Қазақ халқының дәстүрлі күй өнері

КІРІСПЕ
I тарау Қазақ халқының дәстүрлі күй өнері
1.1. Қазақ халқының дәстүрлі күй өнерінің таралуы, оның жанрлық ерекшеліктері және жергілікті орыдаушылары
1.2. Қазақ домбырасының түрлері және оның таралуы
II тарау Дәстүрлі музыкалық өнерінің кеңістікте таралу картасын құрастыру және жобалау
2.1. Қазақ халқының дәстүрлі музыкалық өнерінің кеңістікте таралу картасын құрастыру.
2.2. Қазақ халқының дәстүрлі музыкалық өнерінің кеңістікте таралу картасын құрастыруға қолданылған картографиялық әдістер
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қазақтың күйі - екі ішекті философия. Қазақтың күйі бұл дүниежүзілік музыкалық әдебиетіндегі таңғажайып құбылыс, ол ерекше тарихи-әдеби жағдайда қалыптасып, өмірге ерекше көзқарасын сақтады. Домбраның күйлері-қазақ музыкалық дамуының ең биік шыңы. Көптеген домбрашы-күйші ұрпақтың, дарындардың шығармашылық еңбегінің арқасында, мыңдаған күйлер шығарылып, олар ғасырларға сақталып, бүкіл қазақ жанының бітім-болмысын толық бейнелейді.
Көшпелілер үшін өнер тек қана рухани-эстетикалық ләззат беріп қоймаған, сонымен бірге ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге қолқанат болып, саяси-әлеуметттік мәcелелерді шешудің құралы бола да білген. Өнер- көшпелілердің өмір реттеушісі. Сондықтан да, дала тұрғындары «Өнер алды-қызыл тіл»деп, ердің құнын екі-ақ ауыз сөзбен шешсе, туғаннан өлгенге дейін ажырамас серігі ән мен күй болып (Абай), бүкіл қазақ даласы ән салып тұрғандай көрінген (Г.Н.Потанин).
Қазақ халқының мол дәстүрлі музыкалық мұрасы карта бетіне түсірілмеген соң, мен өз жұмысымда осы бағытқа, оның ішінде XIX ғ күй өнеріне көңілімді бөлдім. Себебі ұлттық дербестіктен айрылған ел Патшаға, сұлтандарға деген көзқарасы, көңіл-күйі, жалпы фольклорлық аңыздарда, оның ішінде күй аңыздарында тайға таңба басқандай сайрап жатыр. Содан да болу керек, бұл кезеңде туған күйлер де, күй аңыздары да ерекше молдығымен, тақытыбының әруандылығымен, оқиғасының деректілігімен назар аударады. Әсіресе, күйлердің әуен-сазының мейлінше шыңдалған кәнігі деңгейін айрықша атап өту керек. Бұл кезеңде Байжігіт, Боғда, Құрмаңғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, Тоқа, Ықылас, Қазанғап, Сейтек сияқты оңдаған дәулескер күйшілер қазақ музыкасының ұлттық тілін біржолата орнықтырып, жалпы адамзаттық рухани феномен деңгейінде танылды. Егер әрбір халықтың жалпы адамзат мәдениетінің дамуына қосқан рухани үлесімен өлшенер болса, онда қазақ халқының ешбір ұялмай бетке ұстар музыкалық мұрасы болса керек. Бұл орайда әсіресе осы ғасырдағы қазақ музыкасы бойын түзеген арудай сыланып шыға келді де, өзіне бұрыңғы-соңғы ғасырларды тәнті еті, мәңгі ару күйінде қалып қойды.
Ол ару тек тарихта ғана емес, кеңістіктеде орынға ие. Нақ осы кеңістіктегі қазақ дәстүрлі музыкалық өнерінің таралуын картада, картографиялық әдістерді қолдана отырып жасалды. Яғни карта бетінде дәстүрлі күй мектептері, домбыра аспабының түрлерін және олардың мүмкін таралу аймағын көптеген картогафиялық әдістер көмегімен іске асырдым.
1. Казахская традиционная музыка и XX век. Алматы,2002. 288, 295,325 б
2. Күй шежіресі. Құр. Тарақты Ақселеу, Алматы 2001, 408, 409 б
3. Күй қайнары (қобызға,сыбызғыға,домбараға арналған күйлер). Құр. А. Райымбергенов, С. Аманова. Алматы,1990 жыл. 37, 46, 60 б
4. Қазақтың күй өнері. Құр. Ақселеу Сейділбек, Алматы 2002. 466, 626, 628б
5. Жетісудың күйлері. Құр. Мүлтеков Б, Медеубекұлы С. Алматы, 1998. 8, 9 б
6. Жұбанов А. Ғасырлар пернесі. Алматы 1998, 193-бет
7. Затаевич А.В 500 казахских песен и кюев, 1931 Алма-ата, 185 б
8. Ерзакович Б, Қоспақов А. Қазақ музыка фольклорының тарихнамасы. Алматы, 1986
9. Аравин, Ерзакович. Қаазақстан музыка мәдениеті. Алматы, 1957
10. Жұбанов Қ. Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы. Алматы, 1986
11. Қазақтың музыкалық аспаптары. Құр. Болат Сарыбаев. Алматы,1981 116, 118, 119, 120, 122 б
12. Салищев К. А. Картоведение. Москва,1976. 82, 88, 103, 51, 109 б
13. Билич Ю. С, Васмут А. С. Проектирование и составление карт. Москва, 1984. 240, 242 б
14. Берлянт А. М. Картография. Москва, 2003
        
        КІРІСПЕ
«Егер белгілі бір елді басқарудың жай-жапсарын
білгің келсе, сол елдің тәртіп тағылымын танымақ
болсаң, онда ... ... ... б. з. д. II ... күйі - екі ... ... Қазақтың күйі бұл дүниежүзілік
музыкалық әдебиетіндегі таңғажайып құбылыс, ол ерекше тарихи-әдеби жағдайда
қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... ең биік шыңы. Көптеген ... ... ... еңбегінің арқасында, мыңдаған күйлер шығарылып,
олар ғасырларға ... ... ... ... ... толық
бейнелейді.
Көшпелілер үшін өнер тек қана ... ... ... ... ... ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге қолқанат
болып, саяси-әлеуметттік мәcелелерді шешудің құралы бола да ... ... өмір ... ... да, дала ... ... алды-
қызыл тіл»деп, ердің құнын екі-ақ ауыз сөзбен ... ... ... ... ... ән мен күй ... (Абай), бүкіл қазақ даласы ән салып
тұрғандай көрінген (Г.Н.Потанин).
Қазақ халқының мол ... ... ... ... бетіне түсірілмеген
соң, мен өз жұмысымда осы бағытқа, оның ... XIX ғ күй ... ... ... ... дербестіктен айрылған ел Патшаға, сұлтандарға деген
көзқарасы, көңіл-күйі, ... ... ... оның ... ... тайға таңба басқандай сайрап жатыр. Содан да болу керек, ... ... ... де, күй ... да ... ... тақытыбының
әруандылығымен, оқиғасының ... ... ... ... әуен-сазының мейлінше шыңдалған кәнігі деңгейін айрықша атап өту
керек. Бұл кезеңде Байжігіт, Боғда, Құрмаңғазы, ... ... ... ... ... сияқты оңдаған дәулескер күйшілер қазақ
музыкасының ұлттық тілін біржолата ... ... ... рухани
феномен деңгейінде танылды. Егер әрбір халықтың жалпы адамзат ... ... ... ... өлшенер болса, онда қазақ халқының ешбір
ұялмай бетке ұстар музыкалық мұрасы болса керек. Бұл ... ... ... ... ... ... түзеген арудай сыланып шыға келді де, өзіне
бұрыңғы-соңғы ғасырларды тәнті еті, ... ару ... ... ... ару тек ... ғана емес, кеңістіктеде орынға ие. Нақ ... ... ... музыкалық өнерінің таралуын ... ... ... ... ... Яғни карта бетінде
дәстүрлі күй мектептері, ... ... ... және ... ... ... ... картогафиялық әдістер көмегімен іске асырдым.
Ахмет Жұбанов бастап жазып кеткен ... ... ... ... орай күй мектептері де әртүрлі болып келеді. Күй ... ... оның ... ... ... ... болады.Батыста бір бөлек
тартылса, Арқада басқа әдіспен ойналады. Бір Батыстың өзінде, Құрманғазы
мектебі бір ... ... ... бір ... Абыл, Қазанғап, Дина
мектептері және бөлек қалыптасқан. Арқа күйшілерінің де шертпе
күйлерінің ... ... ... ... Арқа ... ... ... Алтай-Тарбағатай шертпе күйлерінің мектебі бір бөлек. Сүгір
бастаған Қаратау өңірінің мектебі бір бөлек. Жетісу күйшілері және бөлек.
Міне, қазақтың күй ... ... ... Мұның бәрі нені көрсетеді?
Қазақтың күй өнерінің байлығын, тамырының тереңде жатқанын ... ... ... ... ... ... тіл білгірі Құдайберген Жұбанов:
«Біздің ... ... ... ... ән-күй бірге болса,
татарларда ән, күй, би ... ... ... әлі ... Ал ... өнеріміздің күй, ән болып, жыр, би болып бөлек-бөлек
кетуі өнеріміздің шын мәнінде дамығандығын көрсетеді», – деп ... ... ... ... ... күй ... Қазақ халқының дәстүрлі күй өнерінің таралуы, оның жанрлық
ерекшеліктері және жергілікті орыдаушылары
«Қазақтың аса бай ... ... ... ... ... ... саф ... өмірге құштар көтеріңкі лебімен ... ... ... ... жаратылысын ерекше асқақ
адамгершілікпен толаған, терең философиялық синтезге толы әсерге ... ... ... ... Б.В ... ұлттық музыкалық мәдениетін зертеушілерді бейтарап
қалдырмайтын осы бір ... да, ... ... ... күй
аңыздары да халықтың тарихи тағдарымен тамырлас екені саяды.
Көшпелілер дүние ... ... ... ... тіл ... ... ... етті. Орта ғасырдың соңына дейін отырықшыларға
қарағанда көшпелілердің рухы биік, күші басым ... ... Тек ол ... ... ... ... ... мен салт-дәстүрін де мейлінше
шыңдап үлгірген еді.
Салт атты көшпелілер өркениетінінң Еуразия ... үш мың ... бар. Бұл ... ... ... ең ұзақ ... өмір ... ұзақ формацияны көшпелілер бастан кешті. Мұның өзі ең алдымен біртектес
өмір ... ... ... ... ... ... жете шындалуына мұрындық болды. Л.Н Гумилевтың сөзімен ... ... ... көнбейтін биікке» көтерілді. Кез-келген өркениетті
қоғамның түпкі нәтижесі сол қоғамдағы адам ... ... ... қабілет күші мен ақыл парасатының өзара үндесе кемелденуі,
сөзі жоқ, сол ортадағы өмір ... ... ... ... ... ... ... қазақтың даласын мекендеген номадтардың өнері ... ... ... ... ... ән мен күйлері. Себебі, қазақ халқының
музыкалық мұрасы рухани әлеміндегі ... ... ... ... да, А. В. ... бір ғана ... қаласында отырып (Семей,
Қарқаралы өңіріне аз уақытқа келіп қайтқан), бас-аяғы бес-алты ... ... екі ... ... әні мен ... ... түсіруі әлемдік
этнография, фольклертану тарихындағы сирек кездесетін бахытты құбылыс. Бұл
туралы ... ... ... ... ... ... фольклер жинаудағы
дүниежүзілік рекорд.»-деп қайран қалды. Бұл мысалдың екінші қыры ... және ... ... жинаушыға мың алғыс айта отырып, жиналатын
ортаның рухани шүйірлігіне алдымен мән ... ... ... ... ... ... мен ... ән мен күйді қарым-қатынас жасаудың ең
әсерлі құралына айналдырылуы адамның ... ... ... аралықтағы
әлеуметтік өнердің барша құбылыстарына ән мен күйдің серік болуы, сөйтіп
тұтас этностың өнер деңгейінде өмір ... ... ... болашақ ұрпақты
таң қалдыратында,ден қойдыратында құдірет осы.
Әрине, адам болған соң,адам қоғамы ... ... соң, ол орта ... үрдістерін тудырмай қоймайды. Мұны бір ғана ... ... ... ... ... ... Ең ... музыкалық белгілер,
биші адамдар бейнесі Ұлытау, Едігетау, Зыңғыртау ішіндегі жартастағы сүлде
суреттерден байқалады
Өнердің ... түрі сол ... ... ... ... ... шеңдесіп жатады. Себебі, нағыз өнер ... ... ... ... ... сол халықпен бірге күліп, бірге күңіреп отырады. Осы
орайда, өнерді халықтың ... ... ... ... ... зерттеудің мәні зор. Қазақ даласының шығыстағы кең
көсіліп ... ... ... ... Сайқан таулы аймағы, Шығыс
Түркістанмен ұласып жатқан Жетісу ... исі ... ... ... ... ел ... еңсе ... ел жұрты. Бір кездегі Алтай аясындағы
қағанның ақ ... ... ... ... ... Еуропа жерінде
Аттиланың жібек шатырында шалқи естілетін болған.
Жалпы музыка өнеріне, оның ... күй ... ... ... ... келгенде күй аңыздарының қазақ фольклерында ... емес ... ... үшін келтіріліп отыр. Себебі дәстүрлі ... ... күй мен күй ... ... ... Қазақтың бірде-бір күйі
себепсіз шықпаған. Күйдің шығу себебі сол ... ... күй ... ... ... айтылатын болған. Тыңдаушы үшін де, орындаушы үшін де күйдің
ағызын айтып алып,сонаң соң, күйдің өзін тарту ... ... ... ... ... ... тарихи деректкердің ... күй ... да ... Келтірілген айғақ мысалдар, сөз жоқ,күй
аңыздарының тарихи деректілігіне ден ... ... ... ... жай ғана ден қою, одан әрі ... ... ... шектелу-
ғылыми зерде үшін жеткіліксіз.[2]
Енді күй аңыздарын сол ... ... ... ... ... күй ... ... және күйші
компмзиторлардың ғұмыр кешкен заманың қаперге алу арқылы күй ... ... ... ... болады. Сонда ғана күй аңыздарының
тарихи дерек тілігі ... ... ... ... ... ... ... тілін екінші бір ұлт өкілінің түсіне бермейтіні
сияқты, белгілі бір ұлт музыкасының «тілі» де өзгелер үшін бар ... аша ... ... бір ... музыкасы туралы келесі бір ... ... ... ... ... ... музыка тарихында жиі
кездесетін құбылыс. Мұның негізгі сыр-себебі музыканың да этникалық тілінің
болатындығында.
Академик А. Жұбанов: «Қазақ ... ... екі ... ... ... ... ... остинаттық дыбыс, не ырғақтық жағынан өзгеше
өлшеулі дыбыс беріп отыру филормонияның бастама ... ... ... қос дыбысты полифонияның ... деп ... ... ... ... ... үлгісі әсте шағын ғана орта аясымен
шектелмейді. Шын мәніндегі тамыры ... өнер ... ... ... ... ... әсіресе, аралас-құраласы мол көшпенді ... ... ... ... ... өнер ... мен өнерпаздық мектептері
әсте бір ғана ауылдың немесе бір ғана ... ... ... ... ... ... ... болмысы оқшау өнер мектебі қашанда байтақ алапқа
жайылып,бірнеше ру-тайпалардың ортақ рухани игілігі болып табылады. Содан
да ... ... ... текті музыкалық мектептері- Арқа мектебі,
Атырау мектебі, Алтай мектебі, Жетісу мектебі, Сыр бойы ... ... ... ... ғана өмір ... сай ... ... бір немесе күйші-композиторлардың үлгі өнеге алған тегін
теектегенде соңғы ... ... орай ... ... ... ... ... қате тұжырымдарға ұрындырады.
Мәселен, Құрманғазыны Жиделіде туылғаны үшін Жиделілік күйшілік мектебін
қалыпиастырушы деп ... ... ... ... ... ... ... күйшілік мектебіне ықпал еткен немесе Тәттімбет
мұрындық болған өнер мектебін ол дүниеге ... ... мен ... тауының
қанжығасынабөктеріп берсе, тарихи ақиқатқа қиянат ... еді. Сол ... ... күйшінің өнерін бір ғана Созақ өңірімен тамырласып
қарастырудың да ... жоқ. Шын ... ... де ... өнер
мектебінің үлгі-өнегесі ауыл арасымен шектелмейді. Сондықтанда,әсіресе,
дәстүрлі өнер үрдістердің тек-тамырына ден ... ... ... ... шекарасымен шектелмей, әрбір өнер үлгілердің
дүниеге келген уақытына, сол өнер ... ... ... ... ... ахуалына, өмір салтына мән беріп отырудың маңызы айрықша.
Ғасырлар аясында қалыптасып-сұрыпталған ру-тайпааралық байланыстар мен ... ... ... ... ... ... де ... ортасын,таралған шек-шарасын анықтауға болады.
Қазақтың музыкалық мектептерін Арқа, Атырау, ... ... Сыр ... деп ... ... әсте географиялық ортаның өмір салтымен,
шаруашылыұ-мәдени типімен тікелей ... ... ... екенін
аңғартады.
Топоним атаулы жердің тілі ғана емемс, елдің ділімен де ... Арқа ... ... ... Домбыралы, Сарын, Қорқыт көлі,
Жорға, Мұңлы, Тарғылдың тауы, Зыңғыртау, Ақөлең, ... ... ... ... ... ... жер су ... қай-
қайсысы да ән күймен сабақтас. ән-күй өмір салтқа ... ... ... біте ... ... ғана ... айғаққа айналса
керек. Мұндай дәстүрдің ғасырлар қойнауынан үзілмей ... ... ... ... күй ... деп ... атаса, сол Қорқытқа
қатысты аңыз-әңгімелермен топонимдік айғақтардың ең бір байырғы ... құба ... ... XIX ғасырда ғана ... ... дем ... дін ... шынжырларынан босап, сөйтіп дербес көркем шығармашылық ретінде
дамиды. Бұл дәуір қазақ халқы үшін нағыз ... ... ... Осы ... ... өнер ерекше дамиды. Қазақтың ұлан ғайыр ... ... ... және ... ... пайда
болады, сөйте тұра әрбір жерде белгілі бір дәстүрдің маманданған ... ... ... ... төкпе күйінің орталығы болды, ал Сарыарқа
жері – кәсіпқой әннің орталығы болса, оңтүстік-батыс аймақ, яғни ... бай ... ... сақтап,дамытты, ал Жетісу – импровизатор
ақындардың сайысын, айтыс дәстүрін қаймақ майын қалыптастырды. ... ... ... ... ... Жаяу Мұса, Естай, ... ... ... ... Абай ... тек қана ... даласында емес,
бүкіл дүниежүзінің музыкалық тарихында жазылған. Олардың шығармашылығы
өздінің жеке даралығымен ерекшеленіп, ... ... ... ... ... ... тәсілдерімен ерекшеленіп, қазақ музыкасының
мақтанышына және дәстүрлісіне ... ... ... ... ... құпияға» -музыкаға, қарапайым халықты тартып, олар көзі
тірісінде халық махаббатына бөленіп, ... ... орын алып ... ... құрметке сал мен серілер бөленді. XIX ... ... ... сай, тек ... ... ... сонымен қатар ақындық импровизация,
шешендік өнер, тамаша вокалдық ... ... ... қайталанбастай
ойнау,театрлық және цирктік элементтерінің болуы,ол өз ... ... ... ... ... ... – жонглерлармен, трубадурлармен,
трувералармен, мейстер мен миннизингирлермен ... күй ... ... ... ... алар ... ... сілемдері,батысы- Торғай ойпаты, солтүстүгі-
Сібір алабы, оңтүстігі- Балқаш, Алакөл ойпаты, міне ... ... ... ... деп ... сол ... қазақ музыкасының арнасы кең.
Айдыны шалқан ұлы дәстүрі қалыптасқан. Қазақ ән өнерінің аспанын биіктетіп,
туын желбіреткен күміс ... жез ... ... ... ... Ақан ... Үкілі Ыбырай, Естай, Балуан Шолақ, Жарылғапберді, Абай,
Жаяу Мұса, Ғазиз, Иман ... ... ... ... ... ... ... бір
туарлар еске түседі. Бұлар қазақ ән ... ... ... ... байытқан ұлы тұлғалар.
Ал егер, Сарыарқаның күйшілік мектебі десе, онда осынау текті өнердің
тамыры одан да әрі ... ... одан ... кеңи ... еді. әрісі орта
ғасырлық Кетбұға, Байжігіт сияқты ұлы ... ... ұлы ... хан, ... сияқты дәулескер күйшілерге жалғасады. Одан барі ... ... ... ... ... қанаты кең жайылып, Тәттімбет,
Тоқа, ... ... ... ... ... Баубек, Манарбек, Әбікен,
Мағауия, т. б. болып дәулескер күйшілерге ұласар еді. Бұлардың ... ... ... әуен-сазы мен тартылу үлгісінің ... ... ... ... ... дәстүрі ретінде орныққан.
«Тәттімбет Арғын асқан ардагерім
Қырық түрлі күй тамған
бармағынан»
Біржан сал
XIX ... ұлт ... ... ... кезеңінде Тәттімбетті ең
жарық жұлдыздарымыздың бірі. ... ... ... күйшілік өнерінде күй
тілімен өмір құбылыстарын бейнелеуден гөрі, сол өмір құбылыстары туралы ой
толғап, тұжырым ... ... ... ең ұлы ... ... еді. Оның ... нақты құбылыстарынан гөрі ішкі қасиет, фактіден
гөрі постфактум-Тәттімбет шығармаларының ең ... ... Бұл ... ... ... ... ... Ол тығдаушысын өмірдің
мәніне, тіршіліктің мағынасына ұйыта ден қойдырып, ұдайы биік ... ... ... ... ... ... ... де арқауы өзі өмір
сүрген заман, өзі ғұмыр кешкен ... өзі ... ... ... ... Бірақ, мұның бәрін ол құрғақ бейнелеп, жалаң суретттемейді. Ұдайы
өмір құбылыстарының ішіне түсіп, мәні мен ... ... ... ... ... және болашақ туралы тұжырымдар ... ... ... туып-өскен ортасы көшпелілердің сан ... ... ... орныққан, арқауы бекіген, әсіресе, тарихитек тамыры
үзілмеген рухани ... ... ... ... ... келтіруге болады. Арқаны Сарыарқа
атандырған ... ғана ... ... бар. Оның ... ... Баян,
Қызыларай тауларымен басталса, батысы Ұлытаумен ... ... ... ... ... ... ... Ақтау, Желтау, Айыртау,
Кішітау, Едігетау деп аталатынбір-біріне иек ... ... ... Осы ... бәрә ... батысқа қарай созылып, о шеті мен бұ шеті
бес жүз-алты жүз шақырымдық алапатты алып, алып жон арқа,еңселі су ... ... ... ... бітім-болмысы оны қоныс еткен ұрпақтың
тарихи дамуында тек қана көшпелі өмір ... ... ... алғы ... ... кез-келген тарихи әлеуметтік ... ... ... ... болатын заңдылығы болатын көшпелілер феноменін де
айналып өтпеген. Бұл орайда, солтүстігі жаз айларында төрт түлігін ... ... ... ... мен Шуалабы қыс айларында құтты қоныс
болған Сарыарқа салт атты ... ... ... ... алтын
бесігі еді.[6]
Қазанғапұлы Тәттімбет 1815 жылы Қарағанды облысының Қарқаралы ... ... ... ... ... Осы ... Мананбай Тәттімбет не
бары қырық бес жас ғұмыр кешіп, 1860 жылы дүние салады. ... ... ... тірісінде-ақ Қазақстанның байтақ даласына жайылып үлгірген.
«Оның күйлері тек өзінің туып өскен өрісінде емес, алыстағы Алатаудың
бөктерінде, Тарбағатайдың ... ... ... да ... ... осы арада оның әсем өлеңдері, өткір сөздері әркімнің
аузынан естіліп, ... ... жүр. ... ... ... музыка
тарихында ерекшк орын алады, қанша уақыт өтсе де, қанша ... ... да оның әсем ... талай буынның рухани азығы болады» ,-деп жазды
академик Жұбанов Ахмет.
Тәттімбет күйлерін алғаш рет ... ... ... ... түсірген музыка этнографы А. В Затаевич оны С. В Рахманиновтың, ... ... ... теңеп, қайран қалады.
Қос құрлыққа тел арна болған ару Ақ Жайықты бойлай қоныс ... ... ... бай ... ғана емес халықтық ... ... ... әкелген өңір ретінде де кеңінен белгілі. Осы өлкенің
масатыдай құлпырған жазира даласы, ... мол ... ... мен ... ... алтын бұйратты құмы бар ... ... ... ... ... болса керек.
Ұлтты ұлт ретінде қалыптастыратын, халықтың атын өшірмей, жер бетіндегі ... ... ... келе ... ... да аман ... төл тума ... яғни тіл, дін, өнер, әдебиет,тағылым алар тарих.
Махамбет Өтемісұлы-
азаттықты ... ... қол ... ... ... ... күйші
Өзгенің бәрі қағаз бетінде қалатын өткінші дүние. Жер жаралып, адам
күн ... бері ... не ... не ... ... жоғарыдағы
құндылықтар жылмен жаңарып, ғасырдан-ғасырға алтын арқауын үзбей ... ... ... ... ... ... ... жетеді.
Өнер – халқымыздың рухани қазынасы, баға жетпес асыл мұрасы. Осы ... ... ... қу ... ... шебері жігі мен жымын
білдірмей, сағағын тартқан сымдай, шанағын жер ... ... ... бір тиек, екі ішекпен-ақ аққуды айдынға қондырып, қыранды
көгінде қалықтатып, жаныңа сыр, ... нұр ... ... ... ... екі ... ... күй жанрының қазақ үшін жөні ... ... елі ... күй ... ... ... ... Динаның және басқа халық жұлдыздарының әрине
орны ... ... ... ... Сағырбайұлы
Батыс төкпе күй өнерін кеңінен таратушы
Қазақ күйлерінің ... ... ... зер ... оқшау
арна тартқан бірнеше ерекшклік назар аударады. ... ... ... ... күйлерінің алуан түрлі стильдік ... ... ... ... ... Сөз жоқ, мұндай жағдай ұлтттың
рухани ізденісіне , өнердің өмір ... ... ... айғақ болып
табылады. Осы орайда, ... ... ... дәстүріне, түр-бітіміне
және әуендік құрылысына байланысты ел арасында айтылатын төре күйлері, төре
тартыс дегенді тек қана төре ... ... ... деп ... ... ... үлкен үрдісті, өнегелі мектепті елемегендік болып
шығар еді. Төре ... төре ... ... ең ... ... ... орныққан оқшау дәстүрі. Бұл ... ... ... Төре ... ... айтсақ, төре
тартыс адам сезімін арқау етуге, адамның ішкі әлемін жырлауға алдымен ден
қояды. Адамның ішкі ... ... ... ... өзі ғұмыр
кешкен қоғаммен шендестіріп көрсетуге төре ... ... ... ... ... болып, қалыптасқан ортасы хан-сұлтандардың ордасы,
билердің ... болу ... Бұл ... ... ... ... болған сал-серілік дәстүрінің төре күйлерін орнықтыруға
әбден мүмкін. Сеьебі, әрісі Түркі қағанаты кезіндегі ... ... хан, Жошы ... хан, ... хан ... ... ... үнемі күйші мен күй қосарланып айтылады. Ал Абылай ханнан бастап
төрелердің өз ... күй ... ... ... бар. ... ... өзі
шығарған бірнеше күйі осы күнге дейін сақталды.
Тек төре тұқымынан ғана емес, қарадан шыққан ... ... ... ... ... ... дамуына үлес қосқан күйшілер болған. Бұл
орайда, ... ... ... ... ... күйшілердің төре тартыс
үлгісінде шығарған күйлері еріксіз назар аударады.
Төре күйлерінің дәстүрін біржолата орнықтырып, төре ... ... ... ете ... ... ... (1814-1887). Сондықтан да болар
Ахмет Жұбанов Дәулеткерейді төре күйлерінің атасы дейді. ... ... ... ... ... емес. Ол өскен ортада ... ... ... ... ... ... Байжұма, Мүсірәлі сияқты күйші-
домбырашылар Орда ... ... ... ... иелері еді. Дәулеткерей
осы күйшілердің дәстүрін шабыт ... еді. Сол ... ... ... жалғасқан асыл мұраны өнеге еткен. Бұл ... ... мәні мен ... ... ... ... күйшілік өнерден тапқан
деуге негіз бар. Ол өзі ғұмыр кешкен ... ... ... күйді жұбаныш
етумен тыңбаған, күй арқылы қоғамға, заманға үкім айтқан суреткер.
Дәулеткерей Шығайұлы
Төре ... күй ... ... ... ... ... ... қазіргі Батыс Қазақстан
облысының Орда ... ... ... деген жерде 1814 жылы дүниеге
салған. Ата-бабасы Орыс ханнан бері қарай хандық ... қол ... ... үш ... бөліп қараймыз. «Жігер» күйі
Дәулеткерейдің ең биік шыңы, ол Дәулеткерейдің ғана ... ... ... күйлерінің асқан белі. Сол қолдың барлық саусағына бірдей жүк
артып, күш ... ... ... ... екінің бірі бара бермейді. Күйдің
жайын білетін домбырашылар бұл ... ... ... деп ... отырады.
Онысы, осынау шатырман қағысты ұзақ туындыны күйдің «романына» балағаны.
Ахмет Жұбаов: «Шынында ... күйі өте ... ... тілі бай, ... ... жағы таң ... даму ы, мелодикасы, динамикасы көп
күйде кездеспейтін жан-жақты үлкен философиялық шығарма».[7]
А. Затаевич болса: «Менің ойымша, осы бір ... ... ... ... бұл күй арқылы сыры тұңғиық, сезімі асқақ, екпіні тегеурінді
шығарманың мүмкіндігі шектеулі қарапайым ғана домбыраның иығына ... ... ... келгенде, қазақтың халық күйлерінде ұшыраспайтын
құдірет тегеуріні бар және өзге ... ... ... бөлек қасірет
лебі ескен бұл күй өзінен көп кейін шыққан Чайковскийдің аса ... ... ... ... екенін еріксіз еске түседі »-
деп қайран қалады.
Қазақ даласының шығысындағы кең көсіліп ... ... ... ... таулы аймағы, Шығыс Түркістанмен ұласып жатқан ... ... ... ... ... әу ... ел ... еңсе көтерген ата-жұрты.
Қазақстанның шығыс өңірінде күйшілік өнердің арналы ... ... ... ... ... , ... ... нәтижесі емес,
тамырын уақыт тұңғиығынан тартқан байырғы дәстүрдің айғағы. Бұл өңірде күні
бүгінге ... ... ... ... қойғанда, бұғышақ, шаңқобыз, жетіген,
сыбызғы сияқты байырғы ... күй ... Күй ... ... ... сол табиғат аясындағы жануарлардың киелі қылық-қасиеттері
туралы болып келеді. Қазақ даласының шығыс өңіріндегі ... ... ... ... де ерекшк естіледі. Көбінесе теріс бұраумен
тартылатынкүйлердің әуен сазы табиғаттың ... ... ... сол
табиғат аясындағы мың сан тіршіліктің дыбысындай қайран қалдырады. Тіптен,
алғаш тыңдаған адам ... ... ... ... ... ... дыбыс өрнегі деп қабылдауы мүмкін. Бірде шертіп, енді ... ... ... ... іліп ... ... шынындада табиғат
аясындағы тосын құбылыстарды әсерлі елестетуге ... ... ... қойып, құлақ үйреткен тыңдаушы бұл күйлерде ... ... ... ... толғануының басым екенін, өмір көрінісін бейнелеуден гөрі,
сол өмір туралы ... бел алып ... ... еді. Бұл ... тіл мен сезімнің астасуы қазақтың күй өнеріне тән биік ... ... ... бұл ... ұлттық күйдің сипатын даралап,
төлтумалығын айқындайтын бірден-бір алғы шарт.[8]
Қазақ даласының басқа ... ... ... ... күй ... ... көтерілуі XIX ғасырдың аясында. әрине, оның сыр-себебі
хлалықтың саяси-әлеуметтік ахуалымен тікелей ... ... екі ... ... ... соғыста жеңіс туы ... ... ... XVIII ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... ... ... тоқтатты. Шығыста Қытайдың, ... ... ... ... торы ... ... үшін ... қорғанындай
болып көрінді. Бұл темір торлар бүріліп қазақ ... ... ... жүзі өтті. Осы уақытта қазақ халқы қол-аяғын шешкен бесіктегі
баладай ... ... ... өмір ... ... Аль, көшпелі өмір
салттың шегіне жете шыңдалған шаруашылығы ғана ... ... ... ... ... отыратын кісілікті салт-дәстүрі ең ... ... ... ... өмір ... ... ең алдымен моральдық-этикалық сапа
шешуші роль атқарды. Ердің құны екі ауыз ... ... ... енші етіп ... бір ... қонаққа деп де бөлінетін болды. Кез-
келген ... ... ... ... ... үйін өз үйім ... ... бой жеткен қыз жеті атадан әріге ғана ... ... ... Жеті атада бір кіндіктен тараған ұрпақ рулы елге ... ... ең ... ... ... біртектістігіне ұйытқы болып, әсіресе
мәдени-рухани болмысының ... ... ... ... ... ... даласынан қылдай ауытқуы жоқ, бір қолдан
шыққандай өнер нұсқаларына куә ... ... ... ... күй ... үшін XIX ... алтын ғасыр болса, осынау рухани
ұлы құбылысты орнықтырған дәулескер күйші-композиторлар шоғырының ішінде
Дөненбайұлы ... ... ... ... Дәулеткерей,
Тәтттімбет, Қазанғап, Ықылас сияқты әйгілі тұлғалардың қатарында ... ... ... ... ... шығыс
өңіріндегі күйшілік дәстүрдің қалыптасуына мұрындық болған арқалы ... ... ... мен ... ... ... Абай сияқты
Дөненбайұлы Бейсенбіде ел басқару ісі мен күйшілік өнердің қос тізгінін ... ... ... бөленумен өткерген. Әсіресе, ... ... ... ... саяси әлеуметтік өміріне
белсене араласып, ... ... ... ... ... ... келесі
істердің басы қасында болып отырған. Бұл жолда Дөненбайұлы Бейсенбі алдына
келген істі ақ шешетін ... ... ... жол ... ... танылған. Ел қамы, халық тағдырына қатысты түйіні күрделі
істерді шешерде Дөненбайұлы Бейсенбі тереңнен ... ойды ... ... ... болған. Ол қоңыр күй ердің құнына бодау болғандай,
елдің сынына өтеу болғандай, тыңдаушысын ... ... ... ... ... ... Ел ішіне кең тараған Дөненбайұлы Бейсенбінің
«Кеңес» күйі деп аталатын тармақты күйлер тасқыны осылай туындап отырған.
Дөненбайұлы Бейсенбі- парасаты ... би, ... ... болуымен бірге,
домбыра аспабының тіліне-тіл қосқан, үніне үн ... ... ... ... ... дәстүрлі күй мектебінің арқалы өнер иесі,
үш-төрт ішекті домбыраны дүниеге әкелуші
танымал. Ол дүниеге ... ... ... ... мен сол ... ... күйлер Алтай, Тарбағатай өңірінің ... ... ... үш ... ... ... күйлер өзіндік оралымды
саз-сарынмен соны үрдістің қалыптасуына мұрындық болған.
Халық Дөненбайұлы Бейсенбі ... ... деп ... ... туып өскен жері алтайдың Бауыршын деген мекені.[10]
Осындай ... ... ... бай ... даласында,
әрине көптеген аспаптар таралған. Себебі күй- қазақтың аспапты музыкасы, ал
күйші-қазақтың аспапты музыкасын шығарушы және ... ... ... ... Осы ... өз ... шынына тек шыңдалған аспаптың
арқасында ғана жетеді, ол аспапты олар ... ... ... ... және ... ғана тән ерекшеліктер енгізіп,
шығармаларын ғасырларға жеткізіп, бізге мол мұра етіп ... ... ... ... орны ... әрбір қазақтың баласы жастайынан
домбырада ойнап, ата-бабасы өсиететіп қалдырған күйлерін ... ... ... ... атақты композиторлары Ахмет ... ... өз ... осы ... ... ... шертуден бастаған.
Домбыра күй шертпейді, сыр шертеді ... оның ... ... жаны ғана ... ... алады. Ал біздің кең байтақ елімізде осы
аспаптың көптеген түрі ... ... ... түрлері және оның таралуы
Домбра - 19 ғасырдағы қазақ аспаптарының ханшасы . Жаппай ... ... ... түрлері болады. Батыс Қазақстандағы домбраның
гриф ұзындықтары, пішіні, перне байлауы әр ... ... Олар ... ... ... болады,себебі батысказақстансдық күйлер
күрделі түрімен ерекшеленеді. Аспаптағы динамикалық ... ... ... ерекшелігін көрсетеді. Шығыс Қазақстан домбрасының мойыны қысқа,
оның диапазоны 1,5 октава, ол ... ... ... ... ... ... ұқсас басқа да қағыстар таралады. Шығыс Қазақстанда үш
ішекті домбырада кездеседі, оның ... да ... ... ... және ... тым көп ... ол ... кез-келген ойын
іске асыруға мүмкіндік береді. Домбыраның күйлері- қазақ музыка өнерінің ең
биік шыңы. Көптеген ... ... ... ... ... ... музыкасы олардан кейін ғасырларғаға сақталды,
мыңдаған күйлер пайда болып, толығымен де ... бай ... ... ...... ... ... міндетті аспабы, орындаушы
жыраулардың, шебер ақындардың,лирикалық ... ... сал мен ... ... ең кең ... ... аспабы.
Қазақстанның батыс аудандарында домбыра ... ... ... ... қалыптасқаның айту керек. Батыс аудандарындағы
домбраның негізі өзгешілігі , ... ... ... ... ... ... мойны жіңішке, перне саны көбірек. Сондықтан мұндай домбыраны
тартқанда қолдынылатын техникалық ... ... ... ... ... өйткені бұл соңғы домбыраның мойны едәуір енді және ондағы перне де
аз.
Шығыс Қазақстанның домбырасы ... ... ... ... ... кең ... Егер ... домбыраларға он екі- он төрт перне тағылса, ал шанағы жалпақ
домбыраға не бары ... ғана ... ... ... ... ... өте баяу ... және оның өзі орындалатын репертуарға тікелей
байланысты еді. Әдетте, жаңа ... ... ... ... ... атымен
аталатын болды. Пернелердің бірі домбырада «Түрікпен ... ... да, ... пернесі» деп аталды. Бейтарап терция ... ... бір ... ... ... ... ... пернесі»
деп аталады.
Батыс Қазақстан домбырасы
Жолшыбай батырдың аңызына сай, халық арасында жоғарғы тиекті «шайтан
тиек» деп ... ... ... ... тағу, жоғарғы тиектің болмауы
көне аспаптарға тән сипат.Қазақтың музыка мәдениетін зерттеушілер ... ... ... ... ... көп ішекті домбыралар жайында
жазып қалдырған еңбектерінде ... мән ... ... еді. Ал Семей
облысынан үш ... ... мен үш ... бірегей күйлер кездескеннен
кейін ғалымдар бұл ... ... ... ... Қазақтарда
бұрын өзінің құрылысы жағынан үш ішекті көне ... ... көп ... ... ... бұл ... ... деректер табылып отыр.Бұрыңғы кезде
көп ішекті домбыралар Қазақстанның түрлі облыстарында ... Мұны ... Д. ... , П. ... және де ... этнографтардың
мәліметтерінен көреміз. Осындай мақалардың бірінде: «Қырғыздардың музыкалық
аспаптары ... ... ... бар ... ... джибизги және
думбралар (дудмбра-үш немесе төрт ... ... ... ... және ... ... ... кейде шанағының ішінде тартылған қосымша ішектері тағы бар,
өте көне домбыралар Семей облысының ... ... Жаңа ... жиі ... Ұлы ... ... ... мен немересі Исраил
үш ішекті домбыраны шебер тартқан екен. Исраилдың домбырасы ... ... ... бет ... ағаш ... бекітілген.
Көп ішекті және екі ішекті домбыраның құрылысында ұқсастық көп. Көп
ішекті ... ... ... пернелері жыжымалы болған. ... ... екі ... ... да ... мойны нақ осындай.
Екі қосалқы ішегі бар домбыралард а ... ... ... ... байланған. Кейін жылжымалы пернелер мыс пернелермен алмстырылды.
Қосақталған екі сым ішнкті және пернелері тұрақты бірегей домбыра 1967 ... ... ... ауданынан табылды. Екі ... ... және ... ... ... де домбыраларда бар. Оларда төрт
немесе екі құлақ ... ... екеу ... ... ... ... ... жіберіледі, одан әрі шанақтың ... ... ... ... шығарылады, одан соң сыртан керіліп екі құлаққа беекітіледі.
Міне, осы себептен құлақты бұрағанда ішкі және ... ... бір ... келтіреді. Көп ішекті домбыраларды тарту мәнері Қазақстанның Шығыс
облыстарындағы домбырашылардың тартысына ұқсайды. Яғникүйлер ішектері ... ... ... ... ... ... ... республикамыздың бұл
аймақтарында үш ішекті домбырада орындалатын күйлер өзгеше естіледі және
олардың орындалу ... де ... Үш ... ... ... ... қазақтың аспаптық творчествосы дамуының неғұрлым
ертеректегі кезеңіне жатқызуға ... ... ... ... ... тығыз байланыста жүріп отырған. Бір-біріне ... екі ... орын алуы ... және ... түрі жағынан
басқа-басқа екі түрлі домбыра жасалуына себепші болды. Осының бәрі қазақ
халқының музыка ... ... ... музыкалық мұрасы бар алаш халқында осы тақырыпқа арналған бір ... ... жоқ ... ... мен үшін ... ... ... «Мәдени
мұра» бағдарламасы бар, біздің мемлекетте ... ... ... ... да білу ... жаңалық еді! Сол үшін жоғары да
жазылғандай, ... ... ... Осы картаны жасау үшін түрлі
картографиялық әдістерді қолдандым.
II ... ... ... ... ... картасын құрастыру және
жобалау
2.1. Қазақ халқының дәстүрлі музыкалық өнерінің кеңістікте таралу картасын
құрастыру.
Математикалық негізі.
Картаның математикалық негізіне ... ... ... отырған картаның картографиялық торының жиілігін анықтау,
карта масштабын, форматын, компоновкасын және графикасын ... ... ... ең ... өлшемі, картографияланатын территорияның
географиялық ... ... ... ... аландық және
бұрыштық бұрмалануының шамасы, олардың ... әр ... ... тор мен масштабтардың түрі ескеріледі. Карта сериялары үшін
математикалық негізге ... ... ... бірыңғай
проекцияны таңдайды. Ал менің картамда қолданылған проекция ... ... ... ... ... жер элипсойдының
сызықтық өлшемі карта бетінде бейнелегенде неше есе кішірейгенін көрсетеді.
Ол ... ... ... ... ... ... ... қолдануына, оның ... мен ... ... ... аумақтың көеміне, картаның
тағайындалуы, оның ... оның ... ... бейнеленетін
учаскелерінің көрінісінің жақсы оқылуына байланысты ... ... 2 ... ... анықтауға болады. Біріншісі – картометриялық
жұмыстарда орындау мүмкіндігі бар ... Ең ... ... ... картаға нақтылықты қамтамасыз ету. ...... ... ... Бұл ... оны картаның тағайындалуына, аумақтың
қамтылуы және белгіленген ... ... ... ... ... объектінің немесе құбылыстардың көрінісін қамтамасыз
номограмманың көмегі арқылы тез әрі жоғары дәлдікпен ... ... ... ... ... және атлас карталары үшін мақсатты
түрде масштабтың шектелген, бір ... ... көшу ... ... ... ... ... таңдаған кезде қосымша ... ... ... ... ... ... ... үшін бірыңғай немесе бірнеше масштаб қойылады,
бірақ міндетті түрде ұсақ болуы ... ... ... ... ... етіп ... немесе белгіленуі олардың өзінің өзара
салыстырмалығының қажеттілігімен байланысты.
Карта форматы – бұл бүкіл картаның жалпы көлемі. ... ... сол ... ішкі және ... ... көлемін, далалық
аймақтардың қиылуы бойынша, сондай-ақ қағаз ... ... ... оның ... , ... ... ... ерекшелігімен карталарды қарастырып олардың ... ... ... техникалық-экономикалық және полиграфиялық
факторлармен анықталады.
Картаны жобалағанда картаның компоновкасының жобасы өңделеді.
Карта компоновкасы картаның рамкасына қатысты ... ... ... ... және ... ... ... олардың
легендасымен, Қосымша карталар , графиктер және мәтіндер, карта схемасымен
түсіндріледі.
Картаның рамкасы картадағы бейнені қоршап тұратын ... ... ... ... ... ішкі және ... рамкаларын ажыратады.
Ішкі рамка картографиялық бейнеленумен шектеледі. Ішкі рамка да ... ... ... минуттар мен олардың бөліктері көрсетіледі.
Бүкіл ішкі рамкаларды қоршайтын сыртқы рамка декоративті ... ... әр ... ... мүмкін: тікбұрышты, трапециялы, элипстік және
шеңбер.
Түрлі ... ... ... ... ... ... ... алу және сол кординаталар арқылы жер бетіндегі
нүктелерді табу мүмкіншілігі бар түрлі ... ... ... ... картометриялық жұмыстардың орындалуы қарастырылған
жерлерде тор ауқымды жиілікте жүргізіледі. Карта ... ... ... және ... рамканың арасында бейнеленеді. ... ... ... ... ... ... олардың мазмұны,
құрастыратын картаның картографиялық проекциясына және масштабына ... ... ... ... байланысты.
Кез келген тақырыптық картаны безендіргенде және бейнелегенде
белгілердің әр түрлі әдістері қолданылады. Яғни ... ... ... ... ... ... белгілерді таңдап, соған байланысты
әдістер мен тәсілдерді пайдаланамыз. Қандай болмасын тақырыптық ... сол ... ... ... ... негізгі
географиялық негізі болады. Ал менің ... ... ... ... сан алуан. Картадағы зерттелетін аймақтарды картаға түсіру үшін
нүктелік әдіс, өзендерді бейнелегенде сызықтық әдіс, ... ... ... ... әдістермен белгіленеді. Енді сол географиялық әрбір
нысанға қабат құрылып болғаннан кейін арнайы функциялар арқылы осы ... ... әр ... өз түс, ... ... ... түрде
шартты белгілер қатарын шығарып береді. Шартты белгінің тұсына өзінің
білдіретін мағыналарын жазамыз. Бұл ... ... ... ... ... ... алып, ауыстырып қою функциясы бізге жұмысты жеңілдетеді.
Шартты белгіні, картаны толық ... ... соң біз ... ... ... ... халқының дәстүрлі музыкалық өнерінің кеңістікте таралу картасын
құрастыруға қолданылған картографиялық әдістер
Картографиялық бейнелену – ол ... ... ... ... ... ... ... мен табиғи құбылыстар және олардың
бір-бірімен ... ... ... бұлар картаның мазмұнын
түсіндіреді.
Көмекші жабдықтар – картадағы ... ... ... ... ... ... мәліметтер – бұл ... ... ... ... ... ... мәліметтер. Бұлар карта мазмұны туралы
мәлімет бермейді, тек ... бір ... ... ... ... ... ... негізін құрастыру жалпы
географиялық карталарды құрастырудан мына көрсеткіштермен ерекшеленеді:
- ... ... ... объектері мен ... ... ... ... ... ... ... олардың жалпыгеографиялық мағлұматтармен
емес, арнайы мазмұндағы ... ... және ... объектердің классификациясы толығырақ қамтылған көрсеткіштер
реттеледі және аз детальданған көрсеткіштер болып беріледі.
- географиялық негізде тек ... ... ... ... ғана жазылады.
- географиялық негіздің мазмұны тақырыптық картаның арнайы мазмұнына
тәуелді болады.
Kартаны бейнелегенде ... ... ... ... арнайы мазмұнының бейнеленуін қамтамасыз ету керек.
Картаны бейнелеген кезде ... ... ... қолданылады.
Географиялық шартты белгілерге әр ... ... ... ... түсіндіретін белгілерді айтады. Картографиялық белгілер картаның
графикалық тілі, олар ... ... ... бір ... ... және ... түсіндіреді.Картографиялық белгілер негізінен екі
қызметті атқарады.
1. Объектінің түрін көрсетеді.
2. Сандық және сапалық сипаттамаларын ... ... : ... ... ... ... Ал
белгілердің бірнешеуі берілген: сызықтық, қозғалыс, ариал, нүктелік және
т.б.
Белгілердің ... түрі ... ... ... ... және ...... жағалау сызықтар. (шекара,теңіз, мұхит, өзен
торлары және т.б.)
Ариал – ... бір ... ... ... ... ... : ... жануар және т.б.
Нүктелік – картадағы құбылыстар санын, белгілі бір статистиканың
мөлшерін көрсетеді.
Нүктелік - картадағы ерекшк құбылыстарды масштабтан ... ... үшін ... ... ... тәсілдері.
Кез келген тақырыптық картаны безендіргенде және бейнелегенде
белгілердің әр түрлі әдістері ... Яғни ... ... ... ... ... байланысты белгілерді таңдап, соған байланысты
әдістер мен тәсілдерді пайдаланамыз. ... ... ... ... сол ... ... ... өзінің негізгі
географиялық негізі болады. Ал менің картамды бейнелеу әдістерне келетін
болсақ сан ... ... ... ... ... өте ... Мұндай
карта құрастырып шығару, оны бейнелеу өте қиын жұмыс ... ... ... ... ... өте ... Онда қолданылатын ... ... ... ... бір өте ... туындыны жасаумен тең
деп айтуға болады. ... қоса ... ... де қажетті түстер мен шартты
белгілер түрін қоямыз. Осылар арқылы біз географиялық ... ... ... ... ... бейнесін құрамыз. Бұның артықшылығы сол кез
келген уақытта қалаған қабатыңызды алып-қоса аламыз. Енді сол географиялық
әрбір нысанға ... ... ... ... арнайы функциялар арқылы осы
сызылған картамызға сәйкес әр нысанның өз түс, ... ... ... ... ... ... ... береді. Шартты белгінің тұсына
өзінің білдіретін мағыналарын жазамыз. Бұл жердегі шартты белгілердің орнын
жеке-жеке ... ... ... қою ... ... жұмысты жеңілдетеді.
Шартты белгіні, картаны толық дайындап болған соң біз ... ... ... бір ... ... ... кезде,әрбір зерзат үшін түрлі
картографиялық бейнелеу әдістерін таңдайды. Осы кезде біз мына факторларға
көңілімізді ... ... ... орналасуы құрылымы
- карта жасау кезіндегі зерзатты картографиялау тапсырмалары
- басқа материалдардан, өңдеу ... және ... ... ... ақпарат және мазмұны
Осы міндеттерді шешу ... ... ... ... ... ескерумен ескеріледі. Сонымен бірге картографиялық
бейнелеуді таңдау кезіңде ... ... ... кеңістіктік
орналасу заңдылықтарын және олардың кеңістіктік-аумақтық құрылымын еске ... ... ... ... ... ... ... кеңістік графикалық үлгіде көрімді түрін бейнелейді, ол
таңбалық жүйеде құрылымдық негіз алады.
Жоғарыда айтылған құрылымдар бірнеше топтан тұрады:
Біріншісіне ... ... ... құрылымдар және
ареалдар жатады. Екінші ... ... ... ... ... және ... ... құрылымдар топары өзімен бірге бүкіл картографиялық бейнелердің
жалпылауын көрсетеді, олар тақырыптық ... ... ... қолданылады.
Кеңістіктік-аймақтық құрылымдардың бейнеленуі жобаланады: метрикалық
ақпараттың сәйкесімділігіне, ... ... ... шығу ақпаратының
толық сайлануына ... ... ... ... ... ... генерализациялау кезенінде тордың құрылымы және жалпы
конфигурациясы сақталады, ... ... ... ... ... ... ... Түрлі қайта құрулар жасалады:
дискреттік құрылымнан үзіліссіз бейнеге ... және ... жүйе ... ... ... ... жалпы элементтер
сұрақтарын шешеді, картографиялау бірліктерін анықтайды.
Шартты белгілер және оның жүйесін ... ... осы ... ... ... ... ... жоғарғы ақпаратты және көрімді
бейнені алу үшін ... ... ... ... ... қатар еске стандртизация және унификация, басқа
карталармен сәйкестілігі және т.б ... ... және ... ... ... жалпы таралудың құрылымын және бейнесін
көрсетеді де, түрлі картографиялық ... ... олар ... ... және ... ... ... бірге әдеттегі құрылымдар картографиялық
әдебиеттерде картограф әдісі делінеді.
Таңбалы әдіс немесе сызықтық таңбалар ареал.
Бұл әдістерді ортақ міндет біріктіреді (немесе мүмкіндік ) яғни ... ... ... ... ... жергілікті
сенімді географиялық мүмкіндікпен қамтамасыз ету.
Таңбалы әдіс. Жергілікті пунктегі нүктелік ... ... ... Оның ... ең ... ... жатқан зерзаттың ауданы
карта масштабында әлпеттенбейді немесе ол ... ... кіші ... ... жергілікті белгілердің жиынтығын бейнелеу кезінде
нүктелік-жүйелік конфигурациясымен,ондағы пайда болатын заңдылықтарымен
жасалады,картографиялау ... ... және т.б ... ... ... ... ... олардың комбинациясын,шартты белгілерінің
топтауын және олардың уақытта өзгеруін, пішінін, көлемін, ... ... ... таңбаны бөлу арқылы өнеркәсіптің құрылысын
көрсетеді, яғни өнеркәсіптің шұғылдану ... ... ... ... ... ... ... дамуын аумағында, құрылысының
көптеген бөліктерінде дамуы. Шартты белгілерді жасау кезінде бүкіл жүйенің
немесе кейбір белгілерінің көрімділігін, оның ... ... еске ... ... ... ... ... белгілі бір құбылыстың (сапалы
сипатқа), ешбір жалпы таралуы жоқ. ... ... ... ... ... сай нақтылығына, шығаруға дайын материалдарға, сонымен
бірге карта ... ... ... байланысты болады. Бұл әдісте
түрлі бейнелеу тәсілдерін немесе ареалдарды бейнелеу ... ... ... ... аймақтарымен: фондық бояудың жалпы ауданын
белгілеп штрихтық,көптік дискреттік таңбаларының ... ... ... шегарасымен орналастырусыз орындалады және т.б. Кейбір кезде
бояу түсін және штрихтауын ареалдың ... ... даму ... ... күйі ... үшін ... Ауданы кішкене зерзаттарды бейнелу
кезінде таңбалық аймақтық әдісті қолдануға көшеміз. Ареалдың ... ... ... даму өзгерістерін, қозғалуын көрсетеді.
Сапалық фон әдісін жан-жақты таралған зерзаттарды бейнелеу үшін ... әдіс үшін ... ... (сапалық фон) аймақтар бөлігін, тордың
шекарасын құруын және құбылысын:олардың түрі, дара ... ... т.б. ... құбылыстың классификациясын есеке ала отырып біржақты
сапалық ... ... ... ... Жеке ... ... тұтас, қайталанбас аудандарға бөледі. Негігі аудандастыру
принциптерін жасау ... ... ... және ... сонымен қатар белгіленген аумақтардың шекарасын анықтап: түсіру
жұмысы үрдісінде, дешифрлеу арқылы, әдеби және ... ... ... ... ... және ... әдістерді қолданып (мысалы,таксометриялық)
Кейде аналитикалық карталарды құру ... ... ... ... ... және ... ... кейін талдауын, алынған карталардың
шитезін жасау. Классификация негізінде бір нақты немесе ... ... ... олар ... ... ... ... сипаттар.
Аудандастыру элементтерін бейнелеуде кейде түсі және шекаралас сызықтардың
мәні зор. Белгіленген шекара ... ... ... ... ... ... ... боялады. Кей кезде ... ... ... ... ... Осы әдіс үшін индекстер мен
қолтаңбалар қолдану әдетті. Бейнелеу ... ... ... ... оның ... ... орналасуы және т.с.с. оның қалыңдығы
ішіндегі ерекшеліктерін ескере отырп таңдалады.
Нүктелік әдіс немесе картограмма әдісі. ... әдіс ... ... құбылыстарды бейнелеу үшін пайдаланады. Оның ... ... ... ... сол ... ... бейнелеуінде.
Сонымен қатар нүктелер қалыңдығы арқылы тек құбылыс орналасуы ғана ... ... ... ерекшеліктері, оның дамуының ... ... ... ... ... яғни сапалық
көрсеткіштерге сай бір нүктелік көрсеткіш. Нүкте көлемін әр ... ... ... ... ... ... ... енгізу арқылы сапалық
құрылымдарды бейнелейдіб мысалы ауылшаруашылық ... Бір ... ... ... ... әдіс ... ... дөңгелек-нүктелерді
түрлі салмақтағы және сай көлемдіні қолданады.
Картограмма ... ... ... оның салыстырмалы дамуын
бейнелеу үшін қолданылады.[14]
Картаға анализ жасау
Мен, өзімнің "Қазақтың дәстүрлі музыкалық ... ... ... ... ЕSRІ ... ... 9.2. картографиялық
программасын пайдаландым. Бұл программаны таңдаған себебім – ... ... ... тез ... ... ... молдығы, программаның соңғы стандарттарға сәйкес келуі.
АгсGIS программасына шақырамыз, осыдан кейін негізгі – ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерді енгізу үшін
атрибуттар кестесін ашу процедуралары басталады.
Жаңа жеке қабат құру
АгсСаtalog-тағы vektor папкасынан тышқанның оң ... ... —> ... (shapefale) —> терезе ашылады —> ат береміз —> ... ... ... ... ... полигонды) ——> координата
жүйесін беру үшін Редакторлау (Editor) —> Таңдау (Select) немесе Import —>
Координата жүйесі ... ... ... System) —> ... 1942
—> керек зонаны таңдаймыз —> ОК —> ОК.
Осы АгсСаtalog-та ашылған ... ... ... Ол үшін ... "+" ... ... Ашылған терезеден vektor папкасындағы бізге
қажетті қабатты шақырамыз, яғни Add. Әрбір shapefale 6 ... ... ... «Мой ... ... ашқанда көреміз.
Қабаттармен жұмыс істегенде оцифровка жасай отырып, сол обьекттерге
анализ бере кетеміз, яғни Атрибуттар кестесін ... ... ... —> ... аяқтау —> Керек қабатқа барып, панелін ашамьтз
да, "Атрибуттар кестесін ашуды" таңдаймыз —> ... атын жазу ... жол ашу ... ... —> жол қосу ... ... —> жол атын береміз.
Оның типін таңдаймыз:
1. Қысқа сандар (short integer)
2. Ұзын сандар (long integer)
З. Бөлшек сандар (Double)
4. ... ...... ... полигон түрінде болады. Ол 6 құрамдас
бөліктен тұрады. Егер осы ... ... ... кем ... ... Сондықтан, кез-келген қабатты бір жерден екінші жерге көшіру
үшін міндетті түрде 6 құрамдас бөлігін түгел көшіру керек. Кез-келген
қабатпен жұмыс істегенде барлық ... ... ... ... отырған территориядағы барлық объекттер салынып болған соң,
әрбір обьектіні өз категориясы бойынша категорияға бөліп, жеке-жеке ... ... ... түсін, сызықтық объект болғанда қалыңдығын және
т.б. анықтаймыз. Нәтижесінде әрбір объект өз ... ... ... ... ... ие болады.
Карта бетіндегі обьектілерді жазу технологиясы, тексттік баған құру,онымен
жұмыс жасау жолдары.
Географиялық объекттерді категорияларына қарай ... ... ... ... географиялық объектілер белгілі бір ақпарат
көзі болып табылады. Олардың әрқайсысының өзіне тән мәліметі ... ... ... ... ... атауы, биіктік өлшемі,
көлдердің атауы, тереңдігі, көлемі және т.б.
Барлық ... ... ... карта бетіндегі
объекттердің атауы жазылады, негізгі географиялық ақпарат ... ... ... ... барысында, оның аттарын жазғанда,
масштаб ескерілу керек. Масштабқа байланысты объекттерді таңдап алады.
Обьекттерді жазу үшін қабатқа барып, оң жақ ... ... ... ... ашылады —> жазу (Labels) —> жол (field)
Шрифттың өлшемін, түсін таңдауға болады.
Аннотация және оны құру жолы.
Геометриялық 3 ...... ... ... ... берілген
кеңістіктегі объектгер туралы мәліметтер карта бетінде жазу ... ... ... ... ... оқу ... ... әрбір объектіні салғанда, оның сандық және ... ... ... ... ... ... Электронды
карталар жасау барысында аннотация жасау міндетті емес.
Аннотация дегеніміз – обьекттердің сандық және тексттік мәліметтерден
тұратын жеке қабат.
Аннотация құру жолы:
Объекттердің ... ... ... соң, ... ... атауы name жолы арқылы категорияға ... ... ... ... ... тек бір ... ғана ... Мысалы, оң
жаққа, бірнеше қабаттың мәліметтері осы әдіспен жазылған жағдайда бір-
бірімен ... ... ... ... ... жеке аннотация кабатын
құрып, олардың орнын ауыстыруға ... Осы ... іске ... ... ... ... ... сол қабатқа барып, оң жағын
басамыз —> жазуларды аннотацияға конвертациялау (Convert labels ... —> ... ... осы ... қажетті мәліметтер болады
—> байланысты объектілер (feature linked).
Объектімен байланысты ... яғни сол ... ... ... алып ... ... өшіп ... Соңында
convert-ті басамыз, аннотация қабаты қосылады.
Енді кез-келген объектіні белгілеп, орнын ауыстырып коюға, қажет емес
кезде алып тастауға, шрифттің ... ... ... ... жасаған кезде ескерілетін жағдайлар:
- карта масштабын көрсету керек;
- аннотациямен жұмыс жасағанда карта бетіндегі объекттердің
картографиялық заңдылықтарын қатаң сақтау ... ... ... қанша класқа бөлінсе, сонша кластан
тұратын категорияны көрсетеді. Кез-келген уақытта бір ... ... ... ... түрде шрифтін, түсін, өлшемін өзгертуге
болады.
Карта легендасын құрастыру
Карта легендасы – карта бетіндегі ... оқу үшін ... ... ... деп ... АгсGIS -та шартты белгілерді құрастыру
үшін әрбір қабатта көрсетілген объекттер мен мәліметтерді компоновкада
карта бетіне ... ... ... ... ... тыс ... ... шартты белгілерді қоюға пайдаланамыз.
Қою (Insert) —> Легенда (Legend) —> ашылған терезеде 2 ... ... Мар ... Legend Items —> ... —> Аты —> ... өлшемі —> Далее —>
шартты белгінің ені мен ұзындығы —> ... ... ... ... ... безендіру жұмыстарынан кейін дайын болған картаны қағаз бетіне
басып шығару үшін ... ... ... Карта өлшемін
тексереміз. Оның 3 түрі бар. Ол үшін, яғни ... оң ... ... Бет пен ... ... (Page and print set up) —> Use printer ... —> Show printer margins on ... Ғіlе —> Print preview
З. ҒіІе —> Print —> Number copies —> ... ... ... ... Осы ... ... ... ұлан ғайыр
қазақ даласын мекен еткен номадтардың музыкалық ... ... адам өзі ... ... ... музыкалық өнерімен танысып, өз
жерінің атақты тұлғаларын таниды, өзі үшін ... ... ... картаны мұражайларда, мектепте оқу үрдісіне ... ... ... болады.
Қорытынды
«Карта бетінде бейнелене алмайтын құбылыс жоқ» дегендей, мен қазақ
халқының дәстүрлі музыкалық күй өнерін карта ... ... бел ... қатар жергілікті жердің дәстүрлі музыкалық күй мектептерін және
аспаптарын картада бейнелеп, олардың ерекшеліктерін көрсеттім.
Осы ... ... ... себебім, қазақтың мол рухани дүниесін,
музыкалық дәстүрін және қазақтың ... күй ... ... ... бетіне
түсірмеуінде еді. Бұл сияқты жұмыстар алғашқы рет бастау алып ... ... ... ақпараттар жалпыланған сипатқа ие. Картаны құру үшін
тарихи және ... ... ... ... ... ... мен
көптеген қиыншылықтарға тап болдым. Олар мәліметтердің тапшылығы және ... ... ... қазақтың күй өнерінің таралу картасының болмауы,
жергілікті жердегі мәліметтердің аз болуы. Оның ең ... ... ... арналған экспедицияның ұйымдастырылмауы, бірақ мен кемшіліктерге
қарамастан қазақтың дәстүрлі музыкалық ... ... ... ... Оны ... үшін ... ... негіз етіп алдым, себебі күй өнерінің
таралуын бейнелеу үшін картаграмма ... ... яғни ... ... ... түстерге бояу арқылы көрсеттім. ... күй ... ... ... ... және ... түрлері бар.
Қазақтың Батыс күй мектебі, төкпе түріне ... Ал ... ... ... Жетісу, Алтай, Қаратау мектептеріне бөлінеді, осы мектептерді мен
карта бетінде ... ... ... бірнеше жергілікті, атақты күй
өнерінің майталмандарын, ... өз ... ... Олар ... ... ... Және Шығыстан Бейсенбі. Неге олар? Себебі
олар дәулескер күйші, ... өнер ... ... ... иесі ғана ... қатар өз ауыр заманының саяси тұлғары, қарапайым халық ... ... ... ... тұқымынан шыққан кісілер. Халқының әлеуметтік
жағдайын жақсартуға өрең еңбек еткен ... еді. ... ... ... торының, болашақта еркіндікті тартып алатынын болжап, ауыр ... ... ... ... ... мен оны Дон ... ... себебі
өзгерген заманда ол ата-бабасының мұрасын сақтап қалған, асыл, жұртқа үлгі
болар тұлға еді.
Қазақ ... ... ... ... ... халық. Осының дәлелі
ретінде, мен, «Отырар сазы» ұлттық музыкалық аспаптар оркестрін айтар едім.
Себебі, ТМД елдерінің ... тек ... ... ғана осындай дәстүрлі
ұлттық музыкалық аспаптарға бай оркестр бар. Ол біздің мақтанышымыз.
Ал ... ... ... ... үшін ... әдіс ... арқылы
іске асырдым. Жаңа ГАЖ программасын қолданып, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... таралуын карта
бетінде бейнеледім. Бұл таңбалар масштабтан тыс таңбаларға жатады. Карта
бетінде мен ... ... ... ... екі ... және үш-төрт ішекті
домбыраларды бейнеледім.
Өз сөзімді Сұлтанмахмұт Торайғыровтың: «Бір халықтың әні ... ... ... Сәні ... сәні ... жаны ... Қазақты жансыз
ағаш қылып, отқа жаққыларың келмесе, әнді ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Казахская традиционная музыка и XX век. Алматы,2002. 288, 295,325 б
2. Күй шежіресі. Құр. ... ... ... 2001, 408, 409 ... Күй ... ... арналған күйлер). Құр. А.
Райымбергенов, С. Аманова. Алматы,1990 жыл. 37, 46, 60 б
4. Қазақтың күй өнері. Құр. Ақселеу ... ... 2002. 466, ... ... ... Құр. ... Б, ... С. Алматы, 1998. 8, 9 б
6. Жұбанов А. Ғасырлар пернесі. Алматы 1998, 193-бет
7. Затаевич А.В 500 ... ... и ... 1931 ... 185 б
8. Ерзакович Б, Қоспақов А. Қазақ музыка фольклорының тарихнамасы. Алматы,
1986
9. Аравин, ... ... ... мәдениеті. Алматы, 1957
10. Жұбанов Қ. Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы. Алматы, 1986
11. Қазақтың музыкалық ... Құр. ... ... ... 116,
118, 119, 120, 122 б
12. Салищев К. А. Картоведение. Москва,1976. 82, 88, 103, 51, 109 б
13. Билич Ю. С, ... А. С. ... и ... карт. Москва,
1984. 240, 242 б
14. Берлянт А. М. Картография. Москва, 2003
15. Интернет сайтттары:
www.aikyn.kz
www.nlrk.kz
www.egemenkaz.rz
www.liter.kz
www.madenimyra.kz

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Кесте және көркемдік тігу13 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет
Қазақ сахнасында ән-аспаптық эстрадалық ансамбль өнерінің даму мәдениеті51 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Австралия туралы9 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Біріккен Араб Әмірліктеріндегі туризм35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь