Қазақстан Республикасының коммерциялық банктеріндегі қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1 Қазақстан Республикасы коммерциялық банктерінің төлем айналымында қолма.қолсыз есеп айырысу операцияларын ұйымдастырудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.1 Коммерциялық банктердің қолма.қолсыз есеп айырысу ерекшеліктері мен нысандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2 Қолма.қолсыз есеп айырысу түрлерінің коммерциялық банктерде жүргізілу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2 Қазақстан Республикасында қолма.қолсыз есеп айырысу нысандарына талдау жасау («Қазақстан Халық банкі» АҚ тәжірибесі негізінде) ... ... ... ...29
2.1 Қазіргі кезде еліміздің қолма.қолсыз есеп айырысу жүйесіне талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2 «Қазақстан Халық Банкі» АҚ.ның тәжірибесі негізінде қолма.қолсыз есеп айырысудың нысандары мен түрлерінің дамуына талдау жасау ... ... ... ... ... ...45
3 Қазіргі кездегі қолма.қолсыз есеп айырысу жүйесінің жетілдіру жолдары мен даму болашағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
3.1 Нарықтық қатынастар жағдайында қолма.қолсыз есеп айырысуды жүзеге асырудың бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
3.2 Қазақстан Республикасында қолма.қолсыз есеп айырысу жүйесінің жүзеге асу мәселелері мен оны шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .74
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .81
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .83
Қосымшалар
Банктер - нарықтық құрылым жүйесінің орталық тізбегінің бірі болып табылады. Олардың қызметінің дамуы - нақты нарықтық механизмді құрудың керекті шарты. Экономикалық қайта құру банк жүйесін реформалаудан басталды. Бұл қазір де даму үстінде. Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2010 жылғы халыққы жолдауы «Жаңа онжылдық – Жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» деп аталып, онда еліміздің экономикасын дамыту мен жаңа мүмкіндіктер жасаудың жолдары қарастырылған.
Екі деңгейлі банк жүйесі халық шаруашылығының қызметін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Есеп айырысу, салым, несие және басқалай операцияларды жүзеге асыра отырып банктер қоғамға қажетті қызметтерді атқарады. Сонымен қатар, басқа коммерциялық кәсіпорындардың қызметі сияқты банк қызметі де көптеген тәуекелдерді бастан кешіреді және сондықтан көптеген елдерде бұл қызмет кәсіпкерліктің ең көп реттелетін түрі болып есептеледі. Ал, реттеу Ұлттық банк жүйесінің құрылу ерекшелігін сипаттайтын ұлттық ерекшеліктерге ие.
Қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесі – қолма-қолсыз ақша айналымымен жалпылама реттеледі және банктік қағидалармен жүзеге асатын жүйені білдіреді. Қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру мен жүргізу клиенттерге банктік қызметтер көрсету мен банктердің комиссиондық операцияларын жүргізумен жүзеге асырылады. Аталған функциялардың орындалуы, біріншіден, банк шоттарында шаруашылықтардың, мемлекеттің және халықтың бос ақша қаражаттарын сақтаумен байланысты. Есеп айырысудың кең дамуы қолма-қол ақша қозғалысы саласын айтарлықтай шектеуге жол ашады. Қолма-қолсыз есеп айырысудың тиімді нысандарын енгізу төлемдердің жеделдігін арттыруға және есеп айырысуда ақша қаражаттарының айналымдығын тездетуге көмектеседі, нәтижесінде банктік ақша айналымы жылдамдатылады. Банктердегі қолма-қолсыз есеп айырысудың мәні – шаруашылықтардың қор айналымдылығын жүргізуде және шаруашылық келісімшарттарының аяқталуында болып табылады.
Барлық коммерциялық банктер қолма-қолсыз айналымға сол коммерциялық банктегі шоттарында өз қаражаттарын сақтаушы шаруашылық органдары және халықты несиелеу процесінде төлем қаражаттарын эмиссиялайды. Екінші деңгейлі банктер жүргізіп жүрген қолма-қолсыз есеп айырысулар, банктің ресурстарын өсіреді, бос ақша қаражаттарын экономиканың және халықтың қажеттіліктерін несиелеуге жұмсай отырып көлемін арттырады. Осыдан келіп, есеп айырысуларды банктердің рөлі үлкен деген тұжырым дәлелденеді, себебі олардың нақты және тиімді жұмыстарынан халық шаруашылығының қалыпты дамуы іске асады.
Нарықтық экономиканың өміршеңдігі қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесінің жағдайымен анықталады. Бұл жолмен есеп айырысқанда төлемдер максималды аз уақыт ішінде жүргізілу керектігімен сипатталады.
1. Мақыш С.Б., Ілияс А.Ә. Банк ісі: Оқу құралы. Алматы. Қазақ университеті 2004.
2. Банковское дело: Учебник / Под ред. И.О. Лаврушина. – Москва «Финансы и статистика»,2006.
3. Банковское дело: Учебник / Под ред. Г.Г. Коробовой. – Москва.:Юрист, 2006.
4. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие: Оқу құралы. Алматы. Издат-маркет.2004.
5. Мақыш С.Б., Сұпығалиева Г.И., Керімбекова Н.Н. Ақша, несие, банктер пәнінен практикум. Оқу құралы. Алматы. Қазақ университеті 2004.
6. Мақыш С.Б. Коммерциялық банктердің операциялары: Оқу құралы. Алматы. Издат-маркет. 2006.
7. Мақыш С.Б., Ильяс А.А. Банковское дело: Учебное пасобие. Алматы. Қазақ университеті, 2006.
8. «ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР заңы 30.03.1995.
9. Мақыш С.Б. Банк ісі. Оқулық. – Алматы: Издат-маркет. 2007.
10. «Ақшалай төлемдер мен аударымдар туралы» ҚР заңы 29.06.1998.
11. Екінші деңгейдегі банктердің аудармалы және жай вексельдермен операцияларын жүргізу ережесі. 15.11.1999. ҚР ҰБ Басқармасының №397 қаулысымен бекітілген.2000 жылғы 2 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының № 266 қаулысымен бекітілген «ҚР банктеріндегі клиенттердің банктік шоттарын ашу, жүргізу және жабу тәртібі туралы» нұсқаулық.
12. Мақыш С.Б. Банк ісі. Оқулық. – Алматы: Жеті жарғы. 2009.
13. Володина В.Н. «Банковские услуги в Интернет». //Банковские услуги. № 3-2007.стр 23.
14. «ҚР банктер және банктік қызмет туралы» ҚР заңы 31.08.1995.
15. Максимов К. «Выступление Председателя Правления АО «Народного банка Казахстана». //Банки Казахстана №4 2007.стр.2-4.
16. Александрова А. « Народный банк мы взращиваем свойх клиентов» // Казахстанкая правда.17.12.2006.
17. Марченко Г. «Современное состояние и перспективы развития: финансового рынка и банковской системы Казахстана» //Банки Казахстана. №3. 2006. стр 2.
18. Ширинская Е.Б. Современный коммерческий банк: управление и операции – Алматы., 2007
19. Жангелдин Е. «Қазақстанның банк жүйесі: даму кезеңдері және қазіргі жай күйі» // Егемен Қазақстан,2007- 24 наурыз-4 б.
20. Ахметжанова Г. Маханов Н. «Основные направления развития платежной системы Казахстана». //Транзитная экономика. №6 2008.стр 88-89.
21. Абленов Д.О. «Современные методы развития безналичного расчета в банках РК». Денги и Кредит. 2008.№5,стр 28-32.
22. Шеремет А.Д. «ҚР Үкіметінің елімізде қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесін жетілдіруге байланысты ұзақмерзімді іс-шаралары». Қаржы-Қаражат. 2007. №12, 31-33 беттер.
23. ҚР Ұлттық банкінің төлем жүйесі бойынша 2007-2009 жж. статистикалық мәліметтері
24. «Қазақстан Халық банкі» АҚ қаржылық есептілігі 2007 ж.
25. «Қазақстан Халық банкі» АҚ қаржылық есептілігі 2008 ж.
26. «Қазақстан Халық банкі» АҚ қаржылық есептілігі 2009 ж.
27. ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа онжылдық – Жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» 2010 жыл.
        
        ӘЛ- ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Экономика және бизнес факультеті
Қаржы кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТЕРІНДЕГІ ҚОЛМА-ҚОЛСЫЗ ЕСЕП
АЙЫРЫСУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ
Орындаушы
Ғылыми ... ... ... оқытушы
Кафедра меңгерушісі
Қорғауға жіберілді
э.ғ.к., доцент
Алматы, 2010
Реферат
Дипломдық жұмыстың мақсаты – нарықтың дамыған кезінде еліміздегі
екінші ... ... ... есеп ... нысандарын және ол
бойынша мәселелерді көрсету мен мәселелердің шешу жолдарын қарастыру болып
табылады.
Дипломдық ... ... ... – банк ... ... ... мемлекеттің шаруашылық, қаржылық, конверсиондық, валюталық және тағы
да ... ... ... ... ... есеп ... ... есеп айырысу нысанында жүргізілуге бағытталуда және жүргізілуі тиіс.
Нарықтық экономиканың өміршеңдігі қолма-қолсыз есеп айырысу ... ... ... есеп ... ... аз ... ішінде және
тиімді жолмен жүргізілу керектігімен сипатталады.
Қолма-қолсыз есеп ... ... ...... ... ... ... Банк, олардың тиімді және тұрақты жұмысын қаматамасыз
ететіні, сонымен қатар ... ... ... іс-тәжірибедегі соңғы
жетістіктерге сәйкес тиісті ақпарат технологиясымен және ... ... ... ... ... ... жүйесінің мәселелерін шеудің негiзгі бағыттары мен
тетiктерi:
- Қазіргі қолма-қолсыз есеп ... ... ... ...... әр түрлі кезеңдерінде құжаттардың өту ... ... ... ... ... барлық аумағында Төлем
карточкаларының ұлттық банкаралық ... ... ... ... ... ету үшiн ... ... төлем карточкасын
қандай банк шығарғанына қарамастан, микропроцессорлық төлем карточкаларын
жаппай пайдалану үшiн ... ... ... және ... құру ... ... ақшалармен есеп айырысуды кең қолдану, ... әрі ... ... мен ... ... өндіру;
Қорыта келгенде, қолма-қолсыз есеп айырысудың кең таралуы, қолма-қол
ақшаның айналу аясын шектеуге, ақша ... ... ... ... ... ... азайтуға мүмкіндік береді. Қолма-қолсыз ... ... ... ... ... ... есеп
айырысуда ақшалай қаражаттарының айналымдығына көмектеседі, ... ... ... ... Қазақстан Республикасы коммерциялық банктерінің төлем айналымында қолма-
қолсыз есеп ... ... ... ... ... банктердің қолма-қолсыз есеп айырысу ерекшеліктері ... ... есеп ... ... ... банктерде жүргізілу
ерекшеліктері...............................................................
................................……......14
2 Қазақстан Республикасында қолма-қолсыз есеп айырысу нысандарына талдау
жасау («Қазақстан Халық ... АҚ ... ... ... кезде еліміздің қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... Банкі» АҚ-ның тәжірибесі негізінде қолма-қолсыз
есеп айырысудың ... мен ... ... ... Қазіргі кездегі қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесінің жетілдіру жолдары
мен ... ... ... ... ... есеп ... ... бағыттары………………………………...........................………….….61
3.2 Қазақстан Республикасында қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесінің жүзеге
асу ... мен оны ... ... ... - нарықтық құрылым жүйесінің орталық тізбегінің бірі ... ... ... ... - ... ... механизмді құрудың
керекті шарты. Экономикалық қайта құру банк ... ... Бұл ... де даму үстінде. Қазақстан Республикасы ... ... ... 2010 жылғы халыққы жолдауы «Жаңа онжылдық –
Жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» деп ... ... ... ... мен жаңа ... ... жолдары
қарастырылған.
Екі деңгейлі банк жүйесі халық шаруашылығының қызметін қамтамасыз етуде
маңызды рөл ... Есеп ... ... ... және басқалай
операцияларды жүзеге асыра отырып ... ... ... ... ... ... басқа коммерциялық кәсіпорындардың қызметі сияқты
банк қызметі де көптеген тәуекелдерді ... ... және ... елдерде бұл қызмет кәсіпкерліктің ең көп ... түрі ... Ал, ... ... банк жүйесінің құрылу ерекшелігін сипаттайтын
ұлттық ерекшеліктерге ие.
Қолма-қолсыз есеп айырысу ...... ақша ... ... және ... ... жүзеге асатын жүйені
білдіреді. Қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру мен жүргізу ... ... ... мен ... ... ... жүзеге асырылады. Аталған функциялардың орындалуы, біріншіден,
банк шоттарында ... ... және ... бос ... ... ... Есеп ... кең дамуы қолма-қол ақша
қозғалысы саласын айтарлықтай ... жол ... ... есеп
айырысудың тиімді нысандарын енгізу төлемдердің жеделдігін арттыруға және
есеп айырысуда ақша ... ... ... ... банктік ақша айналымы жылдамдатылады. Банктердегі қолма-қолсыз
есеп айырысудың мәні – шаруашылықтардың қор ... ... ... ... ... болып табылады.
Барлық коммерциялық банктер қолма-қолсыз айналымға сол коммерциялық
банктегі шоттарында өз қаражаттарын сақтаушы ... ... ... ... процесінде төлем қаражаттарын эмиссиялайды. ... ... ... ... ... есеп ... ... өсіреді, бос ақша қаражаттарын экономиканың және ... ... ... ... ... ... Осыдан келіп,
есеп айырысуларды банктердің рөлі үлкен деген тұжырым ... ... ... және ... ... ... шаруашылығының қалыпты дамуы
іске асады.
Нарықтық экономиканың өміршеңдігі қолма-қолсыз есеп ... ... ... Бұл жолмен есеп айырысқанда төлемдер максималды ... ... ... ... ... ... ... процесінде белгілі бір қатынастардың пайда болуына алып келеді.
Есеп айырысу құжаттары және ... мен ... ... ... ... есеп ... ... негізі құралады. ... ...... ... кезінде еліміздегі екінші деңгейлі
банктердің есеп айырысу нысандарының ... ... мен ... жүргізуі барысындағы мәселелерді көрсету мен мәселелердің
шешу жолдарын қарастыру болып табылады.
Аталған мақсатқа сәйкес, дипломдық жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... төлем айналымында
қолма-қолсыз есеп айырысу операцияларын ұйымдастырудың теориялық
аспектілерімен таныстыру;
• Коммерциялық банктердің қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... ... Республикасында қолма-қолсыз есеп айырысу нысандарына
талдау ... ... ... ... АҚ ... ... есеп ... мен даму көрсеткіштеріне талдау жасау;
• Нарықтық қатынастар ... ... есеп ... ... ... ... ... Республикасы қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесінің жүзеге асу
мәселелері мен оны шешу ... ... ... ... ... – банк ... ... кез келген
мемлекеттің шаруашылық, қаржылық, комиссиондық, валюталық және тағы ... ... ... ... келе ... есеп айырысулар қолма-
қолсыз есеп айырысу нысанында жүргізілуде және жүргізілуі тиіс. Алғашқысын
тұжырым, кейінгісін ... ... ... ... Тұжырымның
өзектілігі қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... ... Келесі қағида – бұл еліміздің есеп айырысу саласындағы ... ... ... табады. Демек, оның өзіне тән себептері бар.
Негізгі себеп – жеке және заңды тұлғалардың ... ... ... салық жүйесінің де кең ... жол ашу. Яғни ... дер ... төлеу мен салықтан жалтару фактілерінің
болмауын қадағалау. Сондықтан ... есеп ... ... тек қана банк және ... ... үшін ғана емес, сонымен қатар,
салық жүйесі үшін де маңыздылығы жоғары болып табылады.
Дипломдық жұмыста Мақыш С.Б., Сейітқасымов Г.С., ... Н.Н. және ... ... ғалымдардың банк ісі саласы бойынша шығарған оқулықтары, оқу
құралдары, практикумдары және мақалалары қолданылды. ... ... ... О.И., Коробова Г.Г., Тавасиев А.М. секілді ғалымдардың
оқулықтары мен оқу ... ... ... үш ... ... негізгі бөлім және қорытындыдан
тұрады. Негізгі бөлім үш тарау және тақырыптардан тұрады.
1 Қазақстан ... ... ... ... айналымында қолма-
қолсыз есеп айырысу операцияларын ұйымдастырудың теориялық негіздері
1.1 ... ... ... есеп ... ерекшеліктері мен
нысандары
Банк жарғылық капиталын және материалдық ... ... ... ... ... ... ... алады. Алайда көрсетілген қызметтерден
пайда алуы үшін ... ... ... ... банк ... ... бойынша тиімді жолдарды қарастыруы тиіс. Қолма-қолсыз есеп
айырысулар ... ақша ... ... шоттарда сақтауды
қажет етеді және заңды тұлғалардың есеп айырысуының ... ... ... Банк ... ... ... жүргізу үшін қосымша
қаражаттарды ала ... ... ... ... ... ... да ... қалып отырады. Және осы операцияларды жүзеге асырғаннан кейін
көрсеткен қызметтері үшін ... бір ... ... пен ... ... ... экономиканың өміршеңдігі қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесінің
жағдайымен анықталады. Бұл жолмен есеп ... ... ... ... ... ... ... сипатталады. Қолма-қолсыз есеп
айырысулар процесінде белгілі бір қатынастардың пайда болуына алып ... ... ... және ... мен ... ... шоттары
арқылы қолма-қолсыз есеп айырысу жүйесінің негізі құралады.
Қолма-қолсыз есеп айырысуды құру процесінде ... ... ... ... ие ... ... келесілерді жатқызуға болады:
• Банк клиент шоттарынан қаражаттарды басып қалуды тек ... ... ... ғана жүзеге асыра алады;
• Есеп айырысу нысанын клиент өзі ... және ... ... ... ... ... құқығы бар;
• Есеп айырысулар Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі,
клирингтік орталықтар ... ... ... ... ... ... Есеп ... бойынша ақша аударушы мен алушы арасындағы
қаражаттар бойынша ... ... ... ... бір ... жүргізуді рұқсат етеді;
• Қолма-қолсыз есеп айырысу операцияларын жүзеге асыру кезіндегі
жіберілген ... ... ... ... ... есеп айырысу айналымы белгілі бір қағидалардың негізінде
ұйымдастырылады.
Бірінші қағида – есеп айырысуды және ... ... ...... ... қоғамның негізгі элементі ретіндегі төлем
жүйесінің рөлімен шартталған. Нарықтық айналым ... ... әр ... ... ... көрсетіп, қарызгердің кредитордың
пайдасына белгілі бір ... ... ... жеке ... мемлекеттердің міндеттемелерін орындауы
төлем жүйесі арқылы қамтамасыз ... ... ... қолма-қолсыз
есеп айырысу жүйесі – бұл ақша қаражаттарының ... ... ол ... ... деген позициялар ұсталынуы осыдан. Сондықтан,
клиенттің банкке талаптары оның есеп айырысу ... ... ... ... ... ... күрделілігі мен маңыздылығы – оларды ... ... ... анықталады. Яғни оның барысында
заңдар мен заңнамалық актілердің ... ... ... ... сонымен қатар, ... ... ... тапсырылған
мемлекеттік органдар нормативтік актілері де ... ... ... дамуы сыртқы экономикалық әрекеттердің либерализациялануымен
байланысты, сәйкес келуші конвенциялар мен ... ... ... ... ... байланысты, атап өту қажет, ХХ ғ басында
неміс экономисі Г.Кнапп ақшаны тек төлем ... ... ... (басқа
функцияларын ол мойындамады), соның ішінде мемлекеттік билік пен құқықтың
өнімі екенін көрсетті. ... ... - деді ол, - ... ... оларды тұтынудың құқықтық нормаларында». Есеп айырысуларды ... ... ... ... : ... Республикасы Ұлттық Банкі
туралы» Қазақстан Республикасы Заңы 30 наурыз 1995 ж; ... ... және ... ... туралы » Заңы 31 тамыз 1995 жылы
жарық көрген; «Қазақстан Республикасында вексель ... ... ... ... заңы 28 ... 1997 ж ... ... реттеу
және бақылау туралы» Қазақстан Республикасының заңы 18 желтоқсан 2005 жылы
қабылданды; «Ақшалай төлемдер мен ... ... ... заңы 1998 жылы 29 ... [ ... ... – есеп айырысудың банктік шоттар арқылы жүргізілуі. Бұл
қағида төлемді ... үшін де, ... үшін де өте ... ... табылады.
Банк пен клиент арасында есеп айырысу ... ... үшін ... ... ...... екі ... (қатысушылардың
құқықтары мен міндеттері қарастырылған) азаматтық құқықтық келісімшарт.
Үшінші қағидасы - ... ... бір ... ... ... ... үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... Барлық төлеушілер (кәсіпорын,
банк және т.б.) түсімдерді, шоттан ... ... ... ... өз ... ... ... жеткіліксіз ресурстарды
табуды қарастыруы маңызды.
Төртінші қағида – төлеушінің төлеуге акцептінің ... ... ... ... ... жолдарымен іске асырылуы мүмкін:
• Сәйкес келетін төлем құралдарымен (чек, жай вексель, төлем тапсырмасы);
... ... ... акцептімен.
Бесінші қағида – төлемнің мерзімділігі – нарықтық экономиканың ең
негізгі мәнін ашушының бірі ... ... Бұл ... мәні ... ... ... үздіксіз шығысталып отырған қаражаттар
сатып ... ... ... ... ... есебінен жүзеге
асырылып отырылуы тиістігінде болып табылады. ... ... ... – қаражаттардың айналымын бұзуға алып ... ... ... әкеп соқтыруы мүмкін. Мерзімділік қағидасының мәні тек қана
төлемдердің ... және ... ... ... ... ... қатар,
банктің есеп айырысу операцияларын жүргізу қызметтерінің ... ... ... ... ... – есеп айырысудың дұрыс жүргізілуінің қадағалануын
барлық қатысушылар өзіндік бақылап отырулары тиіс.
Жетінші қағида – келісім-шарттағы ... ... үшін ... ... есеп айырысу – бұл ... ... ... ... ... есеп ... ... табылады. Мұнда ақша төлеушінің
шотынан ұсталып, жабдықтаушының шотына аударылады. Белгілі бір ... ... ... есеп айырысулардың жиынтығы қолма-
қолсыз төлем айналымын құрайды.
Қолма-қолсыз есеп ... ... ... ... және ... ... Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексіне
байланысты, заңды ... ... және жеке ... ... есеп
айырысулар көптеген жағдайларда қолма-қолсыз түрде жүзеге асырылуы тиіс.
Осы заңнама бойынша, ... ... есеп ... ... ... ... есеп ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі
жүргізуі нұсқауланған.
Қолма-қолсыз есеп айырысулардың экономикалық мәні келесідей:
• Қаражаттардың айналымдылығын және ... ... ... ... ақша ... қысқаруы мен оның айналымымен байланысты
шығындардың төмендеуі;
• Банктегі ... ... ... ... есеп айырысуды ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... есеп ... салықтан жалтару фактілерінің азайғандығы қарастырылған.
Қолма-қолсыз айналымның ақшалай қаражаттары айтарлықтай спецификаны
құрайды [4].
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу ерекшеліктері:
... ... есеп ... төлемді төлеуші мен алушы – екі тарап
қатысса, қолма-қолсыз есеп айырысуда үш тарап: төлем төлеуші, алушы ... ... яғни ол ... мен ... ... жазбаларындағы
өзгерістерден көрініс табады;
• Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысуға қатысушылар банкпен несиелік қарым-
қатынаста болады. Бұл ... осы есеп ... ... қалдық сомаларынан көрініс табады. Мұндай несиелік қатынас
қолма-қол ақшамен есеп айырысуда болмайды;
• Бір ... ... ... ... оны ... аудару олардың
шоттарындағы жазбалар арқылы іске асырыла отырып, нәтижесінде, банк пен
осы операцияға қатысушы арасындағы ... ... ... ... ... ... мұнда ақшаның көмегімен несиелік операция жүзеге
асырылады [5].
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысудың кең ... мен ... ... дамуы, төлемдерді ақша қаражаттар ... ... ету үшін ... әр ... ... ... ... да
қамтамасыз етеді. Қолма-қол ақша мен қолма-қолсыз ақша ... ... бар. ... ... ақша ... белгілі бір шотқа салу
барысында қолма-қолсыз ... ... ... ... ... ... қалдықты қолма-қол ақшамен алу барысында ол қаражат қолма-қол ақшаға
айналады.
Сонымен, банктің есеп ... ... екі ... ... ... ақшалар және қолма-қолсыз ақшалармен есеп айырысу.
Коммерциялық банктердің негізгі қызметі - қолма-қолсыз есеп ... және ... Ол ... клиенттерге көрсеткен қызметтеріне
немесе банктің комиссиондық операцияларына байланысты.
Аталған қызметтің ... ең ... ... ... мемлекет пен халықтың бос ақшалай қаражаттарын шоғырландыру
және ... ... ... банктер әр түрлі шоттар ашады: есеп
айырысу, ағымдық, дербес, депозиттік, контрокорренттік және ... ... ... және жеке ... үшін ... ... бойынша банк қызметкерлері сәйкес төлем құжаттары ... ... ... ... ... соманы есептейді немесе
шегереді. Қолма-қолсыз есеп ... - бұл ... ... ... яғни ... ... сомасын шаруашылық органдарының шоттары
бойынша (олармен міндеттемелерін төлемдер ... ... ... сәйкес)
жазба түріндегі аударымдары [6].
Қолма-қолсыз есеп айырысудың кең таралуы, қолма-қол ақшаның айналу
аясын шектеуге, ақша ... ... ... және ... ... азайтуға мүмкіндік береді. Қолма-қолсыз есеп айрысудың тиімді
формаларын енгізу ... ... есеп ... ... ... ... ... ақшалардың банктік
айналымын тездетеді. Қолма-қолсыз есеп айырысу «зат ... ... ... байланыстарда делдал болады және олардың нақтылығы
мен үздіксіздігі жалпы экономиканың тиімділігіне байланысты болады. Қолма-
қолсыз есеп ... мәні ... олар ... ... айналымына және шаруашылық мәселелердің аяқталуына көмектеседі.
Қолма-қолсыз есеп айырысу – бұл есеп ... ... ... оларды жүргізу принциптерінің, оларға ... ... Есеп ... ... ... ... өзгермейтін болып
келеді. Есеп айырысуға қойылатын талаптар ... ... ... мен ... ... ... отырады. Ал есеп айырысу формасы
мен әдістері осы талаптарға сай ... ... ... ... ... ... ... халықтар мен шаруашылық ... ... ... ақша айналымы төлем құралдарын
эмиссиялайды, ал олар (шаруашылық органдар мен ... өз ... ... сол банктегі шоттарда ұстайды. Банк арқылы өтетін қолма-қолсыз
есеп айырысу оның ... ... ... есеп айырысудағы бос ақша
қаражаттары экономиканы және ... ... ... ... ... есеп ... ... огандардың өзара бақылауына және
банктердің өндіріс процесіне, тауар айналымына белсенді ... ... ... ... Банк ... органдарының төлем тәртібін, ол
төлемдерді уақытында төлеуін мұқият бақылайды және төлемеудің себептерін
талдайды. ... ... ... оны ... ... үшін ... ... қолданады.
Қажет жағдайда, шаруашылық жүргізуші ... ... ... несие
ретінде қаржылық көмек алып, пайда болған талаптар ... ... ... ... ... есеп ... операциялары екі топқа бөлінеді:
клиенттік есеп айырысу операциялары (қатысушылары клиент пен банктер) және
банкаралық есеп айырысулар ... тек ... Есеп ... мен ерекшеліктері негізінде банктердің келесі есеп айырысуларын
айтуға болады: аударымдық, инкассалық, аккредитивтік және ... ... ... ... ... құралдары қолданылады: төлем
тапсырмалары, чектер, вексельдер, аккредитивтер, пластикалық карточкалар,
жирочектер (тапсырмалар) [7].
Қазақстан ... ... және ... ... есеп
айырысу жүйесінің негізгі ұйымдастырушысы Ұлттық банк. Ол осыған байланысты
мынандай ... ... ... және ... ақша ... ... ... және қолма-қол ақша эмиссиясының ... ... ... ... ... үшін (маманданғандарды қоса)
біртұтас әдістемелік негізде біріңғай мемлекеттік есеп ... ... есеп ... есеп берудің, есепке алу мен жүргізудің
ережелерін жасау және оларды унификациялау.
Қолма-қолсыз жолмен есеп ... ... ... ... ... және ... ... арқылы жасалған: қаражаттарды
бір шоттан екінші шотқа дебеттік аударымдар (чектер), бір ... ... ... ... ... ... Чектер (көбінесе) бір
реттік мәмілелерде қолданылады, жиро есеп айырысу - ... және ... ... тұтатын мәмілелерде қолданылады.
Банкаралық есеп айырысу жүйесін ұйымдастырудың негізгі ... - ... екі кіші ... ... болып табылады:
• коммерциялық банктер арасында тікелей есеп айырысуды;
• Ұлттық банктің ЕДБ-де ашылған корреспонденттік шоттар ... ... есеп ... [8].
Есеп айырысу операциялары - банк қызметінің өзгермейтін ... ... ... және бір ... ... ... ... белгілі
бір реформалар жүргізуі жеткіліксіз, себебі барлығы осы шаруашылық іс-
әрекетінің маңызды ... ... ... ... ... Жеке ... тек бар есеп айырысу формаларын жаңарта алады, ол
клиенттерге сапаның жаңа ... ... ... ... ... ... қолданылатын есеп айырысу формаларының
(операцияларының) негізгі 3 тобын айтуға болады:
• чек және ... ... ... ... ... арқылы есеп айырысу;
• аударым операциялары.
Инкассалық операциялар. Оларды жүргізе отырып, банк клиенттің шотына
онымен ... есеп ... ... бойынша алынған қаражаттарды
есепке алады (негізінен олар чектер мен вексельдер). Егер сатып алушы мен
сатушыға бір ... ... ... ... онда ... ... тек
бір шоттан ақшалай қаражаттарды ... ... ... ... арқылы
жүзеге асады. Егер оларға әр түрлі банктерде қызмет көрсетілетін болса,
онда ... ... ... ... ... ... алудан бұрын,
төлеушінің банкісінен ақшаны алдын ала алу ... ... есеп ... бұл мәселесі есеп айрысу ... ... ... ... ... ... есеп айырысу сатушы сатып алушыға күмәнді болып,
банк кепілдемесін алғысы ... ... ... құжаттық,
шақырылатын және шақырылмайтын, өтемдік болады.
Аударым операциялары ... ... ... ... банктің
бір бөлімінен екіншісіне ... банк ... ... ... мәні ... ... ... немесе пошта арқылы қандай
сома, қандай мерзімге және кімге төлеу ... ... ... ... уақытта бөлшек сауда нарығында әр ... ... ... ... ... яғни ... ... мен
автоматтандырылған төлем сомалары. ... ... 3 түрі ... ... есеп ... ... жүйелері;
• қаражаттарды аударудың банкаралық жүйесі;
• банк ішіндегі компьютерлік кешендер.
Есеп айырысу операцияларының басым бөлігі қолма-қолсыз түрде жүреді.
Қолма-қолсыз ақшалармен есеп ...... ... ... ... олардың тапсырмасы негізінде бір шоттан екінші бір шотқа
аударылатын төлемдердің жиынтығы.
Мұндағы, ... ...... ... ... ... көмегімен пайдаланылатын клиенттердің шоттарындағы
сақтаған ... ... ақша мен ... ... арасында тығыз байланыс пен
өзара тәуелділік бар. Ол ақшаның үнемі бір байланыс ... ... өтіп ... ... ... қолма-қол ақшалардың банктегі
депозитке салынуы, олардың қолма-қолсыз ақшаға айналуын білдірсе, ... ... ... ... ... және ... төлеу үшін ақша
алған жағдайларда қолма-қолсыз ақшалар қолма-қол ақшаларға ауысуы байқалады
[7].
1.2 Қолма-қолсыз есеп айырысу түрлерінің ... ... ... ... ... ... құжаттарын пайдалану және қолма-
қолсыз төлемдер мен ақшалай аударымдарды жүзеге асыру ... ... ... ... Банк ... 2000 жылға 25 сәуірде
бекіткен № 179 Қаулысына ... ... ... ... 4000 айлық
есептік көрсеткішінен асатын мөлшерде есеп айырысулар тек қана қолма-қолсыз
тәртіпте жүзеге асырылуы ... Осы ... ... ... есеп
айырысуларда қолданылатын төлем құжаттарының түрлеріне мыналар жатады:
1. төлем тапсырмасы;
2. төлем талап тапсырмасы;
3. инкассалық үкім;
4. ... есеп ... ... есеп ... ... ... есеп айырысу.
төлем құжаттары қағаз және электрондық жолмен толтырылуы мүмкін.
Төлем құжаттарының ... ... ... мән беріледі. Әсіресе,
ондағы төлемнің тағайындалу коды 1999 ... 15 ... ... ... классификаторы – төлемдердің тағайындалуының
бірдей классификаторын пайдалану ережесі ... » ... ... ... ... бекіткен № 388 Қаулысына сәйкес болуға тиіс.
Төлемдердің тағайындалуының бірыңғай классификаторы ... ... ... ... төлем тапсырмасы;
2. төлем талап-тапсырмасы;
3. салық (кеден) органдарының инкассалық үкімі;
4. аударуға берген өтініші.
Төлем тапсырмасымен есеп айырысу – бұл ... ... ... есеп ... ... ... – ақшаны аударушының (төлеушінің) аталған тапсырмада
көрсетілген ақша сомасын бенефициарға аудару ... ... ... ... ... ... есеп ... мынадай төлемдерді жүзеге асыру үшін
қолданылады: алынған ... мен ... ... ... ... ... ... және сақтандыру қорына төлемдер, салықтық төлемдер,
банкке ... және т.б. ... ... жабдықтаушылар мен
мердігерлерге тауары және көрсетілген қызметтері үшін алдын-ала төлеуге,
аванстық төлемдер.
Төлем тапсырмасы оны ... ... ... (оны ... күн ... он ... ... және төлеушінің шотында қаражат болған жағдайда
ғана іске асырылады. Екі ... ... ... төлем тапсырмасы мерзімді,
мерзімнен бұрын және кешіктірілген болуы мүмкін.
Мерзімді төлем – бұл ... ... ... (Сурет 1) төлеу арқылы
жүргізіледі. Мерзімінен бұрын және кешіктіріп төлеу – бұл жақтың қаржылық
жағдайына зиян ... үшін ... ... негізінде төленуі мүмкін.
1
4
2
3
Сурет 1. Төлем тапсырмасымен есеп айырысу сызбасы
*Дерек көзі: Сейітқасымов Ғ.С. Ақша, ... ... ...... ... ... ... (қызметтер) үшін төлемді сатып
алғаннан кейін төлеу барысында есеп айырысу сызбасы бойынша есеп ... ... 1 – ... ... жабдықтау;
2 – төлем тапсырмасын банкке беру және шоттан қаражатты шегеру;
3 – бенефициар банкке қаражатты аудару және алушының шотына есептеу;
4 – ... ... ... түскендігін хабарлау.
Сонымен, төлем тапсырмасымен есеп айырысу келесідей төлемдерді жүзеге
асыру үшін қолданылады: алынған тауарлары мен ... ... ... емес ... (зейнетақы және сақтандыру қорына ... ... ... ... және т.б. ... бойынша,
жабдықтаушылар мен мердігерлерге тауары және көрсетілген ... ... ... ... ... Осы ... түрлеріне төлем
тапсырмасын қолдану ... әрі ... ... ... – бұл ... ... есеп айырысудың жаңа
формасы, біздің тәжірибеге 1990 жылы енгізілген болатын. Мұнда ... ... ... ... ... ... қамтылған.
Төлем талап-тапсырмасы – бенефициардың төлеушіге оған қызмет көрсетуші
банкке бағытталған, жөнелтілген өнім, атқарылған жұмыстар және ... ... ... есеп ... құжаттары негізінде төлеу талабы.
Төлем талап-тапсырмасын бенефициар толтырады да, оны ... ... ... ... ... ... Аударушының банкі,
ол төлем талап-тапсырмасын төлеушіге береді. Ал ... ... ... ... үш күн ... ... туралы банкке келісімін беруге тиіс.
Төлем талап-тапсырмасы банктегі ... ... ақша ... ғана ... ... төлем талап-тапсырмасы 3 күннен 30
күн аралығында №1 картотекаға орналастыруы мүмкін. ... ... ... бас тартатын болса, оны осы 3 күн ішінде ... ... ... талап-тапсырмасы жөнелту құжатарымен және төлеуден
бас тартуын хабарлайтын құжатпен бірге ... ... ... 2 3 ... 2. Төлем талап-тапсырмасы бойынша есеп айырысудағы құжат айналымының
сызбасы
*Дерек көзі: Сейітқасымов Ғ.С. Ақша, ... ... ...... – тауарды жабдықтау (қызмет көрсету);
2 – төлем талап тапсырмасын аударушының ... ... – есеп ... ... ... ... беруі үшін беріледі;
4 – төлеуге келісім берген есеп айырысу құжаттары банкке қайтарылып, ондағы
сома банкте сатып ... ... ... – бенефициардың банкіне қаражат аударылып, онда ... ... ...... ... ... ... түскендігін хабарлайды.
Төлем талап-тапсырмасы мен есеп айырысудың мынандай артықшылықтары бар:
келісімшарт тәртібінің нығаюына мүмкіндік ... және ... ... ... ... нығаюы мен құжат айналымының
жылдамдығы кез ... ... банк үшін ... үкім – заң ... ... ... ақшаны
жөнелтушінің келісімінсіз, оның ... ... ... алу ... ... ... үкім ... және кеден оргондарына төленбеген төлемдерді,
сондай-ақ соттың шешімі бойынша басқа да төлемдерді талап ету ... ... ... және ... ... ... үкімнен басқасы
міндетті түрде соттың шешімдері, ... ... және ... ... ... ... бірге жүреді. Инкассалық үкімде төлемнің
тағайындалуы ақшаны аударушының банктік шотынан, оның ... ... ... беретін заңдық актіге сілтеме көрсетіледі.
Салық және кеден ... ... ... ... үкім сомасы
аударушының шотындағы қаражат көлемінде төленуі мүмкін, яғни ... ... ... ... сол құжаттың келесі бетіне «жартылай ... ... ... ... Қалған сома қаражаттың шотқа түсуіне қарай
төленеді. Тек қана ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті болған жағдайда төленеді, керісінше жағдайда ол
шоттағы қаражат қозғалысына тыйым салынды. ... ... ... ... ... ... тыс төленуге тиіс [10].
Чекті есеп айырысу барысында ... ... ... ... және ... ... алады. Чек арқылы есеп айырысудың қолайлығы мынада:
• егерде төлеуші тауарды алғанға дейін төлегісі келмей, ал ... ... ... ... ... ... жағдайда;
• сатушы белгісіз болған жағдайда.
Еліміздегі чекті пайдалану барысы 1998 жылы 5 ... ... ... банкі Басқармасының бекіткен №266 қаулыға сәйкес
жүзеге асады.
Чектер қолма-қолсыз төлемдерді ... ... және ... ... алу
үшін пайдаланады. Қазақстан Республикасында чекпен есеп ... тек ... ... ... ... ... ... ақшалар алуға арналған
чектің түріне ақшалай чек ... ... ... ... ... банктің
бекітілген формасында 2003 жылдың 1 қаңтарына дейін екінші ... ... ... беріп келсе, бүгінгі күні кез келген
коммерциялық банк ... ... ... шығарып отыр. Чекті пайдалану
банктен алатын чектік кітапша негізінде жүзеге асады. Чек алу үшін шот ... ... ... ... ... ... Чек алу үшін өтініш формасы
келесі бетте берілген.
Аталған ... ... ... ... ... ... чек – чек берушінің банкіндегі шотындағы қаражаттың
көлеміне байланыссыз чекте көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... чек.
Кепілдендірілмеген чек – чек беруші банктің ... ... ... чек – ... ... ала ... депозит пен қамтамасыз
етілген чек;
Қамтамасыз етілмеген чек – депозитпен қамтамасыз етілген чек.
Ережеге сәйкес, чек – бұл чек берушінің ... ... ... өзара
жасалған келісімшарт негізінде чекте көрсетілген соманы ... ... ... ... [10].
Чектің өзіне тән төмендегідей көрсеткіштері болады:
• «чек» деген атауы;
• чек номері мен сериясы;
• чектің қызмет ету мерзімі;
• чек берушінің ... чек ... ... ... ... ... ... сомасы, күні, айы, жылы, чек берген
жері және чек ... қолы мен ... чек ... аты-жөні;
• чек ұстаушының СТТН-і;
• чекті төлеуге міндетті чек беруші банктің атауы;
• чек беруші банктің жеке ... ... «чек ... төлеңіз» кестесі;
• «төлемнің тағайындалу» кестесі.
Чекті төлем ретінде қабылданған туралы чек ұстаушының белгі соғатын
орны.
Чектің қызмет ету мерзімі ... ... ... он ... Чек ... бір ... есеп ... тәртібі сызбамен берілген.
3
4
5 ... 3. ... есеп ... ... ... көзі: Мақыш С.Б. Банк ісі. Оқулық. – ... ... ...... ... чектік кітапша беру туралы өтінішін жасап, оған
қосымша төлем тапсырмасын ... – банк оған ... ... ... және ... тапсырмасындағы соманы
жеке бір шотқа аударады;
3 – бенефициар тауарын жөнелтеді немесе қызмет көрсетеді;
4 – тауарлар мен қызметтер үшін ... есеп ...... ... ... ... ал банк сатып алушының шотынан
чектегі ... ... оны ... шотына түсіреді ... ... есеп ... бір ... ... ... ... басты қызметі – төлем құралы. Есеп айырысу барысында
пайдаланылатын вексельдің түрлері: жай және ... ... ... сөзі ... bill note – міндеттеме шоты дегенді ...... бір ... алдын ала келісілген мерзімді жане белгіленген
жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздық ... екі түрі бар: жай және ... ... түрлеріне
«Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы туралы» (28 сәуір 1997 ... ... ... ... түсініктемелер берілген:
Жай вексель (соло) – вексельді ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы
белгілі бір уақытта немесе талап ... ... ... ... вексель
берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.
Аудармалы вексель (тратта) – вексельде көрсетілген соманы ... ... ... ... ұстаушыға (ремитентке) төлеу туралы үшінші ... ... ... ... ... еш ... ... (бұйрығы) сипаттайтын вексель. Жай және аудармалы
вексель – коммерциялық вексельдің түрлері ретінде ... ... ... бірінші болып қолдаушылардың қатарында Казкоммерцбанк
тәжірибесін атап кетуге болады. Бұл банк «1996 ... ... ... ... алуы ... 1996 жылы 7 ... қабылданған №173
Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысына сәйкес өзінің 500, 1000 ... АҚШ ... ... ... ... ... ... несие
құралы ретінде клиенттеріне берді.
Сол клиентерінің ішінде атап айтсақ, сыртқа астық сатумен айналысатын
«Астық» акционерлік компаниясы 5000 АҚШ ... ... ... ... ... оны ... жабдықтаушылары арасында төлем құралы
ретінде пайдаланды.Сонымен қатар, осы банк 2003 жылы ... ... ... ... ... ... 200 млн теңгеге бағаланған
вексельдерін өтеді.
Енді жай және ... ... ... процесіне мән берелік.
1
Вексель беруші ... ... ... ... ... ... 4. Жай вексельдің айналыс процесі
*Дерек көзі: Мақыш С.Б. Банк ісі. Оқулық. – Алматы: Издат-маркет. 2007.
1 – сатып ... ... ... ... ... ... ... 2 – сатушы (вексель ұстаушы) сатып алушыға (тапсырыс ... ... ... 3 – ... ... көрсетілген, яғни төлейтін
мерзім жеткенде вексельді қарызды төлеу үшін төлеушіге ұсынады; 4 – ... ... ... ... вексель бойынша борышкердің қарыздық міндеттемесін атқаруымен
қатар, аудармалы вексель бойынша да трассат трассантқа алдын ала ... ... бола ... белгілі бір мерзім аралығында борыштық
міндеттемесін атқарады және ол ... ... ... ... ... ... ... ... 5. ... ... айналыс процесі
*Дерек көзі: Мақыш С.Б. Банк ісі. Оқулық. – Алматы: Издат-маркет. 2007.
1 – вексель ... ... ... ... ... және ... аудармалы вексельді (траттаны) жөнелтеді; 2 – төлеуші (трассант)
акцептелген вексельді вексель берушіге ... ... 3 – ... ... ... ... ремитентке (аудармалы вексель
бойынша қаражатты ... ... 4 – ... келісілген төлем
мерзімінде ремитент вексельді трассатқа төлеуге ... 5- ... ... және ... ... векселъді келесі бетінде төлегені
туралы белгісін салады [9].
Төлем карточкаларымен есеп ... ... ... ... ... ... ... қолданатын байланыс жүйелері арқылы жүзеге
асыратын банктер және олардың ... ... мен ... ... төлемдер жиынтығы.
Төлем карточкалары-пластикалық карточка формасында болады.
Олар екі түрлі болып келеді:
Дебеттік ...... шот ... ... қолма-қол ақша
алуға және карточкамен қызмет көрсететін ... ... ... т.б. ... ... алынған тауары мен қызметтері үшін есеп айырысуға
мүмкіндік беретін ... ...... ... ... және ... сақталған қаражат
көлемінде, оның иесіне қолма-қол ақшаны алуға ... ... ... ... ... ақша алу үшін әрбір ... ... ... ... ... ... беріледі.
ПИН-код (ағыл. Personal Identification Number – жеке идентификациялық
номер) – банктік картаның ... ... ... Pos-терминалдар арқылы
қызмет көрсетуге мүмкіндік беретін жеке идентификациялық номері.
Банктік карточканың мынадай өзіне тән реквизиттары бар:
• логотипі, яғни ... қай ... ... ... екендігі, мысалы:
“Master Card”, “Visa” және т.с.с.;
• карточканың номері (ол 16 саннан тұрады, осы ... ... 12 ... ... ... ... карточка эмитентінің атауы;
• карточканың қызмет ету мерзімі;
• карточка иесінің қол қою үлгісі.
Қазіргі кезде көптеген ... ... ірі ... үйлерімен өзара
жасаған келісімшарт негізінде төлем карточкаларын шығаруды ... ... ... ... аталған сауда үйлерінде сауда ... бір ... ... үшін ... үйінде Pos-терминал орнатылады. Мұндағы Pos- терминал
дегеніміз – ... ... ... ... ... банктік
карточкаларға қызмет көрсетуге арналған құрылым құрылғылары ... ... Point of Sale – ... ...... банк пен ... ... сәйкес, тұтынушылардың сатып алған тауарлар мен қызметтері
үшін ... ... ... ... ... ... ... немесе қызмет
көрсететін кәсіпорын.
Кредиттік карточка – оның элементі мен ... иесі ... ... ... ... ... ... мен қызметтер үшін төлемді
жасауға не қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ... айналымында жеке қызмет көрсету
сферасында қолданылады. Қазіргі уақытты несиелік карточкалардың ... ... ... ... ... бензин сатып алуға
арналған, туризм және ойын-сауық шараларын ... ... ... ... ... ... карточкаларын жатқызуға болады [7].
Қазақстан аумағында қолданылып жүрген карточкалар қолданылу аясына қарай
екі түрге ... ... ... ... яғни бір ... ... ... карточкалары;
2. халықаралық, яғни әлемдік банктік тәжірибеде еркін қолданылатын
төлем карточкалары.
Төлем карточкаларымен есеп айырысулар слиптің ... ... ... ... ... түбіртегі) – төлем карточканы
пайдаланып ... ... ... есеп ... ... ... көрсеткіштерді қамтиды:
• Pos немесе банкоматтың идентификаторы;
• Операцияның жасалған күні;
• Операция сомасы және валютасы;
• Эмитент банктің ... ... ... ... ... карточканы ұстаушының қолы.
Отандық банктік тәжірибеде пластикалық карточкаларын пайдалану арқылы
есеп айырысу тәртібі белгілі бір ... ... ... Оған ... банкаралық есеп айырысу орталығы, Ұлттық процессингтік орталық,
эмитент банк, эквайер ... ... ... ... жүйесі, Pos-терминал
немесе банкомат ... есеп ... ... ... Төлем
карточкалары арқылы есеп айырысу нысанына ... ... ... оның жұмысы әлдеқайда автоматтандырылған болып табылады.
4
1 9
4 8 ... 10
2 11
4 6 ... 6. ... карточканы пайдалану арқылы есеп айырысу тәртібі
*Дерек көзі: Мақыш С.Б. Банк ісі. Оқулық. – Алматы: Жеті жарғы. 2009.
1. Эмитент банк төлем ... ... ... шарт ... ... ... ... қызмет ететін пластикалық карточканы шығаруға
құқық алады.
2. Карточка иесі эмитент банкте карт-шотын ашады және ... ... ... Эмитент банек оған карточка береді.
3. Карточка иесі карточкамен қызмет ... ... ... ... ... ... келіп Pos-терминалдан өткізеді немесе ПИН-коды арқылы
қолма-қол ақша алғысы келіп өзге банкоматқа салады.
4. Pos-терминал не банкомат авторизациялауды жүзеге асырады.
5. ... ... ... ... ... ... банкомат
карточка иесіне слипті береді, ол қол қоюға тиіс, сөтіп, ол өзі қалаған
тауарды немесе қолма-қол ... ... ... ... ... ... ... соңына қарай Pos-терминал Эквайер банкке слипті береді,
яғни ол есеп айырысуға негіз болып табылады.
7. ... банк слип ... ... есеп ... немесе Pos-
терминал шотына слипте көрсетілген соманы аударады.
8. Эквайер банк пластикалық карточкамен ... ... ... ... ... орталыққа береді.
9. Ұлттық процессингтік орталық күні ... ... ... ... және ... ... төлем жүйесіне қатысушы банктер
арасында есеп айырысу жүргізу мақсатында дайындайды.
10. Төлем жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан банкаралық есеп айырысу
орталығы (ҚБЕО) арқылы өзара міндеттемелерді өтейді.
11. Эмитент банк пен карточка иесі өзара есеп айырысуларды ... ... ... ... ... Дебеттік карточка бойынша эмитент банк карточка иесінің шотынан
тиісті қаражатты ... ... ... бойынша карточка иесі оған берілген несие сомасы
мен оған ... ... ... ... ... ... ... төлем карточкасын пайдаланып
операция жургізуге берген рұқсатын білдірді.
Авторизациялау процедурасы аяқталган соң эмитент банк, банктік картаны
(слип) пайдалану арқылы ... есеп ... және өзге ... ... ... ... екі ... ... және ... ... ... мүмкін.
«Он-лайн» режимі (ағыл.on-line- нақты уақыт режим) – банктік картаны
шығарушымен арадагы электронды немесе телефон ... ... ... штрихті картаның көмегімен жасалатын операцияны сипаттайды. On-
line режимде рұқсат алу үшін эмитент ... ... ... ... режимі (ағыл. Off-line- қолжетімсіздік) – банктік карточканы
шығарушымен арадағы электронды немесе ... ... ... ... (микросызбаны) картаның көмегімен жасалатын операцияны
білдіреді. Эквайрер банк – ... ... ... ... ... Pos- ... есеп ... жүзеге асыратын
банк.
Қазақстан 2000 жылдың аяғында Қазақстан ... ... ... ... акционерлік қоғам формасында ... ... ... ... ... ... ... Қазакстанда төлем
корточкаларын пацдаланудың біртұтас кеңістігін ... ... ... ... ... ... – төлем жүйесінің технологиялық ядросы
болып саналатын мамандандырылған есептеу орталығы.
Ұлттық процессингтік ... ... ... ... Төлем карточкалары бойынша транзакцияларды өңдеп, қажетті
құжаттарды дайындау;
• Төлем ... ... ... ... ... есеп
айырысуларды жүргізуге арналған ақпараттар даярлау;
• Төлем карточкаларын, ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын төлемдер
клирингін ұйымдастыру;
• Төлем жүйесіне қатысушы банктердің үстеме щығыстарын азайту
мақсатында екінші деңгейлі банктер мен ... ... ... ... ... ... жұмыстарын ұйымдастыру;
• Қатысушы банктерді техникалық және ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... төлем карточкаларын мынадай ... ... ... ... – Қазақстан Халық банкі АҚ және ... ... АҚ; ... – ТұранАлемБанк; kaspi bank; Қазақстан
Ситибанкі локальдық карточкасы; Цесна банктің локальдық ...... АҚ; KazCard – ... АҚ. ... ... ... ... мынадай төлем карточкаларын шығарады және ... ... Europay ... Amerikan Express ... және
Diners Club International.
Электрондық қызмет көрсетулер мен есеп айырысу нысанын дамығандығының
белгісі. Банктің электрондық қызметі – бұл ... ... ... ақша жүйесін пайдалану арқылы көрсетілген қаржылық қызметтері,
сондай- ақ қор ... ... ... операцияларды жүзеге
асыруды қаржы делдалдары ретінде ... ... ... ... ... қолсыз есеп айырысу жүйесі – Банк пен клиент
арасындағы төлем операцияларын жылдамдатуға, ... ақ ... ... ... ... есеп айырысу жүйесі.
Мұндағы есеп айырысу операцияларының жылдамдатылу қағаз формасындағы
құжаттардың орнын, банкке ... ... ... ... ... ... үлгілерін айырбастау және төлем құжаттарын ... ... ... ... ... жүйелердің техникалық ... ... әр ... ... ... арнайы технология немесе ... мен ... ... ... жатады [12].
Банк пен клиент арасындағы құжат алмасу «Банк клиенті» ішкі жүйесі
арқылы жүзеге асады.
Электрондық сандық ... – банк пен ... ... ... ... төлем құжаттарының тұпнұсқасын және ... ... ... ... ақ ... ... толық кепілдік беретін және есеп айырысу процесінде үшінші бір
тұлғаның ... жол ... ... ... таңбалар. Электрондық
сандық қолтаңба клиенттің банкке тапсырған қолы және мөр қою үлгісі бар
карточкаға ... ... ... ... ішкі ... мынадай қызмет атқарады:
• Төлем құжаттарын даярлау;
• қол қою және жіберу;
• құжаттарды және банктен берілетін шоттың көшірмесін қабылдау;
• құжаттарды ... және мөр ... ... ... ... ... қолсыз есеп айырысу жүйесінде қолданылатын
құжаттарға ... ... ... төлем тапсырмасы;
• клиенттің ағымдағы шотына ақша қаражаты түскендігі туралы хабарлама;
• клиенттің шоттары бойынша көшірме.
Клиеттің жіберген ... ... ... банк ... ... ... ... сәйкестігін және құжаттың дұрыс толтырылуын
автоматты түрде ... ... ... ... ... ақ Internet banking және Home- ... жатқызуға болады.
Интернет-банкинг – банкке келмей-ақ Интернет жүйесін пайдалану арқылы
клиенттерге банктің операцияларды пайдалануға ... ... ... ... жүйесі Интернет арқылы нақты ... ... ... ... ... әлемнің ірбір нүктесінен өзіңіздің банктік шотыңызды
басқаруға арналған банк қызметі.
Интернет-банкинг жүйесінің қызметін пайдалану арқылы клиеттер мынадай
операцияларды жүзеге ... ... және ... ... ... ... ... сатып алу және сату;
• карточкалық шотқа қаражат салу;
• шоттың көшірмесін алу;
• өзінің шотынындағы қалдықты ... ... ... ... ... ... ... шот бойынша болжам жасау;
• зейнетақы төлемдерін жасау;
• валюталық бағам туралы ақпарат ... ... ... жүйесі бойынша жеке тұлғалардан ... ... ... ... ... ... ... операциялардың қолайылығы мен қарапайымдылығы, яғни тұратын
қаладан кетіп қалсанда, кез келген ... ... ... ... ... ... азаюы, яғни сізге немесе сіздің бухгалтеріңізге
банкке бару қажет емес, сондай- ақ ... ... ... ... ... ... ... болмайды;
• жұмыстың тиімділігін арттыру, жұмыс уақытыңызды үнемдеу арқылы, ол
уақытты басқа ісіңізге пайдаланасыз;
• қажетті ақпаратты алудың ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктің болуы;
• жүйені орнатудың және онымен жұмыс істеудің шығындарының төмендігі.
Интернет-
банкинг жүйесіне қосылу үшін ... ... ... ... ... қосылу;
• Microsoft Explorer 4.0 немесе одан жоғары бағдарламаның болуы;
• Интернет- банкинг жүйесі ... ... ... ... қол қою;
... ... ... және ... банкинг жүйесінің қауіпсіздігі мынадай ... ... ... ... ... ... ... қолтаңба;
• Х.509 стандарты бойынша сертификатталу;
• Барлық жасалған іс- ... ... ... ... ... Банк пен клиенттің арасындағы қауіпсіз байланысты
орнату ... ... ... 7. ... арқылы Банк пен клиенттің арасындағы қауіпсіз ... ... ... Мақыш С.Б., Ильяс А.А. Банковское ... ... ... Қазақ университеті, 2006.
1)клиент Интернет арқылы Интернет- банкинг жүйесіне байланыс орнатады.
2)клиенттің компъютерінің ... мен ... ... ... ... ... алмасуы, егер Банктің
қауіпсіздік сервері банк клиенті екеніне сенімді және ... ... ... ... соң ғана ... ... сервері «Қауіпсіздік сервері – Клиент» деген ... ... ... соң ... Банк ... ... тексереді.
4)клиент Интернет – банкинг жүйесімен жұмыс жасайды.
5)жүйе арқылы жіберілетін ақпараттарға (төлем ... және ... ... ... ... қойылады.
Номе банкинг – банкоматтарды, электрондық есеп ... ... ... және ... ... ... операцияларды жүргізуге
мүмкіндік беретін халыққа арналған банктің электрондық ... ... ... ... жүйесіне қосу арқылы банк
клиенттері мынадай қызметтерді пайдалана алады:
- ағымдағы күндегі шот балансын алу;
- белгілі бір ... ... ақша ... ... ... ... ... аударымдар мен төлем жасау;
- кредиттік және өзге ... ... ... ... қызметін төлеу;
- бағалы қағаздармен операциялар жүргізу [13].
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жылдам ақшалай аударымдар жасау біршама дамып отыр.
Ондай ... ... Western Union ... ... жатады. «Western
Union» сөзінің қазақ тіліндегі аудармасы ... ... ... ... Union 1871 жылы ... ... копорация және оның
бүгінгі күні жер шарының 180 елінде 80 мыңнан астам өкілдері қызмет етеді.
Western Union ... ... ... ... ... ерекше банк қызметі, ақшалай қаражатты жөнелтушіге және оны алушыға
банктік шот ашудың қажеттігі жоқ;
- жылдам аударым, ... ... 5-10 ... ... ... туралы нақты мәліметтерді білсеңіз, аударымды
ала аласыз;
- қол жетімділік, жер шарының кез келген ... ... ... ... ... әрбір аударымға компания кепілдік береді.
Western Union жедел аударымы банктік тек жеке тұлғаларға ... ... Western Union ... корпорацияның ең алғаш өкілі
«Банк ... ... АҚ ... ... Union ... ... ... бойынша ақшалай аударым жасау шарты
мынадай:
• Жеке куәлігін немесе төлқұжатын ... ... СТТН ... ... «Ақшалай жөнелту» құжатының формасын толтырып, оған қол қою қажет;
• Жөнелтетін соманы банкке тапсыру.
Нәтижесінде, бірнеше минуттардан соң аударылған қаражаттар әлемнің ... ... ... төленеді. Банк ақшалай ... ... ... ... ... комиссиондық сыйақысын алады.
Western Union жедел аударым жүйесі бойынша ақшалай аударымды алу ... Жеке ... ... ... көрсету керек;
• СТТН болуға тиіс;
• Ақшаны жөнелтушінің аты- жөнін, қаласын, елін, аударым сомасын көрсету
қажет;
• «Ақшаны алу» құжатының формасын ... оған қол қою ... ... ... ... қосымша» құжат формасын толтырып, оған қол
қою керек.
Сонымен бірге, банк операторы Western Union ... ... ... ... ... ... ... және ақпарат нақтыланған
жағдайда ақшалай аударымды алушыға тиісті сома беріледі.
Кей жағдайда, банктерде ақшалай аударымды алушыдан ... ... ... ... ... егер ... ... ақшаны алушыға ол
номерді хабарлаған жағдайда. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тез іздеп табу үшін қажет. Бүгінгі
Western Union халықаралық ... ... ... ... ... ... ... келісім негізінде мысалы, ... ... ... ... АҚШ долларында ақшалай
аударымдарды жасаудағы тарифтері белгіленеді.
Сонымен қатар, отандық банктеріміз тәжірибесінде жеке ... ... шот ... Қазақстан аумағында жедел аударымдар жасау қызметі
көрсетіледі. Мұндай жедел аударымдарды осы қызметі көрсететін ... ... ... ... ... алуға болады. Мұндай жедел
ақшалай аударымдардың өзіндік ерекшеліктері бар және оны ... ... алу ... ... болады. Жедел ақшалай аударым жасау шарты
мынадай:
• Жеке ... ... ... СТТН ... ... ... аты- жөнін көрсету;
• «Ақшаны жөнелту» құжатының формасын толтырып, оған қол қою ... ... ... ... ... ... минуттардан соң аударылған қаражаттар сол банктің
филиалдары орналасқан жерлерде ... ... Банк ... ... үшін аударым сомасына қарай комиссиондық сыйақысын ... ... ... ... ... алу шарты төмендегідей:
• Жеке куәлігін көрсету керек;
• СТТН болуға тиіс;
• Ақшаны жөнелтушінің аты- жөнін,қаласын, елін, аударып ... ... ... алу» ... ... ... оған қол қою керек;
Сонымен, банк операторы жедел аударым жүйесі бойынша ақшалай ... ... және ... ... ... ақшалай аударымды
алушыға тиісті сома беріледі. Кей ... ... ... ... ... ... бақылау номерді хабарлаған жағдайда. Бұл номер
негізінен операторға компъютерден ... ... ... аты- ... ... табу үшін ... [12].
2 Қазақстан Республикасында қолма-қолсыз есеп айырысу нысандарына талдау
жасау («Қазақстан Халық банкі» АҚ тәжірибесі негізінде)
2.1 ... ... ... ... есеп ... ... талдау
Қазіргі кезде еліміздегі коммерциялық банктердің жүргізіп жатқан қолма-
қолсыз есеп ... ... ... ... ... ... жүргізгенде қолданылатын немесе толтырылатын төлем құжаттары
болып табылады. Республикамыздың коммерциялық банктерінің дәл ... ... есеп ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады.
Төлем құжаты - ... ... ... ... заңдарының нормалары мен сот шешiмдерiнiң негiзiнде және
соларға сәйкес жүргiзiлетін ... ... ... ... ... мынадай түрлері
жүзеге асырылады:
• төлем тапсырмасы - нұсқауда белгiленген ақша ... ... ... ... ... жөнелтушiнiң алушы банкке ұсынуын
көздейтiн ақша төлемi мен ... ... ... ... ... ... ... - төлемдi жүзеге асыру тәсiлi, бұл ретте ақша
жөнелтушiнiң банкiне ақша жөнелтушiге ... ... ... негiзiнде және олар қоса берiле отырып, мұндай талапта
көрсетiлген ақша сомасын төлеу туралы ... ... ... ... ... ... ... - төлемдi жүзеге асыру әдiсi, бұл
орайда ақша жөнелтушiден ақша ... ақша ... ... ... ... ала рұқсатының негiзiнде ол бенефициардың пайдасына
берiледi, ... ... бiр ... ... ... және ... ... ақша сомасының шегiнде қолданылады. Банк шотын ... ... ... ... ақша жөнелтушi мен оның банкi арасында жасалған
шарт негiзiнде жүзеге ... ... ... ақша ... ... ... ... не көрсетiлген қызмет ... ... ... шартқа тиiстi құжаттарды қоса
тiркеп, талап етуi негiзiнде өзiнiң банк шотынан ақша ... ... ... ... - ... ... немесе өзге құрылғылар
арқылы ақшаға қол жеткiзу құралы, онда мұндай ... ... ... ... ... ақша ... ... айырбастауға
және төлем карточкасының эмитентi белгiлеген әрi соның шарттары
бойынша ... ... ... ... беретiн ақпарат
болады;
• чек - чек берушi мен алушы банк арасындағы шартқа негiзделген, iшiнде
чек берушiнiң ... ... ... ақша ... чек ... ... жазбаша бұйрығы бар төлем құжаты;
• вексель - бiржақты сөзсiз ақшалай мiндеттеменi ... ... ... ... ... ... өкiм - ақша жөнелтушiнiң банк шотынан оның келiсiмiнсiз
ақшаны алып қою үшiн пайдаланылатын ... ... ... ... ... жылда екінші деңгейдегі банктер және «Қазпочта» АҚ № 1 Кестеде
 ұсынылған  төлем ... ... ... ... млрд. теңге сомаға
36 352,7 мың транзакция көлемінде транзакция өткізді. ... ... ... ... ... артуы байқалады. Мәселен, 2006 ... ... ... саны 21,5%, ал ... ... ... ұлғайды. Ұсынылған төлем құралдарының жалпы санының ұлғаюы негізінен
540 мың ... ... ... санының және 5 456,0 ... ... ... пайдалану операциясы санының ұлғаюына
байланысты болды. Төлемдер көлемінің ұлғаюы негізінен 5 337,5 ... ... ... ... ... ... көлемінің өсуіне байланысты
болды.
Бұрынғыдай Қазақстанның аумағында төлем тапсырмалары және ... ... ... болып табылады. Бұл ретте, бір төлем
тапсырмасының орташа сомасы 2007 жылда 2,5 млн. ... ... және ... салыстырғанда 22,8% ұлғайды. Сонымен бірге төлемдер саны бойынша
төлем карточкаларының жоғары үлес ... және ... ... бойынша
төмен үлес салмағы осы төлем ... ... ... қолма-қол ақша
сомасын алу үшін пайдаланылатындығымен сипатталады (2007 ... ... ... ... 21,8 мың ... ... жылы төлем талаптары – тапсырмалар және инкассалық өкімдер аз
пайдаланылады. Жалпы сан мен көлемдегі осы ... ... ... ... ерекшелігіне байланысты. Басқа құралдарға тауарлар мен қызмет
көрсетуге есеп беретін ... банк ... ... ... және ... жатады. 2006 жылмен салыстырғанда көрсетілген төлем ... 14,5 % өсуі ... ... ... ... ... пайдалану
сынының өсуіне байланысты. Ал осы төлем құралдарының төлем сомасының 2006
жылмен салыстырғанда 19,8% өсуі ... ... мен ... көрсетуге
есеп беретін чектер мен орындалған аккредетивтерді пайдалану сомасының
өсуінен туындаған. 
2009 жылда екінші ... ... және ... АҚ ... ... ... ... пайдалана отырып 26 073,3 млрд. теңге ... мың ... ... транзакция өткізді. 2008 жылмен
салыстырғанда төлемдердің жалпы саны 12,9% ... ал ... ... 6,9% ... төлем құралдарының жалпы санының ұлғаюы негізінен 4387,5
мың транзакцияға төлем карточкаларын ... ... ... ұлғаюына
байланысты болды. Төлемдер көлемінің азаюы негізінен 1937,7 ... ... ... ... ... ... ... төмендеуіне
байланысты болды.
Бұрынғыдай Қазақстанның аумағында төлем тапсырмалары және ... ... ... төлем құралдары болып табылады. Бұл ретте,
бір төлем тапсырмасының орташа сомасы 2009 жылы 2,2 млн. ... ... ... ... ... 17,9% ... Сонымен, бірге төлемдер саны
бойынша төлем карточкаларының жоғары үлес ... және ... ... ... үлес ... осы ... ... негізінен шамалы қолма-қол
ақша сомасын алу үшін пайдаланылатындығымен ... (2009 жылы ... ... ... 22,9 мың ... болды).
2009 жылы төлем құралдарының ішіндегі төлем талап – тапсырмалар және
инкассалық ... аз ... ... сан мен ... ... ... пайдалану үлесі олардың ерекшелігіне байланысты. Басқа
құралдарға тауарлар мен ... ... есеп ... ... банк шотын
тікелей дебеттеу және орындалған аккредитив жатады.
Кесте 1
2009 жылдың қорытындысы бойынша төлем құралдарына қатысты ... ... | 2007 жыл |2008 жыл |2009 жыл |2009 ж. 2007 ... | | | ... |
| | | | ... | | | |өсу ... |
| | | | |(%) |
| ... төлем құралдарының ішінде банктік қызмет тұтынушылары мен халық
үшін де ең тиімдісі төлем карточкалары екендігін аңғаруға ... ... ... ... ... да, көп әрекетті талап етпейтіні де осы
төлем карточкалары болып табылады. ... ... ... саны ... ... де ең ... ... артқаны – осы төлем карточкасы, яғни
саны жөнінен 15,8%-ға, ал көлемі жөнінен 12%-ға артып отқаны байқалады. ... ... саны мен ... ... төмендегені – ол инкассалық ... ... ... ... ... ... есеп ... қатысушылар
мен төлеушілердің салықтан жалтару немесе төлем ... ... жыл ... төлем құжаттарының көрсеткіштері бойынша олардың
қолданылу тиімділігі мен қолданылуының көрінісін келесі диаграммадан көруге
болады.
Сурет 8. ... ... ... ... ... ... дәрежесі
*Дерек көзі: Қазақстан Республикасы Ұлттық банкі мәліметтері ... ... ... ... ... ... ішінде ең көп
қолданылып жүргені және ... ... ... ... болып табылады.
Себебі, заңды және жеке тұлғалардың есеп айырысу құралы ретінде ең ... – осы ... ... ... ... ... ... мынадай
қорытынды шығаруға болады: кез келген жеке ... ... ... ... ... ... алдындағы қарыздарын немесе төлеуге ... ... ... де ... отыр ... сөз. Сондықтан төлем
қабілеттіліктің де қолма-қолсыз есеп айырысу нысандарында алатын ... Енді осы ... ... ... ең көп ... ... ... табылатындықтан, оларды қолданылу аясы бойынша талдап
көрейік.
Кесте 2
Төлем тапсырмасының облыстар ... ... ... ... ... ... облыстар|
|2007 ж |2893143 |898725 |652919 |301255 ... ж |3694252 |1021954 |879113 |422549 ... ж |3955575 |1264536 |901013 |465908 ... көзі: Қазақсан Республикасы Ұлттық банкі мәліметтері ... ... ... ең көп ... облыс бұл – Атырауда болып
шықты. Жалпы сомасы – 14382562,3 млн ... ... 3955575 ... отыр. Келесі кезекті Ақмола облысы алды, жалпы саны ... ... ... ...... ... құраған. Үшінші орынды
Қарағанды облысының статистикалық мәліметтері алып отыр, мұнда жалпы сомасы
– 578641,7 млн теңгені құрайтын 901013 дана ... ... ... ... оны келесі суреттен көруге болады.
Сурет 9. Төлем тапсырмасының аймақтарда қолданылу бойынша көлемінің
көрінісі
*Дерек көзі: Қазақстан ... ... ... ... ... ... құжаттарының ішінде саны мен сомасы жөнінен есеп ... ... ең аз ... бұл – ... ... ... ... ең көп мөлшердің өзін Атырау облысында 24875 данада 67880 ... ... ... ... ... ... ... облысы 4682 дана
мөлшерінде 444,1 млн теңгені көрсетіп отыр. Төлем тапсырмаларының батыс
өңірлерінде ерекше көп ... да ... ... бар. ... ... ... ... табиғи ресурстарға және өндірістік
шикізаттарға ең бай аймақтардың бірі, яғни ... ... пен ... кең ... байланысты төлем құжаттарының көп қолданылу аясы
да болуы сөзсіз.
Төлем карточкасы - электронды терминалдар ... өзге ... ... қол ... ... онда ... ... ұстаушыға төлемдердi
жүзеге асыруға, қолма-қол ақша алуға, валюта айырбастауға және ... ... ... әрi ... шарттары бойынша басқа
операцияларды жүргiзуге мүмкiндiк беретiн ақпарат болады.
Төлем карточкасын беру кезінде шарт ... онда ... ... ... тиіс:
• төлем карточкасын беру талаптары;
• төлем карточкаларын пайдалана отырып төлемдерді ... ... ... ... берілетін адамдардың тізімі немесе адамдардың
тізіміне сілтеме (төлем карточкаларын беру ... шарт ... ... бірнеше төлем карточкаларын беру кезінде);
• төлем карточкасын алу, тастау және оқшаулау талаптары;
• төлем карточкасының ... ... ... беру ... ... ... тараптардың құқықтары мен міндеттері;
• тараптардың жауапкершілігі.
Осы аталған шарттар негізінде еліміздің екініші деңгейлі банктеріне
жалпы ортақ ... ... ... ... қағидалары бар. Төлем
карточкасын эмиссиялайтын және олармен жұмыс ... ... банк ... пен ... ... орталықтың бекіткен режимдері бойынша ... ... ... ... ... болу ... ... ғасырдан
астам болып саналады. Қазақстанның тұрғындары олардың күнделікті өміріне
сеніммен кірген ... ... осы ... ... ... өткен он
жылдың ортасында ғана бағалай алды.
Әлемдік карточка индустриясын дамытудағы маңызды кезең 2000 жылдардың
бірінші ... - ... ... ... ... ... ... Уақыт көшіне ілесе отырып, Қазақстандық банктер 2005 жылы магниттік
жолағы бар ... ... ... отырып, «чиптік» карталар шығаруға
кірісті.
Қазіргі уақытта төлем карточкаларының нарығында қызмет көрсетудің үлкен
ассортименті көрсетілді және түрлі ... ... ... ... ... төлем карточкасының көмегімен дүкендер ... ... мен ... ... үшін төлем жасауға,
коммуналдық қызмет көрсетулерді, ... ... ... және ... ... ... өтеуге, карточкадан карточкаға ақша
аударуға, Интернет немесе телефонды ... ... ... және ... тапсырыс беруге болады.
Бұл ретте Қазақстанның ... ... ... (VISA
International, Europay International, American Express International және
Diners Club International, China Union Pay), ... ... ... карточкаларын (Altyn Card, SmartAlemCard, TemirCard, ... АҚ және ... ... АҚ ... карточкаларын
алуға болады.
2007 жыл бойынша 19 банк және «Қазпочтасы» АҚ нақтылы түрде төлем
карточкаларын ... ... ... ... ... ... жергілікті
жүйе төлем карточкаларын: Altyn Card – «Қазақстанның Халықтық Банкі» ... ... ... АҚ, ... ... АҚ, ...
 «Темiрбанк» АҚ, «Сити банкі» АҚ,  «Цесна банкі» АҚ жергілікті карточкалары
және Kazcard - «Казпочта» АҚ шығаруда. ... ... ... ... ... жүйе карточкаларын ... және ... VISA ... Europay ... American ... China Union Pay және Diners Club ... ... көрсеткіштері бойынша банктердің шығарған ... саны – 5,6 млн. дана ... бұл ... саны – 5,3 млн. адам ... (2007 ... сәйкес кезеңімен
салыстырғанда бұл көрсеткіштер сәйкесінше 36,9% және 35,7% ... ... ... ... көп ... ... жүйе карточкалары
болып келеді. Олардың өзіндік үлесі 96,4%, ал ... ... ... ... – 3,6%. 2007 ... 1-ші қаңтарында бұл
арақатынас 95,3% және 4,7% құраған болатын.
2007 жылдың ... ... ... ... ... арқылы жасалған транзакцияларының көлемі 216,5 млрд.
теңге ... ... 2006 ... салыстырғанда 51,3%). 2007 жылы
транзакциялардың саны 9,5 млн. ... ... 2006 ... ... өскен. Сондай-ақ, қолма-қол ақшасыз төлемдер санының
(1,4 млн. транзакцияға дейін немесе 48,6%-ға) ... ақша ... ... ... ... (8,1 млн ... ... немесе
29,4%-ға) салыстырғанда жоғары қарқынмен өсуі байқалады. 
2009 жылғы жағдай бойынша 21 банк және «Қазпочта» АҚ ... ... ... ... жүзеге асыруда. Екінші деңгейлі банктер
жергілікті жүйе ... ... Altyn Card – ... ... АҚ, ... – «БТА ... АҚ, TemirCard – «БТА Банкі» АҚ ЕҰ -
«Темiрбанк» АҚ, «Сити банкі» АҚ шығаруда. Бұдан басқа, қазақстандық банктер
келесідей ... жүйе ... ... және таратумен
айналысуда: VISA International, Europay ... American ... China Union Pay және Diners Club ... ... жағдай бойынша банктердің шығарған төлем карточкаларының
саны – 7,7 млн. дана құрап, бұл карточкалардың ұстаушыларының саны – ... адам ... (2008 ... ... ... салыстырғанда бұл
көрсеткіштер сәйкесінше 7,9% және 8,1% артқан).
Төлем карточкаларының ішінде неғұрлым көп тарағаны – ... ... ... келеді. Олардың өзіндік үлесі 97,9%, ал жергілікті ... ... ... – 2,1%. 2009 ... 1 ... ... 97,4% және 2,6% құраған болатын.
2009 жылы қазақстандық эмитенттердің төлем карточкаларын қолдану
арқылы жасалған ... ... 194,2 ... ... ... ... жылмен салыстырғанда 22,4%). 2010 ... ... ... саны 8,4 млн. ... ... 2009 жылдың қаңтар
айымен салыстырғанда 18,0%-ға өскен Бұл ... ... ... саны мен ... өсуі 27,2% (1,6 млн. транзакция) және 32,4%
(23,3 млрд. теңге), ал қолма-қол ақша алу ... өсуі ... (6,8 млн. ... және 21,2% (170,9 ... теңге) құрады.
Қазақстандағы төлем карточкалары нарығының дамуы жайындағы толығырақ
мәліметтер келесі кестелерде келтірілген.
Кесте 3
Айналыстағы ... ... саны ... ... ... ... (мың ... ... ... | ... |2007 ж |2008 ж |2009 ж |
| ... ... ... |үлестік |саны |үлестік |
| ... ... ... ... | |ші (%) | |і (%) | |ші (%) ... ... |5616 |100 |7 128.6 |100 |7 691.6 |100 ... | | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | | ... жүйе |202,1 |3,6 |182.8 |2,6 |159.5 |2,1 ... | | | | | | ... жүйе |5413,9 |96,4 |6 945.8 |97,4 |7 532.1 |97,9 ... оның | | | | | | ... | | | | | | ... ... |4172,5 | |5 536.9 | |6 130.3 | ... |1239,7 | |1 402.4 | |1 393.7 | ... | | | | | | ... ... ... ... ... банкінің мәліметтері. |
Кестеден көрініп тұрғандай ... ... ... саны
(Жергілікті жүйе, халықаралық ... Viza ... ... ... саны 2009 жылы 2008 ... ... 563 ... артқан. Халықаралық жүйе карточкалары ... ... ... 2007 жылы ... құраса, 2009 жылы оның ... ... ... 97,9%- ын құрады. Оның ... ... ... ... ... қолданылу ыңғайлылығына байланысты
көлемінің өсу ... ... ... ... ... ... ... саны туралы
мәліметтер
|Төлем карточкасы |Көрсеткіштер (мың дана) ... ... | ... |2007 ж |2008 ж |2009 ж |
| ... ... ... |үлестік |саны ... |
| ... ... ... |көрсеткіш|
| | |ші (%) | |і (%) | |і (%) ... |5334,2 |100 |6 678.1 |100 |7 215.9 |100 ... ... | | | | | ... ... оның | | | | | | ... | | | | | | ... жүйе |191,5 |3,6 |170.0 |2,5 |151.6 |2,1 ... | | | | | | ... жүйе |5143,2 |96,4 |6 508.1 |97,5 |7 064.3 |97,9 ... оның | | | | | | ... | | | | | | ... ... |3939,9 | |5 181.0 | |5 714.9 | ... |1201,1 | |1 320.9 | |1 341.4 | ... | | | | | | ... көзі: Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің мәліметтері. ... ... саны ... ... ... жүйе, Viza
International, Europay International) 2009 жылы 2007 жылға қарағанда, орта
есеппен – 1881,7 ... ... ... пайыздық көрсеткішпен 26%-ға
жоғарылаған, себебі ... жүйе ... ... саны ... ... ... артуда. Халықаралық жүйе карточкалары айналыстағы
төлем карточкаларының ішінде 2007 жылы ... ... 2009 жылы ... ... ... карточкаларының 97,9%- ын құрады. Оның негізгі
себебі, Viza International төлем ... ... ... ... өсу ... байқалған.
Ал, қолданылған карточкалардың саны – 440,2 мың ... ... ... 2009 жылы 2007 ... ... 91%-ға ... қарқындалған. Сонда
еліміздегі төлем карточкаларының даму ... ... ... ... қосты деуге әбден болады. Төлем карточкаларының пайда болғаннан
бастап ... ... ... да ... ... сәйкес өсіп, дамып
отыруы тиіс.
Кесте 5
2007-2009 жылдары республикадағы қолданылған карточкалардың ... ... ... ... (мың ... ... ... | ... |2007 ж |2008 ж |2009 ж |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... |көрсетк|
| | |ші (%) | |ші (%) | |іші ... |2971,1 |100 |2 850.3 |100 |3 411.3 |100 ... саны | | | | | | ... ... оның | | | | | | ... | | | | | | ... жүйе |107,8 |3,6 |82.1 |2,9 |80.5 |2,4 ... | | | | | | ... жүйе |2863,3 |96,4 |2 768.2 |97,1 |3 330.9 |97,6 ... оның | | | | | | ... | | | | | | ... International |2191,3 | |2 149.8 | |2 651.8 | ... |671.2 | |615.7 | |675.2 | ... | | | | | | ... ... ... ... ... банкінің мәліметтері. |
Аймақтардың ішінде төлем ... ... ... ... жүрген және пайдаланылған төлем карточкаларының саны жөнінен,
сонымен қатар, ... ... ... саны ... ... ... ірі мегаполисі: Алматы қаласы. Алматы қаласында жүрген төлем
карточкаларының саны – 1821,5 мың дананы ... ... ... ... саны – 1594,5 мың ... ал ... карточкалары – 631,6
мың дана, бірінші көрсеткіш – 795,9 мың ... ... ... – 750,3,
ал үшінші көрсеткіш – 372,9 мың дананы құраған. Олардың көлемі ... ... ... ... ... ... ... Алматы қаласы
республика бойынша ең ірі агломерация, миллионер қала, сонымен қатар, мұнда
бас ... және ... мен ... жұмыспен қамту дәрежесінің
жоғарылығымен байланысты.
Кесте 6
Төлем карточкаларына қызмет көрсетуге арналған құрал-жабдықтардың саны
және ... ... ... ... |2007 ж |2008 ж |2009 ж |
| ... |үлесі |саны ... ... ... ... |16412 |100 |20734 |100 |23007 |100 ... ... оның | | | | | | ... | | | | | | ... 6 ... |13143 |81 |16515 |80 |18564 |80,7 ... | | | | | | ... |3269 |19 |4219 |20 |4443 |19,3 ... саны |1033 |100 |882 |100 |814 |100 ... оның | | | | | | ... | | | | | | ... |592 |57,3 |478 |54,2 |434 |53,3 ... | | | | | | ... |441 |42,7 |404 |45,8 |380 |46,7 ... саны |4364 |- |6 236 |- |7 046 |- ... | | | | | | ... |7391 |- |9 068 |- |10 097 |- ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... |81135,8 |- |100 930.9|- |117 432.6 |- ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... (млн. тг.)| | | | | | ... ... ... ... ... банкінің мәліметтері |
Pos-терминалдар саны 2008 жылы 2007 ... ... ... ... жылы 2008 ... салыстырғанда саны жөнінен 10%-ға жоғарылаған болып
табылады. Оның негізгі ... ... ... түрі бойына тұтынуылар ыңғайлы
әрі тиімді деп анайды және ... ... ... ... саны 2008 жылы 2007 жылмен салыстырғанда 15%-ға, ал 2009
жылы 2008 ... ... ... ... Оның ... ... кәсіпорындарында және банктерде импринтерлер санының
айтарлықтай төмендеуінен болып отыр. Қазіргі таңдағы көп қолданылып ... саны 2008 жылы 2007 ... ... ... ал 2009 ... ... салыстырғанда 11,5 %-ға өскен. Банктің ... ... ... ... және ... деген сұраныстың
жоғарылауынан аталған құрылғының саны өскен деп ... ... саны – ... ... ... жылы 18,5%- ға ... жылы да алдыңғы жылмен салыстырғанда 10,2%-ға өсу ... ... жыл ... ... аймақтарда төлем карточкаларына қызмет
көрсетуге арналған құрал-жабдықтардың көрсеткітері
| | | | | |
| ... ... ... |Сауда |
| ... | | ... ... | | | | ... | | | | ... | | | | |
| | | | | |
|1 ... ... ... ... ... алуға қарағанда қолма-
қолсыз ақшалармен жасалған төлемдер ... ... ... ... ... және ... жұүйелерін қолма-қол жасалатын
операциялар негізінде және қолма-қолсыз ... ... ... ... және ... сандық көрсеткітерін алдыңғы жылдармен
салыстыра отырып, талдаулар жасалынады.
Оны ... ... ... ... ... ... ... арқылы қолма-қолсыз жасалған төлемдер
транзакцияларының саны мен көлемі
|Төлем |2007 жыл |2008 жыл |2009 жыл |2009 ж 2007 ... | | ... ... | | | ... |
|жүйесінің| | | ... ... | | | | |
| ... 2007 жылы ... ... ... ... төлемдер
алдыңғы жылмен салыстырғанда 48,6%-ға артқан, оның ... ... жүйе мен Europay ... ... өсуі ... қарқында
болып отыр. Ал, қолма-қол ақша алуға байланысты операциялардың мөлшері осы
жылы алдыңғы жылмен салыстырғанда ... ... оның да ... ... ... аталған төлем жүйелері танылады. Көлемі жөнінен алғашқы есеп
айырысу нысаны 28%-ға артты. 2009 жылы 2007 ... ... ... есеп айырысуларда локальдық жүйенің карточкаларына
қарағанда халықаралық жүйенің ... ... ... ... ақша алу ... ... отыр. Себебі, халықаралық ... ел ... кең ... олар ... есеп айырысулар жүргізу
ыңғайлы болып отыр.
Қолма-қолсыз жасалған төлемдердің барлық саны 2009 жылы 2007 ... 15%-ға ... ал ... ... атқан. Ал, қолма-қол
жасалған төлемдердің барлығы дәл осы ... ... саны ... ... ал, ... ... 13%-ға төмендеген. Демек көрініп тұрғандай, ... есеп ... ... ... пен ... дұрыс және тура
бағытта жүргізіліп келе ... ... бұл ... көрсеткіштердің көрінісін келесі суреттен көруге болады.
Сурет 10. Төлем карточкалары арқылы қолма-қолсыз жасалған төлемдердің саны
мен ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Ұлттық банкі мәліметтері.
Суреттен көрініп тұрғандай, ... ... ... төлемдер
қолма-қол ақшамен жасалатын төлемдерге қарағанда саны жөнінен де, көлемі
жөнінен да екі ... жуық ... көп ... ... ... ... ... себебі қолма-қолсыз есеп ... ... мен ... ... мен ... жауап беруі
болып табылады. . Оның көрінісі қолма-қолсыз жасалатын төлемдердің барлығы
27,2%-ға жоғарылап, олардың ... ... ... Мұның мәнісі, жергілікті
және халықаралық жүйе карточкаларының санының өзгерісінде болып ... жүйе ... 2009 жылы 2008 ... салыстырғанда 20,6%- ға
артып, сомасы жөнінен – 40,8%-ға жоғарылап отыр. Ал, ... ... саны 2009 жылы ... жыл ... ... ға ... оның сомасының өсу динамикасы жа оңтайлы көрсеткіш, ... өсу ... ... ... ... ... ... төлем
карточкаларымен есеп ... ... ... ... ... ... ... қолма-қолсыз төлемдер мен
қолма-қол ақша алу операциялары артып ... Оның ... ... де анық.
Visa International және Europay International төлем карточкаларын
ұстаушылар елімізде еңбек ... мен есеп ... ... өте ... олар бойынша операциялардың көлемі алдыңғы жылдармен салыстырғанда
екі есеге ... ... ... ... ... ... ... арқылы есеп
айырысу екінші ... ... ... кең ... ... карточкаларын пайдалану арқылы қолма-қол жасалған төлемдер
транзакцияларының саны мен көлемі
|Төлем |2007 жыл |2008 жыл |2009 жыл |2009 ж 2007 ... | | ... ... | | | ... ... | | | ... (%) |
| ... ақша беру ... ... ... ... ... ... 2009 жылы 2007 жылмен салыстырғанда өсімдерге жетпеген. Яғни
барлығы – 16,2%-ға төмендеп, сомасы жөнінен 13%-ға ... ... ... жасалған қолма-қол төлемдер саны 2009 жылы 2007 жылмен
салыстырғанда 27%-ға ... ал ... 20%-ға ... ... саны ... ... ... жүйе
карточкалары 16%-ға азайып, сомасы жөнінен 13% кему динамикасын көрсетіп
отыр.
Сурет 11. ... ... ... жасалған төлемдердің 2009-2007
жылдардағы саны мен сомасы бойынша өзгерісі
*Дерек көзі: Қазақстан Республикасы ... ... ... ... құрастыруымен.
Демек, халықаралық жүйе бойынша төлем карточкасының жүйесі ең жоғарғы
көрсеткішті көрсетіп ... Яғни ... ... ... одан ... ең ... есеп ... жеңілдетіп, төлем айналымын
жылдамдатуға, банктерде шотта қаражаттардың сақталуына, сондай-ақ көлеңкелі
бизнестегі ... ... есеп ... ... ... ақша
қаражаттарының қозғалысының айқындығына жол береді.
Кесте 10
2009 ж. жағдай бойынша аймақтардағы есеп айырысу нысандарының қолданылуының
саны мен көлемінің ... | | ... ... ... ... ... ақша беру ... |
| |төлемдер ... |
| ... ... ... ... ең көп ... және қолма-
қолсыз төлемдерді жүзеге асыратын – Алматы қаласы ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылған қолма-қолсыз
есеп айырысудың саны бойына - 47%-ын Алматы облысында жүзеге асырылған
болып табылды. Қолма-қол ақшалар ... ... ... ... 20%-ын осы ... қаласы бойына жүргізілген есеп айырысу алып
отыр. Оның негізгі себебі, Алматы қаласының географиялық аумағы
менрнспубликалық маңыздылығы және ... ... ... ... «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ның тәжірибесі негізінде қолма-қолсыз есеп
айырысудың нысандары мен түрлерінің дамуына ... ... ... соң, 1990 ... ... Қазақстан
өзінің нарық экономикасы талаптарына жауап беретін, өзінің банк ... ... 1991 жылы ... Қазақ ССР-інде «Банктер және банк
қызметі туралы» заң қабылданып, екі деңгейлік банк жүйесі құрылған ... жылы банк ... ... одан да қолайлы болды, мен банктік
қызметке сұраныстың артуы көптеген жеке ... ... ... ал ... ... ... ... Бұның бәрі нағыз банктік шу шақырды. Банктер
саны шұғыл көбейіп кетті, 1993 жылы олар ... ... ... Сол ... ... банктер акционерлік банктер болып қайта құрылды, ал
жинақ банкі Қазақстан Жинақ Банкі болып өзгертілді.
Қазақстан Жинақ банкінің тарихы бұл - ... ... ... ... мен ... ... ... саналады. Төңкерістен кейінгі
уақытта жаңа экономикалық қатынастар кезеңінде 1923 жылы ... ... ... ... ... кейінірек ұжымдастыру және
индустризациялаудан кейінгі кезеңде, 1936 жылы Алматы ... КСРО ... ... ... Іс ... 1923 жылдан халықтың кең ... ... ... ... оның дамуының жаңа орамы басталады.
Ақтөбеде алғашқы жинақ кассасы ашылғаннан кейін, ... төрт жыл ... ... 335 ... ... ... жылы Қазақстанның барлық жинақ кассаларының қызметіне басшылықты
жүзеге асыратын Республикалық ... ... ... ... ... ... саны жылдам өсе бастады. Салымшылардың ... ... және ... ... ... қатыстыру
үшін жинақ кассаларын тікелей зауыттар мен фабрикалар, ... ... ... ... ... да ... мен ... тікелей ашылуға айрықша көңіл бөлінді.
Әлеуметтік экономикалық және қаржылық қатынастар социалистік қоғамдағы
табиғатының өзі іс-жүзінде ... ... ... ... ... ... жағдай жасады.
Халыққа жаппай қызмет етудің ғаламдық жүйесі Қазақстан ... банк ісі ... ... ... ... ... зор тарихи
тәжірибесінің қордалануына жағдай жасады.
Сонымен бірге, жинақ кассаларына кепілдік мемлекеттік займ ... және ... да ... ... ... ... беруге рұқсат
берілді. Олар қор, басқа қаржы және банк жүйесі операцияларын ... Бұл ... ... ісі ... ... ... ... және
қалыптасуымен сипатталады. Үш жыл ішінде 8 мемлекеттік займ соның ішінде 3
натуралды және екі алтын есептеуден ... ... ... (екі ... ... және ... ... займдық реформаға дейінгі кезеңде
шығарылған болатын.
1960 жылдардың соңына жинақ кассаларындағы салымшылар саны 1770 ... ... 322, 7 млн. сом ... ал ... орташа мөлшері 182 сомға
өсті. Жинақ кассаларының саны 1950 жылдан 1960 ... ... 1, 8 ... 1960 жылдың соңында 2805 құрады. Жинақ ісінің дамуы ... ... ... ... ... ең алдымен халық
шаруашылығының дауымен, ... тың және ... ... ... еңбекшілердің материалдық әл-ауқатының анағұрлым артуы мен
қамтамасыз етілді.
1960 жылдардың ... ... ... халықтың төлемдерін қабылдау:
пәтер, коммуналдық және басқа қызмет көрсету операциялары тартылды. ... ... ... ... ... және ... кәсіподақ
комитеттері өзара жәрдем кассалары, шаруашылық ... ... ... ... ... үлкен шаруашылығы берілді.
Анағұрлым дамуды жұмысшылар мен қызметкерлердің, колхозшылардың ... ... ... ... ... айлық табыс соммасынан сомма
ретінде салымдар нақты ақшасыз аударумен, Жинақ кассалары операциялары
алды. Жинақ кассаларында ... ... ... үшін ақша ... көп ... ... ... тәуелсіздігі мен егемендік алуы ... ... ... ... ... мен ... ... басын
банкинг қызметтерін және Қазақстан Халық Банкі тікелей дамуының басын
белгіледі.
1991 ... ... ... ... банк ... ... КСРО банк ... мен банктер жөнінде» Заң қабылданды. Бір ... ... ... ... жариялағаннан соң 1992 жылы ҚР ... ... ... оның ресми заңды жалғастырушысы Қазақстан Халық Банкі
болып қайта құрылды.
1993 жылы Жинақ Банкі жеке заңды ... ҚР ... ... ... АҚ ... ... ұйымдастырылды.
1995 жылы Банк жабық типтегі акционерлік қоғам болып қайта құрылды.
Өзгерістер процесі банк ... мен ... ... ... ... Жаңа ... банк ... негізіне банкингте жаңа ақпараттық-
коммуникативтік технологияны пайдаланатын, банктің қызмет көрсету аясының
жүйелі кеңеюін іске ... және ... ... универсиалистік
принципке қойды.
1995 жылдың соңында Қазақстан Халық Банкі ... ең ... банк ... ... нарығында қол ... ... ... жалғастырады.
1998 жылы шілдеде жалпы акционерлер жиналысының шешімімен Банк жабық
типтегі ... ... ... ... ... ... «Қазақстан Жинақ банкісі» болып ҚР Үкіметінің қаулысына сәйкес, соның
ішінде ҚР ... 1998 ... 6 ... № 664 ... қайта құрылды.
Акционерлік қоғам Қазақстан Халық Банкінің 1998-2002 жылдарға кезең-
кезеңімен жекешелендірудің негізгі бағыттары ... ... ... ... бағатанда жұмысы жүргізілді.
2002 жылдың қарашасында ҚР Үкіметі саудада ... ... ... осы кезге 33, 33% плюсі бар акция құрады.
Бүгінгі күні Қазақстан Халық Банкі - Қазақстан Республикасындағы ең ірі
универсалды ... ... ... клиенттері игілігіне 80 жылдан астам
жұмыс істеп келе жатқан ең бір сенімді Қазақстанның қаржы ... ... жылы ... ... ... 85 жыл толады. Банктің тарихы -
Қазақстан территориясындағы жинақ жүйесінің ... ... ... ... банк ҚР ... банкінің қайта құру базасына
негізделіп ... ... ... - ... ... ... бұл тек оның
жекешелендірілуі және ... ... ... ғана ... Бұл процесс
үздіксіз жаңа банктік технологиялардың енгізілуі, банкинг спекторының
кеңеюі, жаңа жағдайдағы ... ... ... ... және ... ... стратегиялық тікелей филиалдық инфрақұрылым дамуымен
банктік құрылымды құрайды.
Бұл ... ... ... ... міндеттерін шешуге, зейнетақы, айлық
табыс төлеу, салық, коммуналды және басқа төлемдерді ... ... ... кәсіпорындар мен мемлекеттік мекемелерге ... ... ... ... ... ... ескере отырып
жүргізетін бағдарламаны айтуға болады.
Қазақстан Халық Банкі - клиенттерге банктік қызметтің көптеген ... ... жеке және ... ... ... ашып ... ... зейнетақы, жәрдемақы және басқа да төлемдерді төлеуге байланысты,
мемлекеттік бюджеттік мекемелерге және ... да ... ... ... ақшалай аударымдарды қабылдау және төлеу, жеке және заңды
тұлғалар үшін ... ... ... қабылдау валюта айырбастау
операциялары тұрғындардың ақшалай қаражаттарын депозиттерге алмастыру,
несиелендіру, ... ... ... ... ... және т.б.
қызметтерін көрсетеді [15].
АҚ «Қазақстан Халық Банкінің» қаржылық шаруашылық қызмет ... ... АҚ ... ... ... өз ... есептік
кассалық қызмет жасау үшін ... ... ... ... екінші
деңгейдегі банктерге тән ... ... ... Банк ... ... ... ... зерттей отырып, олардың
қажеттілігін ескеріп, ... ... ... ... қолдай отырып,
әртүрлі қаржылық құралдарды қолданып, активтерді басқарудың оптимальды ... ... ... ... нарықтағы банк үлесінің ұлғаюы
-қызмет сапасын ... жаңа ... ... ... клиенттік базаны
өсіру арқылы жүргізіледі.
Банктің бастапқы принциптерінің бірі - клиентке ... ... жеке жол табу ... ... зерттеу және сол үшін жағдай
құру. Себебі банк жеке тұлғалармен де және де корпоративтік ... ... ... Банк 2008 ... қаңтар айында Euromoney журналының 146
компанияның ішінде жүргізген ... ... ... ... саласында Еуропа елдерінің ішіндегі жетекші банк» атағы берілді. Ал
осы жылдың мамыр айында бөлшектік қаржылық ... ... ... “The
Asian Banker” журналының ұйымдасырған іс шарасының ... екі ... ие ... «2007 жылы ... ең ... ... банк»,
«2007 жылы Орталық Азиядағы ең жақсы бөлшектік банк». 2008 жылы Euromoney
журналының ұйымдастыруымен өткен ... ... ең ... ... ие ... жылы ... рейтинг агенттіктері «Қазақстан Халық банкі» АҚ-на
бағаларын берді. Fitch компаниясы B+ (тұрақты), Standart and Poor’s ... ... ... ... Ba2 деген бағаларын қойды [16].
Өз қаражаттарын толықтырудың негізгі көзі банктің жарғылық капиталының
ұлғаюы. ... ... ... капиталы 2007 жылы 65531
млн. теңге, ал 2009 жылы 143695 ... ... ... ... рейтинг компанияларының «Қазақстан Халық банкі» АҚ-на
берген бағасы соңғы жылдары әлем экономикасында болып ... ... әлем ... ... арасында және еліміздің ... ... ... баға ... ... табылады.
«Қазақстан Халық Банкі» ... ... ... ... ... ... өсу динамикасын салыстыру аталған банк
бойынша талдау жүргізудің ... ... ... ... ... Халық банкі» АҚ-ның жарғылық капиталының өсу динамикасы
|Жарғылық акционерлік капитал. млн теңге ... |2007 ж. |2008 ж |2009 ж |2009 ж 2007 ... |
| | | | ... өсу |
| | | | ... (%) |
| |65531 |65531 |143695 |54 ... көзі: «Қазақстан Халық банкі» АҚ-ның мәліметтері |
| ... ... ... ... ... ... өсу
динамикасы кестеден көрініп тұрғандай алғашында тұрақты ... 2009 ... млн. ... ... немесе пайыздық қатынаста 54%-ға өскендігін
көрсетіп тұр. Оның негізгі ... 2009 ... ... ... ... ... отырыстың өтуі болып табылады. Яғни осы ... ... ... ... ... ... банкі» АҚ-ның тұрақты әрі нәтижелі жұмыс істеуінде
банктің қаржылық жағдайының маңызы зор. ... ... ... ... бірі – банк ... ... табылады. Банк активтері және
олардың өсу динамикасы «Қазақстан Халық ... ... ... ... ... ... және өсуінің себептері түсіндіріледі.
Оны келесі кестеден көруге болады.
Кесте 12
2007-2009 жылдардағы банктің актив сомасының ... ... ... ... | |
| | |
| |2007 ж. |2008 ж. |2009 ж. |2009 ж |2009 ж |
| | | | |2007 ... |2008 ... |
| | | | ... (%) ... (%) |
| |1595075 |1651349 |2130772 |25 |22,5 ... ... ... Халық банкі» АҚ-ның статистикалық мәліметтері |
2009 жыл ... банк ... ... өсуі байқалады, өткен
жылдармен салыстырғанда 1,2 есе немесе 1595075 млн. теңгеден ... ... ... ... ... ... ... несиелеу, активті операциялардың үлесінің өскенін көрсетеді.
Сурет 12. Банк ... өсу ... ... ... Халық банкі» АҚ-ның статистикалық мәліметтері
негізінде автордың құрастыруымен.
Мұндағы, банк ... ... ... ақша ... және оның
эквиваленттерінің есебінен, яғни 198%-ға өскен және ... ... ... ... ... ... және ... құрамының
басқа да құрамдарының өзгерісі бойынша соңғы жылдары ... ... ... 2009 жыл ... банктің активтер көлемі - 22,5 пайызға
өсті, бұл ... ақша ... мен оның ... 198,4 пайызға ұлғайту
және сатуға арналған қолда бар инвестициялық бағалы қағаздар ауқымын жарты
есеге жуық ... ... ... ... ... ... көрсетуден
түскен таза табыс пен ұсталатын комиссиялықтар сомасының 47,1 %-ға өсуі,
әділ құн ... ... ... ... мен ... ... таза ... 1,4 млрд теңгеге артуы (2008 жылғы 9,7 млрд теңге
мөлшеріндегі таза шығынмен ... ... ... ... ... ... таза ... 51,1%-ға  және  сақтандыру
қызметінен алынған табыстың ... ... ... ... ... ... 9,1 ... дейін артып, 15,9 млрд теңгеге жетті.
Клиенттер қаржысының көлемі – 46,9 пайызға, капитал – 47,1 ... ... – 0,7 ... өсті. Базель нормативіне сәйкес есептелген
бірінші деңгейлі капитал жетімділігінің ... – 16,9 ... ... коэффициенті – 20,6 пайызға дейін өсті. Қызмет
көрсетуден түскен таза табыс пен ... ... ... 47,1 ... ... негізінен, зейнетақы қорының комиссиялық табысы мен
активтерді басқарудың комиссиялық табысын 246,9 ... және ... ... 4,6 пайызға арттыру есебінен мүмкін болды. 
Пайыздық емес  шығыстар көлемі  13,3 ... ... ... ... шығыстарға және зейнетақылық активтерді басқару
қызметінің шығынын жабу үшін 2008 жылы 7,2 млрд ... ... ... ... ... резевтерге  қатаң бақылау ... ... ... мен ... ... 8,8 ... қысқартылды.
Қазақстандық салымдарға кепілдік беру қоры ... ... ... ... ... ... сақтандыру шығыны 77,5
пайызға өсті. Өтелген ... ... ... ... ... ... ... есебінен клиенттер қарыздарының ауқымы 4,6 пайызға
қысқартылды (шетелдік валютамен берілген қарыздар бойынша бағамдық ... ... ... қоса ... ... ... дейінгі клиенттер қарыздары, негізінен,
мына секторлар бойынша қысқартылды: ипотекалық займдар  - 5,5 ... ... -  20,9 ... және ... - 29,7 ... керісінше,
мына секторлардағы өсім барынша жоғары болды: ауыл шаруашылығында - 42,8
пайызға,  ... және ... ... -  4,0 пайызға,  тамақ өнеркәсібінде
- 24,3 пайызға,  қонақ үй ... - 54,6 ... ... жасау саласында
- 66,2 пайызға өсім байқалды.  Жылжымайтын мүлік секторындағы қарыздар
қалдығы 43,7 пайызға ... бұл, ... ... ... ... олардың жылжымайтын мүлік санатына көшірілуі ... ... ... ... ... бойынша бағамдық айырма пайдасының
 есебінен мүмкін болды. Құрылыс саласындағы  қарыздар қалдығы 14,4 ... бұл - іске ... ... ... ... ... мақсатында
қолдағы бар кредит желілері ... ... ... ... 2009 ... ... ... тұлғалардың депозиттері мен ағымдағы
шоттары - 62,9 пайызға, ал жеке ... ... мен ... ... ... ... ... корпоративтік депозиттер нарығындағы үлесі
2008 жылдың соңында 17 пайыз болса,  2009 ... ... бұл ... ... ... 13
2009-2007 жж. салыстырғанда банктің меншікті капиталының өсу ... ... млн. ... ... |2007 ж |2008 ж |2009 ж ... ... |
| | | | ... |ж.ж ... (% |
| | | | ... ... |
| |161025 |191055 |280952 |42,6 |32 ... ... ... ... ... ... ... |
Кесте 13 нәтижесі бойынша 2009 жылы 2007 жылмен салыстырғанда 42,6%-ға
өскен немесе 119927 млн. ... ... 2009 жылы 2008 ... ... өз ... 32%-ға ... 89897 млн.теңге
айырмашылықты көрсеткен. Мұндай өсудің негізгі себептерінің бірі негізінен
жарғылық қордың ... ... ... ... ... ... пайданың да
өсуі меншікті капиталдың өсуіне ... ... АҚ ... ... ... өз капиталының өлшемі бойынша жетекші орынды алады.
Кесте 14
Банктің жалпы табыстары (млн.теңге)
|Көрсеткіштер |2007 ж |2008 ж |2009 ж |2009 ж |
| | | | |2007 ... |
| | | | ... |
| | | | ... өсу |
| | | | ... (%) ... |79522 |72026 |65688 |-17,4 ... |38997 |57472 |49812 |22 ... табыс |40525 |14554 |15876 |-60 ... ... ... ... ... 2008, 2009, 2010 жылдық ... ... жылы ... ... таза ... ... 2008 ... 1322 млн. теңгеге жоғарылаған. Мұның ... ... ... мен ... емес ... дәрежелері бірдей
жоғарылаған. Ал 2008 жылы таза табыс ... 2007 ... ... млн. ... ... ... жылдарды пайыздық қатынаста
көрсетсек, алғашқы қатынас 64%-ға ... ... ... ... ... өскенін куәландырып отыр.
Сурет 13. Банктің таза табысының өсу динамикасының көрінісі
*Дерек ... ... ... ... ... 2007, 2008, 2009 ... таза ... өсуі бұл маңызды мәселе. Мысалы, қолма-қолсыз
есеп айырысу үшін таза табыстың өсуі, айналымға төлем карточкалары, ... ... ... ... да ... жүйелерінің өсуі мен дамуы үшін
қызметтер ... ... есеп ... ... көп ... ... көлемін молайту үшін де жоғарыда аталған қаржылық
көрсеткіштің әсері өте көп ... таза ... 2009 жылы 15876 ... ... ал бұл ... 2008 ... салыстырғанда 8,3%- өскен. Банктің таза ... ... ... ... ... Банк ... ... олар 78% құрайды. Табыстар құрылымын негізгі бөлігін сыйақымен қарыз
берумен байланысты табыстар ... ... ... ... ... ... мен ... есебінен, пайыздық табыстардың есебінен, шетел валютасындағы сауда
операцияларынан түскен табыстардың және ... ... ... ... ... ... өсу ... сәйкесінше
келесідей: біріншісі – 47,1%; келесісі – 0,7%; кейінгісі – 51,1%; ... ... ... ... ... нормативтерін 2007-2009 жылдары
«Қазақстан Халық банкі» АҚ-ның орындау көрсеткіштері
|Көрсеткіш |2007 ж |2008 ж |2009 ж ... ... (млн. тг) |174948 |206622 |280952 ... ... ... |108764 |138442 |210952 ... ... ... |0,086 |0,085 ... ... | | | ... ... ... |66184 |68179 |72133 ... капиталдың жеткіліктілігі|0,120 |0,123 |0,121 ... ... | | | ... ... алушыға тәуекелдің ең |15,80% |13,40% |14% ... ... ... ... | | | ... емес (К3 ... | | | ... ... ... ... | | | ... ... және ... |0,203 |0,357 |0,349 ... ... ... | | | ... ... ... коэффициенті | | | ...

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктің депозиттік операциялары және оның ҚР дамуы36 бет
Депозиттік операциялар туралы69 бет
Коммерциялық банктердің депозиттік операциялары59 бет
Коммерциялық банктерде ипотекалық несиелеу механизмін жетілдіру79 бет
Коммерциялық банктердегі депозиттік операциялар89 бет
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктердегі депозиттік саясаттың даму болашағы және өзекті мәселелері113 бет
Коммерциялық банктердің қызметі33 бет
Қазақстандағы қолма - қолсыз есеп айырысудың қазіргі даму жағдайы мен даму перспективалары34 бет
Қолма-қолсыз есеп айырысу34 бет
Қолма-қолсыз есеп айырысу туралы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь