржат т.б. араб – парсы сөздері, : бүткіл, тірі ... ... ... ... ұра шапты, желеу, дың сияқты диалектизмдер әлі де
қолданылып келеді» деп мін тоғады да, «Тіл ... ... ... ... ... құралы үшін күрес болып табылады» - деген (М. Горкии)
сөзімен аяқтайды.
С.Садырбаев ... алды ... ... мақаласында сөз құдіретін былай
өрбітеді: «Тегінде ғылыми айтыс ... ... жай ... ... - ... да үш шарт ... ғана нысанаға дөп тимек. Атап
айтқанда, бірінші, - ой тұнықтығы, екінші – ... ... ... ... ... беру ... ... Қарақұлов «Тіл бұзу осындайдан басталады» атты мақаласында
орынды – орынсыз қолданылып жүрген сөздер ... ойын ашық ... = ... ... ... ... жөнінде
• Отырар жайлы дерек.
• Отырарға жасаған жөртуыл ... ... ... ... қалдырды,
• Олар үлкен апаттың келе жатқаны жайлы қалаға өсек таратып, халықты
8
үрейлендіріп еді (Ә. Дербісәлиев «Көне жазба ... ... ... ... оның ... ... көріп, соңғысы жайлы әкесінен
естіген ертегі.
• Сақтану жолдары жайлы ... ... ... ... әже ... есте қалғандарын айтып біраз отырды.
• Бұл жайлы айтқанында
• Өмірлік шаруа жайлы ... ... ... едім (К. ... ... повес «Жұлдыз №6 1981ж»)
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» 1978 ж III том ... - ... ... , ... ... ... «бұл ... тіл бұзушылық оны тіл бұзарлар, дүмшелер, белсенділер
шығарған. Сауаттылар «бұл жайында» деп ... ... бір, ... ... иығын тығып, сол жерде тұруға тиісті сөздің
орнын озбырлықпен ... алып ... сөз – ... сөз. Бұл ... ... ... ... «күрделі қаржы» дегендерде ... өз ... ... ... ... – капитальный, сложный»
сөздерінің орнына алынған. Бірақ ... ... ... барлық жерде бірдей күрделі деп аудару дұрыс ... ... – қиын ... = сложное положение
Күрделі уақыт – қиын, қысылтаяқ уақыт = трудное время
3. Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... қолдану: Істейді // жасайды //
Қызмет ... // ... ... // ... ... // ... ... ішінде 4 ғалым бар
өз орнында тұрмай, жеке сөздіңде сонымен қатар бүтін сөйлемнің де
мағынасын бұрмалайтын осындай ... ... ... ... «тіл бұзарлық осындайдан басталады» деп отырғанымыз осыдан
деп
түйеді.
С. Кеңесбаев «Тіл мәдениетін арта ... атты ... ... ойы, ... ... тіл арқылы ғана білінеді. Жазушының тілі
шығарманың негізгі идеясына сай ... ғана ... ... ... ... ... ойын ... сабақтайды; «Тегінде әдебиетшілеріміз
тіл мамандарына сеніп, бұлар әдебиетшілерге сеніп, ... ... ... ... ... ... бола алмай жүрген тәрізді».
«Халық тілінің негізгі екі арнасы бар: бірі – ауызекі тіл, бірі ... ... Бұл ... ... ... ... ... әдебиет тіліне үйлес
келгенмен, сөздік құрам, стилистика жағынан, ... ... сөз ... бір – бірінен ірі –ірі ерекшеліктері бар. Осы тұрғыдан қарағанда
қазіргі қазақ әдебиеті ... ... бірі ... ... ... ... бар.
Жазушы өз шығармасындағы ұнамды, ... ... ... көркемдік жағынан дөп келетін сөз бен сөйлем іздейді: ... ... тың соны сөз ... кей ... көне сөз ... Орынды қолданған жерде бұл тәсілдің ешбір сөкеті жоқ. Керісінше,
мұндай ізденушілікке жол беру керек. «Кең жол ... ... оңды – солы ... ... ... жоқ ... ашу ... емес: әбден мұқият,
тапқырлықпен ғана иемденген сөз ұтымды келетіндігін сөз етеді.
Г. Жәркешованың «Тіл ... – ой ... атты ... «Тіл
мәдениеті оқушы жұртшылықты мәдениетті жазуға, ... ... ... әсер – ... ететін көркем шығармаларға да байланысты».
«Өмір талабы өскен ... ... де ... ... үстеме ұғымдар
пайда бола береді». Әр автордың өзінше сөз қолдану тәсілі ... ... бір ... жаңа ... мағына шығармағанымен, сол сөздің негізгі
мағынасына меңзеп я ... ... не ... ... ... ... «Оның өзгелерден жігі бөлектеу», «Бір жағынан кен зерттеу ісінен де
айырылғым келмейді, бауыр басып қалған өнерім ғой». ... де ... Жік, ... ... ... тура мағынада емес, негізгі
мағынаға балап, жанамалап берілгендігін сөз етеді.
«Мазмұн және тіл ... атты ... ... мақаланың
үнамды және ұғымды болуы оның көтерген мәселесінің актуальдігімен ... ... ... ... ... газеттерде жарияланған кейбір мақалалар мазмұнының ... ... ... сөйлемдерді ұзақ құрудан, сөздердің өз ... ... ... ... ... да жиі ... ... – атейстік насихаттау көлемі аз өткізіліп жүр. // көлемін
өткізу қоғамдық орындарды бұзып...
3. Газет тілінің мәдениетті ... ... мен ... ... елеулі маңызы бар.
Участок – учаске, колхоз басқармасы – колхоз правлениесі,
насихат – пропаганда, топ – группа,
бастық – начальник, бақ – сад, ...... ... – жиналысқа қатынасу т.б.
Аудандық, қалалық газеттер терминдерді дұрыс қолдану үшін орталық
газеттерді оқып, ... ... ... алынатынын бақылап отыруға
тиіс.
4. Газет мәдениетін арттыруда авторлардың фамилияларын дұрыс жазуда
қажет. Біздің газеттерімізде әрбір мақаланың соңына автордың ... ... бас ... ... ... ... ... керекті
жағдайда оның лауазымы да көрсетіледі. Автордың аты мен фамилиясын
толық жазу практикасы да бар. Автордың инициалын қоймай, тек
фамилиясын жазу ... ... ... тек атын ғана қою
10
мәдениетсіздік болады. Міне осы аталған тіл мәдениетін бұзушылықты
автор өте орынды мәселе етіп көтерген.
М. Балақаев «Баспасөздің тіл ... атты ... ... ... ... ... тіл ... арттыру болмақ. Тіл мәдениеті
дегеніміз – тіл жұмсаудағы ізеттілік, сауаттылық қана емес, сонымен қатар
тіл тәсілдерін, фонетикалық, ... ... ... ... ұқыпты, дұрыс қолдану дағдысы.
Әдеби тіл – халық тілінің жоғары ... Ол – ... ... ... ... ... ... тармақтары сараланған, жалпыға ортақ,
қоғамдық қызметі әралуан тіл. ... ... ... ... ... ... айырмасыз деп түсіну қате пікір» ... айта ... ... қателіктерді де талдап тарата түседі. «Баспасөзде қате
жазу әлі бар, саяси, ғылыми – техникалық, тағы басқа ... ... ... дегенмен терминдердің біразы түрліше алынады. Әдеби тілдің
қалыптасқан ... ... ... ... ... бар. ... ... дублет сөздерді қалай
болса солай қолдану фактілері де кездесіп ... ... ... һам, мартаба, хақында, рауасты, ... ... ... ... ... ... иран сөздерін ескіше жазу да
орын алып жүр;
Мысалы: ғұмыр, уағда, хақиқат, мағлұмат, гуна, ... ... ... ... ақиқат, мәлім, кітап, күнә, бейнет, азап т.б.
Дубет сөздердің түрлері:
• Фонетикалық: маудай – ... ...... ырза – риза, разы
• Лексикалық: қораз - әтеш, қала – шаһар
• Семантикалық: қалбыр - елек, леген – шылапшын, кірлен
... ...... ...... айту керек –
айтпаққа керек.
Дублет сыңарлары қалыптасуы өзінен өзі болған жоқ, ғалымдардың, ... ... ... ... ... өз беттерімен жөнге ... көп. ... ... екі ... да ... ... ... Мысалы: ашық – ғашық, адым – қадам, айқай – ... ... ... ... – сұрау, мысалы – мәселен, бақ – бау, ...... ... нормаға айналдырайық деу қиын. Солардың ішінде түрлі
стильдік орайы немесе екі ... ... ... ... болатындары бар.
Мағыналары дәлме – дәл келетін фонетикалық, лексикалық, семантикалық
және грамматикалық дублеттер. ... ... ... ұнатуымен,
жүйелеп жіберуге болады.
Мысалы: айуан – хайуан, арам – харам, әдет – ғадет, әшейін - әншейін,
әншін, бәйге – ... ...... ...... ... – дожол,
диірмен – тиірмен, дұшпан – дұстан, жиырманшы – ... ... ... ...... ... киіз – кигіз, қартамыс – кәртеміш,
кәрия – қария т.б.
11
Диалектизм әдеби тілдің лексикалық ... ... Олар ... ... есептелгендіктен, сөйлеу тілінің лексикалық қорына
енеді. Қазақ халқының әдеби тілі жалпыға ортақ, тұтас. Оны ... ... ... жағы ... Диалектизм мен профессионализмдердің
де әдеби тілге керек болып енгендері, әлі де енетіндері бар.
әдеби тілдің даму ... ... ... жаңа ұғымға лайықты жаңа
сөздер, синтаксистік орамдар, жаңа тіркестер пайда болатыны ... ... ... ... орталық, жаратылыс, құрылыс, құрам,
өнім, өндіріс, оқулық.
Жаңа сөз жасау барысында қазақ тілінің сөз тудыратын ... ... лық, - тық, - әрі ... зат есім, әрі сын есім ... ... ... Мысалы: бостандық, шаруашылық, қамқорлық,
бесжылдық, білімдарлық бейжайлық, сібірлік үйлезкі, семейлік
Ертіс, балалық ертеңгілік, ... ... ... ... ... ... теріс жұмсау – туды, туылды. Оныншы май,
бесінші ... ... ... оны; ... ...... ... «Айта берсе, қазіргі тіл жұмсау тәжірбиемізде осы қалай дейтін жайлар
көп», - деп Тіл мәдениетінің мәселелі жақтарының біразын ... ... ... тіл ... өзін ... мәселелердің
біршамасын топтап көрсеткен мақаласы «Тіл заідылықтарын сақтайық». «Бір
елге қызмет етіп отырған тіл ... ... ... ... тиіс ... сөз
ететін мақалада: «Соңғы жылдарда еріксіздіктен бе, әйтеуір, грамматикалық
ережесі ежелден бар, ... ... ... ... өзін де ... ... байқалып жүр»: Қатені тіл мәдениетімізге түскен дақ деп
түсініп, дер ... ... ... ... - делінген.
1. «Реттік сан есімдер араб цифрымен берілген кезде, - ыншы, - інші, - ншы,
- нші жұрнақтарының орнына дефис ... ... ... ... ... бұзу жиі кездесетіндігін мынадай мысалдар арқылы дәлелдейді.
а) «Б. ... 10 ... ... // ... он ... ... ә) «Б. ... 10-шы ... 10-шы деп жазу орыс тілі ... ... Орыс ... сан есім родқа байланысты әрқилы келеді. Сондықтан дефистен ... ... ... ... I-й ... на 3-й странице, 67-я годовщина.
Қазақ тілінде ... ... ... тек ... қою (10-
класс) жеткілікті.
2. Реттік сан есімнің емлесінде ескертілмеген, бірақ іс ... қате ... ... бара ... ... бірі «№ 108 орта ... 26 үйге ... Бұл ... ... ... оқысақ «нөмірі жүз
сегіз орта мектепте», «нөмірі жиырма алты ... ... ... ... ... ... ... тілі емлесін қате пайдаланудың
ықпалынан болса керек. Орыс тілінде «в школе № 108», «установить на доме
№ 26» деп ... сай ... ... ... ... ... «в», «на» ... атқарып тұр және ол сөздер орыс тілінде
реттік сан ... де ... ... ... ... жоғарыдағы
мысалдарды жазудың дұрысы: «№ 108 – орта ... «№ 26 – ... ... ... ... ... жылды цифрмен көрсеткенде, реттік сан есімнен
кейін дефис қойылмайды» - бұл ескертпе қазақ ... де бар. ... ... күн, жыл, айды ... ... цифрмен көрсеткенде «7 –
ноябрь», «1984- жыл», - деп дефиспен жазылғаны жөн секілді.
4. 1963 – жылы 25 – ... ... ... ... ... ... Бұл ереже біраз даулы мәселелердің ... ... ... соңғы жылдары газет – журналдарда «ақ, ау, мыс»
шылауларының қатарында «дағы» шылауын да ... ... жаза ... Ал ... ... ... ... жазылатын шылаулар қатарында
«дағы» шылауы көрсетілмепті. өйткені «дағы» шылауы «да, де, та, ... ... – бір ... ... Мысалы: «Тыншығарсың сен дағы,
сабыр қылсаң азырақ».
5. «Негізгі ережеде» әлі де ... ... бар – ау деп ... ... «ақ, ау, мыс, міс, ды, ді, ... ... өздерінен
бұрынғы сөздерден дефис (-) арқылы ... ... ... ... сөзі шылау екені рас, алайда оған синонимдес «секілді, сықылды,
тәрізді, сияқты, тақылетті» шылаулар да бар. Олар неге ... ... 1961 – жылы ... ... ... түсіндірме сөздігінде»
«сынды» шылауына «сияқты, секілді, тәрізді» деген шылаулардың мағыналас
(синонимдық) екендігі көрсетілген және ... ... ... ... ... ішкі өз ... ... отырып, біраз сөздердің
емлесін әлі де ... ... пе ... ... ... тағы ... ... «п, х, дыбыстарына аяқталатын орыс тілінен енген сөздерге
дауыстыдан басталған қосымша ... п, х ... ... – і – ... ... – де – типімде, пкоп – ы – окопы, цех – ы –
цехы, альманах – ы – ... ... ... 3 – ... ... ... ... қосқанда, «әрпі» деп жазу ұсынылады.
«Кітап – кітабы» болғанда «әріп - әрібі» болмайды. «Әдіп - әдібі», «шәріп
... ...... ... осы ... неге біз ... онобы, цеғы, альманағы» деп жазбаймыз.
7. Кейбір дауыссыз дыбыстарға біткен сөздерге ... ы, і ... ... ... рас, ... ... ... қатарына «нг»
дыбысына бітетін «митинг» дегеннің де жататыны ойландырады. «митингіге
барамыз» деу дұрыс та, ... ... ... қате ... Осы ережеге
бағынсақ, онда «браунингке ұмтылды» емес, «браунингіге ұмтылды», «рингке
шықты» емес, «рингіге шықты», «гонгке ... ... ... ... ... қой. «Алматы» атты энциклопедиялық анықтамада «олимпиада
рингісінің» жеңімпазы деп те ... ... «сі» ... қайдан
келгенін түсіне алмаймыз. Біздіңше бұл ереже де ... ... ... ... етеді.
8. «нк» дыбысына біткен сөздерге де қосымша жалғануы ... ... ... ... «Танк» сөзіне барыс септігінің жалғауын «танкіге» және
«танкке» деп екі түрлі жалғанып тұр. ... ... ... ... ... болу керек. Ал тәуелді септеудің ... «жау ... ... «жау ... ... ... ... Осы тектес сөздерді бір
ізділікпен түрлендірген дұрыс, ... «ы», «і» ... ... ... ... ... менің банкім, сенің банкің, оның ...... ...... ...... ... хоккейст» - деп айту да, жазу да белең алды. ...... ...... ... ішек – шек» деп, қазақша нұсқа деудің орнына
вариант деп қолданылып жүр. «Тілдің иесі – ... ... ... ... ... да, ақын – ... да, ... пен студент те,
шаруа мен жұмысшы да, қызметкерлер мен жай адамдар да – ... ... ... - деп, ... ... ... ... шығармаларының тілі»
атты творчестволық конференция қарсаңында тіл мәдениетінің ... ... ... ... дәелдер келтірген.
И. Ұйықбаевтың «Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері» (12) мақаласы:
1. «Аударма тілінің мәдениеті ерекше сөз ... ... ... М. ... ... ... ... орынды талап қояды: «орыс тілінің
мәдениетінен қазақша әдебиет тіліне қонымды үлгі алғанда, оны ... ... ... ... бергенде, ең әуелі сол көркем,
шебер істелген «қорытпақ болсын».Осы ... ... ... ... тіл мәдениеті де ерекше әңгіме етуді керек етеді. ... ... жазу үшін ... ... ... ... тегін)
білудің айрықша маңызы бар. Мысалы: дерек – ақ бөкен, қара құйрық
тұқымдас аң, ... ... ... ғана ... Ол бір кездері қазақ
даласын, оның ішінде Зеренді тауын жайлаған. ...... ... ... ... ... ... Жарыса қолданылып жүрген сөздердің өзара ортақ мағыналары да, стильдік
ерекшеліктері де бар ... олар ... ... ... Мысалы: заман – замана, одан – онан, шейін – ......... ...... ... – уақиға, адамзат – адамизат.
«Баспасөз тілі мәдениетіне арналған ғылыми – теориялық конференцияда сөз
болатын мәселелердің ...... ... деп ... ой ... ... «Тіл ... туралы» (13) мақаласында сөз болған
кейбір мәселелер туралы.
«Тіл мәдениетін көтеру ... ... ең ... ... ... кең өріс алуы тиіс».
Қазіргі қазақ тілінің дамуына аударма әдебиет, ... ... тілі ... ... ... ... ... газет номерлерінен немесе басылып шыққан кітап беттерінен
мынадай сөз тіркестерін оқығаныңда ... ... олар ... ... тұр: ... болсын, біз сізге елеулі түрде үміт артамыз;
өзімнің ... ... ... шыдай алмай отырмын; бұрынғы
шешімдердің орындалуына қол жеткізбекшісіз бе? өкілі болып табыласыз ғой;
барынша сақ түрде; ауыл ... одан әрі ... ... зор ... тағдырдың еркіне тасталды; Польша мен Чехославакияны азат
етуге ... ... ... аз бөлігін құрайды, т.б.
2. Кейбір жолдастар қазақтың бірлі жарым төл ... де ... ... ... ... аспазшы, диқан деудің орнына диқаншы,
шаштараз – шаштаразшы, куә - куәгер деп ... ... ... бәрі - ... ... ... ... хабарсыз, тек калька жасауды
ғана білетін немесе қазақтілінде материал әзірлегенде орысша ойлап отырып
жазатын адамдардың қаламынан шыққан «үлгілер».
3. Теріс ... ... ... формасы болмасын», «есеп жасалынды»,
«шаруашылықтың табысы ... ... ... ... отырылды», «осындай жұмыс істелуі тиіс».
4. радио мен телевизия хабарларында жиі кездесіп жүрген шалағайлық: ... 20 ... ... // ... 20 ... ... бұрысы
табыс екі есеге арытты, // дұрысы екі есе артты.
5. «жайында, жөнінде, ... ... = ... ... ... қолданылатын дық, дік, лық, лік, тық, тік, шыл, шіл
жұрнақтарына ... сыны ... ... ала – құлалық көп.
Мысалы: прогрессивный строй – ... ... ... ... ... ... ... Бұл жөнінде қалыптасқан дұрыс
тәжірибе мынадай. Қазақ тілінің нормаларына сәйкес адам жөнінде, сондай
адамдардан ... ... ... ... қоғам, тап, топ жөнінде шыл
немесе шіл ... сын ... ... іс - ... ... үшін
басқа жұрнақтарға бітетін сын ... ... ... ... ... ... ... прогрессивное человечество –
прогресшіл адамзат, прогрессивное общество – ... ... ...... ... Немесе революционный
пролетариат – революцияшыл ... ... ... ... ... ... ... «Әдеби норманың өрісі кең» (14) мақаласынан – уда, - уде
формасының сөйлемнің баяндауышы қызметін атқаруы, шақтық ... ... ... ... ... ... жүргізіп тұр сияқты формалар мен
синонимдес жүргізуде түрінде жұмсалуы) қазақ әдеби тілінің негізін ... ... ... Алтынсарин туындыларында, сондай – ақ 19 – ғасырдың
екінші жартысында В. ... Н. ... П. ... ... бай ауыз әдебиеті нұсқаларында кездеспейді. ... ... ...... ... негізінде грамматикалық тұлғалардың
функциясының кеңеюі арқылы кейін пайда болған құбылыс.
Бұл форманың ... ... ... ... мағынада жұмсалуы ең
алғаш «Айқап» ... ... – ақ ... ... Октябрь
революциясы жеңісінің алғашқы кезеңінде жарияланған публицистикалық
мақалалары мен әңгімелерінен, кейбір ... ... ... газеті
беттерінен көріне бастады. ... ... ... ... ... яғни ... тілі ... енген бұл жаңалық,
біріншіден, қазақ тілінде публицистика саласының дамуымен байланысты. –
уда,
15
- уде ... тек ... ... ... ... да орын алып
келеді. Б. Майлин, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, Ғ. ... ... ... шығармаларынан осы форманың сөз етіп отырған функцияда жұмсалу
фактілерін кездестіреміз.
- уда, - уде формасының баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... халықтар тілінде де жат дүние емес, - уда, -
уде қырғыз, қарақалпақ ... – у ... ... ... ... де дәл осындай функцияда жұмсалады. Және олар қазақ ... өте ... ... ... ... уда, - уде формасының әдеби нормаға енуі бар да, оны өз орнында жұмсау
бар. Кез – ... ... ... жаза ... ... оның басқа да
(айтып келеді, айтып отыр, билеп жүр ... ... ... сиретіп барамыз, екіншіден, форманы қалыпқа, штампқа айналдырады.
Осылардың барлығы жеке сөздерді, ... ... ... ... ... стильдік өң бере қолдану ісіне нұқсан келтіреді. Демек, осы
сияқты кемшіліктердің тіл мәдениетін сақтау мен оны ... ... ... ... сөзсіз. Қорыта айтқанда, - уда, - уде формасының
функциялық ... ... жат ... Ол ... ... ... Оның жасалу тәсілі де тіл табиғатында ... бар ... мал ... ... ... бұл ... шошынбай, етістіктің осы шақ мағынасын білдіретін
тұлғалардың бірі ретінде стильдік өң бере, өз орнында ұқыпты қолдану ... тіл ... ... атап айтқанда баспа сөзде, көркем
әдебиетте, оқулықтарда, ғылыми ... ... ... ... ... ... бірі қолданылып жүрген (дублет сөздер) сөздер бар» деген Б.
Омаров, «Тіл мәдениеті туралы кейбір ... ... « Ал шын ... ... бір ... екі – үш ... болып қолданылуы әдеби тілдің
сипатына ... деп өз ойын ... ... ... осы ... ... ... деп айта қою қиынға соғатын
сияқты. Қиын болатын себебі: Біріншіде, сол сөздердің этимологиясы белгісіз
болса, екіншіден ондай сөздерге оның ... ... ... ... ... ... ... шыққан деп морфологиялық талдау жасауға келмейді.
Мысалы: байшешек – бәйшешек, барақ – парақ, ...... ... ... ... – былғары.
Дублет сөздерді синоним сөздермен ... ... ...
ақшадай», «Жылылай – жылыдай», сияқты сөздер дублет сөздер емес, өз алдына
айырым ... бар ... ... ... ... ... ... бер», «Сен менің аласамды заттай емес, ақшадай бер», «От жағып,
үйді жылылай бер; ... асты ... ... Орыс ... ... ...... ботинки – бәтеңке», стакан – стақан, чемодан – шабадан.
Бұл сөздердің екінші варианты әдеби ... ... ... ... атаулары бола тұра кірме сөзді қолдану тіл ... ... ... ...... – төсек, бутулка – ... ... ... ... сай ... ... шөлмек болуы керек.
Есептік сан есімге – ыншы, - інші, - ншы, - нші, ... ... сан есім ... ... Ал, ... ... реттік сан
есімнің морфологиялық құрылымы дұрыс болғанмен, осы сөзді осылай айту
тілімізге ... ... бе, ... ... ... естілетін
сияқты. Сондықтан бұл сөздің орнына оның дублеті болып келген «жиырмасыншы»
деген сөз ... ... ... ... сөз – ... ой ... ... таниынымыз
мыналар. «Тіліміздің шұбарланып бара жатқаны рас. Осы күні кез келген ... ... ... ... түріңізші, таза қазақша әңгіме естуіңіз
қиын. Ауызекі тілдегі шұбарлық соңғы кездерде баспа бетіне де ... ... ... ... жаза ... ... көзіміз көріп жүрген
бірталай азаматтар тіліміздің кейбір – нюанстарын сезе ... ... ... шыққан мақалаларда... «мүйізді ірі қара», «бәлен бас қой»
деген тіркестер жарияланып ...... те ... ... ... әр бөлшек өз орнына түсуге тиіс
екені секілді, сөз де лайықты ... ... ... ... Қ. ... ... қолымда не бар, айтшы?
• Кедергі жасама дедім ғой!
• Сен ... ... ... ... ... (98 ... ... құлжа деп отырғаны жоқ. Халқымыз асық екеш асыққа да жеке
– жеке ат берген: құлжанікін – құлжа, ...... ......... ...... (сампай, топай) деп атаған.
«Лениншіл жас» №2 – санында Н. Хикметтің бір топ ... ... ... - Ә. ... ... ... бір ... мысық бар. Жүні
салалы да емес, құйрығы салалы да емес, кәдімгі мысық күшігі» дегенжолдарды
оқыдық. О ... да бұ ... ... ... туғанын кім көрген.
Қос сөздерді екіге ажыратып, синоним ретінде ... ... ... шұбарлайтын өрескел жәйтер көбіне терминдік мәнге ие сөздер
төңірегінде жиі ... ... бір ... ... термин боп
қабылданып, кейіннен әбден қалыптасып ... төл ... ... ... «көміртегі» секілді терминдерді қазір «оттек», «сутек»,
«көміртек» деп өзгертіп жіберіпті. әрі грамматикалық, әрі ... бар ... құру ... ... ... ... ... ұғымдық байланыс жоқ.
Тіл шұбарлайтын элементтер тек лексикамыздан ғана емес, грамматикалық
тұлғалардан да көрініс беріп жүр. ... ... тіл ... ... ... жатады. Бірақ қағида көбіне сөздік қорға ғана қатысты. ... ... ... ... бойы еш өзгеріске түспейді. Бұл
жағынан ол нағыз «кертартпа». Соңғы жылдары оған да, ... ... жүр. ... «пользуйтес услугами», «пользоваться доверием» сияқты
орысша тіркестерді «қызметімен ... ... ... ... ... ... жүр. ... «пайдалану» деген сабақты етістіктің
табыс септігін тілеп тұрғанын қалай елемейтіндеріне қайранмын.
Менің байқауымша, осы ... ... ... шалыс басушылық көбіне
жануарлар мен малдар, әртүрлі тұрмыстық бұйымдар атауы айналасында ... мәні бар ... ... жиі ... ... ... түсі мен ... сипаттайтын сөздердің өзі қырық шақты екен. Оны екінің
бірі біле ... ... ... ... ... сөзді орынсыз қолданады».
Ғылыми-теориялы конференция қарсаңында «қазақ әдебиетінде» жарияланған
профессор М.Балақаевтың ... тіл ... ... ... ... ... ... егжей-тегжей сөз болады. Аталған мақалада
«Тіл мәдениеті дегеніміз – тіл жұмсаудағы ізеттілік, сауаттылық қана ... ... ... ... фонетикалық, орфографиялық, орфоэпиялық,
морфологиялық, синтаксистік, стильдік құбылыстарды ұқыпты, ... ... деп, «Тіл ... екі ... ... баспасөз тілінің
мәдениеті, сөйлеу ... ... ... ажыртып көрсетеді де
мәселелі дегендеріне ғалым ... ... ... тіл
мәдениетінің дәрежесі - әдеби тілдің сапасы ... ... ... ... Сол ... баспасөз әдеби тіл мәдениетінің айнасы. Мынандай даулы
мәселелерді жұртшылықты талқасына салғымыз ... ... ... ... ... қолданылған шаралардың нәтижелері –
біз үшін ... ... 1957 жылы ... ... өзгерістер жазу
жұмысын жақсартып, бұрынғы кемшіліктердің көбін жөнге салды. Әлі де дұрыс
шешімін таппаған орфография қағидалары бар. Соның бірі – к, г ... ... ... ... бірде жуан, бірде жіңішке етіп жалғау
ережелері. Бұл ережелер ... көп ... жазу ... көп ... ... ... ... оларды оқыту, қолдану жұмыстары да
қиындады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... сөздерге жалғанатын қосымшалар бірыңғай ... ... ... ... ... ... жазылуында да бірізділік жоқ. Бұл жайында әр баспа
орны ... ... ... жүр. Тіл ... ... ... үлкен
орфографиялық сөздікте де бұл туралы қайшылық көп, ... ... ... ... ... әлі де бұл мәселе туралы пікір алысып, оның
дұрыс шешімін табу керек. Институт ... ... ... ... ... ... ... деген де, біріктіріп жазайық деген
де пікір бар. Сөзді біріктіру арқылы жаңа сөз ... ... ... ... ... ... бөлек жазу лайықсыз. Сондықтан біріккен сөздерді
қосып жазу арқылы олардың лексикалық мағыналарына дәлдік енгізуге болады.
3. ... ... ... жүрген сөздердің тағы бір тобы – кісі аттары
мен жер – су ... ... да бұл ... ... ... Мәслихатқа
қатысушылар ондай сөздердің де бастапқы түбірлері сақталып ... сөз ... ... ... өзгерістер еленбесін деген
қағиданың қаншалықты дұрыс екені, қазақша географиялық атауларды
18
4. орысша жазудағы тәжірибенің қаншалықты ...... ... ... ... дейміз.
5. Терминдерді қабылдау жұмыстарымыздың нәтижелі болғанына ... ... ... ... ... жүрген сөздер аз емес. Көптеген
атақ – дәрежені білдіретін тіркестер терминдер ... ... ... бекітілмегендіктен, әр түрлі қолданылып жүр. ... ... ... ... ... қайраткер. Қазақ ССР-інің ғылымға еңбек
сіңірген қайраткері...
6. Әдеби тілдің ... ... ... ... ... әуестенушілер көбейді, диалектизм, профессионализм, дублет
сөздерді қалай болса ... ... ... Тілде бардың бәрі – алтын
деген сөз тілдік ... есік ашық ... ... ... былапыт сөздер,
түрлі жаргондар, ескірген сөздер, басы артық диалектизммдер мен орынсыз
қолданылатын, түрліше айтылатын сөздер аз ... ... бәрі ... ... ... ... ... айтылмыш, ләкин, һам, мартаба,
бағзы біреу, хақында, рауаяты, қауышқан, тәржима сияқтыларды ... ... ... ... рас, ... алдындағы әдеби тілде, көбінесе
зиялылар, діни әдебиеттер тілінде жиі ... ... ... ... ... қалып қойды да, олардың халықтық нұсқалары
әдеби нормаға айналып кетті. Арада 50-60 жыл өткеннен ... ... ... не қажеті болғаны білу қиын. Соңғы кезде бұрынғы тұрқы
өзгеріліп, әдеби тілде әбден ... ... араб – иран ... ... ... жазу да етек алып барады. Мысалы, ғұмыр, уағда,
хақиқат, китап, ... ... ... ... ғимарат. Осылардың
қалыптасқан әдеби нормалары бар: Өмір, ... ... ... ... ... ... ... тағысын тағылар. Қазіргі әдеби тіліміз үшін
жоғарғылар керек болса, ғибрат, ғұзыр, ... пұл, ... ... біздің көз алдымызда бұрынғы тұрқын өзгертіп қазақ тілінің дыбыс
заңы бойынша жымдасып кеткен мәлім, өмір сияқты екі мыңдай сөз ... ... ... қарсымыз.
7. Бір сөздің әр жерде, кейде бір өңірде әр түрлі айтылуы сөйлеу тіліне тән
де, әдеби ... ... ... ... бірі ... халықтық қасиетке ие
болып, нормаға айналуға тиіс, не ... екі – үш ... ... бір ... ... ие ... бәрі де ... деп есептелуге тиіс. Октябрьден
кейінгі біздің тәжірибемізде ... ... ... ... болғанын
білеміз. Бұрын және, үшін, өйткені, хат, хабар, қазір тәрізді сөздер
басқаша да ... ... да ... еді ғой. Бұл ... ... жоқ па? ...... өкіл – уәкіл, ілім – ғылым, ауа ... ...... ... ... ... ... екі түрлі мағынаға ие
болып кетті. Мұндайлар аз. Жүздеген сөздер көркем әдебиетте, сөздіктерде,
оқулықтарда, газет – журналдарда, тағы ... ... ... ... олай, бірде былай жазылып жүр. Біздіңше, олай ... ... ... ... дублет сөздердің түр-түрін белгілеп алайық. ... ... ... ... ... ырза- риза,
разы), лексикалық (қант-секер, қораз-әтеш, қала-
19
8. шаһар), семантикалық (қалбыр, - елек, леген – ... ...... ... – баралы, айту керек – айтпаққа керек).
Осылар халық ... ... ... ... де ... ... таң
қаларлық нәрсе емес. Бірақ әдеби тіл халық тілінің екшелген, еленген, сөз
шеберлерінің таңдау – талғау елегінен өткен оның ең жоғарғы ... ... ... ... ... бәрі – ... ... теріс түсініп, халық
тілінің байлығын, қиыр – шиыр дублеттерін әркім өз ... ... жаза ... ... ... ... нұқсан келетіні
даусыз. Октябрьден кейінгі әдеби тілімізідің өн ... көз ... ... ... ... ... ... салаларында тілдік
нормалар қалыптаса бергенін көруге болады. Дүблеттер сыңарларының сондай
нормалану процесі өзінен өзі ... жоқ, ... ... ... ресми түрде, кейде өз беттерімен жөнге салып
жібергендері көп. Әлі де солай істеуге болады.
Мұндайда олардың қай ... ... ... ... ... нысанадан
емес, әдеби тілде қай ... жиі ... ... ұтымды деген
тұрғыдан қарау керек. Рас, кейбір дублеттердің екі сыңары да әдеби тілде
бірге қолданылады: ашық-ғашық, адым-қадам, ... ... ... ... бақ-бау, суару-суғару. Мұндайдың мынасын
нормаға айналдырайық деу ... ... ... ... ... ... екі ... айырым мағынада қолдануға болатындары бар. Мысалы,
«қадамыңа гүл бітсін», «екі адым ілгері» ... ... мен адым ... бірі ... Ендеше, бұлардың жұмсалуында ептеген стильдік
айырмашылық болғаны. Сондықтан екеуі де ... Ал ... ... ... ... ... ... (вопрос), сұрау (опрос), мысалы
(пример), мәселен (например), бақ (сад), бау (скоп), суару (поить),
суғару (полить, ... ... етіп ... ... ... ... ... болып келісіп алмаса, тиянақталмайды.
9. Енді бір ... ... ...... ... ... лексикалық, семантикалық және грамматикалық дублеттер.
Олардың бәрі болмағанмен, біразын көпшіліктің ұнатуымен, жүйелеп жіберуге
болады. Олар мына ... ...... арам – харам, әдет – ғадет,
әшейін - әншейін, әшиін, бәйге – бәйгі, ... - ... ... ... ...... диірмен – тиірмен, дұшпан –дұспан, жиырманшы –
жиырмасыншы, жалғыз – ... ...... ...... ... – кигіз, қартамыс –кәртеміш, кәрия - қария. Осындайлар көп –ақ.
10. Диалектизм мен кәсіби сөздер, әдетте, әдеби тілдің ... ... Олар ... ... болып есептелетіндіктен, сөйлеу
тілінің (устная ... ... ... ... ... ... ... әдебиетте жұмсай беретіндер көп. Бұл арада меже, талғам болмайды
да, ел аузында бар ма, жоқ па ... ... ... ... қай жазушы
қай жақтан болса, сол өзі ... ... ... тіл ... емін-
еркін шығармаларына енгізе ... ... ... ... ... ойға, мағынаға лайық басқа ... сөз ... бір сәрі ... ... ... газеттер де жұртты әдеби тілге баулудың орнына,
газет тілін жергілікті халыққа ыңғайлайық ... ... ... ... ... ... қолдана береді. Бұл да – ден қоятын мәселенің бірі.
Біздіңше, ... ... ... тілі жалпыға ортақ, біртұтас. Оны
жергіліктендіру тілдік тәрбиенің ... жағы ... ... ... де әдеби тілге (дақыл, қарық сияқтылары) енгендері
бар, әлі (көшет, ... ... де ... бар. Бірақ оларды
бұрынғыдай қаптата беру ұшқары бағыт деп ... ... ... ... ... стильдік тармақтары сірідей
сіресіп қатып қалмайды. Өзгеріліп, ... ... ... ... даму ... пайда болған жаңа ұғымға лайықты жаңа сөздер,
синтаксистік орамдар, жаңа тіркестер пайда болатыны түсінікті. Тілге
жаңалық ... ... ... ... ... ... де
пікір таласын тудырып жүр. Біреуге ұнаған ... ... ... да мүмкін. Жаңа сөз, жаңа тіркес жасау тәжірибеміздің ... ... ... бұл ... ... де бар. ... ... де тіл мәдениетін арттыру қамы болмақ. Қазақ тілінің байлығына
негізделген жаңа сөздердің көпшілігі ресми ... ... ... еніп ... Бұл күнде солардың көпшілігі о бастағы
жасанды жаңа сөз еді ... жұрт сене ... ... ... ... ... шығарма, құлақтандыру, орталық, жаратылыс,
құрылыс, өнім, өндіріс, оқулық сияқтылардың ертедегі жасанды жаңа
сөздер екенін қазіргі жастарға ... ... ... ... Оның ... ... сөз ... заңына үйлесімді, тілге
жатық, қолдану аясы кең болғандығында. Соңғы жылдары «Қазақ әдебиеті»
газетінің бетінде аялдама, ... ... ... ... ... Бұлар да сіңісіп кетті. Ал кейбір газет бетінде жиі ... ... мен ... жұмыстар, шұғыл міндеттер, неғұрлым ілгерілеу,
50 процентке артты, алғыс сезіммен, қайратқа жігерленді, ... ... ... ... ... ешкімі, шешімін күтіп отырған
мәселе тәрізді тіркестер құлаққа тосаң естіледі – ақ.
Әрине, жазушы, журналист, ... да ... ... ... ... өзгертіліп айтылатын сөздердің қыбын тауып, орынды қолданса, бір
сәрі ғой, тіпті жөн – жорығы жоқ ... таң ... ... сөз ... ... қазақ тілінің сөз тудыратын қосымшаларының
қызметі кеңейді. Мысалы, ертеде – лық, - тық ... ... ... ... ... ... ... азын – аулақ сөздің
құрамында айтылса 1930 жылдан кейін сөз тудыру қызметі әлдеқайда кеңейді:
әрі ... зат ... әрі сын есім ... аса ... ... ... бостандық, шаруашылық, қамқорлық, бесжылдық (пятилетка,
пятилетный), ... ... ... ... ... ... отаршылдық (саясат), облыстық (комитет), партиялық
(принцип). Мұндай жаңа сөздердің саны көп – ақ. Солардың ... ... бей – ... ... ... ... Ертіс, балалық
ертеңгілік (детский
21
утренник), Отандық соғыс, комсомолдық ... ... ... ... ... ... Мұндайды жақсы бағыт дей алмаймыз.
Тілдегі дұрыс сөздерді теріс жұмсай берсе, солар да дәстүрге ... ... Осы ... көрермен, тыңдарман, жазармандарды әр ... ... ... жасандылығы өзгеге бірден сезілетін сөздерді
де қайта – қайта айта берген кісілерге ... ... жағы ... ... ... ... ... сөздер жалпыға ортақ әдеби тілдің нормасына
тез айнала қоймайды.
«Айта берсе, ... тіл ... ... «осы қалай?» дейтін
фактілер көп. ... ... да ... ... өз ... көпшілік
талқысына салар. Қазақ халқы ұлт мәдениетінің шыңына қол созып ... ... ... іс - ... ... ... ... тіл мәдениетін
жоғарғы сатыға көтерудің мәні зор. Оған көп болып көмектесуге ... ... ойын ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударудың ... атты ... ... тіл мәдениеті туралы келелі ой
түйіп,теориялық тұжырым жасайды.
«Аудармашы, біріншіден, аударылатын еңбек қай тілде жазылған болса, ... ... ... орыс ... ... ... ... екіншіден, еңбек
қай тілге аударылатын болса, сол тілді, яғни біздің жағдайымызда қазақтың
әдеби тілін ... ... ... үшіншіден, аударманың предметін, яғни
аударылатын еңбектің идеясын, терең мазмұнын, автордың стиль ерекшеліктерін
мүлтіксіз түсініп, соны ... ... ... ... ... ... ... тиіс».
«Маңызды творчестволық мәселелердің бірі – орысша ... ... ... жайы. Барша жұртқа мәлім, қазақ тілінің грамматикалық
құрылысы орыс тілінің ... ... ... өзгеше. Мысалы,
Орысша текстідегі «Определяя програмные задачи, ... ... из ... исторических условий, в которых Советская ... ... к ... ... ... ... ... дербес
екі сөйлем етіп былайша бөліп жіберген:
1. Программалық міндеттерді айқындаған ... ... ... ... ... негізге алды.
2. Совет елі коммунизмге осы жағдайларды шешу арқылы өтетін болады.
Мұнда біртұтас күрделі ... ... ... ... да қазақша дербес екі
сөйлемге айналдырылған, соның ... ... сөз ... ... мен ... ... ... текстің мағынасы өрескел
бұрмаланған.
Тағы бір маңызды творчестволық мәселе – бейнелі сөздерді ... ... тілі ... ... ең бай, ең ... тіл ... мәлім. Онда
бейнелі, қанатты сөздер, мақал – мәтелдер молынан кездесіп ... ... ... ғана тән идиом сөздер де көп. Орыс тілі идиом сөздерге өте
бай. Жалпы идиом
22
атаулыны бір тілден екінші ... ... – дәл ... ... ... Сондай –
ақ, мәселен, брать быка за рога, вывести на чистую ... дело в ... нос по ... ... сияқты орысша сөз тіркестерін де қазақ тіліне
дәл аударуға келмейді. Сондықтан орыс идиомдарын, былайша айтқанда, ... ... ... білу – ... ... ... негізгі
шырттардың бірі.
Сондықтан мұндай идиомдарды тек қана мағынасына қарай аудару керек, яғни
идиомдарды солардың теңбе – тең ... ... ... ... ... беру ... Мәселен: брать быка за рога – тоқ ... ... ... ... табу; вставить палку в колеса – кедергі жасау немесе
аяқтан шалу; вывести на чистую воду – бет ... ашу ... ... нос по ...... ... т.б. Бейнелі сөздерді, оның ...... ... ... ... ... принциптері белгіленіп,
қалыптасты. Ол принциптер мынадай:
Мақал – мәтелді мүмкін болған реттердің бәрінде ... ... ... ... мен ... ... ... – дәл аудару керек.
Былайша айтқанда, ... ... ...... ... ... мен
мазмұны жағынан түп нұсқаға мейлінше жақын, сонымен қатар қазақтың төл ... ... әрі ... бір ... ... дөп ... ... тиіс.
Мысалы:
Волков
бояться в лес не ходить – Қасқырдан қорыққан тоғай араламас.
Дружба дружбой, а служба службой – ... өз ... ... өз ... волки сыты, и овцы целы – ... да тоқ, қой да ... все ... что блестит – Жылтырағанның бәрі алтын
емес, т.т.
Бұл мысалдардан біз аударманың түп нұсқамен дәл ... ... ... ... мен ... бірлігінің сақталғанын көреміз.
Орыс мақалын мазмұны мен формасын бірдей ... дәл ... ... жағдайда түп нұсқадағы кейбір сөйлем мүшелерін сәл ... ... ... бұл ... жаңа мақал – мәтелдің түп нұсқадағы
мағынасына қайшы келмеуі және көркемдік сипаты мен ... ... ... ... ... ... шарт. Мысалы:
Не спросясь броду, не суйся в воду - Өткелін білмей, су кешпе.
Кто в лес, кто ао дрова – ... ... ... ... отын арқалайды.
Охота смертная, да участь горькая – Талабы зорақ, тағдыры ... ... ... ... мақал – мәтелдің орнына ... ... ... ... ... ... жағынан да, формасы жағынан да
орысшаға азды – көпті дәл ... ...... бар. ... ... в беде – Достың достығы басына іс түскенде танылар.
Дурной пример заразителен – Жаман әдет жабысқақ.
Лучше поздно, чем никогда – ... кеш ... ... за ... – Суға кеткен тал қармар.
Поспешишь – людей насмешишь – Асыққан қалар ұятқа.
Что посеешь, то и пожнешь – Не ... соны ... ... ... үйлеспегенімен, мағынасы жағынан орысшаға дәл келетін мақал
– мәтелдер бар. Мысалы:
Кошку бьют, невестке наветки дают – Қызым, ... ... ... сен
тыңда.
Куда ни кинь – все клин – Жапалақты таспен ұрсаң да, ... ... да ... ... ... аударма жасау терминдерді дұрыс қолдануға да тікелей байланысты.
Термин дегеніміз ғылымда, техникада, өнер саласында ... ... ... ... – дәл беретін сөз.
Бұл мәселеде кезінде екі түрлі ... ... ... ...... ... орыс тіліндегі ұғымдарды қалай болғанда да қазақ
сөздерімен беруге тырысушылық еді де, ...... ... ... ... ұғымдарды орынсыз қолданушылық болатын.
Қазақ тілінде жаңа терминдер жасау үш ... ... ... ... терминдерді (соның ішінде орысшаларын ... ... ... жоқ ... ... алу ... т.т.) ... шетел немесе орыс терминдерінің мағынасын дәл бере
алатын қазақ сөздерін ... ... – тап, ... – төңкеріс,
эксплуатация – қанау, т.т.), үшіншіден, ... ... ... ... жаңа ... жасау (промышленность - өнеркәсіп, производство -
өндіріс, изобретение - өнертабыс, кустарничество – ... ... ... ... бір ...... ... мен тайпалар өкілдерінің аттары
көбінесе теріс қолданылады. Терминком бекіткен ... ...... ... ... австриец – австриян (австриялық
емес); американец – американ (америкадық емес); литовец – литван ... ... ... ... қызметі мен қолданылу өрісінің кеңеюі
жайында» ғылыми мақаласында тіл мәдениетінің сол күндердегі өрісі туралы
төмендегідей тұжырымдалған.
Қазақ әдеби тілінің лексикасы үш ... ... ... ... ... ... ... (жасау) арқылы; 2) байырғы сөздердің бір алуандарының
мағынасын өзгерту арқылы; 3) басқа арналардан ... ... ... ... ... ... ... кәсіп атауларынан)
дайын сөздер алу арқылы.
Бұл жаңа атаулар құрылымы жағынан жалаң да, құрама (күрделі) да ... ... ... ... тарихында да жұрнақ арқылы сөз жасау
тәсілі негізгі тенденция болды да, жалпы сөз тудыру жүйесінде ол ... ... ... ... тіліндегі көптеген жұрнақтарды (-шы; -ыс; -ым; -у;
-лық; -ғыш; -лы; -қы; -шыл; -лас; -ла; -лан; ... ... ... ... да, олар арқылы сөз тудырудың шегі кеңейе түсті осындай
процестердің нәтижесінде бастапқы түбірі мен ... ... бір ... ... ... ... жағынан басқа – басқа сөз таптарына
қатысты жаңа сөздер туатын берік дәстүр қалыптасты ... ... ... өндір т.б.).
Сөз тудыратын үлгілердің өнімділігінің артуы іштей сол үлгілердің
24
ұдайылығының артуымен және ... ... ... болды. Ал жұрнақтардың мамандануында термин сөздер жасау жұмысы
үлкен роль атқарды. Мысалы, өзге көптеген айғақтарды сөз ... – ақ, ... туып ... ... ... ... ... оқырман, көрермен,
ескерпе, сілтеме сияқты сөздерді алсақ, осылардың өздері де әрі термин
жасаудың, әрі ... ... ... ... ... ... ... бола тұрса да, осы сөздер сарапқа сарарлықтай ойлар туғызып
жүр.
Белгілі бір атауларға ... ... ... ондай сөздер тумақшы емес.
Онан қала берді, бір дәуірде керексіз болған сөздер ... ... ... те ... ... сол себептен пассив сөздің активке, ... ... ... ... ... ... қатар әдеби тіліміздің
қазіргі қызметі ұлғайып, қолданылу шеңбері мен ... ... ... ... үлгілердің кейбіреулері аса өнімді формаларға айналды. Онымен де
тынбай, олардың кейбіреулеріне тағы да ... ... ... ... ... ... -лық жұрнағы. Бұл жұрнаұ бұрын да жүгі мол форма
болатын еді, ... ол ... ... тағы да ... ... кей ... сөйлем құрамындағы сөздердің ... ... ... ... күйге ұшыратып жүр. Мысалы: азиялық іс; европалық торап;
әскерлік казарма; әскерлік ... ... ... ... бөлім;
әскерлік отряд; әскерлік киім; әскерлік ... ... ... ... ... демалыс; жексенбілік номер «газет); жалпылық бөлім; көліктік
түйе; күзеттік қызмет; ... ... ... ... ... ... ... отандық соғыс; оқулық курс; ордалық ауыл;
сібірлік тұрғын; сібірлік корпус; уставтық тәртіп, мектептік форма, әдеттік
заң, ... ... ... ... (Сәбит Мұқановтан)
тәрізділердегі – лық жұрнағы түгелдей өз орнында ма?
Әскери билет - әскерлік билет - ... ... ... ......... мекемесің тау халқы – таулық халық; дала өсімдігі – ... ... ...... ... ... ... формалар
(тіркестері) сараланып қолданылуы керек пе я жапа – ... ... ... жөн ... ... ... ... тіліндегі дублеттер жөнінде» мақаласы;
«тілдегі дублеттер дегеніміз – осы ... ... ... екі, кейде
тіпті одан да көп варианттар қолданылып жүрген жеке ... ... ең ... ... сипатына қарай үш топқа бөлуге болады.
Олар: әдеби дублеттер; әдеби – ... ... және ...... ... ... ... қазіргі жазба әдебиетімізде ... ... ... жатады, екіншісіне – белгілі бір аймақтарда,
солардағы баспасөзде ... сол ... ... ақын – ... ... ... сөздер (диалектизм) мен оның әдеби
нормасы жарыса қолданылғандары жатады. Үшінші топқа ... ... ... ... ... олардың әдеби нормаларымен
параллель жүргендері кіреді. Біздің объектіміз – ең ... ... яғни ... ... ... стилінде (көркем
25
әдебиетте, публицистикада, баспасөзде, ... вуз ... келе ... ... ... ... қарай лексикалық, фонетикалық (орфографиялық)
және грамматикалық болып бөлінеді. Қазіргі әдеби тілімізде сан жағынан ең
мол кездесетіні – ... ... ... бір ... екі ... ... әр басқа),
кейде одан да көп сөздердің әдеби ... ... ... ... әтеш пен ... сөздері бір ғана заттың (құстың) атауы, сондай – ақ
тана – тайыншы – ... ...... – кеуірт – сіріңке – спешке,
қабырға – жар ... осы ... ... ... Лексикалық
дублеттерді синонимдермен шатастырмау керек. Лексикалық ... ... ... ... ... яғни ... бір нәрсені (затты) бір ... ... жөн, ... оның ... параллель атауы дублеттер қатарын
түзейді. Ал сапа, қимыл, сын, белгі тәрізді ұғымдарды әр алуан реңк ... ... ... қай – қай тілге де тән нәрсе, бұлар лексикалық
дублеттер емес, синонимдер қатарын ... ... ... ұғымын сұлу,
әсем, сәнді, сымбатты, әдемі сөздерімен білдіру - әдеби норма.
Тілдік дублеттердің ең ... ... ... ... ... құрайды. Күні бүгінге дейін едәуір сөздердің бір вариантта
жазылып қоданылуы тұрақталмай келеді. Олардың ... араб – ... ... (ахирет – ақырет – ақират; бендн – пенде; еждиһат – іждиһат – ыждағат;
лағынет – нағлет), орыс ... де ...... стақан – стакан; керует –
кіреует – кровать; корзинка – кәрзеңке, бөлке – ... ... ... де ... - әжім, айқай – айғай, айқара – айқыра, бірдеңе – бірдеме,
диірмен – тиірмен, сөйтіп – сүйтіп, тірілей – ... ... ... ... ... жоқ емес. Соңғы жылдарда шыққан
орфографиялық сөздіктерде, тіл мәдениеті туралы жазылған ... ... ... пен ... ... ... тілі ... бір алуан
сөздердің бір вариантта жазылуы ұсынылған (кейбіреулерінде өзге ... ... ... ... Бұл әрекет нәтижесіз де емес. Дегенмен
осындай рекомендацияға қарамастан, бірқатар сөздер әлі күнге ... ... ... ... ... бір газеттің бетінде екі, кейде үш түрлі ... ... ... де әр алуан; кейде ... ... ... ... ... ... бұл ... нормаланып, тұрақталу
актісінің өзі мардымсыз, баяу болып келе ... ... тіл ... ... оның ... ... ... те жоқ емес. Айталық, кейбір жұрнақтар ... ... ... екі – үш ... болып келеді. Мысалы, прогрессыивтік
– прогрестік және прогресшіл варианттарын қатар кездестіреміз. Сондай – ақ
жиырманшы – ... ...... ... ... ұшырасады.
Осы көрсетілген дублеттік түрлерінің қай – ... да ... ... ... ... ... – сол сөздің (немесе тұлға – тәсілдің)
әдеби тілдегі
26
тұрақты түрінің қалыптасып болмағанын көрсетеді. ... ... ... ... ... ол тілдің жалпыға ортақ әдеби нормасының ... ... ... ... ... ... тіл әрқашан дублеттіліктен
арылуға күш жұмсайды. Ол күш, ... екі ... ... бірі – ... ... бір вариантының жиі әрі ұзақ уақыт ... ... ... өзі ... екіншісі – бірнеше варианттардың біреуін
өзіміз таңдап ұсынып, соны тезірек тұрақтандыруға ат ... яғни ... ... ... ... ... ... назар аударып отырғанымыз да соңғы әрекет. Осы күнгі
қатар қолданылып келе жатқан бір алуан дублеттерді біз енді ... ... ... ... яғни ... таңдап, соны әдеби тіліміздегі
лексикалық, орфографиялық норма ... ... ... үшін ... принциптерді ұстануға тура келеді. Мұндайда көтеген
тілдер тірек диалект дегенге арқа ... ... ... ... ... ... бір диалект жоқ. Мысалы, тек қана мынадай өлкеде айтылатын
сөз немесе фонетикалық вариант әдеби ... ... ... ... екі ... еске тұту ... бірі – ... көптеген сөздердің
белгілі бір варианты Қазақстанның әлдеқайда мол өлкесіне тән болып келеді,
осыны ескермек керек; ...... ... ... қажет. Ол үшін
кейбір дублеттердің қайсысына қанша карточка ... Тіл ... ... фондысынан қарауды ұсынуға болады. Сондай – ақ
күнделікті ... ... ... ең көп жайылатын әрі сөздің
қолданылу жиілігін көрсете ... ... ... ... ... бір ... ... баспасөзде қайсысы жиірек қоданылып
келе жатса, соны өзге әдебиеттерге де міндетті норма етіп ұсынуг\ға болады.
Мысалы, осы күнгі баспасөзде ... ... ... дұшпан (дұспан емес),
саудагер (сәудегер емес), көңіл (келуі емес), ... ... ... ... ... ... жиірек қолданылады. әрі қарай осы варианттарды
бұзудан сақтандыратын амал - әрекеттер ... осы ... ... ... нормаға келмек.
Көптеген орфографиялық дублеттердің бір ... ... осы ... ... ... ... – бәйгі, ертегі – ертек, ерегес – ерегіс,
құдағи – ... ...... ...... т.т. ... ... (ең жиірек қолданылатынын) таңдап алып, соны ... ... деп ... ... Бұл ... ... салақтық пен
жауапсыздыққа қарсы ... ... тура ... ... көп ... ... жауапсыздық жол алып келеді.
Дублеттілікті жойып, әдеби норманы қалыптастыратын орындардың бірі –
мерзімді баспасөз. Сондықтан газет – ... ... ... ... ... ретінде сезініп, белгілі бір сөздердің бір
вариантта ғана қолданылуын әрдайым ... ... жөн. ... кезекте бұл
міндетті мектеп өтейді. Бұл мәселе жөніндегі ... ... ... молырақ арту қажет деп табамыз.
Қазіргі күндегі ең белді, абыройлы әрі ... ... ... ... ... ... ... сөздіктер. Сондықтан сөздікиердің
өзінде әдеби бір ... ... ... ... принципті түрде болуы
қажет.(орфографиялықтан өзге бірсыпыра ... ... ... ... – үш ... ... тіркей бергені жоқ емес, бұның дублеттерді тежеуге
кеселдік келтіретіні ... ... ... ... бірден – бір жолы осы ... ... ... ... ұсынылған түрін қатаң сақтау,
сол арқылы ... ... бір ... ... ... ... ... сол сөздің орфоэпиялық нормасы да қалыптасатыны белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... Бұл істе, біздіңше,
жазғыру тәсілі жеткіліксіз, сонымен қатар осы мәселеге (яғни орфографиялық
ережелерді мүлтіксіз орындап ... ... ... ... ... ... ... тудыру қажет. Ол үшін бірер мәслихат пен 5-10 ... ... ... ... бұл ... ... ... уақыт
(тіпті 1-2 жыл) бойы үздіксіз, принципті түрде әңгіме ... ... ... ... ... ... т.т.) іске қосу ... деп
табамыз. Тіліміздің әрі қарайғы даму тағдыры үшін 1-2 жыл осылайша арнайы
жұмыс жүргізіп, тіліміздің толық мәдениетті, ... ... тілі ... ... ... айналдыру орынды да, заңды да, қажет те ... ... күні ... ... ... келе ... өзге ... де айтарлықтай нәтиже бермей келеді.
Сөйтіп, әдеби тілдегі дублеттілікті ... ... ... бір ... ...... басты міндетіміздің бірі».
Н.Шакеев ғылым-ипрактикалық конференцияда оқыған «Сөз саралау өнері»
баяндамасы;
«Сөздерді мағыналық ... ... ... ... саралап қолдану
тіл мәдениетін көтере берудің маңызды бір буыны екенін ана ... әр ... ... білуге тиіс. Әр сөз өзорнында тұрғанда ... бір ойды ... дәл ... сөз ... бүкіл сөйлем
аталуының мағыналық ерекшелігін байыта түспек.
Бұл салада жүзеге асырылған шаралар да емес. Әсіресе, ... он бес ... жыл ... тіл ... ... ... қызметкерлерінің
ынтымақтаса атқарған қызметі нәтижесінде тілімізде екшелмей, сараланбай
жүрген кейбір сөздер, атап айтқанда, қосар сөздер мен ... бір ... ... ... ... ... болды.
Мәселен, дайындау, даярлау, әзірлеу деген үш атауды алып қарайық. Осы ... ... ... бір – бірінен айырмашылығы жоқ. Бәрінің
білдіретіні бір әрекет, бағынатыны бір ... ... ... әзірлеу немесе
мал азығын даярлау, кадр әзірлеу деп дәл бүгін қай жолдас айтар ... ... ... ... сөзін дайындау, подготовка деген сөздің даярлау,
готовить деген сөзін ... деп ... та, осы ... ... ... саралап қалыптастырдық.
Немесе қатысу, қатынасу деген атауларды алып қараңыздар. Жиналысқа
28
қатысу, сабаққа қатысу – бұлар әтсе де ... ... я ... бола алмайтын мағынаға жетті. Жол қатынасы, темір жол қатынасы
немесе ауылдан қалаға, қаладан ауылға қатынасу, қатынас ... ... ... пен әлгі ... ... ... ... жердей
айырма бары айтпаса да ... ... – ақ бір ... ... ... ... ... тоқтайтын жер деп жазылып келгені белгілі.
Кейіннен біз әдебиетші Ісләм Жарылғаповтың ... ... ... жап – ... балама таптық. Ол – аялдама деген сөз еді. Қазір осы ұғым
әрі жатық, әрі ... боп, ... тіл ... ... ... де
қалыптасып кетті.
Дублеттер туралы. Біздің тілімізде қазір не көп ... ... ... Оны әр ... орны, әр редакция бірсыпыра жағдайда байыбына бара үңіліп
жатпай – ақ ... ... ... Мына бір – екі сөз – ... тек ... ғана ... көрнекі, көрнекті сөздері – мағыналық жағынан да,
қолданылуы жағынан да айқын ... бар ... ... ... ... ... ... деятель – көрнекті қайраткер. Солай бола тұра бір
аудандық газет «Колхоз партия ұйымы көрнекті құралды шебер ... ... ... Ал мұндайдың сөз саралау өнеріне аздап та болса тигізер
пайдасы қайсы екен?! ... орай ... ... ... ... қайраткер
деп жазса қандай күлкілі боп шығар еді.
Сол сияқты қол бұлғау, қол былғау дегендердегі екі етітіктің екі ... ... да ... ... ... ... Немесе қай – қайсысы
болсын деген тізбектер қай – ... ... ... ... «Неге
қай – қайсысы болмасын?» - деген заңды ... ... ... ... ... ... ... сөз саралаудың өзін жеке сөзден ғана, сөз төркінінен, оның
этимологиялық сипатынан ғана емес, жеке ... ... ... ... ... кеткен аталу, аталады (колхоз Ленин есімімен аталады)
деген сөздер бар. Соны ... ... ... деп ... жиі кездесіп
кетті.
Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл білімі институтының тіл мәдениеті
бөлімі «Социалистік Қазақстан» ... ... ... ... ... ... хатында ондаған дублет сөздердің тізімін жолдапты. Әрине,
бұлардың бірқатары әдеби ... ... ... ... ... Ал
жарыса қолданылып жүргендерінің ...... ... ... ... кеткен жөн болады.
Бүлдірге ме, бүлдіргі ме? Біздіңше, бүлгірге. «Қолымда бір ... ... ... ... әні де, ... елден бүлдірге алма» деген нақыл
сөз де бүлдіргенің дұрыстығына саяды. ... ма, ... ма? ... ... ... ... ... (бақыр ақша) өз мағынасы бар. Ал пақыр
болса, адамның кедейлігін, ... ... ... ... ... дара сөз, ... мен әбдіре екеуі екі сөз. ... ... ... бола ... ... – зат, абдыра – адамның қысылшаңды
жол таба алмай аңырап қалуы.
29
Лық – лік, тық – тік, дық – дік ... ... Бұл ... сөздер тілімізде орасан көп және орыс тілінен әрі осы тіл ... ... ... ... ондап, жүздеп саналады. Бір педагогика
атауының өзі педагогикалық, педагогтық болып неше ... ... осы ... ... қолдануға неге тырыспаймыз? Бұлай еткенде
Кен – металлургия институты, Абай атындағы Қазақ ... ... ... ... ... педагогика институты, ... ... Қ. ... ... ...... ...
зерттеу институты деген атаулар айтылуы жағынан жеңіл, ықшам болып шығар ма
еді.
Осы роайда ойымызға тілімізге жиырма – отыз жыл ... ... ... Ұлы Отан ... ... ... ... атаулардың Ұлы Отандық соғыс,
азаматтық соғыс болып шыға келгені оралады. Әрине, термин жасау ... – лік, дық – дік, тық – тік ... ... ... биологический
факультетті биологиялық, математический ... ... ... ... ... деп т.т. ... ... онда
күні ертең – ақ «жаңа» сөздер ... ... ... ... ... ... «Тіл ... және жергілікті тіл ерекшеліктері» атты
ғылыми-практикалық конференциядағы баяндамасы;
Тіл мәдениеті саласында талас тудырып жүрген ... бірі – ... ... ... әр ... әр ... айтылатын немесе басқа
өлкеде айтылмай тек бір аудан, ... ... ... ... ... ... одан тыс ... сөздерді пайдалану мәселесі.
Диалектизм деп әдеби тілде қолданылмай, белгілі бір аймақ шеңберінде ғана
жұмсалатын тіл ... ... ... ... ерекшеліктердің бірнеше түрі бар.
Фонетикалық ерекшеліктері: чақыру (шақыру), пысқан (піскен), ... ... ... ... ... барғайы отыр (барғалы
отыр), т.б.
Лексика – семантикалық ... ... ... ең мол, ... бұл ... ... екі ... бөліп қарастырған дұрыс. а)
Лексикалық ерекшеліктер. Бұл ерекшеліктер, ... бір ... не ... сапа – ... әр жерде әр түрлі аталуына ... ... ... ... ... ерекшеліктер, әдетте,
белгілі бір сөздің әр жерде әр түрлі мағынада жұмсалуына байланысты болады.
Тіліміздегі диалектілік ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген фонетикалық және грамматикалық
ерекшеліктердің ... ... ... бар, бұл ерекшеліктерді әдеби тілден
тыс жатқан, әдеби тілді байытпайтын, қайта шұбарлайтын ерекшеліктері деп
есептеу керек.
Әдеби тілді ... тіл ... ... ... бар топ – ...
семантикалық сөздер тобы. Бірақ оларды ... жапа – ... ... ... болмайды. Олардың ішінен тек әдеби тілде баламалары жоқ
сөздерді
30
іріктеп, ... ... жөн. ... ... белгілі бір аймақта ғана айтылып,
кейін әдеби тілге енген сөздер жоқ емес. ... ... ... ... ... атыз.
Әдеби тілімізге басқа көрші тілдерден тікелей сөз алмастан бұрын, оған
балама боларлықтай сөзді (ол сөз ... сөз ... төл сөз ... ... ... Әр түрлі аймақтарда айтылатын, әдеби
лексикамызға аса ... ... ... әдеби тілге тайсақтамай,
жатсынбай батыл енгізу керек: жозы (аласа дөңгелек ... ... ... ... ... (бухта), зембіл (носилка), наубайхана (пекарня),
дәліз (сенек), дәке (марля), т.б. Кейде дублет – варианттарды семантикалық
дифференциация ... ... бір ... ... ... мағына беріп,
екеуін екі басқа мағынада жұмсауға ... ... ... да, ... ... әтір десе, батыста иіс су дейді, солтүстікте иіс май дейді. ... ... ... бірін тастамамй, мағыналық дифференциация принципі
негізінде әдеби тіл қажетіне пайдалануға ... ... еді. ... ... сөздерді әдеби тілге қажет – қажетсіздігіне қарай екіге
бөліп сөз еткен дұрыс. бірінші тобы жалпы ... ... ... жете
қоймаған, әдеби тіл деңгейіне дейін көтеріле алмай жүрген, бірақ ... аса ... ... Мысалы, орыс тіліндегі жерех, щит, осетра,
белоглазка, лещь, окунь, судак, мариянка, белуга мен ... ... ... ... ... ... т.б. өзен – суы бар ... балықшылардың тілінен табамыз. Бау – ... ... ... ... ...... аймақтарынан
көбірек кездестіреміз. Тіл мәдениетін көтеруде қырсығын тигізіп жүрген ... әрі ... ... - әдеби сыңары анықталмаған диалектілік дублеттер,
варианттар мәселесі. Әдеби тілде қатар ... ... ... бір ... ... - ... тілді байыту былай тұрсын, оны
шұбаолап, қоғам мүшелерінің өзара ... ... ... ... ... ала – құлалықтан арылуы керек.
Бұл жерде, біздіңше, ондай ... ... ... ... оның таралу аумағының аз – көптігін ескеруіміз керек. Мысалы,
құдағи – құдағай ... екі ... ... ... ... норма да,
кейінгісі диалектизм. Олай дейтін себебіміз, құдағай вариантты тек ... ... ... ... да, ... ... тұрғындары
құдағи вариантын қолданады.
«Тіл мәдениеті және терминология» туралы ... ... ... ... ... кең орын алады. Олар тілдің сөздік
құрамындағы өзге сөздер тобына қарағанда өзгеріске түсуге, ... ... ... Терминдердің дұрыс жасалуы және іс ... ... ... тіл мәдениетінің үлкен бір кесек саласы.
Республикамызда терминология мәселесіне мемлекеттік мән беріліп, ... 1935 ... бері ... ... ... ... Әдеби тілдің қалыптасу процесі үстінде термин ... ... және ... ... ... қоғам қайраткерлері,
жазушылар, журналистер, ғылыми қызметкерлер және тіл мамандары ... ... бері ... ... ... ... ауыз ... айтарлықтай табыстарымыз да бар.
Терминдерді жасауда және тұрақтандыруда терминология сөздіктерінің ... ... ... орай ... ... және Қазақ ССР
Ғылым академиясының Тіл ... ... ... 1959-62 ... ғылымның әр түрлі саласына қатысы бар терминология ...... 14 ... ... ... тілінде қазір ғылымның барлық саласына байланысты терминдік
сөздер қоры мол. Осының нәтижесінде тілімізде ... мен ... не ... ... ... оқулықтар жазу мүмкіндігі молайды.
Термин жасауда тіліміздің ішкі мүмкіндігін сарқа ... ... ... сөз тудыру амалдарын, ұғымдарды ... ... ... ... ... ... және т.с. ... кеңінен
қолданылуда. Сөйтіп, терминдердің жасалу және қолданылу мәдениеті бір шама
жоғары сатыға көтерілді.
Алайда терминология жұмысында жетістіктерімізбен қатар ... ... ... ... ... ... зерттеу Одақ
көлемінде қолға алынбай отырғанын академик В.В. ... ... ... ... ... ... жөнінде де тұрақты пікір жоқ.
Біздің байқауымызша, ... ... ... ... ... ... екіншіден, термин белгілі бір ғылым ... ... бір ғана ... сай болып, бір ғана мағынада жұмсалады; үшіншіден,
термин сол ... ... ... бір ... ... ... сол жүйедегі ұғымды, не бірнеше ұғымды танытады. Осындай ... сол ... ... ... Бұл – ... ... ... Сонымен, терминологияның теориялық мәселелерін де зерттеу – совет тіл
білімінің алдында тұрған міндеттің бірі.
Термин сөздердің жасалуы, дамуы барлық ... ... ... ... бола ... ... ... мен қолданылуы әр елдің
шаруашылығына, ғасырлар бойы қалыптасқан кәсібіне, ғылым мен ... ... ... ... ... Қиыр ... тілдерде бұғы
шаруашылығына ғана байланысты терминдер молшылық. Ал башқұрт тілінде ауыл
шаруашылығы, оның ішінде дәстүрлі мал ... ... ана ... көп ... ал ... ... ... ондай емес
екендігін, соңғыларына орыс тілінің әсері күшті екенін зерттеушілер дұрыс
көрсеткен ... ... ... атты ... ... 1961, 127-128
– беттері).
Қазақ тілінің өзіне тән ... бірі – мал ... ... ... және ... дүниесіне байланысты терминдердің ... ... Оның ... ... қазақтың этникалық құрамына енген көне
тайпалар,
32
негізінен, мал шаруашылығымен шұғылданған. Ал ... ... ... мал ... ... табылатын неше түрлі шөптерді халық жақсы ... өзі ... ... Бұл ... ... ... басқа салада термин
сөздер дамымады деген ұғым тумайды. Қазақ даласы қандай ұлан ... ... ...... ... ... да әр ... Қазақ халқының
ежелгі кәсібі мал шаруашылығы болғанымен, Арал, Каспи, Балқаш бойларында
балық аулау, Оңтүстік Қазақстан мен ... бау – ... ... ... ... бәрі ... ... көп болуына әсер етті, ал ... ... ... байытудың көне бір арнасы екені кімге де ... ... ... ... ... байланыстыра зерттеу қажет.
Октябрь революциясынан кейін 20-30 жылдары термин ... елді ... ... ... оқу ... үшін ... тілінде оқулықтар жазу
ісімен тығыз байланысты ... 40-60 ... ... ... ... техника мен экономиканың жан – жақты өрістеуіне,
қарыштап алға басуына сай енді, жаңа ... ... ... ... ... және ... ... оның тіл мәдениетіне
қатысын, баспасөз ... ... ... ... ...
жұртшылықтың, әсіресе тіл мамандарының алдында тұрған ардақты да ... ... ... ... ... ... және тұрақтандыратын
баспасөз екені белгілі. ... ... және ... газеттерде,
КазТАГ – тың жариялаған материалдарында терминдерді күні бүгінге дейін ... құла ... ... ... ... Олар өзінің сипаты жағынан әр
түрлі.
а) Республикадағы мекеме, оқу орындарының атында да ... ... бұл ... ... ... мынадай айырмашылықтар байқалады:
С.М. Киров атындағы Қа - ... ... атын - зақ ... ... ... ... ... Абай атын - ... ... ... ... ака - ... ... ... ... мен ... ... және ба - ... ... ... ... - ... ин - ... ... ... ... ССР ... - ... ССР Көмір өнеркәсіп
бі бас ... ... ... ССР Ауыл ... ... ССР Ауыл шаруашы - лығы ... ... және ... ... ... ... оқу ... аттарын біз төмендегідей
түрде қалыптастырғанды мақұл деп ойлаймыз:
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті, Ленин ... ... ... ... академиялық опера және балет театры, Қазақ
мемлекеттік педагогикалық қыздар институты, Қазақ ССР ... ... ... ... ССР Ауыл ... министрлігі,
б) Газет беттерінде жекелеген терминдер маңында мынадай айырмашылықтар
жиі байқалып жүр: ...... ...... ...... – ветеран, тракторшы – тракторист, аспап – прибор, жаттықтырушы –
тренер, нан ...... ... спортшы – спортсмен, Қазақ ССР-
нің еңбек сіңірген агрономы – ... ... ... ... ... ... –аталған терминдердің біз алғашқыларын тұрақтандырған мақұл деп
ойлаймыз.
Жоғарыдағы ... ... мен ... біз ... варианттарының
толық дәлелі баяндамада келтірілмек. Ал ... ... ... ... ... ... үшін ... бердік.
в) Баспасөз бетінде, радиода жеке терминдерді дұрыс қолданбау, жалғау –
жұрнақтарды өз ... ... ... ... ... ... емле, тыныс белгісі ережелерін сақтамау жиі кездесіп жатады. Бір
газетте ... ... тән ... деп ... Республикалық
радиодан мыңдаған гектар ... ... мен ... ... ... де ... ... келгенде айтарымыз: терминология мәселесіне күнделікті ... оның ...... дер ... ... отыруы қажет. 1962 жылға
дейін шыққан терминология сөздіктерін бір ... етіп ... ... ... ... ... ... сөздіктер шығаруды да ойластырған
мақұл. Терминологияның ... және ... ... ... ... де – ардақты міндеттің бірі. Термин мәселесінің дұрыс қолданылуы
тіл мәдениетінің өркендеуіне көмегін ... ... ... – тіл ... бір ... атты Қ.Неталиеваның
ғылыми-практикалық конференцияда оқыған баяндамасы;
Орфоэпия – ұлт ... ... ... оның ... ... ... ... тілде тарихи кезеңдерде шыңдалып, тұрақталған
ауызекі ... ... ... Ол ... тілдің дамуы мен қалыптасуы
процесінде ... орын ... ... жеке ... ... ... әдеби тіл нормасымен орынды жұмсау ... ... ... ... ...... мен орфографияның
міндеті. Сондықтан олардың тәжірибелік мәні зор және тіл ... ... ... ... ... қол ... ... табыстар бар; қазақ әдеби тілінің орфоэпия
нормаларын ... ... ... ... ... арқылы,
мектептерде, үлкен аудиторияларда сөйленетін шешендік сөздердің көпшілікке
оқылатын ... ... орны ... халқы көркем сөзге, мақал – мәтелге аса бай, шешендік, нақыл
сөздер мен орамдарға өте жетік; ... ... ... ... ... ерте кезден – ақ қатты ден қойып, оны ерекше ... ... ... ... ... ... осы қасиеттерімен ерекше көзге түседі.
Бұл жайды Ұлы Октябрь революциясынан көп бұрын Ш. Ш. ... В. ... П. М. ... ... ... да ... ... өте жоғары
бағалаған болатын. Сөйтіп, қазақ әдеби тілінің орфоэпиялық ... ... ... бай ... ... ... ... негіз
болды.
Сонымен қатар орфоэпиялық норма жазба әдебиетпен, жазу нормаларымен
де тығыз ... ... ... ... ... ... кейінгі кезеңінде Қазақ республикасының ұзақ жылдар әкімшілік
орталығы болған Алматы ... ... орны ... ... ...... орталық қана емес, ол ең ... ... ... ... ... ... қазақ сахна өнерінің үлкен шаңырағы – Мұхтар
Әуезов атындағы Еңбек Қызыл Ту орденді Қазақ мемлекеттік ... ... ... орденді Абай атындағы опера және балет театры, Қазақ ССР
Ғылым академиясы, ... ... ... ... ... ... көптеген мәдениет, баспа орындары жұмыс істейді. Осы аталған
мәдени – көпшілік, оқу орындарында ... ... ...... ... өнер, ғылым қайраткерлері еңбек етеді. Сөйтіп, қазақ ... ... ... ... ... қазақ халқының әр өңірінің
өкілдері түгел қатысты деуге әбден болады.
Қазақ тілінде мынадай стильдер бар: сөйлеу ... ... ... шешендік, академилық, ғылыми стиль, ауызекі сөйлеу стилі
(прсторечный ... ... ... әр ... стилін сахнада орынды қолдана
білу – орфоэпия мәдениетін көтеруге, әдеби ... ... ... әсер ... ... ... үш ... жағдайда бұзылады. Олар – жергілікті
сөз ерекшеліктеріне, орфография ережелеріне және орыс ... орыс ... ... ... ... терминдік мәні бар сөздер мен интернационалдық
терминнің, топономастикалардың айтылуына байланысты. Өлен, китап, мисәл,
ғәлім, ... ... ... джастық шақ сияқты болып бұзылып айтылатын
сөздер орфоэпияның әдеби нормаларына сәйкес өлең, кітап, ғалым, мысал, ... ... ... шақ ... ... қалыптасуы шарт.
Емле ережелеріне орфоэпиялық нормаға үнемі сай келе бермейді. Өйткені
орфоэпиялық ерекшеліктердің көпшілігі емле ... ... ... ... сөздерді айтудағы дыбыстардың үндесуіне
байланысты өзгерістердің әрқайсысына жеке – жеке ереже шығару ... ... ... ... ... болғанымен, сөздер морфологиялық
принциптерге сүйеніп құрылған емле ережелері бойынша қалай жазылса, олар
көп жағдайда солай ... ... ... ... жазылып, қалыптасқан
орфоэпиялық нормаға сәйкес ... ... ... ... жағдайда
сөздер қалай жазылса, солай айтылатыны жиі кездесіп жүр. Айталық, емле
ережелеріне сәйкес жазылатын ... ... ... ... ... ... ... тәріздес сөздер мен сөз тіркестері құрұқ, құлұн, көркөм,
қошшы,
35
жұмышшы, балығаулауға, қияңгескі ... ... ... ... ... ... баршылық. Бұл тұста – ... ... ... ... шеберлікті керек етеді. Ол үшін, ең алдымен, мектеп
мұғалімдеріне аса ірі ... ... Тіл пәні ... тілдің фонетика жүйесімен, орфоэпиялық нормасымен, емле ережелерімен,
сонымен қатар ... ... ... ... ... ... болғаны, сөйлегенде әдеби нормадан айнымайтын болғаны, яғни өз ісінің
үздік маманы болғаны абзал.
Қазақ тіліне орыс ... ... орыс тілі ... ... ... ... ... сөздерге байланысты айтылатын көптеген ... бар. ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде бұл топтағы сөздер негізінен орыс тіліндегі
орфоэпиялық нормасы сақталып айтылады. Бірақ іс ... ... ... ... ... телефон, подарок деген сөздерді келтіруге болады.
Бұл сөздер ауызекі ... ... ... ... жиі ... ... ... падарить етем, падарить етті деп те айта ... ... Бұл екі сөз ... ... ... сөзі белгілі бір терминдік
мәні бар, атау есепті тілімізге енгені дұрыс та, орыс ... ... ... ... Ал подарок сөзінің қазақ тілінде ежелден айтылып
келе жатқан баламасы бар: сый, ... ... ... ... кигізді және
т.с. Осындай баламалар тұрғанда подарок сөзінің өңін айналдырып бұзып,
падарке деп айтудың еш орны жоқ. ... ... ... ... ... мен ... жатады. Мұнда да қалай жазылса, солай айту
фактісі бар. ... ... ... ... Вячеславна, Анна Семённа,
Елизавета Алексанна, ... ... ... Нью – Йорк ... ... ... ... Вячеславовна, Анна Семёновна, ... ... ... ... Ную – йөрк ... айтылып жүр.
Міне, осы айтылғандардың ... ... ... ... ... ... айтылу мәдениетін бұзатын жайлар.
Қазақ әдеби тілі орфоэпиясы саласына бүгінгі таңда өте үлкен міндеттер
мен талаптар қойылып ... ... ... тілі ... ... ... ... зерттейтін мезгіл жетті. Сахна өнеріндегі мол ... ... ... ... кеңінен зерттеу, қорыту, тарату,
осындай тақырып айналасында ғылыми – ... ... ... де – ... ... ... радио, телевизия қызметкерлеріне,
насихатшылар мен лекторларға, ... ... ... ... орфоэпиялық ережелер жинағы мен сөздіктер және керек. Осы күнгі
орфоэпиялық ... ... ... ісі осы ... ... ... ғана ... болмақ.
Р.Әміров жасаған «Газет тілінде ұшырасатын кейбір сөз тіркестері
жөнінде» атты баяндамасында сөз болған тіл ... ... ... ... өрбиді;
«Газет бетінде тіл дәстүрінен оқшау көрінетін көптеген жаңа тіркестер
36
ұшырасады. Ол тіркестер газет тілінің ... ... ... ... жасалып жүр. Бұл жаңа тіркестердің орныққаны, тілімізді
байытқандары бар. Сонымен бірге қажеттіліктен тумай, тек ... ... туып ... да ... ... – ов, - ев, - ск, - н ... арқылы жасалған қатыстық
сын есім сөзді бағыныңқы компонент ретінде қатыстырып жасалған тіркестер
өте жиі жұмсалады ... ... ... ... ... первенство
т.б.). Бұл тіркеске құрылысы жағынан қазақ тілінде – лық ... ... ... жасалатын тіркестер жуық, сондықтан аудармада бұлар
эквивалент ... ... ... ... ... бұл ... жұмсалу өресі орыс тіліндегі структуралық эквивалентке тең емес.
Өйткені, қатыстық мағына ... ... ... ... де беріледі.
Тіліміздегі амалдардың өзара функция бөлісу ерекшеліктерін ескермей, тек
аударылатын тілдің ыңғайымен құрағандықтан, газет тілінде бұқаралық ... ... ... өнеркәсіптік тұрмыстық қызмет, жобалық қуат,
іскерлік кездесу деген сияқты оқушыларға тосын ... ... ... жиі ұшырайды.
Газет бетінде – лы, - лі формалы сын есім ... ... ... жұмсалады. Грамматикалық схема тұрғысынан алып қарағанда, бұлар тілде
ізі, аналогы бар тіркестер. Сенімді сөйледі, көңілді қайтты т.б. – ... ... ... ... ... бұл тіркес тілде сирек ... ... ... бұл типті тіркестерді тіпті көбейтіп жіберіп жүр.
Көсемше формасы ... ... сөз ... ... ... ... ... орнына сөзді сын есімдік формада ... ... көп ... қате ... ... күйінішті мойындасты,
егжей – тегжейлі айтты, интенсивті бордақылады.
Калькадан жастармен жұмыста, мектептерге партиялық ... ... ... ... бетінде жиі жұмсалады.
Жастар жетекшілерімен жұмыста елеулі кемшіліктер де орын алып ... атап ... ... ... туы», 16\II – 68). Мектептерге
партиялық басшылықты жетілдіре бермекпіз («СҚ», 5\II – 68). ... ... ... ... таңда бұрынғыдан анағұрлым маңызды бола
бастады ( «СҚ», 12\III – 68). Бұл тіркестердің ... ... ... ... ... заңдылыққа сай келмейді. Меңгере байланысу негізінде зат
есім мен ... ... ... ... ... ... басшылық зат
есім бола тұрып, бағыныңқы сөзді меңгеріп ... ... бұл ... ... ... жұмыс істеуде, мектептерге
басшылық етуде болып құралуға тиіс еді.
Тіл мәдениеті тұрғысынан тағы бір сөз ... ... ... бар. ... алу іске асырылды, алу фактілері деген типтесті тіркестер. Тіркестер
құрылысы жағынан ... ... ... сай. ... ... ... өте талғамсыз жұмсалады да, тілге штамптап шығарғандай өң береді.
Күн ... жем беру ... ... сол ... ірі қара ... іске ... («СҚ». 6\III – 68). Сондықтан біз сояулы шөптерді
турап беруді қыстың ... ... іске ... ... 6\III – 68).
Соңғы сөйлемдегі турап беруді іске асырдық деген тіркес тіпті орынсыз
жұмсалып тұр. Бұл ... ... ... – ақ ... көп орнықты болған
болар еді.
Штамп қуу немесе артық мәнер қуудың салдарынан алу ... ... ... ... кең етек алып жүр. Олар көп ... ... тауып
тұрған болып көрінбейді. Мысалға мына сөйлемдерді келтіруге ... ... ... етке қоңы ... мал ... малдың арықтауы
фактілеріне жол берілуде («СҚ», 5\III – 68). Оқу ... ... ... қалу ... ... («СҚ», 5\III – 68).
Сірә, орыс тілінде факты хищения, ... ... ... ... сөз ... іс, ... дара ұшырасатын жағдай екенін таныту үшін пайда болған
болуға тиіс. Тіркес осы ерекшелігі ескеріліп, калька ... ... ... мысалға келтірілген сөйлемдерде бұл тіркестердің қатысуы тіпті міндет
емес.
Біз ілгеріде көбіне калька ретінде пайда болған тіркестерді сөз еттік.
Газет ... ... ... қазақ тілінің тума тіркестерін жұмсауда да
ойласатын жай бар. Ол әсіресе, изафеттік тіркестерді құрау ... ... ... ... ... ілік жалғауы көп
жағдайда орынсыз түсіріліп жүр.
Көмекке Қызылорда педагогикалық институтының студенттері келді. ... ... ... («Л. ... 28\II – 68). Сап – сары бадана дәнді көтере
алмай, ... ... ... масағы құйын соққандай бұйраланып, ойғыштанып
құлапты («Л. ... 28\II – 68). ... салу және ... ... ... облыста тұңғыш рет орындалып отыр («СҚ», 5\III – 68).
Бұл сөйлемдердегі изафеттік тіркестердің екі сыңары да жалғауын ... ... ... ... ... ... тұр. Изафет меншіктілік,
туыстық, табиғи қатынасты білдірмей, ... ... ... ... мал шаруашылығы), сонда ғана анықтауыш сыңары ілік жалғауын
түсіреді.
Изафет тіркестерге байланысты тағы бір ... жай бар: ол – ... ... изафет тіркестерді (қой ферма, жүн мата) жұмсауды
сиретіп, оның ... қой ... жүн ... ... тәріздес изафеттерді
қолдану. Ауызекі тіл атау сөз жасауда, тіркестерді бір ... ... ... ... көбіне оларды қабыса байланысқан изафет арқылы
құрайды. өйткені бұл ... ... ... ... тілінің су құбыры, газ
құбыры деген сияқты жаңа тіркестерді былай қойғанда, бұрыннан ауызекі тілді
қалыптасқан жүн мата, жүк ... ... ... ... ... ... ... артық сақтық сияқты. Қабыса байланысып құрылған изафеттің өз
ерекшелігі, тілге ықшамдылық беретін сапасы бар. ... орай бұл ... ... өте жиі ... ... қууды сөз еткенде, бірыңғай мүшелерді биік те қалың
сияқты тәсілмен байланыстыруды айтпай кету мүмкін емес. Бірыңғай сын есім
38
сөздерді осы ... ... ... көркем әдебиеттен аусты. Бірақ
көркем әдебиетте бұл тәсіл белгілі бір ситуацияда экспрессивтік өң ... ғана ... еді. ... жайда жарасымды болған тәсіл газет
бетіндегі күнделікті корреспонденцияда жұмсалғанда, жасандылығы бадырайып,
қонымсыз болып тұрады.
Көркем шығармада бұл ... тек сын есім ... ... ... бұл жай ... жүр. Бұл – училище оқушыларының
оқитын да жататын жері («Қаз.мұғ.», - 18\VI – 64). ... да ... жер ... ... келіп тұрған жоқ.
Біз ілгеріде газет бетіндегі тіл ... сай ... тіл ... ... ... түр – ... атадық. Сол фактілерге
қарағанда, газет тілінің мәдениетіне нұқсан келтіріп жүрген екі жай ... ең ...... ... көп орын ... ... ... көпшілігі тілдік қатынас негізінде сіңісіп кіргендер емес,
аударма жұмысыедағы асығыстықтан болған ... ... ...... ... ... ... мол қатыстырмай, бір амалмен құрылған тіркесті
шаблонға айналдырып жұмсайды. Газет ... ... ... ... ... ... жүрген осы жағдайларды ескеруіміз
керек».
«Тіл мәдениеті туралы ғылым неден пайда болды, көтерген ... ... ... ... беру ... біз тіл ... ... жөн көріп, дерек жинау барысында бірнеше бағытта ізденіс жұмыстарын
жүргіздік. Олар, өткен ғасырдың отызыншы жылдарнан бастап ... ... ... ... ... ... жарияланған ғалымдардың
ғылыми мақалаларын және әдебиетшілер мен ... тіл ... ... ... ... тіл ... теориясына
қатыстылығын анықтадық. Республика көлемінде өткерілген «Баспасөз тілінің
мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... аоқылы, олардың тіл мәдениетінің
қалыптасу, даму барысының ғылыми ... ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың өзегінің бірі ретінде ... ... ... ... ... ... мен баяндамаға
тоқталып, талданды.
39
2. Мәулен Балақаев «тіл мәдениетінің теориялық негізін қалаушы»
Мәулен Балақаев «тіл мәдениетінің теориялық ... ... ... зерттеу мақсатында, ғалымның әр жылдары жарық ... ... мен ... мақалаларына тоқталуды жөн көрдік. Себебі олар тіл
мәдениетінің теориялық негізін қалыптастырған еңбектер екендігін ... ... ... ... ... ... ... отыр. Ғалымның тіл
мәдениетін тұжырымды түйе білген мақалалары мен ... ... ... тіл ... ... ... еңбектеріне тоқталып өтсек;
1. «Емле сөздігі», бастуыш жеті жылдық және орта мектепке ... 1948 ж. 48 ... ... тіл ... ... ... 1965 ж. 186 бет.
3. «Жастардың тіл мәдениеті туралы», «Лениншіл жас», 1965, 16 ... ... ... ... мәдениеті», «Социалистік Қазақстан», 1968, 17
сентябрь, №218
5. «Қазақ тілінің мәдениеті», Алматы, 1971 ж. 152 ... ... ... ... ... ... 1972 ж. б. 6-24
7. «Ана тілінің құдіреті», «Мәдениет және тұрмыс», 1973 ж. №5 б. 18-10
8. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., ... Б., ... ... ... 1974 ... «Тіл мәдениетіне ата-ана қамқоршы», «Қазақстан мектебі», 1975 ж. №2 б.
31-35
10. «Әдеби тілдің ... ... ... ... мақалалар жинағы,
Алматы, 1976 ж. б. ... ... ... және ... ... «Сөз өнері», Алматы,
1978 ж. б.8-21
12. «Таңдау, талғау таразылау», ... ... 1978 ж. 30 ... ... кілті», «Қазақ әдебиеті», 1981ж. 10 апрель
14. «Әдеби тіл және көркем әдебиет», ... және сөз ... ... ж. Б. ... «Сөз ... ... «Қазақстан әйелдері», 1983 ж. №5 б. 21
16. «Тіл орамды болғанда көкірек ояу», «Лениншіл жас», 1984 ж. 23 ... «Тіл ... ... және ... 10-кітап, 1984 ж. б. 232-235, 246-
247
18. «Қазақ әдеби тілі және оның ... ... 1984 ж. 184 ... ... ... ... ... Алма-ата, 1987 ж.
20. «Казахский литературный язык», ... 1987 ... «Тіл ... және қазақ тілін оқыту», Алматы, 1989 ж.
22. «Қазақ тілінің мәдениеті», ... 2006 ж. 138 ... ... «Қазақ тіл мәдениетінің маселелері» , «Әдеби тіл және
көркем әдебиет», «Әдеби тілдің мәдениеті ... ... ... ... ... «Қазақ әдеби тілі және оның нормалары», «Тіл
мәдениеті және ... ... ... ... ... мәдениеті» атты еңбегінде
тіл мадениетінің әр жылдарда бой көрсетекн түйіткілді мәселелерін ... ... ... ... негізін жасайды. Ғалым өзін толғандырған
тіл мідениеті туралы пікірлерін былай түйіндейді.
«Ғылымның қоғам өміріндегі аса зор қызметі арта ... ... ... ... ... ... мәселелерін шешудің, халықтың тіл мәдениетін
арттыру проблемасының маңызы зор.
Тіл – ... ... ... ... пікірлесу, түсінісу қызметін
атқарады. Халықтың тіл қазынасын меңгеру,тілді өткір құрал ретінде ұстарта
білу – ... ... ... мәдениетті кісі сол өнерді үйренуге, ... ... ... деп сөз ... ... «Тіл ... ұғым тілдің мәдениетке қатысы екенін аңғартпайды, тілдік тәсілдердің
кемелдену, ширау, жүйелену ... ... ... ... Сондықтан
сөйлеудегі, жазудағы тіл ... ... ... ... ... тіл ... дегенге енеді. Халықты тіл мәдениетіне үйрететін
баспасөзге аса ... ... ... ... бұл ... ... ... тілді дамытуға, тіл мәдениетін арттыруға ... ... ... ... ... баспасөз бетінде, жеке кісілердің
сөзінде, жазуында тіл мүкістігі, тіл ... ... ... жүр. ... «тіл ... айналуы мүмкін. Сондықтан сөйлеуде, жазу
кестесінде кемшіліктерді дер кезінде қоғам тезіне ... ... ... деп
білеміз. Мәдениетті кісілер тосырқап ... ... ... тіл ... ... келтіретін кемшіліктер аз емес» екендігіне
тоқтала отырып, ... ... ... олар;
1. Орфографиялық қателер. Қазақ халқының жазу ... ... ... пен ... бірнеше рет (1929 жылы латын
алфавитіне, 1940 жылы орыс ... ... ... ... реформа жасалды. 1957 жылы әріптердің алфавит тәртібі жөнделіп,
орфография ережелеріне біраз өзгерістер ... ... ... ... ... келіп, халықтың сауаттылығы артты, ресми түрде
қабылданған ... ... ... жазу ... айналып келеді.
2. Орфоэпиялық қателер. Әдеби тіл сөйлеу ... нәр алып ... ... сөйлеу тіліне ықпалын тигізеді. Бірақ сөздердің айтылу нормасы
және сол норманы ... ... ... ескерілмей, елеусіз қалып келеді.
Сондықтанда сөздердің айтылуында ала – құлалық күшті. ... ... ... онша мән де берілмейді. Мына сөз былай айтылмайды,
былай айтылады, мынасы ... ... ... ... көп ... ... ... қалай айтады, қалай есітеді, бәрі бір ... ... ... Бұл ... арылу үшін әрбір сөздің дұрыс айтылу нормасын
сақтап сөйлеуді тіл мәдениетінің басты талаптарының бірі етіп қою керек.
3. Стильдік ... ... де, ... да нысанамыз – ой дәлдігі болмақ.
Қолына қалам ұстаған кісі өз ойын ... ... ... соны ... екен деп ойланады. Жарыққа шыққан кейбір кітаптар мен газет ... ... ... ... ... ... стильдік
41
қателер көп кездеседі; сөздерді орынсыз қолдану, ... ... ... ... алмау сияқтылар да – сауатсыздықтың белгісі.
Тіл мәдениетінің даму тарихындағы уақыт туғызған мәселелерді терең
зерттеп, теориялық ... ... ... ... ... ... еңбегінде тіл мәдениетін мынандай бес тарауға бөледі. Бірінші тарау,
«Жалпы бөлім»; екінші тарау, «Әдеби тілдің нормалары»; ... ... ... ... ... ... тарау, «Сөз қолдану мәдениеті»; бесінші
тарау, «Грамматикалық тәсілдерді пайдалану өрнегі».
«Кісі білімді, тәлім – тәрбиені, тіл арқылы ... ... ... ... тіл ... ... Тіл – ұлт ... бірі,
ұлт мәдениетінің бір формасы. Сондықтан онда әрбір халықтың ұлттық сана –
сезімінің, ойлау тәсілінің, мінез – құлқының ... ... ... ... ... әдет – ... әдеби мұралары, оның
психикалық қалпы тіл арқылы ұрпақтан – ұрпаққа ауысып отырады» деп түйілген
ғалымның ... ... тіл ... тарихындағы алғашқы зерттеу,
теориялық тұжырым. Біз бұдан арығы сөз арнасын ғалымның тіл ... ... ... ... ... жөн ... Әдеби тіл туралы түсінік
Әдеби тіл – жазба тіл. Жазба әдебиет арқылы тіл ... ... ... ... түсіп екшеледі. Жазуы болмаған ... ... тіл ... көтеріле алмайды. Қазақ халқының жазуы болмай тұрған
кезде бай ауыз әдебиеті болды. Ауыз ... ... ... ... ... ... ... шыңдаудың әдепкі дүкені болғаны рас,
бірақ оның тілі шын ... ... тіл деп ... Оның ... ... ... ... ортақ бірізділік, әдеби тілге тән басқа қасиеттер
бола бермейді, көп жерде, мысалы ... ... ... тілінен оның
айырмашылығы шамалы – ақ болады.
Сөйтіп, «әдеби тіл» деген ұғым халықтың жазу ... ... ... Әдеби тіл жазу арқылы, әдеби мұраларды баспаға ... ... ... ... ... ... ... саралау арқылы
қалыптасады. Онда да қағазға, тасқа жазылғанның бәрін, баспаға басылғанның
бәрін әдеби тілдің үлгісі деуге ... тіл – ... тіл. ... ... ... даму барысында халық тілінің
сөз байлығы, грамматикалық құрылысы ықшамдалады, сұрыпталады, нормаланады;
жазу мәдениеті арту ... ... тіл ... ... ... ... сөзді әркім әр түрлі айтатын болса, ... ... ... ... олар ... ... ... бірқалыпты жұмсалады. Ондай
бірізділік орфрграфияда да, ... да, ... да, ... ... ... тіл ... барлық тармақтарында белгілі жүйе –
норма болуға тиіс. Нормаға түспеген әрі – сәрі тіл ... тіл ... ... ... ... ... ... тілдің әдебиеттік қасиеті
солғұрлым жоғары болады.
Әдеби тіл – стильдік тармақтары бар тіл. Әдеби тіл ... ... Ол ... ... ... тілі ... оның қызметі де
барынша кең болады. Сол орайда түрлі – түрлі тілдік стильдер пайда ... XVIII ... ... ... ... жарлығының, іс жүргізу
стилі, діни әдебиет стилі, өлең – жырлар стилі болды. Бірен – ... ... ол ... ... ... қалыптаспаған болатын.
Қазіргі қазақ әдеби тілінің жұмсалу аясы кеңейді. Өміріміздің қилы – ... ... ... ... ...... стильдік өң алып, дамып
келеді. Қазір оның мынадай стильдік тармақтары бар:
1. Ресми іс – қағаздар – кеңсе ... ... ... ... (газет – журнал тілінің стилі);
3. Ғылыми – техникалық әдебиеттің стилі;
4. Көркем ... ... ... стильдік тармақтар әдеби тіл қызметінің артуы, ... ... ... ... ... ... ... саралануы –
тілдің әдебиеттік басты белгілерінің бірі. Тілдің ... ... ... ... ... ... солғұрлым буыны қатып, бұғанасы
бекігендігі.
Әдеби тіл – қоғамдық қызметі мол тіл. ... тілі ... ...
қатынас жасаудың құралы болса, әдеби тіл, ... ... ... ғылымның, оқу – ағарту, тәрбие ... ... ... ... ... ... біркелкі, әрі жаппай, қоғамның
барлық өміріне қатысты бола жұмсалуы – оның әрі ұлт тілі ... ... ... тіл ... – жазба әдебиет арқылы жүйелі қалыпқа түскен,
стильдік тармақтары бар, қоғамдық қызметі әр алуан тіл.
2.2 ... ... даму ... тілдің даму арнасы екі тармақ: бірі – қазақ халқы тіл ... ... ... дамыту негізінде, екіншісі – орыс тілінің
игілікті әсерін әдеби тілде орнықтыру негізінде. Ірі ойшыл, прогресшіл ақын
... ... ... жаңа ... ... – ұлғая келіп, бертінде
небір күрделі, кенеулі ойды көрікті, әсерлі етіп дәл ... ... ... жаңа ... ... тіл ... қазақ тілінің сөз байлығы артты,
грамматикалық құрылысы жақсарды, стильдік мүмкіншіліктер көбейді. ... ... ... ... ... ... тіл мәдениеті артты.
Қазақ әдеби тілі бұл тұста мемлекет ... ... ... ... ... ... ... - журнал, мектеп, радио, театр, кино, лектор, ... ... ... ... ... жетіле беруіне кең жол ашылып, оның
орфографиясы, пунктуациясы, ... ... ... ... ... оқулықтары жазылды.
Осының бәрі әдеби тілді қалыптастырудың, дамытудың керекті шарты,
43
жасалған жағдайы, әрі әдеби тілді ... ... ... ... ... оның ... құрамының байып, ілгері дамуына келелі арна болған
– ұлы орыс халқының тілінен енген ... Орыс ... ... ... ... ... ... заңына бағынып, біразы жөн – жорығы ... ... ... ... ... ... кеткен болатын. Мысалы:
сиса (ситец), атпекет (адвокат), ояз, өйез ... доға ... ... ... ... поштобай (почтовый), болыс ... ... т.б. Ал, ... пайда болған кейбір ... ... ... от арба ... ... арба ... бес атар
(наган), жер май (керосин), оттық, ши шақпақ (спички).
Ертеде қазақ ... ... орыс ... саны онша көп ... ... тұлғасы өзгертіліп алынғанмен, әрине, олар қазақ тілін
едәуір байытты, ... ... ... ... орыс ... жаттығы жоқ
екенін көрсетті. Бұл орыс сөздерінің қазақ тіліне ену ... ... ... дәуірі еді. Оның екінші дәуірі социалистік Ұлы ... ... ... Жаңа ... өндірістің, колхоз,
совхоздың, ауыл шаруашылығының, ғылым мен өнердің ілгері дамып алға ... ... жаңа ... ... ... ... лайық бірталай ескі сөздер
жаңа мағынаға ие болды. Жаңа сөздер, кейбір дыбыстар, ...... ... ... ... ... бәрі ... тілін байыған үстіне
байытып келеді. Мысалы: класс, тап, тап ... ... ... астық
үшін күрес (борьба за хлеб).
Қоғам (общество), науқан (компания), барлау (разведка), жайбарақаттық
(беспечность), әдіс (метод), ... ... ... ... ... ... (власть), мекемк (учреждение), ... ... ... ... шығарма (произведение), үндеу
(обращение) деген сияқты бұрынғы ауызға көп ... ... ... ғана ... ... сөздер енді белгілі терминдік жаңа
мағынаға ие болды.
Жоғарыдағыдай жаңа мәнді сөздердің ... ... ... ... ... ... ... қордан алдық. Мысалы: құрылыс
(строительство, строй), құрам (состав), жиылыс, жиналыс (собрание), ... ... ... ... (захватчик), құлақтандыру
(объявление), қорытынды сөз ... ... ... (прения),
баспасөз (печать).
Орыс тіліне калька жасалып алынған сөз ... де аз ... ... қою ... на голосование), жиналыс шақыру созвать собрания),
сөгіз жариялау (объявить выговор), мәселені ашық ... ... ... күн тәртібі (повестка дня), ағымдағы істер (текущие дела). Сан
алуан сөздер, интернационалдық терминдер де енді. ... ... ... ... ... ... социализм, комсомол, бригадир,
агроном, театр, совет, армия, самолет, цех, ферма, звено.
Қазақ тіліне енген жаңа ... ... ... ... ... ... кейбір дыбыстар, мысалы, ф, х, в, ц, ч, және жаңа буын түрлері
енді. Бұрын сөз басында г, р, л, и, сөз ... в, д, ж, г, ... тек ... ... ... кезінде дұрыс ережелер де кейбір тюркологтардың
«өзгерілмейтін темір заң» ... ... заңы да ... ... айналған, не айналып келе жатқан құбылысты көрсететін фактылар.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... роль атқарды (сыграл важную роль), бензинмен жабдықтау (снабдить
бензином), жоғары бағалау (высоко ... ... ... (широко
исползовать), шешуші роль атқару (выполнять исключительную роль), РТС жұмыс
істейді (РТС работает), трактор жұмыс ... ... ... деген
сияқты сөз тіркестері бұрын болмағандықтан, әдепкіде құлаққа жат, тіпті,
өрескел болып та ... Бұл ... ... ... ... ... тіркес болып отыр.
«Ағаш көркі – жапырақ, адам көркі – шүберек» ... ... ... ... бұрын да бар болатын. Бірақ олай құралған ... ... ... ... ... жоқ, сол ... ... орыс тілінің әсерімен
әдеби – ғылыми ... ... бір ... ... ... ... көп түрінің біріне айналды...
Бауыржан – коммунист партиясының рухында тәрбиеленген совет ... ... ... ... күту – мол өнім ... ... Соғыс –
капитализмнің айрылмас серігі.
Осылардай жаңа сөйлем типіне жататындар – ұран ... ... ... Отан ... Ал, ... Жойылсын жауыздыр!
4. Жасасын Ұлы Отанымыз!
5. Отанымыз жылдан – жылға ... ... ... ... ... да, интонациялық, эмоциялық нәрі де жалпы
алғанда, мағыналық ... ... жаңа ... 3-4 ... ... көзге түсетін нәрсе – баяндауыштың бастауыштан бұрын, сөйлемнің
басында келуі. Олай болуы, бір ... орыс ... ... ... ... ... әуенмен айтылып, сөйлемдегі басқа сөздерден гөрі басым
мағынада жұмсалғандағысы.
Сөйтіп, сөйлем ... бірі – ... ... ... ... сөйлем құрылысының сыртқы бейнесінің екінші түрге айналғандағысы
емес, сол арқылы оның ерекше ... ... ... жаңа мағынаға сай
құрылғандағысы.
Қазақ тілі ... ... тағы бір ... ... – төл сөздермен
байланысты айтылатын автор сөзінің орын тәртібі. Мысал келтірейік.
– Бұл кім? Деді біреу қара ... ... ... – Мен ...... дауысынан таныған Асқар, «жобалап келуім келу – ақ екен!» - деп
ойлап.
– Кім ... ол ... - ... «Жас жігітке қыз жайдан – жай еріп жүруші
ме еді?» - деп ішінен күдіктенген Ержан:
- Айжан түңдік аш та, ... ... үйге алып ... сөз бен ... ... осылай аралас – құралас келуі, әрине, орыс
тілінің қазақ тілі сөйлем құрылысына еткен ... ... ... ... ... ... ету ... айтылған ой анық, екі айрылған төл ... ... ... ... ... ... бір ... қаратпа
сөздердің де, қазақ тіліндегі ертедегі қалыпты орны, негізінде, ... ... ... Бұл күнде олардың сөйлемнің ортасында да келетіні
сөзсіз.
а) Бізге жүктелген міндеттер, ... ... ... ... ... ... ... не керек, өсек айтпайтын кісі. Отан соғысы, біздің
бақытымызға, жеңіспен аяқталды.
б) ... ... ... ... бе, ... аға ... – Құп,
жолдас генерал, жалған позиция қазайық, - деп жауап қайырдым.
Қосалқы айқыдауыштың жапсарлас түрлері (Қобланды батыр, Абай аға, ... т.б.) ... ... де ... бар. Ал, оның оңашаланған түрі ертеде
өте аз ... ... ... ... ... ... ... есімдіктерінен болған мүшені айқындайтын оңашаланған қосалқы
айқындауыштар:
- Біздер, Құттыашық ауданының диқаншы, ... ... ... есіз ... ... биыл ... ... зор қимылды бастағалы отырмыз.
Сіздердің, алдыңғы қатардағы колхозшылардың, тамаша табыстарыңыз бізге де
үлкен қуаныш.
Бұлар есімдердің ... ... ... оның кім, ... ... ... айқындайды.
2. Қаратпа сөздерді айқындайтын оңашаланған қосалқы айқындауыштар:
- Иван, сен көпті ... ... ғой, бір ақыл ... отырмын,
- деді.
- Жолдастар, жауынгерлер мен командирлер!
Комсомолецтер, Коммунист партиясының жас жеткіншектері, Ленин туын ... да ... ... ... қаратпа сөздердің кімдер екенін
айқындайды да, солардың өздері де қаратпа сөз ретінде жұмсалады.
3. Зат ... ... ... ... ... ... Олар анықталатын сөздерімен көбінесе «яғни», «немесе»
деген жалғаулықтар арқылы байланыста ... зат ... ... ... яғни ... қара алтынның қайнар бұлағы, ... ... ... орыс халқының ұлы ақыны, өзінен кейінгі жастарға өте құнды
шығармалар қалдырды.
4. Енді бірқатар оңашаланған қосалқы айқындауыштар жалпы мағынада ... ... ... ... ... партиясының туы астында
біздер ұлы мақсатқа қарай, елімізде ... ... ... ... ... алға басамыз. Біздің жолдастарымыз үске, 4 – ... Енді ... ... қосалқы айқындауыштар жалпының дарасы, бүтіннің
бөлшегі ретінде айтылады: Жасақ екі ... ... ... ... көптеген автомашиналар, бірнеше складтарды, оның ішінде бензин
46
қоймасын, өртеп кетіпті. – Фашист басқыншыларына ... ... ... халқы, тіпті кемпір мен шал да, ... ... да, ... көп ... ... ... көп байлықтары – мыс, қорғасын,
жез, темір, қалайы т.б. Отанымыздың күш – ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемнің де синтаксисінен
кездестіруге болады: Асқардың үрейленгендігі сондай «егер ... ... ... ... жаны ... кеткендей көрінеді. Бұл сөз Қабықша ауыр
тигені сонша, ер ... ... ...... ... ... Рахметпен
сөйлесе түсер ме еді, қайтер еді, егер екі қабырғадан кіретін есік сықырлай
қалмаса. Бөгет жасар ма еді, ... еді, егер ол ... ... ... ... ... ... қоймаса. «Тоқта» деп ... ... ма еді, ... па еді, егер оның ... Байжан кіріп келмесе.
Бқл мысалдарда сабақтас сөйлемдердің бағыныңқылары басыңқыларынан ... Ол, ... ... тілін тән ескілікті құрылыс емес, орыс ... ... ... ... ... ... ... Әдеби тілдің нормалары
Тілдік норма туралы түсінік: Әдеби тілдің даму ... ......... екі ... ... байқалады. Бір жағынан, тіл қоғам өмірімен
(ғылымның, мәдениеттің, әдебиеттің, экономиканың т.т. ... ... ... ол ... дамып, сол даму барысында халық
тілінің ішкі ... ... ... тіл мен ... ... ... күшейіп, өзгеріске ұшырап отырады. Екінші ... ...... іс ... ... ... сайын, баспасөз, әдебиет,
экономика, ғылым, мәдениет ... ... ... бар ала – құла ... ... ... ... әрі үйлесімділері, кісінің ой ... ... дәл, ... ... ... ... жалпыға ортақ
қалыпқа түсіріліп, нормаға айналады.
Тілдік «норма» дегеніміз «әдеби» деген ұғыммен тайталас айтылады. Әдеби
тілге ... ... ... ... тіл ...... ... жатады. Тілдік нормадан тысқары құбылыстар, ауытқулар аызекі сөйлеу
тілінің ерекшеліктері болып есептеледі. Сондықтан «әдеби ... ... ... ... ... тілінің нормалану нысаналарына қарап айтамыз.
Тіл байлықтарын тегіс ... ... ... ... ... ол былай
айтылсын, былай жұмсалсын деп өкім шығару мүмкін емес. Халықтың ... бір ізге ... ... ... ... ... жазу, сөздіктер құрастыру арқылы бұл жағынан көп табысқа жетуге
болады.
Тілдік норма жазуда ғана емес, сөз қолдануда да, ... ... ... ... пайдалануда да, сөйлем құруда да, қысқасы, тілдің
өн бойында болуға тиіс.
1920 жылдарға шейін қала, кент, ... ... ... ... келді де,
кейін
47
«қала» әдеби нормаға айналып кетті. Сол сияқты, 1930 жылдары, бір сөз жана,
және, жане ... ... ... ... ... ... ... түрліше
жазылатын – ды. Кейін және, халық, ... ... ... ... сол ... ... ... сіңісіп кетті. «Промышленность» деген терминді
қазақша «өнерлі кәсіп», «өндіріс кәсібі», «өнеркәсібі» деп ... ... ... бәрі ... «өнеркәсіп» ресми түрде қабылданып
нормаға айналды. ... ... ... нормаға түсіріп отыруға болады.
Тілдің нормалану процесі үздіксіз жүріп отырады. Бірақ ол ... кез - ... ... ... жан – ... даму ... ... кезі.
Әдеби тіл пайда болғанда, халық тілінде бар анархияға, дөрекілікке, қара
дүрсін ала – ... ... ... ... да, ... ... күшейеді.
Соның нәтижесінде әдеби тіл белгілі ... ... тіл ... ... XVIII ғасырда араб – парсы тілінен енген сөздердің айтылуында,
жазылуында ешқандай тиянақ болмайтын. Соның ... сол ... ... ... әдет – ... ... өмір – «ғұмыр» болып, күна – ... ...... болып жазылатын.
Қазақ әдеби тілінің әр түрлі даму кезеңінде әр түрлі нормалар болды.
Мысалы, XVIII – XIX ... ... ... түрік халықтарының біразына
ортақ ескі өзбек (Чагатай) ... ... ... норма болса (мысалы,
бірлан, барадұр, айтылмыш, үшбу, міллат, ... ... һам, ... ... ... ... өлең – жырлардан басқа да нұсқалары халықтық
қасиетке ие болғанда, араб – парсы ... ... ... ... ... тілінің дыбыс заңына лайықтап қолдану бағыты күшті болды. Ескі
норма бірден жойылып, жаңа норма аз күннің ... ... ... ... ... ... оның алғашқы жылдардағы шығармаларында, ... ... араб ... ... ... бойынша жазғаны байқалады.
Мысалы; хаким (әкім), ғыззат (іззет), ғұмыр (өмір), ғараб (араб), ... ... ... ... ... ... (айып). Бірақ Абай өзінен
бұрынғы әдебиеттің оңдай нормаларын кейін ... ... ... ... ... ... жиі қолданды. Сол кейін нормаға айналды.
1920-1930 жылдары термин қабылдауда пуризм бағыты ... ... ... ... ... ... жаңа ... кезеңі 1930-1940
жылдары еді. Әдетте әдеби ... ... ... ... ... оның
белгілі даму кезеңінде қылаң беріп, бой көрсетіп отырады. Соларды тани,
жетілдіре, ұштай түсу ... жаңа ... ... ... басты принципі осы болу керек.
Тілді нормалау дегеніміз – бір жағынан, тілде барды сол ... ... ... ... ... ... қалыптастыру,
үшіншіден, тілде жоқты, бірақ әдеби тіл үшін ... ... ... болады.
Сөйтіп, әдеби тілдің нормасы дегенді ... ... ... ... қолайлы, ой – пікірді дәл ... ... ... ... ... тілдің нормасы дейміз. Әдеби тілдің нормалары әрдайым ...... ... ... ... Олар да өзгеріске ұшырауы мүмкін.
Ондайды
48
нормадан ауытқу дейміз. ... ... ... тәжірибесінде нормадан
ауытқу екі түрлі болады:
1. ... ... ... ... ... ... мақсатпен, стильдік өні болғандықтан өзгертіп
қолдану жөнімен ауытқуболады. ... ... жөн – ... ... естіген
– білгенін қалай болса солай талғамай қолдану жөнсіз ауытқу болады.
Қазақтың әдеби тілін нормалаудың үш түрлі жолы болды:
1. ... ... даму ... оның ішкі заңдарына негізделген жүйелілік
болады. Мысалы, әдеби тіл болмай ... ... ... ... ... заң» ... орын ... морфологияда септеулер
жүйесі негізінен бір ізге түскен болатын.
2. сөйлеу тілінде бар ... ... жою, ... ... ... ... тілді ормалауға бағытталған көптеген жұмыстар жүргізілді: графика,
орфография, пунктуация, терминология мәселелерішешілді; түрлі – ... ... ... және ... ... ... ... редакторлар жұмысы жақсарды. Бұлардың бәрі – тілді ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілінің сөз байлығы жалпы халықтық
қасиеті бар байырғы және өзге ... ... ... ... өнер ... саясаттың, мәдениеттің... әр алуан терминдерінен
құралады.
Сөйлеу тілі мен әдеби тіл тығыз байланыста болатындықтан, екеуіне де ... көп. ... ... ... олар ... ... ... Мысалы,
«есеп» сөзі бір елде, кейде бір семьяда ... ... ... ... қисап, хисап), «көшет» сөзін біреу біліп, біреу білмеуі мүмкін,
«құрылыс», «құрам» сөздерінің қайсысы қай мағынада ... ... ... ... ... ... ... «лексикалық норма» дегеніміз - әдеби тілдің ... ... ... ... ... ... ортақ мағынада жұмсалуы. Нормаға
түскен сөз сол қалпында қатып қалмайды, әдеби ... ... ... ... ... ... да ... тілдің лексикалық нормасына жатпайтын сөздер мыналар:
1. Диалектизмдер. Бірқатар ... ... ... ... ... ... ... облыстағы, кейбір аудандағы қазақтардың ... ... Олар жер – ... ... тілде бар сөздердің орнына жұмсалуы да
мүмкін. Мысалы:
Әдеби
Диалектизм
жаңғақ
шаттауық
жүгері
борми
49
ылғи
бойлай
көрпе
жуырқан
тәрізді
рәуішті
балапан
шіби
тақия
тебетей
барлығы
әмбесі, әммасы
2. Профессионализм. Жергілікті ... ... ... ... ... ... Каспий, Арал, Балқаш өңдіріндегі
балықшылар тілінде былайғыларға түсініксіз сөздер көп. ... – ақ, бау ... ... ... ... ... ... оңтүстік аудандарда
сүдігер, көшет, әңгелек, масақ, собық, қарық, атыз тәрізді сөздер бар.
3. Дөрекі, ... және ... ... ... - ... тілдің, жалпы тіл
мәдениетінің ата жауы. Сондықтан олар ... ... ... ... орын алуы ... ... бірізділікті көбірек тілейтіндер – терминдер. Термин
дегеніміз - өндірістің, ғылымның, техниканың, өнердің, мәдениеттің даму
нәтижесінде ... ... ... ... ... сөздер. Қазақ тілінде
термин сөздер, негізінде, орыс тілінен және орыс тілі ... ... ... ... тілінде бұрын болмаған революция, шахта, депутат,
актер, инженер, роман, мотор, хлор, химия, философия сияқты ... ... және де ... бар ... ... өндіріс (производство), өнеркәсіп
(промышленность), қоғам (общество), құрылыс (строй), құрам (состав), ғылым
(наука), білім ... ... ... ... ... жасалды.
Терминология қай салада болса да, тек жаңа ... ... ... ... ... ... ... «суретші», мамандық кәсіп
болмай тұрғанда, ондай атау да ... жоқ. ... ... жаңа ұғым ... соң, жаз, ... және т.б. ... шы, ші, ... жалғау арқылы
жаңа сөздер жасалды: жазушы, ... ... ... және орфографиялық норма: Сөздердің айтылу нормасы туралы.
Сөз ауыздан шығып, құлаққа естіледі де, кісінің ... ... ... ... бұл ... ... ... сөздің дәл, анық айтылуын керек етеді.
Анық айтылмаған сөз көмескі естіліп, көздеген жеріне жетпей жатады.
Баяу дауыспен жайбарақат сөйлеп ... ... ... сөзі ... ... ... ... Сөздердің сондай жалпыға бірдей, қалыпты
айтылу нормасын – ... ... ... ... ... ... болу
керек: құлаққа жағымды, көңілге қонымды айтылғанның бәрі – ...... ... жат не ... ... ... ... бұлдыр, оғаш,
түсініксіз, дөрекі айтылғанның бәрі – нормаға жатпайды, дұрыс емес.
Сөздердің айтылуы мен жазылуы. ... ... ... ... үн бар, ... жатық әуен бар. Оның негізі мынада: сөздердің
құрамындағы дыбыстар өзара үндесіп, біріне – бірі ықпалын ... ... ... ... ... ... ... дауыстылардың сөз ішінде біркелкі
қатар түзеп ... ... ... ... сөздердің ағысы кедір – бұдырсыз,
біртегіс болады. Мысалы, «Төрде төртеу отыр ... деп» ... ... ... ... ... отұр төрөмін деп.
Бұл сөздердің құрамындағы дауыстылар былайша үндескен: төр, төртеу,
төре сөздерінің басқы буындарында жіңішке еріндік ө ... ... ... да ... ... ... төрдө, төртөу, төрө «отыр»
сөзінің бірінші буыны жуан, еріндік о ... одан ... ... ... ұ ... айтылады.
Орфоэпиялық нормаларды белгілеу қиын – ақ. өйткені, біріншіден, мұнда
ресми ... ... ... ... жоқ, ... сөздердің сөйлеу
тілінде айтылуында пәлендей тиянақ ... ... айту ... ... ... сөздерді қысқартып жым –
жылмақай етіп айту көп кездеседі. Ондайдың дөрекі екенін байқамай ... сол ... ... жаза ... ... әкел (алып кел), әпер
(алып бер), апар (алып бар), ем ... о ... (ол ... ... осылай
айтып, осылай жазуға болады екен деп «келем», «боп», ... ... ... ... ... - ... де ... жіберсек, онымыз жұртқа
тіл білдіру болмай, тіл бүлдіру болып шығар.
Кейбір дыбыстардың айтылуы мен ... ... ... жазу
мәдениетін жетілдіре түсу мақсатымен 1957 жылы орфография ережелеріне ресми
түрде ... ... ... ... де, ... сөзде де жіңішке естілетін жалаң и дыбысының
және ... ый, ій ... ... ... и әрпі қолданылады». Осы
ереже бойынша жүздеген сөздер бір қалыпта дұрыс жазылатын болды, жазушыға
да, ... да ... ... туды. И әрпі тағы я, ю әріптерінен бұрын ы,
і, әріптерінің де орнына жүреді: тақыя, сыя, мія, кію, тію емес – ... мия, қию, тию. Г, К ... ... ... ... ... қиындық болып жүр. Оның себебі мынада: ережелер жинағының 32 –
параграфінде парк, банк, киоск, бокс ... ... ... ... ... 33 – ... ... педагог, геолог сияқтыларға
қосымша жуан жалғанатыны көрсетіледі. Осындай, біртектес ... әр ... ... жаз деп ... , әрине, дұрыс емес. Соның
нәтижесі де жақсы емес. Баспасөз қызметкерлері, оқушылар, ... ... ... деп ... ... ... участоктік,
педагогтік, геологке деп өздерінше дұрысын жазып қоя ... ... ... принципті қолданатын да, қолданбайтын да жер ... екі ... ... кісі ... ... ... ... дұрыс. Мысалы: Қарагөз, Бақтығұл, Тектігүл т.б.
Біздің жазу мәдениетімізді төмендетіп, нормаға түсе алмай ... бір тобы – ... ... ... жазылуы бара – бара жөнделеме
десек, қайта жылдан – жылға бұзылып барады. Онда қандай себеп бар? Меніңше
мұнда екі ... ... бар: бірі – ... ... ... ... жазуды
құнттамайды,
51
екіншісі – тіл мамандарының бұл туралы ережелері ... ... ... сөз ... ... бір ... – екі ... біріктіру. Сондай сөз бен
сөзді қабыстыра біріктіріп жаңа сөз жасау қазақ тілінің де ... ... ... болу керек. Көптеген біріккен ... ... ... ... да әрі ... ... әріректе пайда болған біріккен ... ... ... ... ... ... ... қолғабыс және
басқалар. Бұлардың құрамын жұрттың көбі бір сөз деп таниды. Дұрысында бүгін
– «бұл күн», биыл – «бұл ... ...... он», - ...... он»,
қолғабыс – «қол қабыс» (ұстау) деген сөздерден біздей тіл мамандары ... ... да, ... жымдасып бұрынғы жігі білінбей кеткен. ... ... сөз ... ... сөздердің құрамында қандай – қандай сөз бар екені,
әлгілерге қарағанда, айқын, мысалы: «ашудас», ... ... ... - қол – қап, бел – бау, алып – бар, қара – құс. ... мына ... ... кім болса сол, оп – оіай айыра алады:
әркім, ешкім, бірталай, шекара, баспасөз, ... ... ... ... ... ... біріккен сөз дейміз. Кіріге ... ... ... ... ... көбі ... біздің көз алдымызда пайда
болған. Екі сөзді біріктіріп жаңа ұғымға лайық жаңа сөз ... ... ... ... ... ерекше орын алады. Ол процесс аяқталды деп
ешкім айта алмайды.
өзге тілдерден ... ... ... мен ... ... ... ... парсы, орыс, монғол, өзбек, татар... тілдерінен енген жалпы, жалқы
есімдер көп. Олардың ... ... тілі ... ... ... ... ... алған. Фонетикалық өзгеріске ұшыраған ... ... ... бұрынғы түбірін сақтап, өзгертіп айтудың ешқандай
практикалық мәні жоқ. ... ... ... ... ... демей, - уәде,
мәлім, өмір, әдет деп айтып, солай жазуға тиіспіз.
Қысқарған сөздердің ... мен ... ... ... ... ... атаулардың бас әріптерінен сөз құрастыру ... ... ... ВКП (б), ... ГЭС тәрізді көптеген сөздерді
қазақша қалай айту керек, қалай жазу керек? Деген ... ... ... бойы ... ... талай саққа жүгіртіп жазып келді. әдепкі
жылдары аббревиатуралардың әріптерін ажыратып оқып, ... ... ... ... орыс ... ... қысқартып жазу көбейді. ССРО,
БЛКЖО, МЭС, Сота деген сияқты көп айтылып, үйреншікті болған кейбір атаулар
болмаса, сол ... ... көбі ... бас ... жұмбаққа
айналды. Мысалы, «АШЗКБӨК», «ЛАБОАШҒА», немесе «ЖҮНБАС», «ХАЛШАРСОВ»
дегендер шықты. Осыларды не деп ... ... ... Бұл – ... ... ... ... екен: АШЗКБӨК – ауыл шаруашылық зиянкестермен
күрес басқармасының өлкелік ...... ... ... ауыл ... ... ... – Жүн басқармасы.
52
ХАЛШАРСОВ – Халық шаруашылық советі.
Көп жылға дейін осы сияқты БЖҚ – ТЖҚ – лар ...... ... ... – ақ ... да баспасөзде, мекеме маңдайшаларында ... ... әлі де жиі ... ... сықақ етіп «Жан түсінбес
жарнамалар» деген ... ... ... ... ... да басылды.
Бұл күнде қысқарған сөзді орысша қалпында ... ... ... ... жазып жүрміз.
әдеби тілді қалыптастыруға жүйелі жазудың көмегі көп ... ... мен ... ... арқылы сөздердің бір ізбен, бір түрлі
жазылуын қамтамасыз ету – сауаттылықты арттырудың ғана шарасы емес, сонымен
қатар әдеби тілдің ... да ... ... ... де ... ... ... грамматикалық амал – тәсілдері,
тұлғалары, құралу тәртібі белгілі ... ... ... ... ... сөз ... сөз тұлғаларының, сөйлем құрылысының ... ... ... ... қалыптасып кетті. Граммтикалық құрылыстың сол қалпын
– грамматикалық норма дейміз.
Грамматикалық ... ... ... ... ... ... барысында жасалады.
Тілдегі жекелеген қосымшаларды көптеген ... ... ... ... көбінің жалғану шегі бар. Мысалы, қолдады, көздеді,
бұзаулады, ... деп ... ... ал ... жүректеді,
бөлтіріктеді, тартыстады деп айтылмайды.
Ғасырлар бойы жасалған грамматикалық ережелердің, грамматикалық
категориялардың жұмсалу аясы қаншалықты кең, бір ... ... ... ... ... да кез ... Мысалы, жалпы ереже бойынша зат
есімдерге жалғанатын көптік, тәуелдік жалғаулардың ... ... ... ... сөзге алдымен көптік, оның үстіне тәуелдік жалғауы жалғанады;
жолдастарым, терезелерің, жиналыстары, ата – бабаларымыз т.б.
Осы бір ... – ақ ... ... ... одан ... ... ... бар: апаларым – апамдар, әкелерің - әкеңдер,
жезделерім – ... ... ... де тілге жатық, ойға қонымды екеуі
де әдеби. Солай екен деп зат ... ... ... ... орнықты тәртіп жоқ деуге болмайды. Болмайтын себебі – кез келген
зат есімге жоғарыдағыдай ... пен ... орын ... ... Тек ... туысқандық қатынасты білдіретін – ата, әке, көке,
жәке, аға, әже, апа ... зат ... ғана ол ... ... болады. Сонда олардың мағыналары бірдей болмай, екі түрлі
болады: апаларым, аталарым,.. дегенде, көптік ... сол сөзі ... ... білдірсе, апамдар, атамдар... дегенде, ол бір кісінің
қасындағыларды да қоса ... ... да ... ... Бұл ... ... Досандар дегенмен бірдей. Осы арадағы бір қызық нәрсе
мынау: қайын, іні балдыз деген зат есімдер де
53
туысқандық ... ... ... жатады, бірақ оларды қайындарым –
қайнымдар, інілерім – інімдер, балдыздарым – ... деп ... ... ... Оның да себебі бар: апамдар, әжемдер, әкемдер –
Абылайлар, Сырымдар сияқты біреуді ұлық ... ... да, іні, ... ... ... ол топқа жатпайды.
Грамматикалық нормадан ауытқулар. Мағыналық, ... ... ... ... ... ... ... болады.
Болымсыз етістіктің келер шақтық тұлғасының бірі 1-жақта - ... ...... ... ... ... ол ... – ман...
түрінде де жұмсалады:
Ескі бише отырман бос мақалдап,
Ескі ақынша мал үшін тұрман зарлап!
(Абай).
Грамматикалық тұлғаның негізгі нормадан ... ... ... ... ... - ман (басқа варианттары да) тұлғасы осындайда – ман + мын
қосымшалары ... ... ... ... қызмет атқарады.
Қазақ тілінде қалау райдың 1-жақ көпшесінің үш түрлі қосымшасы бар:
Негізгі тұлға – йық, - йік: барайық, ... ... ... ... ... – лық, - лік және – лы, - лі ... қолданылады:
Кел балалар, оқылық!
Оқығанды көңілге,
Ықыласпен тоқылық
(Алтынсарин)
Мекен іздеп ... кел ... ... ... ... ... ... Көрпеш Баянды сөз етелі.
(«Қозы
Көрпештің» Жанақ варианты).
Бұл екі мысалдағы тұлғалардың ... де ... ... ретінде оқта –
текте кездеседі. Оның алдыңғысы (-лық) бір іске шақыру, ... ... ... ... ... ... сөздеріндегі қосымшалар сияқты,
ескірген тқлға. Мұндайлар тарихи ... ... ... бір ... ... ... тіл үшін ... қолдану дұрыс болмайды. Сондықтан оқиық – тың
орнына оқылық деп айту жөнімен ауытқу болады да, оқылы деп айту ... ... ... II ... ... ... да екі ... вариантта
айтылады: - сын // - сін, - сың // - ... ... ... ... ... қол ... ауыл қонбайсың!
(Б. Майлин)
54
Ертеде, осы мысалдардағыдай, - сын // - сің – нің орнына ... – сың // - сің ... ... ... ... айтылып келген осы
екі тұлғаның соңғысы әдебиетте жалпылама жақты сөйлем ... ... ... ... ... ексең, соны орарсың. Ұяда не көрсен, ұшқанда соны аларсың (мақал).
Осылай болатындықтан жарыса қолданылатын бұл екі ... ... ... Ал, ... ... ...... келесіңіз деп айту,
аласым, бересім дегендерді – алажағым, бережағым деп ... ... ... ...... ... не барулы, келулі деп ... ... ...... деу, ... лқыдым демей, мектептен
оқыдым деу - әрине, нормадан ... ... ... ... ... ... нормалану процесінде
жұмсалудан қалып қояды, не болмаса өзгеріске ұшырап барып тұрақтайды.
Мысалы, XIX ... ... ... құрамында «дұр», «ұр»
қосымшасы жиі ... ... ... ... ... ... – ақ ... – тың тұлғасы ертеде – тұғұн, - тұрған, -
тұғын, болып жазыла беретін: «баратұғұн», ... ... ... ... ... ... ... қалып барады. Ертеде жалғаулық «мен» түрліше
айтылып, әр ... ... ... ... ... (бенен, пенен),
«мен» (пен, бен). Қазір осылардың ... (мен, пен, бен) ... ... ... ... ... ... жиі ұшырайтындары
бар. Мысалы, сұраулы сөйлем тудыратын – ма // ме де, - мы // мі де ... ... көп ... Мысалы: Сұрадың ба? – Сұраймысың?,
Барасын ба? – Барамысың? Осының алдыңғысы жазба тіл ... тән де, ... тілі ... тән. ... ... диалогты сөйлемдерде
жазылады. өткен шақтық – лы // лі тұлғалы баяндауыш та ... ... күні түн ... ауа ... ... үйге үш әйел кірулі, - деп ... ... (С. ... ... ... мүшелерінің, құрмалас сөйлем компоненттерінің
орналасу тәртібі бар. Сол ... ... ... аяғын аспаннан
келтіріп құрау да жиі кездеседі. Мысалы: (Көріп ... кеше ... ол ... ... ол, мен ... тіл ... ... құбылыстарды нормаға айналдырып,
кейбірін одан шығарып отырады. Мысалы, бұдан 10-15 жыл бұрын ілік жалғауда
айтылып ... – бірі ... ... ... ... ... Осы ... «Қазақ ССР-нің Ғылым академиясының Ботаник
институтының ... ... ... ілік ... ... айтатын болдық: Қазақ ССР ... ... ... ... орынбасары. Қазір осы норма.
2.4 Жұрт алдында сөйлеу мәдениеті
Лекторлар мен үгітшілерге қойылатын талаптар: Халыққа саясат, ... және ... өнер ... жан – ... ... ... ... қаулы – қарарларын орындауға жұмылдыруда баспасөз бен ... ... рөлі ... ... орай олар өз жұмыстарын сапалы етудің қамын
жеуге тиіс. Ол үшін дәрістер мен үгіт – ... ... ... де, ... тәсілдерін де жақсарта түсу керек.
Лекторлар мен үгітшіліер халыққа қилы – қилы білім нұрын ... ... тіл ... де баулиды. Сондықтан олар қарым – қатынас
жасау ... ... ... жеткізу құралы – тілдің ойды білдіру
мүмкіншіліктеріне, тіл мәдениетіне қанақ болу керек, ол ... ... ... ... де бай ету қамын жеу керек.
Жұрт алдында ... өте ... әрі қиын ... ...... ... ... де кейде үлкенді – кішілі ... ... ... ә деп тіл қатқанда, жүрегі алып – ұшып ... ... ... ... ... ... ... дұрыс айта аламын ба,
тыңдаушыларды менің сөзім қанағаттандыра ма?.. деген ... ... ... ... ... қарап жаудыраған көп көздердің, әр ... ... ... ... ... ... үнсіз сұсы сөйлеушіге
әсер етпей қоймайды. Көп алдында сөйлеп ысылмаған кісілер ондайда асып ... ... ... ... ... ... та ... сәтсіздікке ұшырамау үшін жұрт алдында өзіңе - өзің берік ... бол, ... да бір ... ... ... да, ... ... алдында өзіңді - өзің дұрыс ұстай алмаған кісінің ... ... ... ... ... ұстамды болу, ...... ... ... ... ... ... – ерте бастан жүргізілген дарлық.
Даярлықсыз сөйлеген кісіде батылдық, ... ... ... ... алдын –
ала ұқыпты түрде дайындалған кісі, не айтатыны, ... ... ... ... ... ... көңіліне тоқып алған ... құлы ... өзін - өзі ... ұстап, еркін сөйлейтін болады
да, тыңдаушыларын бірден өзіне тарта, еліктіре алады.
Тыңдаушыларды еліктіре білу, олардың ... ... ... ... алу – ... баяндамашыға, үгітшіге жүктелген міндеттің нәтижелі
болуының басты шарты. Кейбіреулер мінбеге шығып алады да, алды – ... ... ... ... ал ... жұрт ... тыңдап отыр ма, жоқ
па, онда ... ... ... ... Тек ... дегенін айтып
шықса болғаны. Баяғыда оқытушы Қ. сондай болатын. Ол кісінің білімі көп,
ойы анық ... сөзі ... еді. Оның ... бір ... өте ... ... ... сөздері қанша мазмұнды болғанымен, соншалықты
тартымсыз келетін. Сондай «жарымжан» лекторлар әр жерден – ақ кездеседі.
Ал, ... М. О. ... Т. Т. ... ... оқығанда,
студенттер қит етпей отырып, сүсіне, ынтыға тыңдайтын. ... ... ... ... ... ... ... керек.
Енді аузына қарататын шешендердің толып жатқан басқа да ... ... ... ... мына ... ескеру керек.
56
1. Дүниеде тыңдаушыларының өзі жақсы білетінді өздеріне ... ... ... ... жоқ. ... өзгеге айтқаның кісіге білім беретіндей,
кісінің жүрегін қозғайтындай нәрі болу ... ... ... ... ... Нәрсіз сөз көбінесе өзі жақсы білмеген жайды баяндаудан
анық байқалады. ... кісі көп ... ... ... қателеспейді, білгенен қателеседі. Сөзінде қате жібермеу
үшін білгенсімеу керек. ... ... ... жұрт ... сөйлейтін
бол. «Айтылған сөз атылған оқпен тең». Оны қайтып ала ... Өз ... ... кісі ... да ... ... қадір
тұта сөйлеген адамның сөзі тартымды болады. өзін өзгеден артық ... ... ... жанның айтқаны далаға кетеді, отырғандар
ондайды жөнді тындамайды, сөзіне күле қарайды. Мен ... ... олар ... ... ... ... ... мақтана
сөйлеген жанның айтқаны далаға кетеді, отырғандар ондайды жөнді
тыңдамайды, ... күле ... ... ... ... дәл, айқын естілетін болсын. Дауысың булығып шығып,
бір сыдырғы әуенмен, жігерсіз, баяу сөйлейтін болсаң, ... ... ... ... тез жалықтырады, олардың көңілі басқаға
ауып кетеді. Сөйлеушінің даусы құбылмалы, әрі жайдары болуға ... ... ... ... ... қайрат сезілетін болсын. Құр
шіңкілдеп, айқайлап кетудің де, ынжық, күңкіл дауыспен ақырын сөйледің де
керегі жоқ. ... ...... ... ... ... тыңдаущылардың аз – көптігімен өлшенуге тиіс. Тар үйдегі аз
кісіге айқайлап, үйді ... ... ... «айдағаны бес ешкі,
ысқырығы жер жарады» дегендей, мұнысы ... деп жұрт ... ... көп ... ... күмілжіп сөйлесең, тыңдаушылар мына кісі
бүгін ас ішпеген болар деп ... ... ... ... де мүмкін.
Сондықтан сөйлеген сөзім дәмді болсын деген лектор, үгітші, ... ... ... ... ... бөлу керек (Бұл туралы кейін тағы
айтылады).
4. Сөзің тартымды болсын десең, оған ... ... да бет – ... ... қатысты. Сөзіңнің мағынасына, сөйлеміңнің мазмұнына
үйлесімді ырғақ тауып, қол қимылдатудың, бас ... мәні зор. ... ... ойыңның жетегінде жұмсалса, сөзінді жандандыра түседі.
Бірақ, жөн – жорығы жоқ, қолынды оңды – ... ... беру ... ... ... әрлі – ... ... не аударылып – төңкеріліп,
қолын қалтасына салып, ... ... ... қасып дамыл таппайды.
Ондай тыштаңдаған жеңілтек адам тыңдаушыларын ... ... ... ... ... ... Еі ... – байсалдылық ... ... көз ... ... екі ... ... алмай сөйлейтін
кісіні жұрт онша ұнатпайды, біреу жазып берген сөзді оқып, өзгелерді
алдап тұрғандай ... ... ... үңіліп, кейде қақалып – шашалып,
ыңқылдап оқып – ... кісі мен ... ... ... ... ... ... соң, айтылған сөз айдалаға атылған оқ сияқты
57
болады. Жұрт алдында сөйлеуші бір ... ... ... ... ... жеке ... жеке ... көз жіберіп, алдымда сен,
сендер отырсындар дегендей көз тастау керек. ... ... да ... сөзіңе зейін қойып тыңдайды.
6. Айтайын деген ойынды әбден ығыр болған, үйреншікті сөздерден ... ... ... ... өзгелер ықыласпен тыңдамайды. Шаблон –
барлық өнердің, әсіресе сөз өнерінің жауы. өз ойынды өз ... ... тән ... ... қызықты етіп жеткізуге тырыс. Сөз арасында
мақал – ... ... өлең ... нақыл сөздер мен ... ... ... оларың нысанаға дәл тиіп жатса, мазмұнды
сөзінді өзгелер тамсана құптайды.
Ұзақ сөз дәмді болғанымен, ... ... ... ... қабілеті нашарлайды. Сондайда, шамаң келсе, елеусіз юмор, аздап
тақырыптан ауытқып тыңдаушыларды ... алу ... – ақ. ... еткенде,
аудитория серігіп, жадырап, бір көтеріліп қалады, сөзінді қайтадан ... ... ... Бірақ тақырыптан ауытқу жөнімен әрі қысқа ... ... ... ... әрі ... ... Аз ... айтуға болатын ойды
керексіз көп сөздермен езгілеп, өзгенің уақытын алыпотыратын, тыңдаушысын
әбден ығыр ... ... ... ... дейді. Мылжың,
көкмылжыңдардың сөзін өзгелер ешуақытта ... ... ... ... ... ілінбеу үшін, шешендік кәсібіңе кір келтірмеу үшін, артық
сөздерді айтып ылағып кетпе. Құраған сөйлемің ... ... ... ... ... таныс әрі мазмұнды болсын. Аз сөзбен көп нәрсе
айтуға тырыс. «Көп сөз – ... аз сөз – ... ... ... сөз жөнін табады». Лектордың, ... ... ... онда ... ... ... ... сөз белгілі мазмұнға,
өзара тығыз байланысты желіге құрылады. Бір ойды айтып, екінші ... ... ... ... ... ... бір ... айтқан сөзде де
табан тірер тиянақ болмайды, ... ... да ... ... ... ... қадір тұтып тыңдау үшін ойынды белгілі
логикалық байланыста, сөйлемдердің бірін – бірі ... ... ... ... мен ... ... ... мен сөйлеу арасында табиғи
байланыс болмаса, тыңдаушы ондай ... ... ала ... – жұрт ... ... ... ... шарттары. Сол
айтылғандарды қабылдаған лектор, үгітші, баяндамашы өз кәсібінің үлкен ... және ... да қиын өнер ... ... ... алдында жақсы сөйлеудің ең негізгі шарты – даярлық. Даярланбай
сөйлеген адам аңдымай ... ... ...... өледі».
Лекцияның мазмұны, формасы, құрылысы алдын – ала жоспарланып, ... ... ... ... ... ... түсіру, редакциялау
лекцияның, баяндаманың тілін ширақ етудің, стилін шынықтырудың ... ... ... бұл ... ... – күнге жетілдіре беру керек.
58
Баяндаманы, лекцияны бір рет жазып шығып, іле – шала сөйлей ... Бұл - өте ... ... ... ... Ондай лекцияның
жақсы болуы екіталай.
Әдетте алдымен лекцияның, ... ... ... Жоспарда
қамтылуға тиісті мәселелер ретімен тақырып күйінде ... Одан ... ... ... баяндаманың, лекцияның тезисі жасалады. Онда ... ... ... қағидалары, мазмұны тұжырымдалып жазылады. Мұнда
өте – мөте маңызды, керекті пікірлердің мысалдары, дәлелдері айтылғаны ... ... ... керекті материалдары толықтыру, ретке келтіріп
қағазға түсіру үшін конспект жасалу керек. Конспект – ... ... ... ... Оны жазу ... кісі ойын ... ... аз сөзбен
көп мағына білдірудің стильдік тәсілдеріне төселеді. Конспектіде оқыған
кітап және басқа материалдардан ... ... ... ... өз
сөзімен қысқартып жазып ... ... ... баяндамаға дайындалу
барысында әр түрлі көшірме, картотека, керекті әдебиеттің тізімі, жекелеген
ойдың анықтамасы, айтылу ... ... ... да ... ... ... ... үшін, қандай аудиторияға арналатынын естен
шығармау керек.
Солардың негізінде болашақ баяндаманың, дәрістің толық мәтіні ... ... жұрт ... шыққанда, онда жазылғанды сөзбе – сөз, қадалап, бас
көтермей оқу шарт ... ... ... ... қалай екендігі билейді.
Өзі жазған баяндамасының мазмұнын, құрылысын, жазылған материалдарды
ұмытпай жатқа ... ... бар адам оқта – ... ... ... ... ... береді, ал ұмытпақ кісі, жазғанды айтуға ... ... ... ... баяндама текстіне тәуелді болады. ... ... көп ... ... ... Ол да ... айналады.
Шешендік өнері туралы: Қазақ мақалында шешендікті, ... ... ... ... ... сөзі нысанаға дәл ... ... ... ... бар. ... ... ... сөзі қынаптан
суырылған қылыштай өткір, соқырға таяқ ұстатқандай анық, бойға ... ... ... ... ... әрі ... болуға тиіс. Тіл
өнерінің салтанатты думаны сондай шешендік алаңында қызады да, оның ... орақ ... ... сол ... ... ... ... қазақ халқы
«шешен» деген атаққа ие еткенде, өз өміріндегі ең қымбаты әрі ... ... ... ... ... мол ... қанық, оны сілкілескенде сілтей
білетін, аса дарынды кісілер деп құрметтейді.
«Жүзден біреу шешен, мыңнан ... ... ... үлкен талғам
болатыны аңғарылады. Сондай ерекше шешендік қабілеті бар ... ... ... өзгелер оларды ұйып тыңдайтын. Сондықтан олар әрі
«отағасы», ... ... ... «ру ... ... ... да ... Елге беделді шешендер осылайша ел билеу ісінің тұтқасы болса, ... ... ... ... Сондықтан «шешен сөз бастар, батыр қол бастар» деген
59
мақалдың айтылуы да тегін емес.
Әрине, шешеннің де шешені бар. ... бір ... ... ... ... ... ... қас шешендер сөз айтар»десе, енді ... ... ... жоқ, үйде ... ... жоқ» ... ... шешендік
өнерін өмірімен ұштастыра алмағандар деген ұғымда.
Ертеде қазақтың шешендік өнері, бұл күндегідей публицистикалық стильдің
емес, сөйлеу тілі стиліне қатысты ... да, ... аясы тар, ... дау – жанжал, ұрылардың өзара талас – тартысы, билік, әкімшілік,
көңіл айту ... ... ... ... шешен, дауға жоқ...» болу –
бұл кісінің ... ... ... деп ... ... бише отырман бос мақалдап, Ескі ақынша мал үшін тұрман
зарлап» - дегенді бос мақалдаудың, мал үшін ... ... ... ... ... М. ... «Абай жолында» «қаңғыма сөздерге» әуес
шешен сымақтарды былай ... ... би мен ... ... ақыны жырласа немесе кейінгі
заманда мұсылманшылық, діншілдік үгітін көп таратқыш ... ... ... ... арзан шындықтар қаптаушы еді. Онда бос мылжындап, сөз
қосарлап «Тұяғы бүтін тұлпар жоқ, қанаты ... ... жоқ» деп бір ... ... ... ... ... досы пайғамбар да кеткен» ... ... ... ... ... ... ... «Кербалада Қасен –
Құсайын да өлген. Ақ пайғамбар достысы Қамза да қаза болған, дейді».
Шешендік өнерін ... де ... ... ... жаңа ... ... еселеп арта түсіп отыр. Егер ... ... ел ... ісіне
араласа алатын бйлердің, әкімдердің, ақсақалдардың ғана өнері деп түсінсек,
енді шешендікті ондай жеке кісілердің ғана басына таіылатын ... ... ... ... деп ... ... ... идеяны, кеңес
органдарында, қоғам ұйымдарында, колхоз – совхозда, қысқасы, біздің барлық
өмірімізде, ... күн ... ... ... қарым – қатынас жасап,
коммунизм орнатуда ... қоян – ... іс ... Сол үшін партия,
кеңес қызметкерлері де, ... ... де, ... мен ... ... мен ... да, әдебиетшілер мен журналистер де, артистер
мен дикторлардың да ... ... үйір ... ... ... «сөйлей – сөйлей шешен боларсың» деген бар. ... ... ... секіруге болар деп түсінбеу керек. Егер көп
сөйлеген кісі ... бола ... ... және тілі мен ... сүйеніп,
аузымен орақ оратындар бұл жағынан алдына жан салмаған болар еді. Шешендік
– дарындылық. Ол – тілі ғана емес ойы да ... ... ... ... ... тән ... Ондай қабілеті бар адам, басқа өнерді үйреніп
білетіндей, тіл өнерін де оқып, үйреніп, ізденіп жүріп ... ... ... ... ережелерге бағындырып
үйретуге болмайды. Тіл ... ... ... қойылатын талаптар
шешендік өнеріне де қойылады. Шешендік – тіл өнері мен ... ... ... ... Оның да бірнеше түрі бар:
60
Біздің әрқайсысымыз өз қабілетімізге, білім, ... ... ... ... сөйлеу стиліміз болады. Бір есептен,
әркімнің өзіне тән, өзіне ғана жарастылықты ... ... десе де ... да жалпылықтан, жинақталған ерекше сөйлеу стильдері болуы мүмкін
ғой. Мысалы, кейбіреулердің сөзі мазмұнды, ... ... ... ... ... ... Ондай сөзді өзгелер ықыласпен тындап, ерекше әсер алып
отырады. Бұл қасиеттердің бәрі ... бір ... ... – саяқ ... ... бола бермейді. Сондықтан біреулердің ... ... ... ... ... нанымдылығы тұрғыларынан ерекше
болып ұғынылса, кейбіреулердің ... ... ... ... ... ... елеулі болады. Осындай екі ... ... ... жеке ... ... ... ... әсіресе бұлардың бірінші түріне жатқызуға болатын шешендер жиі
кездеседі. ... ... ... конференцияларда, сессияларда,
жиналыстарда, партия оқу үйлерінде, аудитория кафедраларында, театрда,
радиода... есітуге болады.
Шешендік ... ... ... тілге тән. Жұрт алдында қағазға қарамай
сөйлейтін кісілер сол өнеріне сүйсініп айтатын ойын да, оны айту ... ... ... ... ... ... Солай сөйлеуге аса шебер кісі деп
кімдерді атауға болады? дегенге орыс авторлары А. В. Луначарскийді, С. ... М. И. ... ... ... ... мен ... ... жанып тұрған жалынды оттай жігерлене сөйлейтін. Ол шешендердің
сөздерін жұрт аузын ашып, ұйып тыңдайды екен.
Луначарскийдің сөзі ... ... ... ... екен де, ... берілген сайын, оның сөйлеу шабыты өрши шапқан жүйрік аттай арта
түсіп, боразды ... ... ... ... ... береді екен.
Жұрт алдына сөйлеу өнерін үйренемін деген кісі М. И. Калининнен де сабақ
алуына болады. Ол кісінің сөзі ... ... әрі ... ... екен.
Михаил Ивановичтің өзі жалынды сөзге жаны құмар болғандықтан, ... ... ... ... ... шыққанда, жігерленбей
сөйлесең, өзіңнің де ... де ... ... ... шыққан шешендер де аз емес. Біздің заманымызда ондай атаққа ие
болатын кім бар еді? ... еске Ораз ... ... ... ... ... ... қадірмен кісілердің өздеріне тән шешендік
өзгешеліктерін олардың мамандықтарымен байланыстыра ... ... ... ... ... қайраткері ретінде мемлекеттік шешен, профессор
Жұбановты ғалым ... ... ... ... сөз ... дәлел
болатындай мысалдарды жазып қалдырған мұраларынан да табуға болады. атақты
Белинский шешендікті риторикашылдардан емес, шешендерден үйрену керекдейді;
«кімде-кім ... ... ... келсе, ол мемлекет қайраткерлерінің
сөздерін үйренсін, ... ... ... ... ... ... ... кім шешен адвокат болуға тырысса, сот мекемелерінен шықпау керек, ... ... ... көздеу керек, егер ол да, бұұл да сол ... ... өз ... ... ... ... де сол ... кісінің қоғамда атқаратын қызметі жайында ... ... де ... ... ... ... нені ... сезсе, ұғынса,
соны ол жетер жеріне жеткізіп айта алады. өзі ... ... ... ғана кісі сөз ... ... ой ... ... ол анық сөйлейді, егер адам ойын жетектей алса,
онан да анық ... ... ... ... ... авторлық баяндаудан, көбінесе,
кейіпкерлерді сөйлету кестелерінен көп кездестіреміз. Б. Маилиннен бір
мысал:
«... Жәуке сөйлемекші болғанда, топ ішін ... тына ... ... ... ... ... ыза кернеді.көз жанары жасқа толып, ... ... ... ... Уа, кедей! Неге ұйлығасың? Сал айғайды! Сілкінсін «Қара ит
өлгеннің басы! Мен, енді ... Мен ... ... ... ... тұрмын!..
Жәукенің жүзі кенет күлім қақты. Берен келіп кестелі орамалымен Жәукенің
көзіндегі жасты сүртті. Жәуке Беренді құшағына алды:
- Көрдіндер ме – ... ... ... ... кірді деп осы қызды
сендер бұзылған деуден ... ... ... қыз ... Жәукенің қызы – үлгілі қыз болады!
жәукенің қызы комсомолды бастайды... Жәукенің өзі де ... ... ... да ... ... аяғын жаңғырыққан шапалақ үні көміп кетті. Ұйлыққан жұрт
кенет серпіліп, даурыққан дауыс даланы басына көтергендей болды. Топ ... ... ... сала ... сазына келтіріп сөйлеу
Мәдениетті адамның сөйлеу мәнері құлаққа жағымды болмақ. Ол ойын анық,
дәл айтуға ... ... ... ... ... деу мен
қатар,оны қалай айтсам өзгеге түсінікті, нанымды, әсерлі ... ... ... ... де ... ойын ... ... әрбір сөйлемді өзінің
сазына келтіріп сөйлейді. Кейде ... не ... ... ... ... де кез ... ән сияқты дұрыс айтылған сөз де «құлақтан
кіріп бойды алады». ... ... ... ... ... кісіні «сөзі
мірдің оғындай екен», «сөздің майын ... ... ... ... ... деп дәріптейді. Ондай қабілеті жоқ адамды»ынжық, ... ... бөзі ... тұр» деп ... ... қалай болса, солай айта ... ... ... ... ... әуен ... дауысты түрлендіріп сөйлеудің
үлкен мәні бар. Сөйлеуде дауыс ... ... ... ... құбылыстарды тиісті тыныс белгілерімен таңбалаймыз. Мысалы, хабарлы
сөйлемнен ... ... ... ... ... ... белгісі (?),
бұйрықты, лепті сөйлемдерден кейін леп белгісі (!) ... ... ... ... ... ... ... мүшелері үтірмен
бөлінеді. Неге
62
өйтеміз?
Жазғанды басқалар дұрыс оқысын, дұрыс ... ... ... ... жазамыз. Солай жазғанда оқығанда да, солай жазылуға тиісті
белгілерінің орнында түрлі – түрлі леп, әр ... ... ... ... ... интонациялық ерекшелігі бар құбылыстарды ... ... ... Мысалы, сөйлем ішіндегі бір ... ... ... ... оны ... ... гөрі басым әуенмен айтамыз. «Мен
көрдім ұзын қайың ... ... ... қай ... ой ... ... сол сөздікөтеріңкі дауыспен айту керек: Мен көрдім...,
мен көрдім...., мен көрдім ұзын ... мен ... ұзын ... ... ... ... ... сән көреді, оны артықшылық,
мәдениеттілік деп біледі. Шын ... ... ... ... үн, әуен, ырғақ, екпін тауып сөйлей білуде. ... ... ... тыңдаушыға жағымды болса, онда әрдайым құлақ түрулі.
Оның үстіне сөзің мазмұнды болса, ондай сөз бір ... ... ... ... ... тыңдаушының көкейіне қонып, жүрегіне ұялайды.
Үйде болсын, түзде болсын, әсіресе көпшілік арасында дабырлап, ... ... ... – барып тұрған мәдениетсіздік. Мәдениетті кісілер,
әдетте, бір сыдырғы баяу дауыспен құлақтың құрышын қандыра ... ... өз ... ... ... жылы леп, ... әуен, сыпайы сарын болуға
тиіс.
Бізде ... ... ... не ... ... ... сөйлеу
күнделікті өмір қажеттілігіне айналды. Күн сайын, ... ... ... ... ... ... ... өлең, әңгімелер оқылып, шаруаларға
кеңес беріліп, өнеркәсіп озаттарының тәжірибелері айтылып ... ... ... ... тілі ... Сондайға үйренгендіктен болар, егер
біреу ... ... ... өзім ... деп ән ... ... не
оғаштау бірдеңені айтыпқойса, бұл қалай?! деп қаламыз. Мазмұнды сөзді
адамның ақыл – ойын ... ... ... да ... ... ... ынта жігермен оқыса екен (не айтса екен) деп тұрамыз. Солай оқылған
хабарға, мысалы, радио тыңдаушылары ... ... ұйып ... ... ... ... кісіні еліктіретіндей етіп оқу, сөйлеу аз кездеседі. Көп
жерде бұл жай онша ... ... оқу ... ... ... көп
алынбайды. Сондықтан да радио арқылы эфирге жылы сөз тарататын дикторлардың
көбінің қазақша ... ... онша ... ... ... ... ... сияқты еңбек озаттары, кейде басшы қызметкерлер
де басқа біредің жазып берген сөздерін ешқандай дайындықсыз ыңқылдап «басын
жарып, көзін шығарып» оқып ... ... ... ұстағандай боласың. Ол
ол ма, радио көмегіне ... иек ... ... ... ... мен ... ... микрофонда сөйлейтін дикторлардың
көбінің сөйлеу мәдениеті төмен, бірқатарының қазақша не ... ... ... ... ... сапырылысып жатқан жолаушыларға қазақша
беріліп жатқан хабарларды тыңдағанда, төбе ... тік ... онда ... ... ... қңін ... оқығанда, радио үні вокзалды
басына
63
көтереді, бірақ одан ... ... ... сол ... ... тұрмын деп дал боласың. Бір жақсы жері – микрофоннан ... әлгі ... ... сол мандағы паровоздардың пысылы мен вокзалдың
айқай – шуына батып жым ... ... ұсақ – ... деп ... болайық. Ал көркем сөздің
үні, сол сияқты жөнді шықпай жатса, оны қалай елемессің!
Жазғанды ... оқу ... Сөз ... ... шыққан әрбір
шынайы шығарманың жеке сөйлемдерді, сөз өрнектері белгілі мақсатқа лайық
құрылады. Талантты ақын – ... ... ... шығармаларда артық сөз,
қалай болса, солай ... ... ... ... ... ... көркем
шығарманың тігісі жатық сөздер тіркестерінен құралған сөйлемдерді терең
мағынаның, образ жасаудың, ... ... ... әсер етудің де
формасы болады. Қыбын тауып ... ... жеке ... ... ... әуен, жеке сөздердің өздеріне лайықты үні ... ... ... оның ... әсерін сезіну, не басқаға сездіру үшін,
оны нақышына ... өз ... ... оқи білу керек. Сонда ғана
көркем сөздің басқаға етер әсері күшті болмақ.
Сөз ... ... ... ... ... сөйлемдерді шебер құру ғана
жатпайды, солардың әрқайсысының қиюын тауып, өз әуеніне келтіріп айту ... да ... ... ... ... ... – жырды келістіріп жатқа айтатын
жыршылардың бірқатары тыңдаушыларды «жыландай» ... Бала ... ... ... ... тындап, алқа қотан отырған жұртты, олардың
кейбіреулерінің еңесі түсіп еңкілдеп жылағанын көретінбіз. Көрген сайын
мұнда бір ... ... бар ғой деп ... Дұрысында ондағы
«сиқырлық» толғауы мол көркем сөздің әсерлі күшінде, оның жан ... ... ... ... ... қоңыр дауыспен айтылуында. Бұл –
асқан шеберлік.
Ондай шеберлікті бұл күнде театрлардан көріп ... ... ... іс - әрекеттерін, мінез – ... ... ... ... «Бал ... ... у ... дегендей, бірде
күлдіріп, бірде жылатып отырады. Сондай қабілеті бар Қалыбек, Серке, Шәкен
сияқты сахна ... жұрт ... ... деп мақтағанда, олардың басқа
шеберлігімен ... ... ... риза ... ... өз ... ... шаруалар алдында, телевизор мен
микрофон алдында және басқа жиын-топта өлең, әңгіме, очерктер оқуы ... ... ... ... тиіс те. ... ... ... жақсы оқиды
деп мақтайтын кім бар?
Көркем шығармаың, жай баяндаманың ... ... ... ... сөйлемдерді лайықты үнмен, әуенмен, екпінмен айтылмаса, кейде
олардың ойнақы музыкасы естілмесе бола ма? өлең ... ... ... ... хабар алмақ?
64
Асыл сөздің даңғыры емес, құлаққа жағымды нәзік үні ... ету үшін ... ... ... ... да үлкен мән береді. Мысалы :
Көк орай шалғын ... ... ... өзенге
Оралып, өсіп толғанша, ... ауыл ... ... ... ... тек ... ... дағдысында айтудың
өзі кең – байтақ әлемді көз алдыңа елестеткендей болады. Мысалы.
Тұтам емшек көк ала сиырлардан ...... сүт бор – бор ... ... Мұстафин).
Ататауды сілкіндіріп, сонау қойнауға бір топ кісі кіріп еді, ... ... Орақ сыр – ... ... ... ... көк майса (Б.
Майлин).
Ақындық толғаудан, таланттан, нәзік сезіммен шыққан көркем ... ...... ... әсерінбасқадан гөрі соны жазған ақын жақсы ... ... ... ақындардың өздеріне оқытып, өз аузынан естісек
деген талап орынды – ақ. Солай болатындықтан шын ақын өленді дұрыстап оқуға
не ... ... ... ... ... Бұл ... де орыс ақындарынан, орыс
классиктерінен үйренуге болады...
Жұрт алдында көркем сөздің ... ... ... оқу ісіне орыс
әдебиетінің көрнекті уәкілдері ерекше мән берген. Әсіресе А. С. Пушкин, Н.
В. Гоголь, В. В. ... М. ... және ... ... ... да ... жиын – ... оқығанда, тыңдаушылар сүттей ұйиды
екен, шығарманың әншейінде еленбейтін жайттарын терең түсініп, сөз өнерінің
құдіретті күшін сонда байқайды екен. Ол ақын – ... ... ... ... ... ... бұл ... болашағы зор екенін де дәріптеген.
Оны, мысалы, Н. В. Гогольдің мына ... ... ... ... ... ... ... болуы керек. Мен, тіпті былай ойлаймын: бара –
бара жұрт алдында ... оқу ісі ... ... жүретін болар... сөз
жоқ, шығарманы оқығанда, оның әрбір ... сыр – ... бере ... ... Ол үшін бір ... қызумен не болмаса соны, трагедияны да, оданы
да оқи салатын жалынды жас болуы шарт ... ... ... ... ... оқу ... ... ермегі болмауға тиіс. Ол үшін ... ... ала көп зер ... ... ... ... ... қозғаған сезім
дүниесіне бойлау керек, оның әрбір сөзін жанымен, жүрегімен сезу ... ғана оны жұрт ... ... ... ... ... айқай салудың,
күшеніп күйіп пісудің керегі жоқ. Керісінше, баяу байсалдылық ... ... ... ... ... еленбейтін терең сыр ашылатын
болсын... Сол күш тыңдаушының бәріне тегіс дариды да, ... ... ... ... ... селт ... де ... болады».
Көркем шығарманы қызықты, тартымды етіп оқу өнеріне қойылатын ... ... ... төселу қабілеті бар адамдардың алдына қойылады.
Олардың ... ... ... ... ... ... ... білетін,
65
көркем сөздің үнін ести білетін, сөз пернесін дұрыс баса алатын мәдениетті,
сауатты болуға тиіс. Бұларды үйрену, оқу ... ... ... тіл ... оның бір ... ... ... сөйлеу, дұрыс оқу
өнеріне үйренетін орынның бірі – мектеп. Қазақ мектептерінде қазақ тілі мен
қазақ әдебиеті ... ... ол ... ... ... ... ... тиіс. Мектептерде ғана емес, әдебиет бірлестіктері мен
үйірмелерінде, театр мен кинода, ... мен ... қала ... ... ... ... ақын – ... тақпақшыларды,
лекторлар мен үгітшілерді жазылған сөзді дұрыс оқу өнеріне баулу – мәні зор
міндеттің бірі.
Әдебиет халықтардың ... ... ... ... дами беруіне жол ашып,
жөн ... ... ... ... ... әдебиеттің жақсы үлгілерін жұрт
алдында оқу өнерін, оқу мәдениетін арттыру талабы да ... ... ... ... бір тетігі болмақ.
2.5 Сөз қолдану мәдениеті
Сөз қолданудың негізгі принциптері:Сөз – ойды ... ... ... ... ... материалынсыз үй салуға болмайтыны сияқты, сөзсіз
сөйлем құрауға ... ... – адам ойын ... ... ... ... әрбір сөз – айтайын деген мақсатты ойдың қажетті
бөлшегі.
Сөйлем жеке сөздерден ... ол ... ... ... ... – бір
дәл қондырған бөлшегі тәрізді болу керек. Сөйлемде бір сөздің орнына басқа
сөзді қоя салған кісі тіл ... ... ... ... ... ... - Сіз де бірге жүріңіз – дегенді кейбіреулер – Сіз де қоса
жүріңіз, - деп ... ... ... сөзі бұл ... ... - Сені де
қоса алып кетпекші – дегендей орайда айтылуға тиіс қой. ... ... ... - ... ... одан ... жақсармақ, - деген ... да ... жоқ. ... ... аса ... кісінің қуанышты
тойын құттықтаған бір азамат:
- Тойың торқа болсын! – деген тілек білдіреді.
Осы да сөз ... па? ... ... тоқа болсын!» деп өлген кісіге
айтар болар еді. мынау не деген ... – деп ... ... ... ... сөйлеуде кісі ойына керекті сөз тандағанда, олардың стильдік
ерекшеліктерін ескеру керек. ... ... ... мен ... ... ... ... емес: публицистикалық стильде жазылған
газет – журнал тілі жалпы халыққа арналатындықтан, оның сөздері де жалпыға
бірдей түсінікті ... ... ал ... әдебиет тілінде жалпыға бірдей
түсінікті ортақ сөздермен қатар, жеке мамандыққа ... ... ... ... ... сөздер де қолданылады; солардың ішінде әсіресе жеке
ұғымды білдірген атаулар, термин сөздер көп болады, мысалы:
Еменнің қабығы – тұтқыш ретінде және ... ... ... ... ... ... ретінде қолданылады (Ә. әбішев, Ө. Ташмұхамбетов, «Мал
санитарларына көмекші»). Мұндағы «тұтқыш», ... ... ... ... екінің бірі түсіне бермейді («ұнтап» - дұрыс қолданылмаған сөз,
- дұрысы - «ұнтақтап»).
«француз утопист – социалистері ... ... жаңа ... (Ю. П. ... монтажшылар екі вакуум – насосын монтаждап,оларды технологиялық
сынауға қосты» («адам және химия»).
Бұл ... қара ... ... терминдер орайы келгенде,
көркем әдебиетте де қолданылуы мүмкін, бірақ олар ... ... ... ... Сонымен қатар сөздің бәрі, олардың жұмсалу аясы ... ... ... шөптің мал жейтіні бар, жемейтіні бар, іске асатыны
бар, аспайтыны бар.Сондай – ақ ... де ... бар, ... бар.тіпті
«жасық» деп отырған дөрекі, ыбырсық, қоқырсық сөздер мен диалектизмдерді
жазушы ... ... ... ... ол ... орынды болуы мүмкін.
Ондайды авторлар өз ... ... сөз ... ... ... ылаж не, ... ондай авторлар аз емес. Олар сөйлеу тілінде бардың
бәрін асыл қазына көріп, ... ... сол ... ...
орынсыз әдеьиетке енгізе береді. Олардыкөп жерде әдеби тілді байыту болмай,
қоқырсыту, ластау болып жүр. Марқұм З. ... ... ... «Бұрын
біз әдеби тіл деп Абайдың тілін айтатын едік; Абай тілі ... ... ... қарасақ – айна сияқты еді, қай жерде не естиді, соны алып жаза
беретінді, әдебиетке енгізе ... ... Мұны ... тіл ... ... ... 20-30 жыл ... әдеби тіліміз қалыптасуға бет бұрғанда, қазақ
халқының тіл байлығын сарқа пайдалану үшін, оның керегін әдебиет елегінен
өткізіп сұрыптап алу үшін ... ...... ... ... ... деп ... едік. әдеби тілдің қалыптаса бастаған кезеңдерінде, тіл
жұмсаушыларға берілген ондай «еркіндікті» ... көп ... ... «Кен
асылы жерде, сөз асылы елден екеніне көзіміз жетті; біреу біліп, біреу
білмейтін, не көп ... ... ... ... тіл ... ... ... айтылатын түрлі сөздер мен грамматикалық тұлғаларды ... ... ... ... ... ... алып, керексізін
әдебиетке тідік норма ретіндепайдаланбайтын болдық. ... ... ... мен ... ... ... әрқайсысы әр түрлі
стильдік өң алып, тігісі жатығып кетті. әдеби тілдің ілгері даму процесінде
мыңдаған қарапайым ... ... ... ... не кеңейіп
терминдік қызмет атқаратын болды. Мысалы: одақ, күрес, жарыс, сын, ... ... ... өндіріс, құрылыс, ұйым, үндеу, құрал, өнім.
Республикамызда қазақ ... ... ... ... ... үшін ... ... Баяғыда «қазақтың әдеби тілі әлі жас,
оны есейту үшін жер – жердегі байлықты сарқа пайдаланайық» деген ... ... ... «Тіл шұбарлығы неде?» деген ... ... ... ... ... көп ... ... бар... біздің баспасөзіміз де,
ғылымымыз да жасқой әлі. Сол ... біз ата ... ... беріп кеткен сөздерінің көбін әлі қамтып ... ... ... ... бой ... ... ата –
бабаларымыздың аруағы ырза болсын дей ме ... ... ... ... ... ... қосылмайтын сөздерді де «біздің елде айтады» деп қаптата
береді. Жарайды, жейде, ... ... үкі, ... сияқты жергілікті
сөздерді керегімізге жаратайық (солай ... та ... ал ... ... ... ... ... «бойлай» деп жазудың, әдеби тілдегі сияқты,
сықылды, тәрізділерді місе тұтпай «рәуішті», «ыспатты» ... ата ... ... ... ... Сафуан Шаймерденов «Мезгіл» атты жинағында әдебиет жұртшылығына
онша таныс емес дәліз, туыссырап, ізнәрлі, сүлесоқтау, үйірсектік, ... ... ... ... ... Мен білмейтін сөзді әдебиетке неге
енгізеді? деу озбырлық болар еді. ал, сол автордың сол кітабында кездесетін
«құдды», «төмпелер» (Дұрысы – ... ... ... - ... ...... ... жүр» (Дұрысы – лыпылдап жүр),
«құралпы» ...... ... ... ... ...
айқастырып), сөздерін қолдануын басқаға үлгі етуге болмайды.
Әрине, жазушы, журналист, басқа да ... ... ел ... ... ... ... ... орынды қолдансы, бір сәрі ғой,
тіпті жөн – ... жоқ ... ... қатты батады.
Қазіргі қазақты баяғы қазақ деу – қиянат. Ал, ... ... ... ... деу – ... ... ... заманда, құлазыған даланы тілегей
теңіз егінге бөлеген дәуірде мәдениеттің, өнер – ... ... ... ... осы ... ... ... жасдеуге болмайды. Әдеби
тіліміздің ... дәл орыс ... ... ... ... ... ол ... «жастықтан» шықты, әдеби тіліміз кемеліне келіп
шыңдалды. Оны енді қызғыштай қорғап, ыбырсық сөзден, тым – ... ... ... тым ... ... ... жазушылар тілі бай, соны сөздерді
көп қолданады екен десін дей ме, ... ... көп ... не ... өзгешелеу болсын деп, оны бұзып жазады. Мысалы, Ә. Нұрпейісов, Ж.
Тілеков жолдастардың ... ... ... көп кездеседі:
Қиын жақсы (өте жақсы), тәртіп беру (нұсқау беру), шаттауық ... ... ... (мақтау), өлеусіреп (өлімсіреп), керегіп ... ... ... ... ... (түгіл), жомалау (домалау),
жауырқан (көрпе) т.б.
Мұндағы бар критерий – ... ... ... М. ... де орыс тілінде
бар «шамат», «наять», «куди», «туди» - ... ... ... да ондайды
өзі де қолданбайтын, өзгелерді де ондайдан сақтандыратын. Ол: «Біз әрбір
губернияда, одан қала берді, ... ... ... ғана тән «говорлар»
мен сөздер бар. Бірақ әдебиетші ... ... ... ... ... жазу
керек», - дейді.
Сонымен қатар халық тілінде бар, әдеби тілге енуге ... ... ... ... ... ... «тұмар» тағып, оларды жұртқа құбыжық қылып
көрсетуден де сақтауға тиіспіз. Бұл ... ... С. ... «Сүдігер»,
«пұл»,
68
«там», «мұнай», «жермай», «шұбат», «ком»... сөздерін «диалектизм» деп
танып, ... ... ... ... ... дейтін. өзіміз жақсы білмейтін не
өзімізге ұнамсыз көрінген сөздерге бұлай қарауға болмайды.
Сөз ... ... білу үшін ... ... сөз ... ... ... Сөзді көп білген кісінің айтқаны да тартымды болмақ. ... ... сөз ... ұшан – ... ... мал шаруашылығына, әдет –
ғұрыпқа, отбасылық қарым – қатынасқа байланысты сөздер көп – ... ... ... ... ... ... көп ... кеңейіп, орыс тілінен көптеген термин сөздер еніп, оның ... ... Орыс ... В. ... ... бойынша өткен ғасырдың екінші
жартысында 200 мыңнан ... сөз ... Одан ... жерде орыс тілінің сөз
байлығы артпаса, кеміген жоқ. ... ... сөз ... ... дәл ... ... ... Дальдің сөздігі сияқты толық сөздік жасалған жоқ, қазақ
тілі сөздерінің ... ... жоқ. ... да, ... айтқанда, қазақ
тілінде 100 мыңнан артық сөз болу ... Бұл аз ... ... ... ... әр қырлы өміріміздің барлық әдеби мұқтаждығын өтеп келеді.
Қазақ тілінде сөйлейтін кісілердің ... қоры ... ... ... ... ... және ... интеллигенттер қазақ тілінің
сөздерін молынан пайдалануға ... ... ... ... ... тіл
өнеріне әуестігі күшті кісілердің сөз байлығы да мол болады. сөз білудің
екі түрі бар: ... өзі ... ... жиі қолданатын сөздері және өзі
білсе де, мағынасын түсінсе де, көп пайдаланбайтын сөздері. Адамның ... ... ... оның сөзді игеру мүмкіншілігі арта түседі. Әдетте
ел арасында көп болған, саяси, ғылыми әдебиеттегі, ... ... ... көп ... ... сөзді көп біледі.
Сөзді көп білуге де дарындылық, қабілет керек. Оқымыстылардың айтуына
қарағанда, қатардағы ... сөз ... 4-5 мың ... ... ... мен көрнекті қоғам қайраткерлерінің жиі қолданатын сөздері 15-
20 мыңдай ... ... ... болу үшін ... көп білу жеткіліксіз, ол сөздерді
жұмсай білу де керек. Сөзді ... білу үшін ... ... ... ... әдеби еместік қасиетін, еркін және тұрақты тіркестер
құрамына ену ... ... білу ... және ... Сөз – көркем әдебиет тұрғысынан алғанда, ... әсем ... ... ол – ... суреттің, образ жасаудың
сырлы бояуы. Оны жазушы таңдап, талғап пайдаланбаса, әдебиеттің эстетикалық
қасиеті, тәрбиелік әсері барынша солған, ... ... ... ... ... сөз ... мол, әр ... және таңдамалы болса екен деген
талаптар қойылады. Көркем шығарма тілі – жалпыға ... ... тілі ... ... ... ... ... да тілі, сондықтан оған ерекше
талғам ... – ақ. Бұл ... ... ... ... табу да қиын. Әрбір
суреткердің тілдегі сөз байлықтарын игере ... оның ішкі ... ... ... ... ... білмеген сөзді біреу біледі, бір сөзді әр ақын – жазушы
өзінше «үндеуі», түрлі – ... ... ... ... ... Демек,
қандай да бір сөз шеберлері болмасын, олардың әрқайсысы сөз ... ... сөз ... ... қағады. Соның өзінде жазушы жалпы
әдеби тіл нормаларынан ... ... саяқ ... ... ... ... ... тиісті емес.жазушының әрбір сөйлемі мақсатты ойға
сәйкес құралуға тиіс. Мақсатты ойды, оның үстіне, көрікті, ... етіп ... ... ... дәл тауып қолдану жеткіліксіз, сонымен қатар, ол
сөздердің қыбын тауып ... ... ... ... халыққа ортақ тілдің басқа да заңдылықтарын сақтап жазу керек болады.
Бұл ... ... ... ... ... ішінде көркем әдебиет тіліне де
қойылады. Көркем әдебиет ... ... ... өзіндік стильдері, өзіне
тән ерекше сөз қолдану заңдары болады. жазушы, ақын әдетте сөздердің табиғи
мүмкіншіліктерін ... ... көп ... ... ... ... кең түрде пайдаланумен қатар, ... ... ... ... ... ... тіркестер және мақал –
мәтелдер құрамында пайдаланады.
Көркем әдебиет үшін бұлар да жеткіліксіз. Көркем ... тән әр ... ... ... ... сөз ... шындап пайдалануға тиіс.
Олар: теңеу, эпитет, метафора, метонимия, ... ... ... ... ... әсірелеу (гипербола), т.б.
Көрікті ойдың көркем суретін салуға жұмсалатын амал - әрекеттің әр қилы
бедері, көркемдік кескені, эстетикалық әсері ... ... шегі жоқ. ... ... ... ... болса да, оның еңсесі қаншама биік, тарихы
ұзақ болғанымен, ... мол ... ... ... тауысуға,
біткен жері осы деп отыруға ... ... әр ... өзінше, түрлі
құрамда, әр түрлі ыңғайда, кейде бірін – бірі қайталап та қолдана береді.
Соның ішінде тек ... ... ... ... ... сөз ... жазғандары өнебойы гүл ... ... әсем ... ... ... ... ... сәнқойлық, сірескен «сымбаттылық»
ойқастаған нәрсіз ойнақылық, тілдің «табиғи» ... ... ... - бәрі де, ... ... жат ... Сөз ... сырты сұлу, іші қуыс мынандай сөйлемдерден без: «Шынайы ... ... ... ... ... ... ... ұшар шыңына
самғады». Бояуы баттиған «әсем» сөйлем құрауға әсіресе жас жазушылар үйір
келеді. Бір ... ... ... ... сол ... ... жоқ үрей
ұрлана кіріп, жанын тұтқындай бастағанда, алыстағы үміт ... ... ... ... ... де, ... бір өзіңіз айырылып қалған ... ... ... ... ... бөленер еді» (М. Сүндетов,
«Жұлдыз», №6, 1995, 40-бет). Неткен сұлу сөздер! Неткен бұлаң құйрық ... ... ... ... ... мына сөйлемді түсініп көріңізші: «Ол
бір әңгімені бастарда көзі ойнақшып ... ... ... ... ... – шіркей қыдырар едің. Әшекейі көп, бірақ
мағынасы бұлдыр мұндай «сұлу сөздер»
70
оқушыларын тез ... ... кез ... М. ... ... ... ... жоқ. Оның жөні жоқ. Және де, ... ... ... ... ... келедің – дейтін. Тілдегі ... ...... ... ... ... оның ... жылылығында және басқаға етер әсерінде.
Көркем әдебиет тілінің шеберлік сипатын ... ... ... ... екі ... ... болады: 1. Б е й н е л е у ... ... ... шындығын, құбылысты кісінің көз алдына елестететіндей етіп
суреттеу; 2. Ә с е р л е у ... – оның ... ... эмоциялық
сезіміне әсер ететіндей етіп көріктеу, Абайдың ... ... ... ... ... ыңқылдап, ... ...... ... шыбындап, ... ... ... ... ... ... етуге болады. Ал, Абайдың –
Қараңғы түнде тау ... ... жым – ... – сал ... ... ... Түн ... ... ... әрі ... әрі ... жатады. Мұнда қараңғы түндегі
тауды жанды затқатеңеп қалғытып, ұйықтатып, жым – жырт ... дел – ... түн ... ... қою ... әсем ... өрнегі жасалған.
«Қалауын тапса, қар жауар» дегендей, кестелей білсе, өмірлік, кім ... айта ... ... де ... сөз ... ... жай сөзден
көрікті, көркем сурет салуға болады. Оған бір мысал:
Сыр сандықты ашып ... ... ашар ... ... ... ... ... әні сыр ... ... ... қара, ... дос, ... ... ... ... ... ... сымда перне әуені, ... ... ... ... жыр ... ... ... қойманы.
(С. Сейфуллин)
Жүректі қозғайтын осы әсем жолдарда сөйлеу тілінен ерекше жаратылған сөз
жоқ, ... ... бәрі де – ... ... тән сыр, ... аш, қара, сым,
перне, сұлу, жыр айтар... дегендей жалпыға ортақ ... ... ... құрамының негізі, жоғарғыдай ... ... ... ... Сөз өнерінің шеберлері – ақын, жазушы, драматург,
очеркист, фельетонист – бәрі де ... ... ... ... ... бар ... ... пайдалану дәрежесі бірдей емес. Тек ірі ... ғана сөз ... ... ... мол ... олар ... ... бар сөздерді молынан пайдаланып қана қоймайды, сонымен қатар
өздерінің
71
шығармашылық әрекетінде жаңа сөз жасауы да, бар сөздерге қосымша ... ... ... икемділігін арттырып отыруы да мүмкін. ... ... ... – Абай ... ... ... Сәбит Мұқанов,
Жамбыл Жабаев, Ғабит Мүсрепов, Ғабиден Мұстафин ... ... бір ...... Жазушы айтпақ ойын дәл, анық
бере алмаса, не сөздерін оқушыларының ұғымына, тез түсінуіне ... ... ... қоятын болса, ондай жазушының шығармасы көп өмір сүре
алмайды. Айқындықтың ... - әр ... өз ... ... ... ... алдында ұшан – теңіз көп сөз тұрады, әрбір ойды айту
үшін, ... ... үшін он бес, ... сөз «мен мұндалап» тұрады.
Солардың қайсысын қолданғанда, сенің айтайын ... ойың ... ... шығады? Соларды таңдай, талғай білу ... ... ... ол сөздің орнына қолдануға болатын тілімізде басқа сөздің
жоқтығы ... ... ... ... ... ... ... біразы аузына бұрын түскен сөзді жаза салатыны ... ... ... ... ... ... кездестірді» дегенді
«оларды көзіктірді», «сиыр бұзаулайтын қора» демей, - «сиыр босанатын ... ... ... ... ... ... орнына – «жүзікті
шынтағына салды» («Теміртау») деген сияқтыларды кездестіруге болады. Бұлар
– білместіктен кеткен тіл ақаулығы емес, ... әр ... өз ... қолданбағандықтан туған өрескел қателер.
Немесе тым жақсы жазушылардың бірі Ахтанов жолдас «Дала ... ... «Екі ... арасы сынып, жарылып барып, қайта жалғасты». Бұл не? Бұл
– бояуы ... ... ... суреті сияқты бірдеңе. Сонда «дауысын
жырта айқайлап», «алас ... ... та емес пе?), - ... бітік көз», «оң қолында кішкене құм бар» (оң ... ... ... емес пе?) ... ... ... да тіл білмегендіктен емес,
қолындағы қаламды оңды – солды еркін ... ... ... ... ойға ... дөп ... өз орнын тауып дұрыс тіркеспесе,
ой түсініксіз болады, сөйлем қолбырап көріксіз болып тұрады. ... ... ... ... ... ... өзі бір ... қайта – қайта
жөндеп, өңдеп, қайта – қайта көшіреді ... Олай ... ... ... ... ... машинисткаға жатқа айтып, оларын сол ... ... да бар. ... жазушылардың шығармалары кейде бір қайнауы
ішінде болып кете ... ... ... ... ... жарқ етіп ... сөнген «Жанартау» солай болатын. Кезінде С. Мұқановтың «Жұмбақ
жалауы» да тіл ... ... ... шықты. Кейін автор оны
«Ботакөз» деген атпен қайта шығарарда, романның тілін ... ... ... ... болып «Қарағанды» («Қарағанды» үш рет шықты,
үшеуінде де баяғыдай) романы қайта өңделсе, мен ... ... ... ширатылмаған арқандай болбырап тұрған жолдарды автор көрер еді.
Шеберліктің бір амалы – аз сөзбен көп ... ... ... ... ... орын тар болсын да, ойың кең болсын». Бұл принципті сақтау үшін
72
сөйлемде бірде – бір ... ... сөз, ... ... ... ... ... керек. Бұған мысалды көп іздеудің керегі жоқ. ... ... ... де ... ... ... Солардың ішінде сөйлемді ықшам құрауға шебер жазушылардың бірі –
Ғ. Мүсрепов. Оның жазушылық өнерінен анық байқалатын нәрселер – ... Оның ... сөзі ... ... шегедей қатып түсіп жатады.
Жазушы сөйлемде артық сөз айтпайды, кейде бір сөзді бір сөйлемде екі ... ... ... ... мәні ... Мысалы: «Аяқ басса – ақ
болғаны, бір дәстүріне мұрындығым іліне ... Қала ... ... ... салты да басқа екен» (Қазақ солдаты, 31). Осындай сөз ... ... ... ... аралай көшеге шықсам, қаланың жүріп – тұру ... ... ... ... Қала халқының әдет – ғұрпы ... ... ... дер еді. ... білдіретін мағынасы бір болғанымен,
айтылу формасы, түсінігі, әсері бірдей емес. ... ой, ... ... сөйлемдегі сөздерді шашыратпай сығымдап қолдану арқылы жасалады.
Оған «Қазақ солдатынан» тағы бір мысал ... ... ... ... ... ... отырғандай, көзін, алысқа бір қадап алды
да, барынша мұнды, барынша сазды үнмен, әннің иығын ... мұң мен ... ... ... зармен айтты. Үңгіріміз үн қосқандай, Жайық
бойындағы бар бозторғай ... ... ... ... ... тіл ... жағынан үлгі алатын осындай
өнегелі ... бар. ... ... ... Сәбитке, Ғабиденге,
Тайырға еліктейтін, солардан үйренсем, үлгі ... ... жас ... көп.
Бірақ әдебиетке кейін келген ... көбі ... ... ... ... тек ... сөз саптау мәнеріне, жеке сөздерді жаттап
алуға бой ұрады... Сондай талантты жас жазушылардың бірі - ... ... Оның ... ... ... ... әңгімелерінің мазмұнына кір
келтіргіміз келмейді, бірақ тілінің тартымсыз, көркемдік ... ... ... тағы болмайды. Бір – екі мысал келтірейік:
1. «... оңға бұрылған егін арасындағы тақыр жолға түсті де, механизаторлар
қасына тура ... ... «Төл алу ... түн ... төрт ... қой қорасына келіп кету ... әдет ... ... ... ... жалбаң-жұлбаң қысқа түнде қырық бара бермей деген Жаңыл шешейдің
сөзіне кейіп қалатын.
«Болмайтын шаруаны болжыратпасаң екен, кемпір. («Елеке»).
Осы екі мысалда ... ... қате бар: ... ... деген
анықтауыш «егін» сөзінің алдында емес, «тақыр жолға» ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің басында тұруға тиіс. 2
... «... қой ... ... – кету аға ... әдет болып әбден –
ақ ... ... ... ... «қалыптасқан – ды» сөз мүлдем
артық, оны алып ... «қой ... ... – кету аға ... ... ... десе де ... бұлардан кейінгі диалогтар да жетісіп тұрған жоқ.
Тағы
73
бір мысал: «Ауыз үйден ... ... шыны ... ... ... енді ғана ... ... төсекте жоқ екен» («Шешілмеген түйін»).
Соңғы сөйлемде ... ... ... - Әйел ... жоқ екенін Мырқымбай
енді ғана аңғарды.
Осындай, олпы – солпы құралған ... ... ... ... ... сөздер, басы артық сөзі көп шұбалаңқы сөйлемдер ... ... ... Мұндайлар жазушының тіл мәдениеті төмен екенін
ғана көрсетеді.
Әрбір жазушыда тіл өрнегінің ... ... ... ... ... өсу,
жетілу жолдары болады. көркем әдебиет тілінің нәзіктігі көп ... ... бір ... ... ... ... яғни сөздерді өзара
жаңа мағыналық байланысқа түсіру шеберлігімен байланысты. Л. ... ... сөз ... өзі ... ... ... ... сөздерді
бірден дәл тауып, оларды ... ... ... ... ... бір ... тән ... сапаны басқа затқа телу арқылы сөз
кестелерін әшекейлеуге болады. ондайда ... ... ... ... Мысалы, «Асау Терек долданып, буырқанып, Тауды бұзып, жол ... ... ... ... ... ... ... (өзен) – сөзімен тіркестіріп
айту арқылы ол өзеннің көркем бейнесін көз алдына елестете қояды. ... ... ... сөзі ... асау ат, асау бие ... ... кездесетін болса,
көркем әдебиетте асау жел (Иса), асау қиял (Жамбыл), асау ... ... ... де ... ... ... бұл ... деп келетін өлең жолы, ең
алдымен, әдеби ... ... сөз ... өзгеше. Ол көркем әдебиет
тілінде ғана жарасымды. «Кеудемізге бұл ... ... ақын ... ... Ұлы Отан ... ... ... жауға деген ызалы үнін,
қаһарын айтып тұр. «Ну ағаштың арасында аппақ қала тұр. Томпиған ақ ... ... Бұл да ... «Дауыл өкіріп, дүниені көңлім ... ... ... ... әуен ... Сол ... оянған өлке, тулаған
толқын, жел ұлып дегендер көркем әдебиет үшін ... ... ... Жоғарғы сөздердің үйреншікті мағыналары дауыл
көтеріліп, оянған бала, ... тай, жел ... ... ... ... керек
етеді. Сол тұрғыдан өлке ояна ма, толқын тулайтын, ол ат па, жел ... ... ма? – ... ... тууы ... ... ... тілінің бір
ерекшелігі – онда жансызға жан бітіріп, бір заттың қасиетін басқа ... ... ... ... ... айта ... Ол ... тіркеспейтін сөздерді өзара тіркестіріп, образды ойдың сырлы
суретін салады. Бұған да ... ... ... ... ... ... жаңа ... топ құру үшін, «сөз қалауының» жарасымын дәл
табу үшін сөз өнерінің нәзік зергері болу ... Абай - ... ... көркем сөз тігісінің жатық болуына мейлінше ... ... ... ...... тең ... оған айттырған да көңіліне ... ... ... ... қазақ әдеби тілін қалыптастырудағы жасаған
бір жаңалығы әр алуан сөздерді және жеке грамматикалық ... ... ... түсіру арқылы олардың жұмсалу аясын кеңейтуінде. Оның
74
сөз қолданысында ... ... ... ... ... ...... әрбір сөздің мағыналық дәлдігінде, сөздердің айтайын деген
мақсатты оймен жымдас келіп, дөп түсіп ... Абай ... ... тың сөз, жаңғырып жаңа сөздер қатары жиі ... ... ... ... ... киімді, денелі, ақ сақалдық,
Соқыр, мылқау танымас тірі жанды
Үсті – басы ақ қырау, түсі ... жері ... ... ... алысы – үскірік, аяз бен қар,
Кәрі құдаң қыс келіп әлек салды...
Бұл өлеңнің әрбір жолында жаңа леп, жаңа ... ... ... ... бейнесін көз алдыңа елестетеді.
Абайдың өлеңдеріндегі жаңа сөздер жалпы халықтың сөз тудыру негізінде
жасалып отырылады. Абайдың мұндағы ... ...... ... ... ... өз тұсынан стильдік жаңа әр кіргізуінде, ... соны ... ... ... ... итеріп, ... ... ... ... мен асығын,
Көлеңке басын көтеріп, Көзі ... ... ... ... ... күннің қашығын.
Бұл өлең жолдарында, сырт қара,анда, оншалық керемет, бас шайқар жаңа
сөздер жоқ. ... жеке ... қай – ... ... да, ... ... ақынның сөз қалау өнері тамсана таңдай қақтырады.
Нақыштың сөз тіркестерін, орынды теңеу, әсерлеуді Ғ. ... ... ... көп ... ... ... ... «бұл тотияйын болыс»; «Өткір тілін жақыпқа салып – салып ... ... ... ... ... сөздің көркем шығармада қолдану
аясының кеңдігін, неше алуан мағыналық құбылысқа түсетіні аңғару қиын емес.
Көркем шығарма тілінің ... ... ... ... ... «сөз ... әдісімен, оның стильдік ерекшелігімен байланысты.
Дарынды сөз шеберлері жеке сөздің метафоралық ... ... ... стильдік қызметіне қарай сөз тіркесінің құрамын ... ... ... аяғын шалыс басқан;
Жерін тауып артқыға сөз болмай ма?
Жанымның ... ... ... ... жүрек сезген сөз,
75
Бар тамырды қуалар.
Бейне бір сол қазынаны бір жау ... кен ... ... қалмақ.
Суық ақыл жүрекке бұйрық жазып,
Осы бір өзі өзгеше жолға салмақ.
(Абай)
Жас жазушыларға ... тағы бір мін – сырт ... ... әдетте
сөздің шынайылығын ең алдымен оның басқа сөзбен, тұтас контекспен мағыналық
дәл байланысқа түсуінде ғой. Сөзді ... ... ... ... ... жадағайлыққа әкеп соқпақ.
Көркем әдебиет тіліне тән қасиет ең алдымен оның эстетикалыққызметінде.
Ал, көркем шығарма ... ... ... жазушының иделяқ жаңа
мазмұндау жоспарымен тығыз байланысты. Көркем әдебиетке тән сөз ... ... ... ... ... тақырыптық мақсатымен
қштасып жатады.
Ал, М. Горький өзінің «Проза туралы» деген мақаласында сөзге ... ... ... беру ... оның қолданылу аясын кеңіте түсу
үшін тілге ұқыптылықпен қарап және оны ... ... тұту ... ...... ... ... жасайтын өзгеше материал, - деген
болатын.
Қаншама ғасырлар бойында жасалған ауыз ... ... ... ... дәуірде дамыған көркем әдебиет болсын, қай – қайсысында да неше
алуан халықтық сөз ... ... сөз ... бар. ... сол ... түрлі халықтық тіл өрнегінен үздіксіз үйреніп отырғанда
ғана жасалмақ. Кейбір жас ақын – жазушылар оны ... ... ... ... ... – төбе ... іске ... арқасына теңелді.
Мұнда бүгін разъезд орнап бір,
Толықтыра түсіпті Отан картасын.
(С. Иманасов)
Бұлар – ... ... аз, ... жеке ... шумақтары. Олардың
сөз тігісінің олпы – солпылығы ... ең ... тіл ... мән ... ... ... Мұндағы негізгі олқылық –
сөздердің айтылмақ оймен қабыспай тұрғандығы. ... ... ... материалын, алуан түрлі өмірлік құбылыстарды көркемдік тұрғыда
қаншалықты іріктеп ала ... ... тіл ... осылармен де тығыз
байланысты. Л. Толстойдың шығарма тілінің көркемдік дәрежесі «жақсы оймен
ғана жақсы ... деуі осы ... ... ... ... жазушы өзінің
шығарма тілінің көркемдігіне қалай болса солай қарамасқа ... ... ... ... ... жасанды болып шығады. Ал, оқиға
нанымсыздығы, түрлі характерлер жасаудағы жасандылық оның тіл ... ... ... ... ... табиғилығының сақтамау салдары, айналып
келіп, тіл жасандылығына әкеп соғады.
Әдетте әдебиеттік ... ... ... ... үшін ... ... ұтымды нақыштар керек деседі. Бірақ күшті оқиғалар ... ... ...... характерлер, бейнелер жасаудың ғана
шарты емес, олар сондай – ақ ... тіл ... ... ... үшін де ... ... табиғилығы сөз тіркестеріндегі, сөйлемдердегі
грамматикалық үйлесім ең ... ... ... ойдың нақтылығымен, ойдың
бейнелілігімен байланысты. Кейбір жас ... ... ... ажарсыз сөз байланыстары, сәтсіз теңеулер туады. Мысалы,
Тұрсынзада Есімжановтың «Көктем кезі» деген ... ... ... бар:
Жанаттай жаратылыс көріктеніп,
Құйылды ағыл – тегіл арай бүгін.
Ақ бұлттар көп сырадай көбіктеніп,
Қасында қызып алып ... ... ... ой шашырандылығын Өкім Жайлауовтың мына өлең шумағынан ... ... алғы ... бастық қадам. . .
Өрілген гүл құшақта,
Шаттық күй тасқындаған.
(«Шәкірт ойы» өлеңдер жинағы)
Осы өлең шумақтарындағы сөз өрнектерінің, тіл ажарының ... ... ... ... ... ... Рас, ... шығарманың сөз
қорымен де тығыз байланысты.
Ақын, ойының осылай шашыраңқы шығуы, негізінде, екі нәрсені ескермеуден:
бірінші, айтылуға ... ... ... ... ... ... дәл сөз
таңдай білмеуден; екінші, бір сөзді басқа бір кез ... ... ... ... ... ішінде жеке сөздердің грамматикалық тұлғасын өзгертіп ... да бар. Енді ... ... - буын ... ... ... көздеп, қайткенде де әйтеуір ұйқас болсын деген ... ... ... ... ... зорлап жалғайды, мысалы:
77
Дала қандай тамаша, айхай дала!
Қаздар самғап барады қай – қайдаға.
(Еркеш ибраһим,
(Қарлығаш» өлеңдер жинағы).
Осы екі жол өлеңдегі қай – ... ... ... қай – ... ... ... болмайды. Бірақ, Еркеш сияқты «қай – қайдаға» ... ...... ... жасау, тілге зорлық жасаған жерде көркемдік болмайды.
Жалпы алғанда, көркем әдебиетте қолданылмайтын сөздер кемде – кем. Кейде,
ретіне ... ... ... сөздер де, диалектизмдер де, белгілі
кәсіппен, ғылымғ техникамен ... ... де ... ... ... ... – болса солай жұмсай бермей, саралап, талғап ... ... ... талғампаздығы ой елегінен өткізіп орынды жұмсау – ақын –
жазушының шеберлігімен байланысты. Мысалы, М. Әуезов ... ... ... ... ... «қыжырта» (шамасы «жақтырмай» деген ... ... ... ... ... ... мағынада болу керек)
сөздерін қолданыпты. (Кәніке)... қыжырта сөйлеп отыр. Абайды Жұман ішінен
қыжыртып отыр. Ол... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы сөздер өте орынды қолданылған сияқты.
Біздің қазақ ... ... ... әр ... ... ... өзіміз түсінбейтін сөздер болатынын моындауымыз керек.
Бір – екі мысал келтірейік: жазушы Б. Соқпақбаев «қаймана» (қалыс, бөгде)
сөзін қолданбай, оны «қайуана ... деп ... ... ... ... ... сөз, оның ... – бағдары. Соны жақсы білгендіктен, әлгі
автор романында ... ... деп ... ... ... ондай
сөздердің бәрін жатсынып диалектизм, жаргон деп ат ... ... таға ... ... ... ... жолатпауға тырысады. Біз ондай сыңар жақ ... ... ... ... ... ... әдебиетке ене берсе екен
дегенді қолдаймыз. ... ... ... ... ... ... ... тұруымыз керек.
Кейде жұмсалу аясы тар сөздерді де әдебиетке қолдануға тура келеді. Олар
- әсіресе, кәсіптік лексикалар. ... ... ол ... ... ететін
жеке кісілердің жайын бейнелейтін әдеби шығармаларды кәсіптік, техникалық
атаулардың, терминдердің біразы қолданылуға ... ... олар ... аз ... ... әсіресе диалогтарда, персонаждардың іс ... ... ... ... екенін көрсету үшін көбірек жұмсауға
болады. А. И. Ефимовтың ... ... ... ...... тау – ... ... туралы жазған шығармасында автор атынан арнаулы
терминдерді өте аз қолданған, онда да, ... ... ... түсініктер
беріп отырған.
Октябрьден бұрынғы кітаби тілге «тағам» ... ... ... ... ... ... (бейнет), «құбыла», «намаздыгер»,
сияқты сөздер тән ... онда араб – ... ... ... ... ... айтылып, солай жазылатын. Сол жаман әдеттен тіліміз
әлі ... жоқ. ... ... «мүмкін болғанынша» деудің орнына –
«мүмкін хадерінше», ... ... ... ... – «бағзы біреулер» деп
те жазады. Діншілерді, ескілікті ... ... ... ... өз ... олар да жарасымды емес.
Сөйтіп, көркем әдебиетте қолданылмайтын сөз жоқ, бірақ әрқайсысының орны
бар, ... жөні ... ... жаңа сөз ... ... ... ісінде, публицистикалық
әдебиетте көп орын алады. Ал, көркем әдебиетте жаңа ... ...... ... сөз ... ... кездесетін жаңа сөздердің
жандылығы сол автордың сөз қолдану стильдік ерекшелігімен ... көбі дәл осы ... ... ғана ... ... ... де, ... енбей, халыққа көп тарамай қалып та ... ... ... ... ... өлеңінде «серпастый», «молоткастый» деген
сөздерді орыс ... сөз ... ... соған әуендес етіп
қолданғандықтан, сол айтылған жерінде ерекше ... ... ... ... ... ... ол сөздер орыс әдеби тіліне еніп кеткен жоқ.
Сәкен «Күй ... ... ... ... дегендегідей етіп,
«сырласым» деген сөз ... С. ... ... ... ... – ғы ... ... «қымқыр» сөзіне – ма жалғап «қымқырма» деп
айтады.
Осы мақсатпен аттанған Сырбайдың жолшыбайғы сөзі ... мен ... ... болды. – Колхоз мүлкін, жүдә, қымқырманға салды. Бұлар - өз
орнында, дұрыс қолданылған сөздер.
Жаңғырған жаңа сөздерді ... М. ... ... ... ... ... «жұрт жым – жырттыққа ауысқанда», ... ... ... ... ... ... секілді кейбір ұнамсыз
тіркестерді елемегенде, ұлы ... М. ... сөз ... ... ... ... ... әуес көріп үйренеді. Шытырман, ... ... ... кең, шоқтығы биік, осы жайлар, көрікті ой ... ... ... ... ... мен сөз ... әдеби тілде жиі
кездеседі. Сонымен қатар, жазушының қазақ әдеби тілінде бар ... ... ... да ... ... көп. ... ... ескертпе, қорқақтай (қарап), озғындап (кетті).
Жазушылар тіліндегі осындай ... ... ... ... ... өңін жақсартуға қосары көп. Ондай сөздер әдетте қазақ
тілінің ішкі заңы негізінде, тілде бар ... сөз ... ... түсу ... жасалады. Сондықтан сөз ... ... ... ... ... ... болмайды.
Қазақ тілінде күлімсіреп, жетімсіреп, өлімсіреп, қансырап дегендей сөздер
бар. С. Шаймерденов солардың ізімен «туыссырап» деген жаңа сөз ... ... ... – туысқан іздеп. Бұл жаңа сөздер бірден әдеби
тілге еніп ... сол ... ... ... ... көркем әдебиетте де, аздап болса да, жаңа сөз ... ... ... Олар ... ... ... негізінде сәтті жасалған болса,
әдеби тіл ... да, ... ... ... сөз ... тіл стихиясына құл болмайды, ... ... ... ... ... жаңғырған сөз, соны сөз тіркестерін
жасайды.
2.6 Грамматикалық тәсілдерді
пайдалану өрнегі
Грамматикалық ... ... ... ... Адам ... ... мәселелер жайында баспасөз, радио, теледидар арқылы ой– пікірді
баяндағанда, алдымен айтатын ... ... ... көздейді. Оның ар
жағында ойдың белгілі мақсатқа лайық әрі әсерлі ... ... ойды ... әрі ... етіп айту үшін ... ... дәл тауып,
өз орында дұрыс пайдалану оңай міндет емес. Адам ойының ұшы – қиыры ... – ақ тіл ... да ұшан – ... Сол ... ... ... ... керекті тілдік материалдар мен грамматикалық тәсілдерді дұрыс
пайдалана білу үлкен шеберлікті керек етеді.
Грамматика мәселелерін екі түрлі ыңғайда ... ... ... ... ... мен заңдарын айқындау мақсатымен, екіншіден,
грамматикалық тұлғалар мен ... ... ... пайдаланғанда,
ойымыз дұрыс шығады деген тұрғыдан. Бұл екеуі өзара ... ... ...... соңғы – стилистика ғылымының үлесіне
берілуге тиіс.
Тіл мәдениетінің ... ... ... ... ұштасып
жататындықтан, бұл екеінің де арасында жақындық күшті. ... ... мен ... ... стильдік қызметтерін
айқындаудың керегі осы арада да бір байқалып қалады.
Әдетте стилистика ғылымы грамматикалық тұлғалар мен ... ... ... тіл ... ... ... Біз де ... алып, олардан басқа мәселелерді де тіл мәдениеті тұрғысынан ... ... ойын ... ... ...... Жеке ... арқылы біршама
аяқталған ойды білдіріп, оны екінші, үшінші... сөйлемдермен ... ... ... ... ойды жетер жеріне жеткізіп айтуға тиіспіз. Мұндайда ... ... ... қандай – қандай сөздерді пайдалану, ол сөздерді қай
тұлғада жұмсау, қай сөзді қай сөзбен байланыстыру, қалай байланыстыру ... ... ... ... ... білетін кісілер бұл сұрақтарға жауап іздемей – ақ ... ... ... ... ... да белгілі дағдысы, тіл мүмкіншіліг
жайында түсінігі, оқымай – ақ үйренген білімі ... оның ... ... ... ... түсініп, біліп пайдаланса, тіл жұмсауда қате –
кемшілік аз ...... ... ... ... ... ... барды дұрыс пайдалану.
Жазушы Зейін Шашкин марқұм «Роман және дәуір тынысы» деген мақаласында
(Қазақ әдебиеті» 20. XI. 1964) ... ... ... ... ... ... жоқ. Біз осындай құтылу әдісін іздеуіміз керек», деп
еді. Одан кейін «құрмалас, ... ... ... жаңа ... ... - ... – ді. Бұл ... тіліндегі күрделі етістіктер құрамының кейде
шұбалаңқы болатынын ұнатпағандық болар, бірақ бұл біздіңше ұшқары пікір.
Егер шақтық, модельдік, тағы ... ... ... ... ... тұр, еді, дейді тәрізді көмекші етістіктерден «құтылатын» ... ... ... ма? Жазушы роман жазып жатыр, жазушы ... ... ... бір ... екі роман жазып тастады сияқты сөйлемдердің
мағыналық айырмашылығын ... ... сол ... ... емес пе?
Бұлар тіліміздің ерекшелігі болса, олардан неге беземіз?
Тілдің грамматикалық құрылысы ... бойы ... ... ... ... оны өзгерте салу мүмкін емес, ол жеке кісілердің ... де. ... ... ... былай қойып, тілде барды дұрыс
қолданбаған сөйлем кездессе, оған тосырқап ... ... ғой. ... ... ... ... ... повесіндегі (Жұлдыз, №6, 1965) мына
сөйлемдерін алайықшы: «Апам сөйленіп жүр». ... биыл ... ... дұрысы – Апам сөйлеп жүр. Жиырмаға биыл күзде шығам емес пе? Ал,
мына сөйлемді мың рет оқы, бәрі бір, түк ... ... «Ол бір ... көз ... алдына отырғандарды арбап тілеулестікке шақыра шыбын
– шіркей қылдырар ... ... ... ... ... салып, «сындыруды», қырын
шығарып жонып өзгертуді ойламай, тілдегіні мәпелеп, ... ... ... ... керек. Сонымен қатар тіл ешқандай өзгеріске
ұшырамауға тиісті деп тағы айта ... ... ... ... жаңаны ойдан
шығару жолымен емес, тілде барды дамыту, қызметін кеңейту, керегінде ... жаңа сөз, жаңа ... жаңа ... енгізу жолымен болуға тиіс.
Қазақ тілінің құрмалас сөйлем жүйесі де бай. Мысалы, мезгілдік ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады:
1. Сені көргенде, Есен көз алдыма елестейді.
2. Сені көрген кезде, Есен көз алдыма елестейді.
3. Сені көрсем, Есен көз ... ... Сені ... мұң ... Есен көз алдыма елестейді.
5. Сені көрісімен, Есен көз алдыма елестейді.
6. Сені көрдім – ақ, Есен көз ... ... Сені ... ... Есен көз ... ... ... Сені енді көріп, Есен көз алдыма елестеп отыр.
9. Сені көрсем де, Есен көз алдыма елестей қалады...
Стилі жатық жазушы ... ... ... ... ... ... Не
болмаса, Есеннің келетінін кеше айтпап па едім? Деген ... ... ... орын ауыстырып айтып, оны құйқылжытып жұмсауға ... бір ... ... ... ... құрастыру арқылы істің әр
алуан кезендерін білдіреміз: келе бастады, келе жатыр, келіп қалды, келіп
болды, ... тұр, келе ... келе ... келе ... ... келіп
тұра алмадық т.б. Осылардыі бәрі бір емес қой. ... ... ... ... ... кісі ... керегіне жаратады, бұларсыз оның күні
жоқ.
Тіліміздің осылар тәрізді мол мүмкіншіліктерін дұрыс ... білу ... ... болу ... сөз. ... тілін жақсы білген, талғай білген кісі
ойына лайық тіл орамын таба алмай, «қиналған Жамбыл жері осы» ... ... ... және ... емес те ... тұлғалардың,
синтаксистік құрылыстардың тиімділердің пайдалана білуді үйретеді. Қазақ
тілі грамматика жүйесінің де стильдік мүмкіншіліктері мол.
Жақсы стилист болу – сөз ... болу ... сөз. ... жазуы жатық, тілі
бай стилист кісілер тілде барды, оның өте нәзік ... ... ... ... ... еткен стильдік қызметін шебер түсінеді.
Сөйтеді де тіл байлықтарын, әсіресе тілдің грамматикалық мүмкіншіліктерін
жақсы біліп, керегіне жаратып ... ... ... ... талабы, сезімі,
білігі мол жазушы ешуақытта «Ақ ат мінген қыз қойларды жамыратты», «Ол
белін ... ... ... ... ... түсі ақ болса да, қазақ «ақ ат»
демейді, «боз ат», «ақбоз ат» дейді, ... қой ... ... ... ... ... ... арқанмен буады. Не болмаса, қазіргі
қазақ тілінде бірыңғай бірнеше ... ... ... ... ... айтқысы келегн стилі жатық журналист
ешуақытта ... ... ... (бен, пен) ... соң жазбайды.
Мысалы: «Біздің заводтарымыз бен фабрикаларымыз және колхоз – совхоздарымыз
жылдан – жылға ... ... ... ... ... ... ... тіреліп», аяқталып қалғанын көрсетеді. Сондықтан
заводтарымыз және фабрикаларымыз бен ...... ... ... жазу ... қате ... ... бір әңгімесінде «Қарымсақты» келіні пештің... мұржасын ашып жүр
екен деп жазыпты. Бұл – ... ... өз ... ... ... ... ... мұржасын Қарымсақтың келіні ашып жүр екен» деп те жазуға
болады. мұнда пештің ... кім ашып ... баса ... ... бір ... ... ... – болмас, өте нәзік қосымша мағына
енгізу үшін де сөйлем мүшелерін, осылай, орын ауыстырып айтуда үлкен ... Ал әлгі ... ... ... ашып жүр екен Қарымсақтың келіні»
деуде пәлендей селт еткен ерекше ... ... ... жоқ. ... ... қате деп ... ... құрылыстың орнықты қалпын сақтап жазу да,
мағыналық, эмоциялық ... ... ... оны ... ... жазу ... ... сай бола береді. Ал, дұрысты бұзып айтуда ешқандай
мән болмаса, ондайлар ... қате ... ... ... ... біл: Грамматикалық тұлға дегеніміз –
сөздің құрылысы, сөзге жалғанатын қосымшалар. Қосымшалар сөзден сөз тудыру
үшін, сөз ... ... ... сөз бен ... ... ... ... да орнықтылары бар, әдеби ... ... ... ... ... ие болу ... әлі тұрақтамағандары бар. Мысалы,
осы күні барынша көп жұмсалатын қосымшаның бірі – лық \\ лік (- тық) ... - дық \\ ... ... ... тілде сараланған қызметі бола тұрса да, баспасөзде
оны ... ... қате ... ... үстінде Я. Феликсованың сөзінен... керемет ойшыл, өз ...... мүлт ... ... отыратын білімдарлық та аңғарылады»
(«Адам және химия», 68). Әдеби тілімізде «білімдарлық» деген сөз ...... не ... «Ертеңгілік» деген «утренник» (балалар
ертеңгілігі) ... ... ... жүр. «... ... ... ... ... бойындағы бей – жайлық еді» («Адам және химия», 151). Біз мұнда
жаңалықта ғана келдік ... ... - жаңа ғана ... Бұл ... жүйеге асыру керек (Радио, 5, IV). Дұрысы - Бұл істі асықпай іс
жүзіне асыру.
Ертеде, - лық, - ... ... ... ... ... ... ... сияқты азын – аулақ сөздің құрамында
айтылса, 1930 жылдардан ... оның сөз ... ... ... кеңейді:
әрі абстракты зат есім, әрі сын есім тудыратын аса өнімді қосымша болды:
мысалы: бостандық, ... ... ... ... ... ... шекаралық, социалистік (жарыс),
халықаралық ... ... ... жаңа ... саны көп – ақ. ... кейде «білімдарлық», «бей – жайлық», «сібірлік үйеңкі», ... ... ... ... ... ... біріншілік»
(республиканское первенство), «педагогтық», ... ... ... ... да ... ... ... мақтаныш етуге
болмайды. Әсіресе, - лық, - тық... қосымшасындағы екі ... ... ... – ақ. ... ... ... орысшаны қазақша дұрыс айта алмаудың,
сол сияқты мағынаны ... да ... ... ... ... ... мысалы, кеңес шахтерлері, партия комитеті дегендер ... ... ... ... ... жүр. Ал баспасөзде «городские
гости» дегенді «қала қонақтары» демей, «қалалық қонақтар», ... ... ... ... ... «қалалық сембілік» деп жазады.
Мұнда қандай принцип бар? Бара – бара ... ... ... ... «қазақтық халық», «қалалық тұрғын» демеске кім кепіл?
- сыз \\ - сіз – сын есім, кейде үстеу тудыратын ... ... кез ... есімге бірдей жалғана бермейді. Мысалы, есепсіз көп, ... ... ... ... көп ... ... ... орынды дейміз де,
асығыссыз
83
орынды демейміз. Сонда да баспа сөзде мынандай мысалдар кездеседі:
Бұл істі асығыссыз жүзеге асыру керек ...... не ... гер \\ - кер ... ... ... «саудагер», «іскер», «мұрагер»,
«айлакер» сияқты сөздер құрамында айтылады. Соңғы ... ... осы ... ... қолдану көбейді; мысалы:
Ертеңіне қылмысына мәз болған ... ... ... ... қарқ – қарқ ... (Ғ. Мүсрепов): Бірде Үбенбай жер ауып бара
жатқан саяси қылмыскерді қымызбен ... ... ... ... ... «қылмыскердің» дұрысы – қылмыстылар. Бір ... ... ... ...... ... ... 15-20 жылдан бері
оны «жұмысшы» деп жазып, солай айтатын болдық. Соған қарамастан ... ... ... деп жаза ... ... қай жұмыскерімен әңгімелессең де... Завод жұмыскерлері жиналды
(Ғ. Мүсрепов).
Ертде совет – ... - ... ... – «социалды» түрінде,
қолданылатын. Оны, мысалы, Сәбит Дөнентаевтың 20-30 жылдары жазғандарынан
көруге болады. Кейін жаңа сөз ... ... ... ... ... ... осы ... олар қалыптасып кетті. Әдеби тілдің
нормалану процесінде болатын осындай ... ... да ... ... сөз тудыру әрекеті әлі де бар (бұдан ... да бола ... ... тәжірибенің қонымды, ұтымды, әдеби тілге ... ... ... ... ... ... да, ... тілге енбейтіні де болады. Мысалы, «Қазақ
әдебиеті» газетігде ... ... ... ... ... әдеби
тілге еніп кетті де, «көрермен», «оқырман», «тыңдармандар» солармен бір
кезде пайда болғанымен ... ... тез ... ... ... да ... – текте бой көрсетіп қалады. Мұндай сөз жасаудың принципі – оқушы ... ...... көруші – смотритель, көрермен – ... деу ғой. Егер сол ... кете ... ... қостаушы, жазушы,
ойнаушы (исполнитель...) сияқты көптеген сөздердің аяғы ұсқынсыз – ман, ... ... еді де, жаңа сөз ... ... ... ... «Ұра берсе,
құдай да өледі» дегендей, айта берсе, «оқырман...» ... ... ... жүре – бара әдеби нормаға айналып кетуі мүмкін. Бірақ мен ол
үшін жерден жеті қоян тапқандай бола алмаймын. ... ... ... ол жаңа ... ... да аз ... ... келешекте солардың
ұсынысы қабыл болар. Қазір тіліне шешім, ... ... ... ... ... ... ... неге ешкім тосырқамады. Себебі –
олардың Іштей де, сырттай да басқа сөздермен ... ... ... ... ... ... ... қосымшалардың нормаға айналған түрлерін жағалмай, басқа
түрлерін орынсыз жалғап, қателесу жиі кездеседі. Мысалы:
Дәрменсіз жрек кезігу ... асға ... («қ. ... Дұрысы – кездесу.
Уәкіл оған түсініс беріп жатыр (Б. ... ...... ... ... ...... Жазда бұл жерде ыссы ... ...... Монографиялық еңбектердің жазылуы бізді қатты
сүйіндірді (Ә. Тәжібаев). Дұрысы – сүйсіндірді.
Таңғы ... дала ... күн ... ... ... (З. ... ...
таңертеңгі самал дала тосін күн узаққа (ұзақ күнге) желпіп тұрады.
Шешесі... ... ... ... да, ... ... жиенінің жанына келді.
(К. Оразалин). Дұрысы – шешесі ауыз бөлмеге шықты да, ... ... ... ... – шы \\ ші ... ... да бірізділік жоқ. Әсіресе орыс
тілінен ... ... ... футболист, комбайнер сияқтыларды
қазақша жұмсауда ала – құлалық күшті: қазақ баспасөзінде «тракторист» ... да, ... те, ... да, ... де, ... ... Бұл ... емес. Дұрысы қайсы екенін білу үшін әлгі
қосымшаның жұмсалуында бірізділік бар, жоқ ... білу ... Ист – ... ... ... – ақ ... тілінде сол орысша қалпында алынып
жүр. Мысалы: футурист, атеист, журналист, машинист, штангист, телефонист
(телефонистка), формалист. Осылардың ... ... ... ...... болып айтылады. Мұны көп көре ... ... ... ... ... ... болғаны дұрыс. бұлсыз да –
шы жұрнағының жұмсалатын жері көп (мысалы: малшы, балташы, темірші, ... ... ... ... ... ... қолданудың ырқына көніп
айтыла салып, әдеби тілге енбей қалып қоюы да ... ... ... Абай ... ... жым – жырт қана өткереді (М.
Әуезов). Балаға деген мейірменшілік Есімбекке мұны да ... ... (Б. ... ... үйретіндісімен нені мақұлда десе де,
тайынбайын деп тұрған... (Ғ. Мүсрепов).
Стильдік қателердің біразы бір жалғаудың ... ... ... ... ... - ... бер ... күнді асайын (Е. Кенебаев).
Дқрысы – күнге асайын. «Абай жасында молдаға ... ...... ... баласының бетін сүйді. Дұрысы – Рабиға баласының бетінен
сүйді.
Баспасөзде, әсіресе ... ... ... ... ... ... қате көп кездеседі. Қазақ тілінде көптігі былайша да аян
зат есімдерге көптік жалғауы жалғанбайды. Мысалы: бір қора қой ... ... ... ... ... барады. Естай мың саулықтан 1350 қозы алды. ... он ... отыз ... ... 40-50 ... деп ... ... «он
тракторлар», «отыз шақты ... «40-50 ... деп жазу ... Бұл, әрине, дұрыс емес. Әдебиеттен мысал келтірейік.
Совет экономикасы осы жылдары жоғары қарқындармен ... ... ... ... ... ... болар. Орыс тілінде жекеше
айтылмайтын, тек көпше тұлғада жұмсалатын да зат ... бар ғой. ... ... ... ... ... ... часов», «стоймости ножницы»
деп жазса, қазақша да ... ... ... ... деп жазу ... ... «пальто» сөзі септелмейді, қазақшада септеле береді, орыс
тілінде «род» категориясы бар, қазақ тілінде ол жоқ. ... әр ... ... ... да сақталуға тиіс.
Сөлекет тіркестер – сөз ұсқынын қашырады: Синтаксистік зерттеудің келелі
бір объектісі – сөз тіркестер. ... ... ...... ... ... бірі. Сөз тіркесін стилистикалық тұрғыдан
қарастырғанда, сөздер теңін тауып дұрыс тіркескен бе, жоқ па ... ... ... ... ... ... тұлғаларды дұрыс қолданбаудан да,
сөздердің синтаксистік тобын дұрыс құрай алмаудан да байқалып ... ... ... ... ... оның тіл ... әлі ... екенін көрсетеді. Дұрысында солай ма, әлде елусіз кемшіліктің зардабы
ма, әйтеуір, әсіресе, газет – журналды ... ... және ... ... бұл ... дегенді көп айтып, көп ... ... ... үшін ... ... ... үйеңкі» (Дұрысы – Сибирь ... ... ... ... – Ауызбен айтып жеткізуге болмайтын).
Бұлар бір сәрі ғой. Мына мысалдарда бұлардан да сорақы қатені көреміз:
Қолма – қол есіне алды. (Дұрысы – ... – қол ... не ... ... алды).
Мәселені түбірінен шешуді ұйғарды. Көмектесу үшін не ... ... ... ... ... қолға ұста («Жұлдыз»). Үміттен бас
тартпаймыз (ҚазАА).
Осындайды оқығанда, қынжылмасқа болмайды. Ау, мәселені ... ... ақ, ... ... ... десе, «не қажеттің ... ...... ... ... де ... десе, бірдеңесі кете ме?
«Өзіңді әрқашан қолға ... ... бас ... - ... не деген
сұмдық! Бұларды орыс тіліне дұрыс ... ... кісі ... анау – ... түсінбейбі де. Сондағы жазушының айтайын дегені - Өзіңе өзің ... не ... ... бол; «Үміттен бас тартпаймыз» - үмітімізді үзбейміз
дегендегісі ғой.
Осылай жазу, осылай сөйлеу соңғы кезде етек алып ... Тіл ... ... мұндай жаман әдетке бой ұрушылар кім үшін, қай ... ... да ... ... сияқты. Мына бір мысалдарды оқып көріңіздер:
Колхоз қойды электр агрегатымен ... ... ... ... ... ... үш жыл толмаған аурухана үйі ... ... ... қырқуды жүзеге асырды» дегеннің қазақшасы – қой қырықты ғой. Неге
солай жазбаймыз? Қазақ баяғыдан бері «айғырды үйірге ... «бие ... «бие ... ... ... еді ғой. Осыларды місе тұтпай, әлгі
«жүзеге асыруға» жанықұмарлар сол ойды ... ... ... жүр: «Бие
мен
86
айғырды шағылыстыруды іс жүзіне асырдық». Ал, қақпаның қаупі ... ... ... өз ... ... ... осы да қазақша болып
па? Автордың соңдағы ... ... -... ... ... рет қаупі
төнді,... енді шабуылды үдетті. Баспасөзде «іске қосылғанында», «одан әрі»
дегендер орысша «вступил в ... ... ... ... ... ... мысалдарда да солай. Көрінген жергеоларды ...... ... ... да ... етіп айтуға болмас па? «Іске ... ...... ... үй десе ... ... ... қазақ тіліне енген нәрлі сөздер мен сөз ... көп – ... ... ... ... ... жүруі орыс тілінің
игілікті әсері дегенге кір ... ... ... ... ... тілінің
стильдік өңін қашырып, айтайын ... ойды ... етіп ... ... ... белесінде» - «Өзім де ойлап едім», «Науады солай, сол
қатын бошалап жүрмесін деп жүгірдім ғой» дейді. «Бошалау» ... ... ... – да. Әйел ... ... ... деу керек қой. Мұны повестің
авторы білуге тиіс. Сонда да кейіпкерін әлгідей сөйлетуі тым өрескел.
Қазақ тіл ... ... ... қалаған ғалым, сол кезде тіл
мәдениетінің түйіткілді мәселелерінің жай-күйін орынды сөз етіп, ... сай ... мен ... ... ... ... ... тілдегі
жаңа сөздер, сөз тіркестері, сойлем құрылысы, сөз қолданысымыз туралы
жаңашылдық пен тіл бұзушылықты тура ... ... ... теориялық негізін
салғанын зерттеу жұмысын жазу барысында көз жеткіздік.
87
Қорытынды
Тіл мәдениетінің қазақ тіл білімінің бір ... ... ... ... М. Балақаев «Тіл мәдениетінің теориялық негізін қалаушы»
тақырыбындағы магистрлік бітіру жұмысын жазу, зерттеу барысында кең ... «Тіл ... ... ... ... ... ... Көтерген
мәселелері қандай? Тіл мәдениетінің даму тарихындағы ... ... жолы ... ... деген сауалдарға жауап берілді.
Тіл мәдениеті лингвистикалық пән ретінде әдеби тіл ... ... ... ... ... мен типтері және оларға тән нормалар
ғылыми негізде объективті баға беруді көздейді.
Тіл мәдениетінің ... пән ... ... ... мен ... Ол ... ... дәстүрлі нормаларының бұзылмауын, ұлттық әдеби тілдің
функционалдық стильдік қызметінің жоғары деңгейге ... ... ... сөз ... ... ... ... көздейді. Тілдегі алуан
түрлі жаңалықтарды тіркеп, олардың тілдік жүйеге сай ... ... даму ... ... бағыттарды анықтау тіл мәдениеті пәнінің
мақсаты мен ... ... ... ... пән ... ... ... тұсы тілдік норма
болғандықтан, осыған байланысты зерттеуіміздің алғашқы тарауында ... сөз ... ... мен ... ... ... ... баспасөз бетінде жарияланған ғылыми мақалалары мен
ой-пікірлерінде ... ... ... ... ... ол ... ... теориялануының негізі болатын. Ал Мәулен ... ... ... ... ... ... пән ... мақсат,
міндеттерін айқындай отырып жүйелі теориялық негізін қалады.
«Тіл мәдениеті деген ұғым ... ... ... ... ... ... кемелдену, ширау, жүйелену дәрежесінің
қандай екенін ... ... ... ... тіл ... үлгілері, сауаттылық, айқын ойлылық, ізеттілік... тіл мәдениеті
дегенге енеді,»- деп ой ... ... ... тіл және ... ... тарихы,
даму арналары туралы сөз қозғай отырып, әдеби тілдің ... ... ... Тілдік нормны лексикалық норма, орфоэпиялық және
орфографиялық ... ... ... деп ... ... ... мәдениетін лектор мен үгітшілерге қойылатын
талаптарды анықтай отырып, таза сөйлеу, жазғанды дұрыс оқу, ... ... ... ... ... туралы теориялық негіздеме жасайды.
Сөз қолдану мәдеиетінің негізгі принциптерін белгілей отырып, сөз
қолданудағы стильдік ... ... ... ... қоқырсық
және блапыт сөздер туралы да сөз ... ... ... ... мен ... және синтаксистік тұлғалардың орны
туралы ғалым ... ... ... мәдениетінің қоғам талабына сай өзгеріп, дамып отыруы заңды
құбылыс. Ал ол өзгерісті ... алып ... ... ... ... жүріп отырады». Бір кездері тіл мәдениетінің күрделі мәселелерінің
бірі болған диалект ... ... ... ... ... ... тілдің
әдеби нормалануы барысында өз шешімдерін тауып, олар туралы мәселелер
бүгінгі таңда ... ... ... принциптерге сүйенуі де тілдегі біраз
түйткілдерді ... ... сөз ... ала – ... ... ... жазу барысында
байқалған мәселелердің бірі қоғам өзгерген тұста қоғамдық сана да өзгереді.
Қоғамдық ... ... ... ... ... көрініс табады да,
белгілі бір тілдек тұлғалардың белсенділігі артып, тілдегі актив қолданысқа
ие болады. Мысалы: жұмысшы, тап, ... ... ... ... ... т.б. ... ол ... бір кездері тілдегі неологизмдер
немесе жаңа мағынаны үстемеленген сөз болсын қоғам өзгеріп, ... өте ... да ... ... яғни архайзмдердің қатарын толықтырып қолданыстан
шығып қалатыны белгілі болды.
Тіл мәдениетінің бүгінгі мәселелерінің бірі ол орфоэпиялық ... ... Тіл ... әдеби нормалау негізінде кезінде ... ... ... келгені белгілі. Осының салдарынан ... ... ... ... ғана тән ... бойы қалыптасқан орфоэпиялық
нормалары жиі бұзылатын ... ... ... : ... ... тек бірінші буында ғана сақталуы, екінші, үшінші ... тек ... ... ғана айтылып, практикалық тұрғыда
қолданылмауы тіл мәдениетінің ... ... бұзу ... ... ... ... тілдің орфоэпиялық нормасын сақтаудың мәдени - әлеуметтік мәні
айрықша. Өйткені норма тілді тұтынушылардың басын біріктіреді. ... ... ... ... ... сөйлесе, сөзді ұғыну қиынға
түсіп, коммуникацияның ойдағыдай өтуіне нұқсан ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз әсер
етеді.
Әдеби тілдің ауызша нормасы қазақ тілінің дыбыстық жүйесін таяныш
етеді. ... ... ... дыбыс жүйесіндегіәр алуан варианттардың едәуір
бөлігі тіл жұмсау тәжірибесінде халық тілінің сөз ... ... ... ... ... кездегі ақын, жыраулар, билер
тәрізді ауызша сөз ... ... ... ... ... ... радио, телевизия хабарларының рөлі айрықша болды. Солар
арқылы қалыптасқан үлгілер әдеби тілдің ауызша ... деп ... ... ... ... ... ... телехабар арналарының
кеңеюі, сахна өнерінің дамуы, шаршытоп алдындағы сөздің жаңа ... ... ... ... аудитория алдындағы сөздің әлеуметтік мәнінің
жоғарылай түсуі ауызша ... ... ... бекіп, саралануына
ықпал еткен маңызды фактор болды.
89
Әдеби тілдің орфоэпиялық нормасына байланысты қиындықтың бірі жазу
тәртібімен ... ... ... ... ... тән жүйесі бар да ауызша
сөздің өзіне тән жүйесі бар. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ауызша сөзге тән кодқа көшіре білу қажет. Жазғанды оқу дегеніміз
жазба кодты ауызша кодқа көшіру. Дыбысталған сөзбен ... ... ... ... – дәл сәйкес келмейді. Жазу – сызу тарихында ауызша ... ... ... ... тепе – тең ... жүйесі болған емес. Тіпті
ондай жазба жүйенің қажеті жоқ. ... ... ... ... материалдық
элементтері «қағаз сыртында» қалып қояды да мағынаға қызмет ететіндері ғана
ескерілді. Ал ... ... ... ... ... қалып қойған
материалдық элементтнр қайтадан қалпына келтірілуге тиіс. Олай ... ... ... ... ... бұзылып, кедір – бұдыры көбейеді.
Жазба кодты ауызшаға дұрыс ауыстыру немесе керісінше, ауызша сөзді
жазба кодқа ... ... ... ... ... болады.
Қорыта келгенде халықтың рухани, мәдени құндылықтардың дені тілде,
тілдің лексика-фразеологиялық, паремологиялық ... ... ... ... ... ... ұлттың тағдыры сол құндылқтарды
сақтауда. Сақтап қана қоймай, оларды ... сай ... ... отыруымыз қажет.
Қазақ халқында қайырымдылық, инабаттылық, ізгілік, жанашырлық, обал,
сауап, ... ... ... т.б. ... – этикалық
категорияларға қатысты іргелі ұғымдар өзінің ... ... ... тиіс. Олар қай кезде болмасын рухаи жақтан қайта тілеуге, моральдық
қағидаларымызды дамытуға аса қажетті құндылықтар.
Лингвоэкология тілдің дамуының объективті ... ... ... ... ... қауіп жөнінде қоғамға дабыл қағып, ... ... ... ... ... етіп отырған тілдік орта қамқорлыққа
алынып қорғауға тиіс.
90
ҚАЗАҚ ТІЛ МӘДЕНИЕТІНІҢ ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Сыздықов Ж. «Тіл қотырынан». ... жас, 1934, 4 ... ... ... Е. ... ... тілі және ... кестесіндегі шатақтар
туралы». Лениншіл жас, 1935, 18 май, №75
3. «Шұбалаң сөйлем, қотыр тіл». Социалистік Қазақста, 1939, 5 январь, ... ... ... ... ... ... ... 1939, 14 январь, №11
5. Көшімбаев А. «Тіл мәдениеті туралы». Лениншіл жас, 1946, 14 ... ... ... ... тіл». Социалистік Қазақста, 1946, 9 июнь, №115
7. «Орынсыз сөз, түсініксіз сөйлемдер». Екпінді құрылыс, 1947, №112
8. Мұстафин Ғ. «Ой мен ... ... ... 1948, 27 ... ... Сәрсекеев «Әдеби тілдің таза болуы үшін күресейік». ... ... 26 ... №12
10. Кеңесбаев І.К. «Тіл мәдениеті арта түссін». Социалистік Қазақстан,
1954, 3 сентябрь, №208
11. ... Қ. ... және тіл ... ... ... 1954, ... ... Әпешұлы Р. «Шырықты бұзған шұбар тіл». Шинжаң әдебиеті – искусствосы.
1957. №1
13. Оразымбетова С. «Сөз мәдениеті ... ... ... Социалистік
Қазақстан, 1957, 17 февраль, №34
14. Құрысжанов Ә. «Оқушылардың тіл ... ... ... ... ... 1958, 29 май, ... ... С. «Өнер алды қызыл тіл», Лениншіл жас, 1960, 20 ... ... С. ... тіл ... ... ... пікір». Қазақстан
мектебі, 1964, №9, б.89-93
17. Неталиева Қ. «Тіл ... ... Қаз ССР ... ... 1965, №12, ... Балақаев М.Б. «Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері». Алматы, 1965, б.
186
19. Рахметуллина Ә. «Жалпы халықтық тіл және ... ... 1965, ... ... Ш. ... ... Лениншіл жас, 1965, 7 январь, №4
21. Балақаев М.Б. «Жастардың тіл мәдениеті туралы». Лениншіл жас. ... ... ... ... Б. ... ... ... жас, 1965,23 январь,
№15
23. Сатыбалдиев Ә. «Тіл шұбарлығы неден?». Қ.; Сатыбалдиев Ә. ... ... 1965, ... ... М. «Тіл ... ... керек». Социалистік Қазақстан,
1965, 2 апрель, №77
91
25. Әміров Р. «Тіл ... ... ... ... ... 1966, №12, б. ... ... М. «Сөз суреті». Қазақстан мұғалімі, 1966, 19 май, №21
27. Неталиева Қ. «Тіл ... ... ... ... ... 1966, ... №213
28. Хасанов Б. «Қазақ тілі мәдениеті туралы». Алматы, 1967, 30б.
29. Неталиева Қ. «Орфоэпия нормалары – тіл мәдениетінің бір ... ... және ... 1968, б. ... ... Б. «Тіл ... ... - баршаға ортақ іс». Орал өңірі,
1968, 22октябрь, №210
31. Қордабаев Т. «Тіл ... ... ... ... 1968, 10
августь, №33
32. Неталиева Қ. «Тіл мәдениеті ... ... жас, 1968, 20 ... Балақаев М.Б. «Баспасөздің тіл мәдениеті. Социалистік Қазақстан, 1968,
17 сентябрь
34. «Мәселе баспасөздегі тіл мәдениеті туралы». ... ... 1968, ... №193 ... ... И. «Тіл мәдениетінің келелі міндеттері». Комунизм таңы, 1968,
19 октябрь, №206
36. Омаров Б. «Тіл ... ... ... ... Семей таңы, 1968, 22
октябрь, №212
37. Қордабаев Т. «Шындыққа жүгінейік». Қазақ әдебиеті, 1968, 2 ноябрь, ... ... Ы. ... ... ... ... ... 1968, 2 ноябврь, №45
39. Тұрғанбаева Б. «Тіл заңдылықтарын сақтай ... ... ... ... ... ... Қантаева Р. «Тіл мәдениеті туралы». Қазақстан ... 1968, ... ... Ұйықбаев И. «Тіл мәдениетінің маңызды мәселесі». Орал өңірі, 1968, 14
ноябрь, №226
42. Ұйықбаев И. «Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері». Семей ... 1968, ... №226; 14 ... ... ... Х. «Тіл ... ... Орталық Қазақстан, 1968, 29
ноябрь, №278
44. Шәменов К. «Тіл мәдениеті тілден ... ... ... 4 ... ... ... А. «Халық қазынасын қастерлеуіміз керек». Қазақ әдебиеті,
1968, 8 декабрь, №50
46. Омарова М. «Көкейде ... көп ... ... туы, 1968, 10 ... (Тіл ... туралы)
47. Қоңыратбаев Ә. «Тіл нормалары жөнінде». Қазақстан мұғалімі, 1968, ... ... ... С. «Тіл ... және ... Қазақстан мұғалімі, 1968,
12 декабрь, №50
92
49. «Әркімнің бір ойы бар». ... ... 1968, 14 ... ... ... Р. ... ... бүгінгі талабы». Социалистік Қазақстан,
1968, 15 декабрь, №291
51. ... А. «Тіл ... ... ... ... ... 1968, 17 ... №292
52. «Келелі кеңес». Қазақ әдебиеті, 1968, 21 декабрь, №52
53. Әміров Р., Жұбанов Е. «Тіл ... және ... ... ССр ... ... 1969, №2, б. ... Ұйықбаев И. «Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері». Алматы, 1969, 24б.
55. Хасанов Б. «Тіл ... ... ... ... 1969, №1, б.156-
159
56. Мүсірепов Ғ. Кеңесбаев І. «Сөз талғамы - ... ой ... ... 1969, 19 январь, №16
57. Шәкеев Н. «Сөз ... ... ... ... 1969, 28
февраль, №50
58. «Шым – шытырық сөйлемдер». Социалистік Қазақстан, 1969, 5 сентябрь
59. ... И. «Тіл ... ... ... ... 1970, ... Балақаев М. «Қазақ тілінің мәдениеті». Алматы, 1971, 152 ... ... Б. ... тіл ... ... ... 1972, ... Серікқалиев З. «Тіл өнері дертпен тең». Жұлдыз, 1972, №5, б.194-204
63. Сауқымов Қ. «Тіл ... – ой ... ... және ... 1973,
№6, б.20
64. Балақаев М.Б. «Ана тілінің құдіреті. Мәдениет және тұрмыс. 1973, №5,
б. ... ... Қ. «Тіл – ... ... Мәдениет және тұрмыс 1974, №3, б.13
66. Сыздықова Р.Ғ. ... ... ... ... ... үгітшісі,
1974, №21, б.46-48
67. Сыздықова Р.Ғ. «Дұрыс сөйлеу мәдениеті». ... ... ... б. ... ... Б. «Тіл ... Мәдениет және тұрмыс, 1974, №5, б.16
69. Есенов Қ. «Ұстаз ... ... ... 1974, 1 ... ... ... М. «Шұбар сөз – шұбалаңқы ой салады». Қазақ әдебиеті, 1974,
15 февраль, №7
71. Тұңғышбаев Қ. «Тіл мәдениеті». Орталық Қазақстан, 1974, 26 ... ... №281; ... туы, 1974, 1 ... ... М. «Тіл ... туралы бірер сөз». «Қазақ ССР Ғылыми
академиясының Хабарлары. Тіл - әдебиет сериясы», 1975, №3 (7) б. ... ... М.Б. «Тіл ... ата – ана ... ... мектебі.
1975, №2, б. 31-35
93
74. Тұңғышбаев Қ. «Тіл мәдениеті». Қазақстан ауыл шаруашылығы, 1975, №9,
б.46-47
75. Серғалиев М. ... сөз – ... ... ... 1975, ... ... Ә. ... сөз қоймасы». Ара. 1975, №1, б. 11
77. Тұңғышбаев Қ. ... мен ... тіл ... ... ... 1975, 14 январь
78. Тұңғышбаев Қ. «Тіл мәдениеті туралы». Коммунизм нұры, 1975, 28 март
79. Сәкиев Ш. «Сараланған сөз – ... ... ... ... 1975,
3 октябрь
80. Қожакеев Т. «Мерзімді баспасөздің тілі және стилі жөнінде». ... ... 1976, б. ... ... М. «Ана тілі – ... құшақ анамыз». Алматы, 1976, б.216-222
82. Балақаев М. Б. «Әдеби тілдің мәдениеті туралы». Алматы, 1976, ... ... І.К. «Тіл ... ... сөз» ... 1976, б. 3-8
84. Қайдаров Ә. «Орыс тілі және тіл мәдениеті». Алматы, 1976, б. 21-27
85. Төреқұлов Н. «Нақыл сөз – ... ... ... 1976, б.120-126
86. Ермеков Т. «Кейбір оқулықтар тіл мәдениетін сөз ... ... ... 90-94
87. «Өрелі өнер» (Тіл мәдениеті туралы). Мақалалар жинағы. ... ... ... ... Ф. ... сөз, ... ұйқас». Қазақ әдебиеті, 1976, 20 август
89. Оңдасынов Н. ... да тіл ... ... ... ... ... ... Әміров Р. «Сөз мәдениеті». Қазақстан мектебі, 1977, №12, б.84-89
91. «Тіл мәдениеті». Қазақ Совет Энциклопедиясы, 11 том, ... ... ... ... ... Ә. ... ... біл». Лениншіл жас. 1977, 26 март
93. Сейдімбеков А. «Тіл – халық қазынасы». Социалистік Қазақстан, 1977,
17 май
94. ... ... ... ... ... 1977, июнь, №11
95. Бақбергенов С. (Т...т...тылсым». Қазақ әдебиеті, 1977, 29 июль
96. ... М. ... ... сөз жетім...». Қазақ әдебиеті, 1977, 28
октябрь
97. Қоңыров Т. ... ... ... ... Сөз өнері, Алматы, 1978,
б. 96-104
98. Әміров Р. «Тіл мәдениеті мен ... ... ... ... ... 1978, ... Жүнісбеков Ә. «Аурудың алдын алмаса...» Алматы, 1978, б. ... ... М. ... ... ... қызметі».
Алматы, 1978, б. 50-55
101. Балақаев М.Б. «Тілдік норма және поэтикалық ... ... б. ... Сыздықова Р. «Сөзді орнымен қолдана білсек». Алматы, 1978, б.78-90
103. Айтбаев Ө. «Мақал – ... ... бен ... Алматы, 1978, б.90-98
104. Әбілқасымов Б. «Көнергенге көп әус болмасақ...». Алматы, 1978, ... ... Ш. «Тіл ... көтеруде орфографиялық сөздіктің ролі».
Алматы, 1978, б. 130-136
106. Манасбаев Б. ... ... ... Сөз ... ... ... Балақаев М.Б. «Таңдау, талғау, таразылау». Қазақ әдебиеті. 1978, 30
июнь
108. Мүсірепов Ғ. ... ат ... ... ... Қазақстан,
1979, 28 ноябрь
109. Неталиев Қ. «Сөз қолдану нормалары жайында». Сөз өнері, Алматы, 1978,
б. 29-37
110. Жарықбаев К. «Тіл ... ... ... ... ... 1980, №5, ... ... Ә. «Тіл бұзаризмге» қақпаны жапқанабзал. Қазақ әдебиеті,
1980, 11 июль
112. ... Б. ... ... бастауы». Қазақ әдебиеті. 1981, 27 март
113. Балақаев М.Б., Уәлиев Н. «Көркемдік кілті». Қазақ әдебиеті. 1981. ... ... А. ... да ... мен варианттылық жөнінде». Қазақстан
мектебі. 1981. №8. б. 77-79
115. Қордабаев Т. «Тілдік норма». Қазақстан ... 1981, 16 ... ... М. «Тіл бұзу ... ... ... әдебиеті, 1981. 11
декабрь
117. Уәлиев Н. «Сөз талғамы – көркем тіл ... ... ... ... Айтбаев Ө. «Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері». ... ... №11, б. ... ... М. «Тілдегі түйткілдер». Қазақ әдебиеті. 1982, 12 февраль
120. Болғанбаев Ә. «Тілдегі ... ... ... ... әдебиеті.
1982, 5 март
121. Маманов Ы. «Әркім өзінше тон пішкенде». Қазақ әдебиеті. 1982, 4 июнь
122. Сыздықова Р. ... ... ... ... ... жас. 1982,
6 август
123. Уәлиев Н. «Тіл ... мен сөз ... ... ... 1982, ... ... Қ. « ... альманағының тіл мәдениеті». Жазушы және сөз
мәдениеті. Алматы. 1983, б.56-69
125. Сыздықова Р. «Сөз сазы». ... 1983, 76 ... ... Б. «Түгел сөздің түбі бір». Жұлдыз 1983. №12, б.148-152
127. Есенов Қ. «Тіл – ой ... ... және ... 1983, №3, б. ... ... М. «Сөз өнерінің өрісі». Қазақстан әйелдері. 1983, №5, б. 21
129. Балақаев М. «Тіл ... ... және ... Әдеби сын. Оныншы кітап.
Алматы. 1984, б. 232-235, 246-247
130. Балақаев М. «Әдеби тіл және ... ... ... және сөз
мәдениеті. Алматы, 1983, б. 6-23
131. Сыздықова Р. «Сөз ... және ... ... ... және ... ... 1983 б.24-42
132. Балақаев М. «Қазақ әдеби тілі және оның нормалары». Алматы, 1984, б.
184
133. Балақаев М. «Тіл ... ... ... ... Лениншіл жас. 1984. 23
март
134. Сағындықов Қ. «Тіл мәдениеті туралы». Қазақ әдебиеті. 1984, 4 май
135. Сыздықова Р. ... ... және сөз ... ... ... 1984, ... Нұржекеев Б. «Тіл заңдылықтарын сақтайық». Қазақ әдебиеті, 1984, 12
октябрь
137. «Қуаты күшті ... ... ... ... 1984, 14 ... ... Р. «Тіл және оның ... Білім және еңбек. 1985, №3,
б.38-39
139. Баянбаева Б. «Тіл шұбарлығы – ой жұтаңдығы». ... ... №11, б. ... ... Н. «Тіл шұбарлығы – ой жұтаңдығы». Қазақстан әйелдері. 1985.
№11, б. ... ... Е. «Бір ... ... мен ... ... әдебиеті.
1985. 21 маусым
142. Сыздықова Р.Ғ. «Тіл ... ... ... 1985, ... ... шілде. №13 (соңы)
143. Сыздықова Р.Ғ. «Бүгінгі көркем проза тілі және әдеби норма». Өнер алды-
қызыл тіл. Алматы, 1986. б.80-97
144. Қарақұлов М. «Тіл ... ... ... ... ... 1986, ... ... Р. «Шығарма және тіл мәдениеті». Қазақ әдебиеті. 1986, ... ... М. ... ... «Ұсақ – түйектер» Қазақ әдебиеті.
1986. 30 мамыр (тіл мәднениеті туралы)
147. «Қарғалары қарқылдап». Қазақ әдебиеті.1985. 26 ... ... М.Б. ... ... ... ... М.Б. Балақаев. Казахский
литературный язык. Алма – ата. 1987. б.32-38
149. Балақаев М.Б. ... ... ... ». М.Б. ... ... ... Алма – ата. 1987. б. ... Балақаев М.Б. «Тіл мәдениетін дамытуға қойылатын талаптар». ». М.Б.
Балақаев. Казахский литературный язык. Алма – ата. 1987. б. ... ... М.Б. ... ... және ... фразеологизмдер». ». М.Б.
Балақаев. Казахский литературный язык. Алма – ата. 1987. б. 251-262
96
152. М. Әуезов «Тіл туралы». Қазақ әдебиеті. 1987. 4 ... ... М. ... күнделігі». Жұлдыз, 1988. №1. б. 155-168
154. Қосанов С. «Тіл ... сөз ... ... 1988, 7 ... ... М.Б. «Тіл ... және қазақ тілін оқыту». Алматы, 1989. б.
96
97

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 126 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтын адам10 бет
Шарль де голль7 бет
Ұлттық поэзиядағы Ұлы Отан соғысы тақырыбы (Қ.Аманжолов, С.Мәуленов туындылары бойынша)84 бет
Абай - ұлттық әдеби тілдің негізін қалаушы10 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімінің негізін қалаушы18 бет
Бахай ілімінің негізін қалаушы – «Баб» лақап атымен танымал Сейид Әли Мұхаммед19 бет
Дәстүрлі қазақ мәдениетінің тарихы17 бет
Жапонияның дәстүрлі мәдениетінің ерекшеліктері және модернизация мен вестернизация үрдістері103 бет
Жастар мәдениетінің ұлттық құндылықтары және оны дамыту бағыттары103 бет
Жаңа дәуірдегі философияның негізін қалаушылар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь