Әл-Фараби дүниетанымындағы болмыс пен тәңір

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
I. ӘЛ.ФАРАБИ ДҮНИЕТАНЫМЫНДАҒЫ
БОЛМЫС ПЕН ТӘҢІР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.1. әл.Фараби шығармаларының идеялық негіздері ... ... ... ... ..7
1.2. әл.Фарабидің болмыс ілімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
1.3. әл.Фарабидің тәңірі туралы көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... . 49

II. ӘЛ.ФАРАБИ ІЛІМІНДЕГІ ДІН МЕН ФИЛОСОФИЯ
САБАҚТАСТЫҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
2.1. әл.Фарабидің философиясындағы ғылыми таным және сенім мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64
2.2. әл.Фараби калам мен фалсафа арақатынасы
жайында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..86

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 100
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 103
Қай халықтың болмасын бүгінгісі өткен тарихымен астасып жатады. Өткенінен хабары жоқ жандардың бүгінге, болашаққа да берері шамалы болады. Келешектің қамын, оның мәнді болуын ойлаған халық жас ұрпақты бесіктен тәрбиелейді. Одан әрі дәстүр - өнегесін санасына сіңіреді. Мұның барлығы халықтың өзіндік қолтаңбасы бар тағылымдарынан туындайды.
Уақыт-ескі мен жаңаны таразылап, бағалайтын, ескіні шаң қаптырып жұтатын, жаңаны сынап, жер жастандырып өзінің талабын сездіретін күш. Бірақ, осы күш-саяси қысым, аласапыран, дүрбелең, тіпті, топан су болып көрініс беріп, тегеурінін сездіріп жатса да, өзінің қадір-қасиеті мен қызметінің қажеттілігін табиғи талаппен мойындататын ұлттық болмысымыздың өзегі-құдайлық әлеммен байланыстырушы дін және оның құндылықтар жүйесі осы уақытпен бірге қатар келе жатыр.
Кеше діни-рухани желі - жүйе кешегі жетпіс жылдық аз ғана уақыттың ішінде қажетсіз деп танытылды, идеологиялық қағажу көрді. Адам мен құндылық арасындағы қатынас бұзылды, тарих үзілді, мәдениет қайта түзілді. Бүгін сол құндылықтарымызды өзінің қалдырған мұрасы арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізген тарихи тұлғаларымызға басқаша көзқараспен, оларға деген қатынасымызды қалпына келтіріп, тарихи сабақтастықты жалғап, төл мәдениетіміздің келбетін қайта танып, саралауға деген ұмтылыс бар. Осындай рухани мұраның басында барша әлемге Екінші Ұстаз Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық мұрасы тұр.
әл-Фараби және оның мұрасын жан-жақты зерттеу нысаны ретінде таңдаған фарабитану саласы да өткен дәуірдің тегеурінімен сол уақыт пен кеңістіктің қажет деп тапқан қырларымен танылды және танытылды. Фараби мұрасын тану өзіндік болмысы мен табиғатының ақиқатын жан-жақты танырлық мүмкіндікке тәуелсіздіктен кейін жететін сияқты болып көрінді. әл-Фарабидің шығармашылық мұрасын негізінен зерттелу жағынан, зерттеушілерінің саны мен сапасы жағынан кенде емес. Көрсеткіш ретінде ғалымның мұрасын тану тіл, әдебиет, тарих, мәдениет, дін, философия және тағы да көптеген сала тұрғысынан зерттелініп жалпы әлемде жүздеген диссертациялар жазылды. Бұл сандық, сапалық өлшем. Осы өлшемнің өзінен-ақ саннан сапаның тууы, зерттеудің дәрежесі мен көлемі анықталуы тиіс еді. Бірақ бүгінгі таңда әл-Фараби мұрасының әрбір саласы арасында тұтастық пен тұжырымдалған, орталықтандырылған жүйеге түсіру қажеттілігі артып отыр. әл-Фараби шығармашылығын зерттеуде ашылмай жатқан, тиісінше танылмай, танытылмай жатқан қат-қабат мәселелер жетерлік.
1. I.A.Çubukçu. Islam düsünürleri.-Ankara: 1991.-223-б.
2. M.Fahri. İslam felsefesi tarihi.-Stambul: 1996.-103-б.
3. M.Bairaktar. İslam felsefesine giriş.-Ankara: 1997-174-б.
4. Сол жерде.103б.
5. А.Көбесов. Әбу-Насыр әл- -Фараби. Алматы 2004.-117-б.
6. Farabi. İhsaul ulum. O.Eminbaskısı.-Kair: 1949.-159-бет.
7. А.Х.Қасымжанов. Абу-Насыр аль-Фараби.-Алматы: 1997.-33-б.
8. Салих Махди Аммаш. әл-Фараби нитадж әл-арабийа//Әс-Саура: 1975.-30 октубир.
9. Құрманалиева А.Д. Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық ілімі.-Алматы: 2006.-162-б.
10. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар. Ғылым, Алматы: 1973.-158-б.
11. Құрманалиева А.Д. Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық ілімі.-Алматы: 2006.-162-б.
12. Григорян С.Н. Из истории Средней Азии и Ирана. VII-XII вв-М.: Изд-во. АНСССР, 1960.-330с.
13. Kraus P. Jabir et les origienes de l`alchimie arabe.-Le Cairo (Memories del L`Institut d`Eqypt): 1942.-138-p.
14. Strauss L. Philosophie and Gesotz.-Berlin. 1935.-62-p.
15. Galston M. Re-examination of al-Farabi`s Neoplatonism.//Journal of the History of Philosophi.-1977.-№15.-114-б
16. Сагадеев А.В. Ибн Рушд (Аверроэс)-М: Наука,1973.-200-с.
17. А.Х.Қасымжанов. Абу-Насыр аль-Фараби.-Алматы: 1997.-233-б.
18. В.И.Ленин. Философские тетради. Полное собрание соченении.Т.29.-М: Госполитиздат,1963.-782-с.
19. Muhammed el-Behi. İslam düsüncesinin ilahi yonleri. Ankara: 1992.-361-б.
20. Құрманалиева А.Д. Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық ілімі.-Алматы: 2006.-162-б.
21. Сол жерде.10б.
22. Джумабаев Ю.Д., Мамедов Ш.Ф. Этическая мысль в Средней Азии в IX-XV вв.-М: Изд-во МГУ, 1974.-168—с.
23. Грюнебаум Г.Э. Классический ислам. Очерк истории (600-1258). М: Наука, 1986.- 93-с.
24. Бартольд В.В. Культура мусулманства. М: Наука, 1992.-261-с.
25. Касымжанов А.Х. Абу Наср Аль-Фараби.-М: Мысль, 1982.-8-с.
26. Сол жерде.8б.
27. Койре А. Очерки истории философской мысли. М: Прогресс, 1985.-156б.
28. Сол жерде. 57-58бб.
29. А.Х.Қасымжанов. Абу-Насыр аль-Фараби.-Алматы: 1997.-133-б.
30. Д.Кішібеков.Философия.-Алматы: 2004.-420б.
31. Маруф Наджи. Әл-Фараби араби әл-маутин уа әс-сақафа.-Бейрут, 1975.-С.15.
32. Құрманалиева А.Д. Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық ілімі.-Алматы, 2006.162 б.
33. I.A.Çubukçu. Islam düsünürleri.-Ankara: 1991.-223-б.
34. Huseyn Atay. Farabi ve Ibn Sinada yaratma.-Ankara: 1974.- 50-б.
35. Mehmet Aydın. Din felsefesi. İzmir: 1987.- 41-б.
36. F. Olguner. İslam felsefesinin kaynakları.Stambul: 1998- 329-б.
37. Сагадеев А.В. Ибн Рушд (Аверроэс)-М: Наука,1973.-200-с.
38. Muhammed el-Behi. İslam düsüncesinin ilahi yonleri. Ankara: 1992.-361-б.
39. F. Olguner. İslam felsefesinin kaynakları.Stambul:1998- 329 б.
40. I.A.Cudukcu. Islam dusunurleri. Ankara: 1991.-145-б.
41. Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- 138-б.
42. I.A.Çubukçu. Islam düsünürleri.-Ankara: 1991.-223-б.
43. Alfred Veber. Felsefe tarihi. Stambul: 1998.-175- б.
44. А.Ж.Машани. Әл-фараби және рухани мұра. Алматы: 1994.-132-б.
45. Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- 104-б.
46. F. Olguner. İslam felsefesinin kaynakları.Stambul: 1998- 329-б.
47. Henri Corbin. İslam felsefesi tarihi. Stambul: 1994.-300-б.
48. А.Ж.Машани. Әл-фараби және рухани мұра. Алматы 1994ж. 132-б.
49. А.Х.Қасымжанов. Абу-Насыр аль-Фараби. Алматы: 1997.-39-б.///
50. Аль-Фараби. Избранные трактаты.Алматы: 1975.-314б.
51. Сол жерде.8б.
52. Сол жерде.8б.
53. Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
54. Аль-Фараби. Избранные трактаты.Алматы: 1975.-314б.
55. Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
56. Сол жерде.8б.
57. Сол жерде.8б.
58. Аль-Фараби. Научное творчество. - М.: Наука, 1975. - С.-19.
59. Ғарифолла Есим.Фәлсафа тарихы. Раритет, Алматы: 2004.-301б.
60. Әл-Фараби. Әс-Сийаса эл-маданийа. Хайдарабад: 1927. 266.б.
61. Молдабеков Ж. Историческое и гуманистическое мировоззрение
Мухаммада Хайдара Дулати // Евразийское сообщество. - 2000.№1.(29).
-126с.
62. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалык трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1975.-378б.
64. Сол жерде.8б.
65. Сол жерде.8б
66. Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
67.Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалык трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1975.-
378б.
68. Сол жерде.8б.
69. Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
70. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалык трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1975.-378б.
71. Сол жерде.8б.
72. А.Ж.Машани. Әл-Фараби және рухани мұра. Алматы: 1994ж.-132б.
73. Д.Кішібеков.Философия.-Алматы: 2004.-425б.
74. Ауданбек Көбесов. Әл-Фарабидің ашылмаған әлемі. Алматы: 2002.-168б.
75. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалык трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1975.-378б.
76. Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской философии. М: Наука.- 156б.
77. İslamі Bіlіmde Metodolojі Sorunu. O.Bakar. Çev: M. Paçacı., Ankara: Fecіr Yayınları, 1991.-248.s.-92.
78. Аль-Фараби. Историко-философские трактаты. Алматы: Наука, 1987.-412б.
79. Сол жерде.25б.
80. Muhammed el-Behi. İslam düsüncesinin ilahi yonleri. Ankara: 1992.-361-б.
81. Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- 138-б.
82. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалык трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1975.-378б.
83. Muhammed el-Behi. İslam düsüncesinin ilahi yonleri. Ankara: 1992.-361-б.
84. F. Olguner. İslam felsefesinin kaynakları.Stambul: 1998- 329-б.
85. I.A.Çubukçu. Islam düsünürleri.-Ankara: 1991.-223-б.
86. Muhammed el-Behi. İslam düsüncesinin ilahi yonleri. Ankara: 1992.-361-б.
87. Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- 138-б.
88. Сол жерде.81б.
89. Сол жерде.81б.
90. F. Olguner. İslam felsefesinin kaynakları.Stambul: 1998- 329-б.
91. Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- 138-б.
92. Henri Corbin. İslam felsefesi tarihi. Stambul: 1994.-300-б.
93. А.Ж.Машани. Әл-Фараби және рухани мұра. Алматы: 1994ж.-132б.
94. А.Х.Қасымжанов. Абу-Насыр аль-Фараби.-Алматы: 1997.-133-б.
95. Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской философии. М: Наука.- 156б.
96. Сол жерде.47б.
97. Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
98. Сол жерде.47б.
99. Сол жерде.47б.
100. Сол жерде.47б.
101. Сол жерде.47б.
102. Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской философии. М: Наука.- 156б.
103. Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
104. Сол жерде. 87б.
105. Сол жерде.88б.
106. Әл-Фараби. Логикалық трактаттар. Алматы, 1975, 159 б.
107. Сол жерде.59б.
108. Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской философии. М: Наука.- 156б.
109. Сол жерде.94б.
110. Сол жерде.96б.
111. А.Ж.Машани. Әл-фараби және рухани мұра. Алматы: 1994.-132-б.
112. Аш-Шахристани. Книга о религиях и сектах. М: Наука, 1980.- С.279-б.
113. Фильшинскай И.М. Арабская средневековая культура и литература//
Сбориик статей зарубежных авторов. М.: Наука, 1978. – 387с.
114. Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской философии. М:
Наука.- 156б.
115. Кедоров Б.М. Классификация наук.М: 1985.-С.365с.
116. Жаутыков О.А. Аль-Фараби-вылаюшийся представитель
средневекового естествознания // Аль-Фараби и развитие науки и
культуры стран Востока. Алма-Ата. Наука, 1475. – 42с.
117. Аль-Фараби. Комментарии в Алмагесту Птоломея. Алматы: Наука,
1975.-143бс
118. Сол жерде.46б.
119. Сол жерде.46б.
120. Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской философии. М:
Наука.- 156б.
121. Сол жерде.78б
122.Э. Жилъсон. Философия в средние века. От Истоков патристики до
конца XIV века. М: Республика,- 2004.- С.262.
123. Касымжанов А.Х Проблема разума в мировозрении ал-Фараби //
Рационалистическая традиция и современность. Ближний и Средний
Восток. М. Наука, 1990. С.101.
124. Аль-Фараби. Философкие трактат.398б
125. Сол жерде.96б.
126. Сол жерде 97б.
127. Ғарифолла Есим.Фәлсафа тарихы. Раритет, Алматы: 2004.-301б.
128. Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской философии. М:
Наука.- 156б.
129. Сол жерде.58б.
130. Ғарифолла Есим.Фәлсафа тарихы. Раритет, Алматы: 2004.-301б.
131. Сол жерде.97б.
132. Әлемдік философиялық мұра. Т4.Алматы: 2005.-566б
133. Huseyn Atay. Farabi ve Ibn Sinada yaratma. Ankara: 1974.- 200- б.
134. De Boer. Geschichte dez im islam. 1901.- 99б (нем.тіл.ауд).
135. Әл-Фараби. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 1994. 139 б.
136.Сол жерде. 127б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ …………………………................…………………….….…....3
I. ӘЛ-ФАРАБИ ДҮНИЕТАНЫМЫНДАҒЫ
БОЛМЫС ПЕН ... ... ... ... ... әл-Фарабидің болмыс ілімі
.........................................................22
1.3. әл-Фарабидің тәңірі туралы көзқарасы
................................. 49
II. ӘЛ-ФАРАБИ ІЛІМІНДЕГІ ДІН МЕН ... ... ... ... ... және ... әл-Фараби калам мен фалсафа арақатынасы
жайында........................................................
..................................86
ҚОРЫТЫНДЫ …………………..............….……………………....…..100
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ………................…….103
КІРІСПЕ
Зерттеу ... ... ... ... ... өткен тарихымен астасып жатады.
Өткенінен хабары жоқ жандардың бүгінге, болашаққа да берері ... ... ... оның ... ... ... халық жас ұрпақты бесіктен
тәрбиелейді. Одан әрі ... - ... ... ... ... ... ... қолтаңбасы бар тағылымдарынан туындайды.
Уақыт-ескі мен жаңаны таразылап, бағалайтын, ескіні шаң қаптырып
жұтатын, ... ... жер ... ... ... ... ... осы күш-саяси қысым, аласапыран, дүрбелең, тіпті, топан су болып
көрініс ... ... ... ... да, өзінің қадір-қасиеті мен
қызметінің қажеттілігін табиғи талаппен мойындататын ... ... ... ... дін және оның ... ... осы
уақытпен бірге қатар келе жатыр.
Кеше діни-рухани желі - жүйе ... ... ... аз ғана ... қажетсіз деп танытылды, идеологиялық қағажу көрді. Адам мен құндылық
арасындағы қатынас бұзылды, тарих үзілді, мәдениет ... ... ... ... ... ... мұрасы арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізген
тарихи тұлғаларымызға басқаша көзқараспен, ... ... ... ... тарихи сабақтастықты жалғап, төл мәдениетіміздің келбетін
қайта танып, саралауға деген ұмтылыс бар. Осындай рухани мұраның ... ... ... ... Әбу ... әл-Фарабидің философиялық мұрасы тұр.
әл-Фараби және оның мұрасын жан-жақты зерттеу нысаны ... ... ... да ... ... тегеурінімен сол уақыт пен кеңістіктің
қажет деп тапқан қырларымен танылды және танытылды. ... ... ... ... мен табиғатының ақиқатын жан-жақты танырлық мүмкіндікке
тәуелсіздіктен кейін ... ... ... ... ... ... негізінен зерттелу жағынан, зерттеушілерінің саны мен
сапасы жағынан кенде емес. Көрсеткіш ретінде ғалымның мұрасын тану ... ... ... дін, философия және тағы да көптеген сала
тұрғысынан ... ... ... ... ... ... Бұл
сандық, сапалық өлшем. Осы өлшемнің ... ... ... ... ... мен көлемі анықталуы тиіс еді. Бірақ бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... пен тұжырымдалған,
орталықтандырылған жүйеге түсіру қажеттілігі артып ... ... ... ... ... ... ... танытылмай
жатқан қат-қабат мәселелер жетерлік.
Төрткүл дүниеге белгілі Абу ... ... ... ... ... ... кеңінен танымал екені мәлім. Менің пікірім ... ... ... пен ... арта ... кезде ислам философиясының
соның ішінде әл-Фараби мұраларындағы дін философиялық көзқарастарын тану,
оның араб, ... және ... ... ... шығармаларын мейлінше
мемлекеттік тілге, яғни қазақ тіліне аудару қажет. Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... ... бұл диссертациялық жұмыста ортағасырдағы дін мен фалсафаның,
ортағасырлық араб-мұсылман ... ... ақыл мен ... көрсете отырып, сараптама жасау.
Араб халифатының мәдениеті гүлденген уақыты әлемдік тарихтың ... ... ... ... ... ... ... даналарды дүниеге алып
келді. Олар ... ... ... ... меңгеріп, өз шығармаларын
көпке ортақ тілде жаза біліп, кейінгі ұрпақтарына мұра етіп қалдыра білді.
Олардың ішінде танымал ... Әбу ... ... Ибн Сина және ... данышпандар Антика дәуіріндегі философиялық дүниелеріне жаңаша сипат
беріп, оларға ... ... ... ... ... ... дін мен ... туралы көзқарасын қолға алып отырмыз. Шығыс және ... ... ... ... түсінуде бізге көмек
болғандықтан оларға белгі ... ... ... ... ... бұл ... оның пікірлерін талқылау өте маңызды болып отыр. Бұл
диссертациялық жұмысымта әл-Фараби мұрасындағы дін мен ... ... ... ... болмыс туралы пікірлерін
қарастырдық. Бұл оның философияға ие ... ... ... бар ... міндетті (уажибу’л-вужуд) болмыстар терминін зетіттеуге
жетеледі. Осылайша ... ... бұл екі түр ... ... ... ... үшін уақытты да қарастырдық.
Диссертациялық жұмыстың зерттелеу деңгейі.
Соңғы жылдары философия саласы бойынша ғылыми ... ... ... ... да ... қалыптасуына тікелей әсер етіп,
ғылыми еңбектері диссертация жазу барысында үлкен ... ... ... ... ... атап ... болмайды.
Ж.М.Әбділдин, А.Х.Қасымжанов, Ә.Н.Нысанбаев, М.С.Әженов,
Ғ.Ғ.Ақмамбетов, К.Х.Рахматуллин, Д.К.Кішібеков, А.Қ.Қасабек, О.А.Сегізбаев,
Т.С.Сәрсенбаев, ... ... ... Ж.Ж. ... ... З.А.Мұқашев,
Қ.Ш.Шүлембаев, А.С.Балғынбаев, С.Д.Таңкаев, М.С.Орынбеков, Б.Ғ.Нұржанов,
Т.Х.Ғабитов, Ж.А.Алтаев, Ә.Б.Наурызбаева ... ... ... зерттеу саласында Қазақстан Республикасы Фарабитанушыларының
зерделі еңбектерін көп жылдардан бері ... ... ... ... көп елге ... келе ... А.Машановтың,
А.Х.Қасымжановтың, М.С.Бурабаевтың, А.Көбесовтың, ... ... ... ... ... зерттеулері шаш етектен.
Кеңес өкіметі тұсында әл-Фараби мұрасын жан-жақты зерттеу кеңінен етек
жайды. Мәскеу мен ... ... ... ... ... ... И.С.Брагинский, Н.И.Конрад, Б.Ғафуров,
С.Н.Григорян, В.П.Зубов, П.Иванов, А.Сагадеев сияқгы белгілі зерттеушілер
әл-Фараби ... ... ... ... ... мен дүниетанымын
зерттеуде осы Кеңес өкіметі жылдарынан бері докторлық және кандидаттық
диссертациялардың, монографиялар мен ғылыми ... ... ... ... ... ... араб және ... тілдерінде жазған Ахмад
ибн Халликан, Ибн Саид ... Ибн Аби ... ... әл-Фараби
өмір сүрген кезеңдердегі Арабтардың рухани және ... ... ... ... ... ... А.Массэ, Г.Э.Грюнебаум
еңбектері айта кету керек..
Зерттеу жұмыстың мақсаты мен міндеті.
-әл-Фарабидің мұрасындағы дін мен ... ... ... мен қағидаларын анықтау.
- әл-Фарабиді ортағасырлық ислам философиясына қосқан үлесі.
- әл-Фарабидің ... ... ... ... сараптама жасау.
- әл-Фарабиді ортағасырлық мұсылман философиясының көрнекті өкілі
болғандықтан оның философиясын ислами ... ... ... ... ... ... ... философияға, ғылымға
қосқан үлесін анықтау.
- Сол кезеңде Халифат дәуірінің өркендеп тұрған кездегі дін ... ... ... ... ... ... болмыс сатыларын көрсету.
- Ойшылдың тәңір туралы көзқарасына түсінік беру.
Жалпы, әл-Фараби ғылымның барлық салаларының ... үлес ... ... ... көрсете отырып, оның ислам философиясындағы
алар орнын анықтау диссертациялық жұмыстың мақсаты болып табылады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... арасындағы сабақтастық мәні
анықталады.
-Ойшылдың тәңір туралы ой-тұжырымдарын барша ерекшеліктермен қарастыра
отырып, түрік және араб тілдеріндегі ... ... ... ... міндетті болмыс), мумкунул-вужуд (бар болуы міндетті болмыс), ассабул-
аууал ... ... ... ... ... жасаушы болмыс)
және тағы басқа терминдер енгізілді.
- әл-Фарабидің көптеген еңбектерінде материалистік ... бар, ... ... ... ... болмысы ислам дініне деген
қызметі зор болған. Өйткені ... ... ... мен ... алар ... ... ие ... әл-Фараби ғылымның барлық салаларына мейлінше
өз үлесін қосқандығын нақтылай көрсету.
-әл-Фараби шығармаларын ... ... ... ... ... обьектісі.
Қазақтың ойшылы әл-Фарабидің діни-философиялық мұрасы.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік мәні.
Диссертацияның берген қортындылары осы мәселені болашақты зерттеуге
дінтану ғылыми саласындағы әл-Фараби ... ... ... ... ... әрі ... ... материалдары мен
нәтижелерін жоғары оқу орындарында философия, дінтану тәрізді студенттердің
арнаулы курстарында, семинарларда қолдануға тиімді.
Зерттеудің тәсілі мен әдістемелік негіздері
Диссертациялық ... ... ... және отындық ғалымдардың
еңбектеріндегі теориялық ... ... ... ... ... ... даму жайлы жазылған еңбектер басылыққа алынды.
Тақырыпты зерттеу ... ... ... ... және тағы ... ... зерттеу еңбектері
әдістемелік көмегін тигізді. Зерттеу барысында герменевтикалық ... ... ... ... тапты.
Магистрлік диссертацияның қысқаша мазмұны.
Бұл зерттеу жұмысы кіріспеден, екі ... ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі, негізгі мақсаты, нысаны,
болжамы анықталып, оларға сәйкес зерттеу ... ... ... белгіленеді, зерттеудің жаңалығы, теориялық құндылығы, тәжірбиеге
енгізілуі туралы мәліметтер ... ... ... болмыс пен тәңір» атты тарауда
негізінен әл-Фараби шығармаларының идеялық ... ... ... ... ... ... ... көзделген. Біз әл-Фарабидің ілімі
мен еңбектерін не үшін зеріттеуді мақсат етіп ... және ... ... ... оны қазіргі заманауи ұғымда танытуға тырыстық. Себебі ... ... ... және ... Біз одан қол үзіп кете
алмайтынымыз ақиқат. Адамзат әлемінде өз ... мен ... ... ... ата-бабасының ізденістері мен еңбектеріне құрмет көрсетпеген ұлт болып
табылады. Біз сол ... ... ... өз ... бен тарихи
жетістіктерімізді таныта аламыз, тарихи-философиялық ... ... ... ... жан-жақты талдау жасалынып
зерттеулер жүргізілді.
«әл-Фараби іліміндегі дін мен философия сабақтастығы» атты тарауда
әл-Фарабидің философиясындағы ғылыми таным және ... ... ... мен ... ... ... ... кеңінен талқыланады. Оның
философиялық-діни, гуманистік-этикалық қасиеттері, өмірде ислам ... ... ... ... да, ... ... ... алынған нәтижелер мен
ұйғарымдардың маңыздылары іріктіліп, жүйеленіп қысқаша ... ... ... тізімі, кітап авторларының ... ... ... ... кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан,
әдебиеттер ... ... ... ДҮНИЕТАНЫМЫНДАҒЫ БОЛМЫС ПЕН ТӘҢІР
1.1 Әл-Фараби шығармаларының идеялық негіздері
әл-Фарабидің өмірі жөнінен бізге ... ... ... ... ... ... ... аты-жөні Әбунасыр Мұхамед ибн Ұзлағ ... ... ... жері қазақтың ежелгі қаласы Отырарда «Арабтардың
Бараба-Фараб деп атап кеткен» дүниеге ... ... ... ол Әбу ... яғни, Фарабтан шыққан Әбу Насыр атанған. Кейде оны жәй ... деп те ... ... ... ... оның әкесі сол тұста
көшпеліліктен отырықшылдыққа ... ... ... ... ... ... ... Сырдария өзені өз алқабының тарихында Мысыр үшін Ніл
мен Месопатамия үшін Тигр мен Ефрат өзендері ... орын ... ... Отырар болып аталып жүрді, оның үйінділері Оңтүстік Қазақстан
облысы Отырар ауданының аймағында жатыр. Отырар жайлы Птоломей мен ... ... ... бар. ІХ-Х ... қазіргілердің
айтуы бойынша бұл үлкен орталық болды, ... ... ... халықты
байланыстыратын сол кездегі әлемдік сауда-саттықтағы керуен жолының
тоғысқан жері еді. ... ... ... ... ... ... ойшылдар сияқты саңлақтар отанынан олардың арасынан
әлемге танымалы Әбу Насыр әл-Фараби. ... ... өте ерте ... білімді ол туған қаласы Отырарда алады, одан соң ... ... ... одан сайын толықтыру мақсатында араб мәдениетінің
орталығы Бағдатқа ... ... өте ... ... ... Әбу ... бола тұра, тіпті кәпірлерден сабақ алудан тайсалмайды. Мәселен,
медецина мен ... ... ... ... Ибн ... ... ғылымдарымен Грек тілін атақты аудармашы Әбу Барш ... ... ... ... ... ... және т.б. ... жетік білген.
Кейбір деректер бойынша тіпті ол 72 тіл білген деп те ... ... ... өз ... ... ... зор табыстарға жеткен ойшыл.
Ол, әсіресе грек ғылымы мен ... ең ... ... бай
мұрасын игеруге қолға алған. Бір аңыз бойынша ол Аристотелдің «Жан туралы»
дейтін еңбегін 100 рет, «Табиғи гормониясын» 40 рет, ... 200 ... ... ... ... ... ... оқымысты болып, «дүние жүзінің
ұстазы» деген дәрежеге көтерілді. Ол алғашқы кезде Бағдатта ілім ... ... ... ... ... «Сирия» әміршісі Сайф әд-Дауланың
қарамағында болды. Фараби өз бетінше ... ... ... бір ... бойынша ол Дамаскіде жүрген күндіз қала шетіндегі бау-
бақшада қарауылдық ... ... ... ... ... ... алған шырақ
жарығымен түнімен ғылыми жұмыспен шұғылданады ... ... ... ... ... өмір ... үшін ... қарауылы болғанын айтса да, бұл туралы болмауы мүмкін. Өйткені,
Сейфу-д-Девле ал-Хамадани ... бір ... ... ... ... одан әр күн төрт ... ... алған әл-Фараби сияқты ғалымның
бұған мұқтаж еместігін көрсетеді.
Кейбір жазушылардың Фараби жайында осындай бір аңыз айтуларына себеп,
айтылғанына ... оның ... ... сопы ... өмір ... және
кітаптарын жазғанда шәкірттеріне фәлсафа дәстүрін бергенде су ... ... ... да ... ... өмір сүрген, жұпыны киініп ырду-дырдудан барынша
аулақ жүруге тырысқан. әл-Фараби көп дәріс ... тіл ... ... ... ... т.б. заманының ғылымдарын үйренген. Фәлсафа
ғылымында ... және ... ... ... Аристотель біріншісі болып,
өзіне Ислам әлемінде «Әль-Муаллиму-с-сани» екінші ұстаз деген мағынада
латын ... де ... ... ... ... тек ... ... ғана келіп жетті.
Ол шығармалар ежелден бері-ақ жұртшылыққа танымал ... ... ... ... одан ... ... тигізген әсері толассыз. «Мұсылман
ренессансы» ... ... ие ... сол ... тән ... ... ... бір дәрежеде өз орнын алады.
әл-Фарабидің шығармашылығында антик замандағы дәстүрдің және «бірінші
ұстаз» деп шығыста аталып кеткен Аристотельдің ... ... ... ... ... әсері мен исламның әсері
Аристотель идеяларының ... ... ... Аристотельге бас игені сөзсіз. Сол сияқты ол Аристотель
идеяларының ең жақсылары мен бағалыларын ... ... ала ... де
даусыз. Бірақ біз үшін ерекше болғаны оның Аристотель ілімінің формальдік
жағын ғана емес, сонымен қатар диалектика ... ... ... ... белгілі дәрежеде көңіл бөледі. Сыртқы дүние мен сезім мүшелері
арқылы жүзеге асатын байланыс ... ... ірге тасы ... ... ... ... ізін қуып ... мен ғылымның
барлық салалары бойынша үлкен жетістіктерге жетеді. Мұсылман ... ... ... грек ... Аристотельдің «Категориялар»,
«Риторика», «Метафизика», ... ... және тағы ... ... ... Ол ... күні бүгінге дейін де мән-
маңызын жоғалтқан жоқ. Сөйтіп, Фараби Шығыс пен ... ... мен ... ... ... ... ... Фараби түрік сияқты өмір сүріп, түрік сияқты жүретін
еді. Орта ғасырдағы әрбір Еуропалы ... ... ... ортақ мәдени
тілі болған латынша жазғаны секілді, әл-Фарабидің де шығармасы араб ... ... ... ... және ... ... тілі ... тілде жазылуы, оның ұлтына ешқандай кедергі болмайды.
әл-Фараби хижри 339 жылы Ражаб айында, милади 950 жылы ... ... ... болған. Тарихшы ибн Халлаканың айтуынша,
Дамаскінің «Баб ас- ... ... ... ... ... ... өлімі Сейфуд – Дефлеге оңай тимеді. Осы ... ... ... ... ... айтылуда.[3].,23-б.
әл-Фарабидің қаламынан туған туындылардың бірқатары жоғалып кеткен.
Ғалымдар оның еңбектерінің есебін әлі ... ... ... ... ... ... ... шығармалары өзге ғалымдардың ... ... ... де ... сөз ... ... ... оның «Логикаға
кіріспе», «Дәлел келтіру шарттары кітабы», «Аристотельдің шешендік өнеріне
түсінік», «Өлең ... ... ... ... және қарапайымдылық
трактаты», «Сөз ... ... ... ... ... «Екі ... ... мен Аристотельдің
көзқарастарының ортақтығы туралы», ... ... ... ... ... ... ... негіздері», «Химия
өндірісінің қажеттілігі», «Музыканың үлкен ... ... ... ... ... ... ... саясат», «Бақыт
жолын сілтеу», «Бақытқа жету жайында», ... ... ... ... ... біздің ғасырымызға жетіп отыр. [5].,45-46б.
әл-Фараби әсіресе ... ... ... ... және
саясаттан адамгершілікке бірнеше еңбек қалдырған. Сондай-ақ медецина және
математика саласында да еңбектері бар. Негізгі ... ... ... ... Ахлақ.
Китабул Жедел.
’Уйун ‘ул Маса‘ил.
Рисале фи-л Хуруф.
Рисале фи Мани-л Акл.
Ессиетул Медение.
Рисале Тахсилу-с-Саде.
Ел-Мединетул Фазыл.
Макале фил Хале.
Ет-Талихат.
Рисале фи Махиетун-Нефс.
Китабул Мусиқа ... фи-л ... ... Улум ... ... ілімдердің тақырыбы және қалай
оған ие болу жөніндегі сыныптандырылуы көрсетілген. Бұл ... ең ... ... ... ... ... ... Олар мыналар:
А. Тіл білімі.(Граматика және лингвистика)
Муфрет сөздер ілімі.
Мүреккеп ... ... ... жазу ... оқу ... ... (Поетика)
Б. Илмул Мантық (логика) .[6].,46-47б.
әл-Фараби орта ғасырдағы ғұламалардың бірі болып ... ... ... және ... рационализмін
қалыптастырғандардын бірі болды. әл-Фарабидің еңбегі мен ... ... ... даму ... ... ... Әлемнің атақты оқымыстылары,
философтары, ақындары, музыканттары, Бағдат шаһарына ... және ... ... мен ... ашады. Бағдат шаһары ... ... Азия мен ... ... құрметті орындарды
иеленді. Солармен бірге Бағдатқа – білімнің ... ... ... ... де бар. Фараби тіл ғылымының, калеграфияның, лингвистиканың, өлең
құрастырудың, риториканың ірі ... ... ... ... ... өлең жазу үшін ... трактовкалар жазды. әл-Фараби –
жан-жақты дамыған музыкант әрі компазитор, мәнерлеп орындаушы әрі теоретик,
тарихшы, ... ... ... ... болды.
Фараби трактаттары біздің заманымызға дейін аса жоғары бағаланады. Фараби
геометрияны барлық жаратылыстық-философиялық ғылымдардың негізі деп қарады.
Ұл идеаны ... ... ... ... деген трактатында анық
келтірген. Астроном және астролог ретінде Фарабидің беделі жоғары ... ... ... ... ... ... сияқты жоғары педагогикалық
ғылымдар категогриясына жатқызды. Физика мен жалпы жаратылыстанудан ... ... ... ... ... және жаратылыс құбылыстарын
зерттеуде ол эксперименттер жасау қажеттілігін атап ... ... ... өмір сүрген дәуірде үлкен ғалымдардың да өлең жазуы ... ... ... кеткен салт, дәстүр болған. Мәселен, Фарабидің замандасы,
ұлы ғалым, ... ина ... ... ... бірі - Әбу Әли ... ... ... ұлы математик Әл-Хорезми, т. б. кезінде
азды-көпті өлең-жыр жазумен де айналысқан. Бірақ, орта ғасырдың ... мен ... ... ... сөз еткенде көбінесе дерлік
әл-Фарабидің есімін қайталап отырады. Өкінішке орай, ... ... ... біздің дәуірімізге дейін толық сақталмады.
Қашықтасың туған жер - ... ... бір ... болдырып жарау деген.
Шаршадым мен.
Қанатым талды менің,
Шаңқыт жолға сарылып қарауменен.
Кері оралмай жылдарым жатыр ағып,
Қасіреттің жасына көз ... ... көп ... ... ... тез ысып, тез суынар.
Зиялы аз бір тұтам тіршілікте,
Әкімдікке куллісі жүгіреді.
Көкірекпен ... ... ... менің түршігіп, түнереді.
Әйтсе де, саусақпен санарлықтай аз ғана жыр ... ... ... шабытты, кең тынысты, терең ойлы, нәзік ... ... ақын ... қиын емес.
әл-Фараби тамаша дәрігер ретінде де белгілі. Дәрігерлік қызметіне
байланысты ғұлама, сол замандағы басқа да ... ... ... ... ... ... бұл ... бәрі
жаратылыстану құрамына кіретін. Фараби ... көп ... ... ... ол Таяу ... Африканың көптеген ғылыми және мәдени
орталықтарында болды. Оның ... ... Шаш, ... ... ... ... ... қалаларында болғаны құжат түрінде белгілі. Барлық
елдер мен ... ... ... зерттеушісі, географ және астрорном
ретінде аймақты оқып үйренді, орынның координаталарын ... ... ... басты мән берді. Ол, “қандай да бір педагогикалық
ғылымға қарағанда, табиғат туралы ғылым әлдеқайда бай және кең ... ... деп ... ... басқа бір еңбегінде “философияны оқып
үйренуден бұрын табиғат туралы ... ... ... ... бұл ... ... ... мәндері анық және оған түсінікті ғылым саласы” ... ... ... ... өз ... ... жоқ ... Оның негізгі көзқарасы – рациональдық. Оның ... ... ... және ... ... ... ... коментарийлер жазуға көп орын берілген. Фарабидің
тамаша, өте бағалы еңбегі ... ... ... ... ... бері ... ... оқулық құралы болып келеді.
әл-Фараби еңбектері Европаның Қайта өрлеуінде үлкен рол атқарды.
Бэкон, Л. Да ... ... ... ... ... өз ... ... қарыздар. Бүкіл өркениеттің жан дүниесін даму ... ... ... оңай ... ... ... ... және
логикалық ірге тасын дұрыстап қайта қалап шыққан.
Дүние жүзі мәдениетінің дамуына із ... сол ... ... ... мәдениетінің бірлігін паш етіп келеді. әл-Фараби осындай
дүние жүзілік тарихи тұлғалардың қатарына қосылады. Ол туған ... ... ... ... ... ... жемістерін бойына дарытты.
Сондықтан да, ол ... ... мен ... ... жоғары көтеріле біліп,
өзінің ойлау жүйесін сындарлы да икемді ете ... ... ... ... ... ... ... Ол әл-Кинди сияқты патша сарайында жасағысы келмеді.
Ол Аристотельдің философиялық шығармаларына ... ... ... жан ... ... берген, бақыт пен метафизиканың мақсаты
жайлы талқылады. Сондай-ақ, ол ... ... өз ... мен ... ... ... ... білді. Сонымен
қатар, әл-Кинди, Разы, ар-Раванданың көзқарастарын терістей отырып, маңызды
еңбек жазды. Антикалық философияның екі ... ... ... табу мен ... ... мұсылман фиолософиясы
Аристотель философиясының көшірмесі деген түсінік қате. Шын мәнісінде олай
емес.
«Араб мұсылман өркениетінің туындысының жемісі» деп ... ... ... ... ... ... мен Аристотель ілімдерінен негіз
алады. Антика ... ... ... ... төлтума идеяларын
жоққа шығармайды.[7].,12-б. Парафраза ... ... ... ... ... антика философиясымен ішінара
бітістіреді. Дегенмен оның философиясы антика дүниетанымынан ... ... ... ... ... ортағасырлық мұсылман
философиясымен үстемеленген.[9].,42-б.
Мұсылман философтары Аристотель пікірі Платонның идеяларына қарама-
қарсы келмейді деген сенімде ... ... да ... ... екі ойшылдың арасындағы сәйкестікті орнату үшін олар елеулі күш
жұмсады.
Дүниенің жаралуы ... ... ... ... ... ... бірі айтысып жүргендерін және оның [бар екендігіне] дәлелдемер
жөнінде, сонда-ақ Бірінші Жаратушыдан ... ... ... жөнінде
–ізгілікті болсын, зұлымдықпен болсын және саясаттың, ... ... ... ... ... [философиялық ілімдерге] басшылық
еткен үздік екі данышпанның ... ... бір ... бар
дегенді естіп, біліп жүргендіктен, мен осы ... бұл ... ... ... ... ... ... болдым; ондағы мақстаым бұлардың көзқарастарының бірлігін
айқындап ашып, олардың ... ... ... ... ... ... ... келді. Мен олардың позицияларын анықтағым келеді,
шығармаларында ... ... ... ... түсіндіргім келеді,
өйткені мұның өзі-ең маңызды және пайдалы нәрселер, анықтап ... ... ... және оның мәні ... өзі болмыста бар
нәрселер туралы ғылым болып табылатындығында. Бұл екі данышпанның екуі ... ... ... олар ... ... қалап, негізін
салды және оның жеке ... ... ... ... шықты. Жеке
мәселеде болсын, жалпылама мәселеде болсын, жұрт осы екуіне сүйенеді, ... ... де осы ... ... ... бір ғылымда [және өнерде]
болсын, тек осы екеуінен шыққан сөз ... ... ... табылады, өйткені
онда кемістік жоқ, мін жоқ. Жаны жарқын, ... ... ... ... да көпшілігі осыны сөзімен де растайды, ақыл-парасатымен де осыған
куә болады. Пікір және ... ... бір ... ... ... ... ғана ақиқат болып шығады, ал философияның көп тараулары жөнінде осы
екі данышпанның пікірлерінде алауыздық бар ... ... онда мұны ... ... түсіндіруге болады: әлде философияның мәні жөнінде жоғарыда
аталған анықтама теріс, әлде осы екі адамның философиялық ... ... ... ... ... көпшілігінің көзқарастары мен сенімдері
негізсіз және жалған, әлде негізгі мәселелер жөнінде осы екі ... ... бар ... ... ... ... ... мен Аристотель дүниетанымдарының ортақ жерлерін
бірнеше сауалдар негізінде қарастырады. ... екі ... ... ... ... шығаруға келмейді. ... ... ... ерекшелігі ұстанатын өмір ... ... ... ... ... ... дүниенің пайда болуы жан мен
интеллект мәселелері бойынша біртұтас бағыт ... ... ... тегі ... мен ... дүниетанымын біріктіруге
талпынысымен анықтала түседі. Екі философтың діттеген идеалдары: данышпан
адамның тәлімгерлік бейнесі-идеал. Елді ... ... ...... ... ... әл-фараби Платон мен Аристотель арасындағы
қарама-қайшылықтарды «байқамауға» бейім. ... ... ... ... ... және ... түп-тамырлары
осындай бағытта дамыды.[11].,50-б.
Мұсылмандар Македондық Александрдың ұстазы мен ... ... ... ... деп ... логика
саласында құнды зерттеулермен айналысты. Олар ... ... ... мен ... диспут барысында ғана қолданбай, оны әрмен қарай дамытып,
жетілдіреді. Гректердің ғылыми ойын ... дін ... ... ... ... саналады. Брахмандар мен зиндиктердің доктриналары
сияқты ол қандайда діни ... ... ... да, ол ілім ... Шындығында әл-Фараби философиясы неплоатондық дүниетаныммен
келіскен Аристотель философиясымен екі жақтыланған ... Онда ... ... де бар, ... соған жататын сопылық философияның
бөлігіде бар. Бірақ, неплатондық колорит Ибн ... ... да ... ... ... ынтызарлық әл-Фарабидің
жан-жақты қызығушылығын топтауды дәлелдейді. Бірақ әлеуметтік-этикалық
салады ол Платонға екі ... ... ... ал ... бұл
салада Платоннан кейін тұрады. әл-Фараби Платонның «Заңына » ... ... ... оған дейін ешкім арнайы көңіл бөлмеген. Платон мен
Аристотель ілімдерін меңгеру үшін классикалық ... ... ... грек ... меңгеру жеткіліксіз, ол үшін философияны меңгеру керек.
Мұсылман оқымыстылары энциоклопедиялық ... ... ... ... сондықтан философияның көрнекті өкілдері философ-
перипатетиктер Аристотельдің ... ... ... саясат
төңірегінде Платонның «Мемлекетін» пайдаланды. Аристотельдік космологияны
неплотониктердің эминационистік ... ... ... ... ... Ибн Сина және ... ... ... ... Ибн Рушд ... ... перипатетиктері
болып табылады. Бұл кездейсоқтық емес, Аристотель еңбектері ... ... ... өмірге әкелді. Аристотель ақиқаттың
өкілі, адамзат табиғатының ... ... ... ... ... ... Себебі сұхбат үлгісіндегі еңбектер мектеп көлеміне келе
бермейді. Оның пайымдау ағымы бойкүйез, қонымдылығы ... Сол ... ... ... ... ... ... Академиядан басқа
жерлерде Платон оқытылмады. Десекте оның маңызды еңбектеріне көз ... XII ... ... ... және ... » ... ... қалғанымен, Халкидя (IVғ) ... ... ... кең ... ... ... тарих, айтар болсақ әлемнің
жаратылысы жөніндегі миф, ... ... ... ... ... ... қызықты қоспасы.[12].,67-б.
Плотондық пайымның түп-қазығы осында. «Тимей» батыстағы сияқты ... ... ... ие ... [13].,152-б. атап көрсеткендей араб алхимиясы өзінің
даму жолында «Тимейге » ... ... ... ... ... Бұл бұл философияның
тек негізгі іргелі доктриналарының бірі ғана. Ортағассыллық философтар
үшін ... бұл ... ... ... түсігіне жанасып, іштесіп
жатқандығы үшін қонымзды болды. Қалай ... араб ... ... бұрын таныды. Тереңдей түссек, платондық саяси илім мәнділікке
ие болған. ... атап ... ... ... ... араб ой-
санасында көрнекті Ислам философиясы әл-Фараби пайымында маңызды рөлге ие
болады. [14].,62-б.
Аристотель мен әл-Фарабидің ... ... ... ... Әлемнің философиялық концепциясын ... ... ... ... ... метефизиканы кейде Аристотельдің ізімен
«құдай берген ғылым» деп аталады. Ол ... ... ... ... ... ... деген арнайы тарау
ретінде бөліп шығарды. әл-Фараби «Метефизика ... ... ... және ... ... ... сүйене отырып,
американ шығыстанушысы М.Гэлстонның ... ... ... ... ... ... ұқыптылықпен суреттеген.
Ойшыл еңбегінде «Аристотельдің екі ... ... ... ... субъектіліктен тәуелсіз екендігі баса көрсетіледі, және
мұндай ... ... ... ... ... [15].,14-б.
Галстонның айтуынша өзіндік философиясында эминационизм мен ... ... жоқ. ... Аристотельдің неоплатондық варианты. «Екі
философ Пллатон мен ... ... ... туралы»
трактатында, сонымен қатар ... емес ... ... қала ... ... атты ... ... «теология мәселесіне» келетін болсақ, Гэлстон әл-Фарабиге иек артатын
жалғыз ған бір сілтемені ... ... ... Бұл
псевдоаристотельдік шығармалар кеңінен ... ... ... иек ... ... ... қана қоймай сонымен бірге әл-
Фарабидің діни ... ... ... ... ... философияның бірлінін қорғау үшін Аристотель мен
Платонды жақындастыруына ... ... ... онтологиясын түсінудегі тағы бір батыл қадам А.В.Сагадеев
еңбегінде көрініс ... ... ... және ... Ибн Рушд ... және оның әл-Фараби еңбегіндегі ... атты ... ... ... ... тартса,
«Ибн Сина» деген көлемді еңбегінде пікірін ары ... ... ... Абу Наср ... ... тапқан Аристотельдің екі түрлі
бейнесінің бар болуын негізге ... ... ... байланысты
Аристотельдің платондық үлгісін ол, спекулятивті теология ... ... » үшін ... ... ... дін ... дін» ретінде
анықтайды.
әл-Фараби онтологиясын қарастырған кезде екі Аристотельді ғана емес,
оның тұжырымының екі жақтылығын байқаймыз. Сол ... ... ... қайта құруды талап етеді деген А.В.Сагадеев пікірімен
қосыламыз.
Антикалық, ... ... ... мұралар «араб әлеміне» берілп
қана қооймай әл-Фрараби өмір ... ... ішкі ... ... ... ортағасырдағы Батыс Еуропалық философииядан
ерекшелігі –жаратылыстану ғылымдарымен ... ... ... Бұл
дегеніңіз В.И.Лениннің айтуынша араб тілдес философияны ... ... ... ... Араб халифатыныңрухани өмірінде айтарлықтай орынға ие
болды. Баршаға аян мұсылман әлеміндегі ислам дәйекті ... сол ... ол ... ... кейбір
мәселелермен үндес. Болмыстың иерархиялық құрылымы, идеалды әлем ... ... ... тағы ... ... ... дәлелдемелер
мұсылманшылдық рухының сұраныстарын өтеп тұрды. ... ... ... ... ... талап етеді.
Болмыс туралы ілім әл-Фараби дүниетанымының ең маңызды бөлімі. Дәл
осы жерде біз әртүрлі пікір таластарға жолығамыз. Э. ... ... ... ... (барлық араб тілдес философия сияқты), дербестіктен
ада, ... және ... ... синкретті түрде біріктіретін
нағыз еліктеуші бағыт. ... ... ... идеялық түп-
тамырын қарастыру, оның ... ... мен ... ... дәстүрлерді тұтастық ретінде бағалауға ұмтылыс ... ... ... ... алып ... Неоплатонизм болмыстың
иерархиялық құрылысы, ерекше әлем концепциясы, ... ... ... ... ... ... (яғни осылар жағынан ұқсас
болды). Бірақ, кейбір нәрселерде айырмашылықтары ... ... ... ... Ал неоплатонизм абсолюттың жеке тұлғалық жағын ... ... ... ... ... Ал ... ... әлемнің жоқтан
жаратылып соңы бар екенін айтады.
Метафизика болмыс пен ... ... ... ... ... Ғұлама метафизиканы кейде «Тәңірлік ғылым» деп те ... ... ... ... ... бойынша неоплотондық компоненттерді
ашықтайды. Оның жазбаларында Аристотельдің екі түрі бар: бірі ... ... ... бұл ... ... ... да ... емес.
Негізінде әл-Фарабидің философиясында ... мен ... жоқ. ... ... вариантын әл-Фараби «Платон мен
Аристотель секілді екі философтың ... ... атты ... ... үш ... ... Біріншісі бар болған заттар
мен нәрселерді қарастырады; екіншісі теориялық жеке ғылымдардың ... ... бұл ... әрқайсысы ерекше болмыстарды
қарастырады; ... ... бір дене ... ... ... өмір
сүретін материалды емес ... ... ... ... ... принциптері ортаға шығады. Негізінде неоплатонизмде де әл-
Фарабиге жақын тенденциялар бар. ... ... ең ... ... ... танымнан жоғары тұрған Бірлік идеясы. Философтардың
әлемнің өмір сүруін түсіндіргенде ... ... ... ... ... ... келіп тоқталады. Бірақ алғашқы себеп болмыстың
бір бөлігі болып табылады. Оның құдіреттілігі материалдық ... ... ... ... ... ... ... пікірлер ислам
теологтарының ашуын келтірген. әл-Ғаззали былай деген: «Философтардың
қайсысы болмасын және ... ... ... ... да күдікшілікпен
құдайсыздық бар». ... да, ... ... ... ... тырысқан көптеген философтар да болған.[19].,33-б. Жоғарыда әл-
Фараби араб тілді ... ... ... ... ... ... ... бөлігі болып оның антикалық мұраның тарихи-
философиялық талдауы болып табылады. ... ... мен ... ... ... керісінше екі философтың жан-жақты
ізденісіндегі ақиқатқа деген талпыныс ... ... ... ... ... ... ... ілімімен бастама
бағдар алған. Платон құдай идеясын философияның орталық ... ... ... ... ... ең ... сатыдан жоғарыға
және жоғарыдан ең төменгі негіздерге жүретін екі әдіспен заттар мәніне ... ... да ... ... ... бас ... неоплатонизмде абсолют-
бірлікте болады. Ислам монотеизмі құдай мен әлемнің ... Ал, ... әлем ... ... ... төмендеткенімен, оның мәңгілігін мойындап, әлемнің ... Ал, ... ... ... емес деген мұсылман
крационизмен қарама-қайшы.
Сондай-ақ, әл-Фараби дүниетанымында исламдық түп-тамырларының орны
ерекше. ... ... ... дін өз ... ... Құрманалиева А.Д. Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық ілімі
атты оқулығында Ислам Араб Халифаты секілді ... ... ... ... ... жайып, ғылымның барлық салалары мен бағыттарына
үлкен әсерін ... ... ... ислам өркениетінің өкілі
болғандықтан, заман лебінің әсерінсіз ... қоюы ... ... ... дейін
әл-Фарабидің ислами көзқарастары шеттетіліп, оның ... ... ... қазігі кезде мұндай қажеттілік жоқ. әл-Фараби
дүниетанымы ... ... ... ... ... ... ... өркениетінің мәдение өркендеуіне геосаяси,
экономикалық, әскери факторлар әсер етті. Олар Таяу ... жаңа ... ... ... ... ... ... дамуына әсер
етті. Жаулап алу барысында арабтар өз территорияларына Тая ... Орта ... ірі ... ... ... ... ... қосып алды. Сауда мен қол өнердің дамуы осы дәуірдің ерекше
бір сипаты болды. Оған ... ... ... ... Орта Азия
арқылы өтіп, оның қалаларын Таяу және Орта Шығыстың, Кавказ бен Еуропаның,
ең әуелгі Русьтің, Үнді мен ... ... ... ... ... ... мен ... тез өсуімен қатар, бұл заманда кең ауқымды
урбанизация (кенттену) үрдісі орын ... Араб ... ... ... ... ... гүлденуі маңызды рөл атқарды. Қалалар әскери-
әкімшілік, экономикалық және ... ... ... «ІХ ... ... ... Бағдадтың құлауына ... ... ... ... (1258 ж.), - дейді Г.Э. фон Грюнебаум, - бұл жер
иеленуші түркі әскери аристократиясының ... ең ... ... позицияларды иеленген саудагер араб және ... жеңу ... ... ... екі тап та, жалпы Ислам әлеміндегі
билеуші таптар сияқты қала тұрғындары болды.[23].,10-11б.
Ортағасырлық ислам мәдениеті қалалық ... ... Мұны атап ... ... ... философтарының, соның ішінде Шығыс
перипатетизміндегі алғашқы саяси теорияны жасаған ... ... ... ... ... байланысты болуы кездейсоқтық емес.
Араб халифатындағы халықаралық қолөнер өндірісі мен сауданың ... ... ... В.В. Бортольд қалаға ресми атауды оның негізін қалаушы
бергенін , соған сай ол Мединат ас-селям, яғни «Сәлем қаласы» немесе ... деп ... ... ... ... тек осы ... ... Бағдад аталған қоныста пайда болған қала тек 1258
жылғы ... ... ... ... атала бастады дейді. Ол
халифаттың ... ... ... араб ... ... ... ... ағылды, халифатқа таралған рухани ағымдар осында пайда болды.
[25].,68-69б. «Бір-бірін өзара ... ... ... ... ... дәл
осы Бағдадта пұттық нанымдар, иудаизм, ... ... мен ... ... ислам ерекше айқындалады. Әр түрлі
халықтардың мәдени ақыл –парасат тоғасуының ... ... ... ... ... тар ... ... көтерілді»
Бағдат әл-Фараби өмірінде де зор рөл атқарды. Ол мұнда араб тілін үйренді,
«Аристотельдің логикалық мұрасын түсіндіруші ... ... ғана ... араб ... ... ... белгілі болған Әбу Бишра Матта
бен Йунистен тәлім алды». [26].,8б.
Ислам да кез келген монотеистік дін ретінде өзгеріссіз қала ... ... өте ... ... қағидалары өмі талаптары мен өзгерген
тарихи жағдайларға сай ... ... ... ... ... ... дәуір ислам әдет-ғұрыптарын сақтаушылар арасындағы
белгілі бір түсінбеушілікті ... ... ... ... мен
конфессиялар арасындағы қақтығыс пен ... ... ... таптық
қайшылықты бейнелейтін шиеленіскен, үздіксіз саяси күреске толы болды.
Бағынған халықтардың құқықтық және ... ... үшін ... ... ... қозғалыс кең қанат жайды. Діни дүниетанымның
үстемдігі осы күрес формаларының діни сипатта болғандығын ... ... ... ... ... ... ... сипатын қабылдаған
исламның зайырлы білімді теріске ... зор ... ... ... ... тиым ... Ислам бойынша, Алла барлығын білетін
данышпан, сондықтан ол мағынада Аллаға ұқсауға ұмтылу ... ... ... алу діни ... ... Сондықтан білім алу тұлғаның ... ... ... ... ... ... сол ... тек
білім беру үрдісіне ғана емес, ғылыми танымға да тән болды. Ғылымдар мен
ойшылдар білімнің ... ... ... пен құқыққа, этика мен
экономикаға, тоелогиямен философияға, әдебиет пен ... ... ... ... ... пен техникаға география мен космогонияға
назар аударды. Ибн Сина философ, дәрігер және скясаткер болса, ибн Туфейль
мен ибн Рушд ... ... әрі ... ... ... Ал, ... философиялық жүйесін энциоклопедиялық деп айтуға болады. ... ... ... ... ... ... ... айқындайтын тарихи-мәдени аяны анықтайды. Олар өз
заманы мен ... ... ... ... ... ұмтылыстардың
жоғары деңгейіне ықпал етті.
Негізінде белгілі француз мәдениеттанушы А. ... ... ... ... жеткілікті түрде жақсы білмесе де , араб әлемі
оны латындардан айтарлықтай жақсы білді. Сондықтан... – ең аз ... ... ең ірі ... ...... бастап Платонның саяси
доктринасы араб ойында өз орнын алады». [27].,57-58б.
Расында да, бір ... ... ... мен іс - ... ... ... заңдарының қоғамының заңдарын қарауға тиіс өзінің
азаматтық философиясын жасау үшін ... ... ... ... – ерте ... араб ... философияның үлкен жетістігі.
Осы күнге дейін адам мен қоғам мәселесін талқылаған кезде біз мәселені
платонша шешуге сүйенеміз. Философиялық - ... ой ... ... өзі адам өмірінің табиғи ... ... ... ... ... ... Бұл ретте мемлекет
құқықтық, саяси, адамгершілік, ... ... ... және ... құндылықтардың жалпыға ортақ қоғамдық жүйесінің қажетті ... ... Бұл ... ... адам тәріздес жануарды
мемлекеттің азаматы ретінде толық адамға ... ... ... адамды дене түріндегі индивид емес, жалпы
адамзаттық рухани негіздердің қандай да бір ... ... ... ... жеке ... ретінде түсіне бастады. Бұған қоса, іс жүзінде екі
жақты туу сәті тұжырымдамасы ... ... ана ... ... ... ... мемлекет болуға тиісті адам тұлға ... ... ... құұшағында. Рухани негіздердің осы ошағын
сақтап қалу, қатаң сын кезеңдердеоны аман алып қалу – ... ... Осы ... ... мемлекет үшін құрбан болуға дайын оның жеке
бір бөлігі ретінде қаралады. Кіршіксіз мемлекет артықшылықтарын ... ... ... жеке ... ... ... ... себебі
дербес тұлғада жалпыға ортақ мүдделерден өзге ... бола ... тыс ... ... ... бола ... өйткені жалпыадамзаттық
ортақ рухани негіздерге қосылу жолы жабылып қалады, бірақ Платон суреттеген
ізгі ... де ... ... болу өте ... ... ... емес, себебі
субъектілік толымдылық адамнан түгелдей алшақтаған, жалпыға ... ... оны ... ... ... бұл ... ең жоғары шыңында
адамның өзін - өзі ... үшін ... ... ... жету қабілеті билеушілерге, философтарға және тіпті қандай да
бір дәрежеде күзетші – ... де ... ... ... ... ... казармада да, патша сарайында да өсе алмайды, ал философтардың
басым көпшілігі ... ... ... ... ізгі ... тұжырымдамасы толық мәнінде
жүзеге асқан жоқ, бірақ енгізілуі, бір ... ең ... ... ...... ... жаппай қудалаумен қатар жүрген бұл социумға
үлгінің жеке түрлерінадамзат ... ... бұл ... ... ... ізгі ... социумдық қайшылығы жөніндегі мыңдаған
жылғы ойлар, көп жағдайда орта ғасырлардан бізге ... ... ... ... түсіндіруге ұмтылатын көптеген
тұжырымдамалардың ... ... әсер ... болмысының макрокосмосы мен адам болмысының макрокосмосын қиып өтетін
қасиетті үйлесімділік табу идиясы орта ғасырлардағы ойшылдар үшін ... ... ... ... ... ... ... және адамгершілік жағынан дамытуға тарту мүмкін болатын
мұратты, әл-Фараби терминологиясында, ізгілікті ... ... ... болды. Плотон идеяларын ... ... ... ... ... ... ашты, осы себепті ол жасаған әлеуметтік утопия
түпнұсқамен салыстырғанда адамгершіліке сай ... ... ... ... де адамдарда олардың қоғамға пайдалы қызметі тегіне
сәйкес ... ... оның ... ... арасындағы айқын теңсіздік әсерін
тудырмайды, оларды ортақ мақсат біріктіреді-олардың қызметіне қарамастан,
өзін-өзі жетілдіру арқылы бақытқа жету».[28].,57-58б.
әл-Фарабидің ... грек ... ... ... ұстанымын
байқататын А.А. Игнотенконың ... ... ... ... ... ... жіберді, сол арқылы ... ... ... адам мен ... ... ... ... Бұған оқырманның «Плотон философиясы. Оның
бөліктерінің басынан аяғына ... ... ... оқығанда –ақ көзі
жетеді. Бұл трактатты әл-Фараби жеті бөлімге ... оның ... ... мәселелерге қатысты көзқарасының қалыптасып,
дамуын бейнелейді. Өз кезегіндегі әр бөлім Плотон ... ... ... ... ... ... әл-Фараби бойынша, Платон
алдымен адамның жетілгендігі неде және не ... ете ... ... ... ... адам ... бір ... мен белгілі өмір
салтының арқасында бақытқа жетеді ... ... ... Бұл оның
«Адам/табиғаты туралы/» деген ... ... ... ... ... бөлімде әл-Фараби Платонның «Теэтетінде» білім табиғатын
зерттеуін, «Филебте» нағыз бақыттың не ... және оған ... ... көрсетеді. Әрі қарай ол «Протогор» мәселесін ашып, білімге
зерттеу мен практикалық қабілеттер ... ғана ... ... ... ... ... қалған бөлімдерінде әл-Фараби
әлеуметтік философия мәселелеріне қатысты Платон ... ... ... ... өмір ... ... ақиқат білім қандай болуы
керек, мемлекетті қалай дұрыс басқаруға болады, ... өмір ... ... деп нені түсінеді, жетілген адам мен мұраты қандай болуы керек,
ондағы заң шығару мен ... беру ... ... ... және т.б. ... философиясының мәселелерін әл-Фараби оның жоғары сатысында ... ... ... пен ынтымақтастық салтанат құрып, адамды бақытқа
жеткізетін, жетілген адам мен қоғам мұратын ... ... ... ... және ... ... ... қорытып түсінгенін көрсетеді.
Бұл мұратты әл-Фараби үйлесімді ... ... ... ... ... ... бірлесіп өмір сүретін адам қауымдастығынан тапты. Әл-
Фарабидің бірыңғай ұстанымына ... ... ... ... бірлесіп
өмір сүрсе, яғни өзара көмек пен ... ... ... ... ... ... асырып, азаматтарын жүйелі тәрбиелей
алған қауыдастықта ғана ... ... жете ... ... ... ... мүдделерді бірлесіп өмір сүрудің қажеттіліктері мен
мақсаттарын үйлестіруге мүмкіндік ... даму ... ... ... еді.
әл-Фараби антикалық классикалық дәстүрді жай қайталап қоймайды, ол
ортағасыр кезеңіндегі әлеуметтік танымды дамытты. Бұл кезеңдегі қоғам ... ... ... өзінің даму мәселелерін түсінуде мемлекеттен басқа
ұйымдасудың жалпылама формасын білмеді. Ол қоғам мен ... ... емес ... ... болғанға дейін дами алмады. Осының әсерінен
таным өзінің пәні ... ... ... жаңғыртты. әл-Фарабидің
әлеуметтік –философиялық көзқарастарынан біз осыны аңғарамыз. Сонымен, әл-
Фараби үшін ... ... ... ... ... өмір, мемлекеттің өзі. Мемлекет әл-Фарабидің ойынша, бақытқа
ұмтылуды жүзеге ... ... ... ... ... ... ... яғни олар-қатарына адамдар арасындағы байланыстың көптеген
формалары кіретін қоғамдық қатынас ... ... ол бұл ... кірмейді. Бұл адамдар арасындағы қандық ... ... пен ... ... шыққан қоғамдық қарым-қатынас
деңгейінің жиынтығы. әл-Фараби философиясының бастамасы болған Аристотель
ілімінде ғылымдар үш ... ... ... ... ... ... ... экономика, саясат);
3. шығармашылық (поэтика, риторика, өнер)
деп бөлінсе, ортағасырлық Шығыс философиясында ғылымдардьщ:
1. теориялық ("назарийа")
2. практикалық ("'амалийа") ... ... ... ... ғылымдар
әлемді, әлемнің жалпы құрылымын тануды рационалистік тұрғыдан сипаттаумен,
ал практикалық ғылымдар қоғам мен жанұядағы адамдардың ... ... ... ... ғылымдарға логика, жаратылыстану ғылымдары,
метафизиканы жатқызса, этика мен саясат практикалық ғылымдар ... ... ... кез келген ғылымның қалыптасуы «үш
негізгі элементтен тұрады: накты тақырып, тура фактілер, дәлелдемелер ... үш ... ... ... интеллект және пайымдау. Сезім және
интеллект көмегімен тікелей танымға жетуге болады, ал ... ... ... ... ... ... ғылым пайымдауға
сүйенеді».[29].,33б.
Қорыта айтар болсақ, әл-Фарабидің көп ... ... ... ... ... да ... ... табылатын жалпыадамзаттық гуманистік
құндылықтарды бейнелейді. Олар Батыс пен ... ... ... ... ... ... ... болашақта, әл-Фараби айтқандай, өзара
түсіністік пен өзара көмекке, ... ... ... ... ... ... болады. Сондықтан түркі халықтарының
кемеңгер өкілінің философиялық ... ... ... бірнеше дүркін
өзіне қайта оралтып, бізді болашақ ұрпақты әрқашан ашық, ... де ... ... ... ... Әл-Фарабидің болмыс ілімі
Болмыс ұғымы философияның ең ежелгі әрә маңызды категорияларының бірі.
Ол жалпылай алғанда «бар болу», «өмір ... ... ... Болмыстың
екі түрлі мағынасы бар. Тар мағынада болмыс адамның санасынан ... өмір ... ... ... ... ... Ал ... болмыс түсінігі бардың барлығын, материалдық дүниемен қоса рухани
дүниені де яғни ... ... ... жан-сезімін қамтиды.
Антикалық дәуірдің ұлы философтарының бірі ... ... ... ... өмір ... ... сана ... рухани идеялар
дүниесі. Идеялар заттар мен құбылыстардың түп ... ... ... ... ... ... ... өткінші, пайда болады, тозады,
өлед; яғни шынайы болмыс емес, бар ... ... ... ... ... дүниетаным үстемдік еткен ортағасырлық философияның өзегі ... ... ... ... ... ... да кеңістіктен де тысқараы
тұр. Ол ... ... ... ... жаратушы. Неміс классикалық
философияссының аса ірі ... ... ... ... –«абсолютті идея» деп
тұжырымдайды. Ол Платон ар.насын жалғастыры отырып ... ... ... ... ... ең бастысы болмыс ... ... ... даму ... де ... ... ... болмыс-табиғат, ал табиғаттың ғажап туындысы әрі жетістігі-адам деп
есептейді.
Енді болмыстың түрлеріне келейік. Болмыстың негізгі үш түрі бар: ... ... ... ... ... және ... болмысы; ол өз
кезегінде табиғат заттары мен процестері және адамдар жасаған ... ... ... 2.Адам болмысы; ол заттар дүниесіндегі адам
болмысына және адамның өзіндік ... ... ... (идеялық)
болмыс. Табиғат адамзат пайда болғанғадейін болған, өммір ... Адам ... ... ... ... ... де ол өз болмысының тәуелсіздігін
сақтаған.
Адам болмысына келсек, философиялық ілім үшін адам қалай өмір ... ... ... ... ... Адам ең ... ... иесі,
нақты кісі ретінде өмір сүреді. Оның ... ... ... ... Адам ... алғы шарттары оның денесінің табиғат бөлшегі
ретінде, организм ретінде өмір ... ... адам ... басты
ерекшелігі-ақыл ой иесі, санасы бар яғни, тек тәннің ғана емес жанның да,
рухани ... де иесі ... ... ... ... ... ... өмір сүруі мен
көрінісінің нақты түрлері жөнінін сан ... ... ... сана ... ... қамтитын көптүрліліктің ... ... тіл мен ... жүйелер түрінде іс ... ... ... ... ... ... арасындағы қатынастардың,
ізгіліктердің, шығармашылық пен құқылық өлшемдері мен процестері де рухани
өнімдер мен ... ... ... ... ... ... ... мұрасына жаңаша сарынмен
қарастыру онтология мен ... ... ... пен ... мәнін
ұғынудағы ақыл категориялар, методология негіздер сияқты сан ... ... де ... ... зерттеуге жетелеп отыр.ғылмдар расында
келіспеушілктер туғызып,шешімін таппай келе ... ... ... ... ... ... ... байланысты
пайымдалған. Атап айтар болсақ, Ибн ... ... ... ... мойындамаған, ол жан («нафс») мен ... ... ... ... ... ... ұжымақ пен пейіштің барлығын терістейді»,
[31].,15б.- деген пікірді ұстанып, ... діни ... ... ... Ибн ... ... ... бола алатын ой астарын әл-
Фарабидің Аристотель еңбектеріне ... ... ... ... ... ішіндегі ең ізгісін адам осы өмірден алады,
барлық жақсылықтар, жай тамаша таңғажайыптардан басқа ... ... ... ... ... ... ... зерделейтін философиялық
негіздері кейіннен андалусиялық философиядан да жалғасын тауып, соның
ішінде Ибн Рушдтың ... ... ... әсер ... айдан
анық байқалады. Оның «алдымен туылып, содан соң ... ... ... ... бола ... деген сөздері –осының дәлелі. Дегенмен Наджи ... бен Абд ... Абд ... секілді бірқатар ғалымдар бұл туралы
мүлдем басқаша пікірде, олар «әл-Фарабидің әлем ... ... ... азабы мен о дүние ләззатына» толығымен сенгендігін
дәлелдейді. әл-Фарабидің аталмыш көзқарастарын ... ... ... қала ... ... ... ... сөздері» трактаттарынан көре аламыз. Расында, мәселенің шынтуайтына
келер болсақ, Шығыстьың ... де, ... ... ... өз заманының
перзенті, ол-шынайы мұсылман философ. Ғалымның дінді ... ... еш ... ... осы ... әл-Фараби дін мен ғылымды,
философияны сабақтастыру арқылы дін негіздеріне ғылыми түсінік беруде алға
шығып, ортағасырлық философияны бір ... ... ... ... ... ... барда тең болғанымен және бөлек
болса, алғашқы бардың бірлестік болуының керектіретіндігінен сөз етілген
еді. ... ... да ... ... ... ... ... ешбір себебі болмауына тек қана сыртқы бір себеп емес, әрі
сыртқы әрі ішкі бір ... де ... сөз ... еді. ... ... ... ... болып бұл қайшылық болатын еді. Осылайша
әрі болмыстық әрі метафизикалық ... тек және бір ... ... ... ... да ... қабылдайды. Алғашқы және міндетті
болмыс, мантық бойынша бір бірінен ... ... ... ... бір жерге жиналған бөлімдерінен де ортаға шыққан бір болмыс
емес. әл-Фараби ... ... ... ... ... қалай болмасын алғашқы
бардың негізі жоқ; өзі, себебі, заты және болмысы бар болса, яғни негізінен
бар ... ... ... ... өзін ... ... ерекше
болмысындағы барлық негізі сияқты, оның бірлігі мен ... тең ... ... ... міндетті болмыстың барлық жоқтан ... ... ... артқан, артық ... ... ... ... және ерекшеліктерді үш бөлімге бөледі:
1.Не болмағанын білдірген ... ... ... ... ... ерекшеліктері, жарату, жасау сияқты барлық әрекет
сипаттары:
З.Әрбір екеуін біріктірген ерекшеліктер, ... және ... ... әрі ... әрі жаратылыстармен байланысудан ортаға шығады.
Алғашқы бар (Тәңір) болмысының міндетті болуы жағынан да бір. Оның
міндеттілігі бір түрдің ... ... ... ... ... ... бірақ оған тең бір мүше жоқ;
Түрдің астындағылар саналады, ол санаққа кірмейді, бүл үшін ол санақша
екіден алдын келетін бір түсінігінде де бір ... ... бұл ... бір,
түрдегі бір болып табылады.
әл-Фарабидің ойынша міндетті болмыс ... иесі ... ... ... мұқтаж болмағаны сияқты, басқасын біреумен де бір
жоғарылық дәрежеге мұқтаж емес. Оның ... ... ... бір ... оның ... ... және ... жалғыз болмыс және бір зат
болуына негізделеді.
Алғашқы бар өзімен ақыл яғни, өзі бір уақытта ақыл ... ... ... және өзін білу ... әрі ... әрі білінген және бір
уақытта білім болып табылады. Бұл жерде ... ... ... үшін
обьектпен бірігеді. Білу, субьекттің сипаты болып, ... ... ... ... әрекеттеседі және бұл үшін ойланған және ойлау тек
және бірдей нәрсе болып табылады.
әл-Фараби міндетті болмысты өзін ... оның ... ... ... ... ... Ибн Сина және де екі ... қозғайды;
Міндетті болмыстың өзін барлық болмыстардың ... ... да ... ... ... адам "ойланатынның табылуынан ойланатын
бір заттың керектігін" түсінеді.
Жалпы, әл-Фараби мен Ибн ... ... ... ... ... керек еткен нәрселерін біледі. Өзін ойлау өзімен тең және
кейін, өзінен кейінгі барлық нәрсесі ... Өзін ... ... ... ... ... болып табылады. Өзінен кейінгіні ... өз ... ... ... ... ... ... жоспарлар ойлаушының
затымен тең болмайды; содан кейін міндетті болмыстың барлық ... ... онда ... ... ... керек емес.
әл-Фараби, Аллаға байланысты болған еркіндікті ... ... ... ... иіледі және бір заттың бар болуы және
Алланың еркіндігі бір уақытта, бірі екіншісінен уақыт ... ... ... ... тек зат ... болып табылады. Бір зат болғаннан кейін
Алла оны қалаған және тілеген емес, Алла оны ... ... ... ол ... мен Ибн Сина ... ... ... ұқсамайтынын нақтылап айтып, басқа да ... ... ... ерекшеліктердің өздері болмай оның үстіне
құрылатын ... ... Ибн ... ... ... ... үш негіз көрсетеді:
1.Еркіндіктің ішінде бір қалау және бір тілеу бар, бұл қалау ... ... Бұл да өз ... жабатын болмыстардың ерекшелігі
болып табылады. Өзін толықтыруға қажеттілігі болмаған, еркіндікпен ... Алла өзін ... бір ... ... болмағаны үшін оның ерікті
әрекеті жоқ.
2.Міндетті болмыс жалғыз, бүтін болмыстар өздігінен ортаға шығады. Бүған
қарай ... ... ... ... пен оның басы және ... ... сондай-ақ
оның болмысы да басқалары үшін өзі бар ... ... ... ... ... ... ... Жаңадан ортаға шыққан заттарды
ерікке байлау міндетті ... ... ... ... ... ... сөзінің сөздік мағынасы жұмыртқалау, бір нәрсенің
тұқымын ортаға қою немесе ортаға қоятын бір күшке ие қылу т.б. ... ... ... ... бөле ... ашықтайды, бірақ
ол бұл істі жасағанда болмыстардың негіздерін көз ... ... ол ... ... ... ... бір заттың негізін
зерттегенінде барлығын керектірмесе, бұл ... ... ... ... ... келгенде болмысының міндетті (уажип) болғаны көрінген болмыс.
Қандай да бір заттың болмысын жоқ деп ... ... ... яғни
жоқтығы түсінікті болса бұл болмыс мүмкін болып табылады. Бір болмыстың
жоқтығын түсіну қарсылық пен ... ... ... яғни жоқтығын ойлау
мүмкін болмаса, бұл міндетті (уажип) болып табылады.
Мүмкін, бар болуы үшін бір себепке ... ... яғни ... ойлау, қаңдай да бір қайшылық туғызбайды.
Фараби мен Ибн Сина мүмкіндікті ... ... үшін оны ... ... шынайы мүмкін, екіншісі тек қана өзіне қарай мүмкін.
Негізі ... ... бар ... ... ... болған
обьект шынайы мүмкіндік болып табылады.[36].,46б.
Затына қарай текқана мүмкін болған мүмкіндіктің белгілі бір ... ... ... бұның арасындағы айырмашылық маңызды ... да ... мен Ибн Сина ... ... ... бөле ... терең
зерттеген.
Бір заттың өздігінен бар болуы бір ... ... ... байланысты
болуы басқа бір нәрсе болып табылады. Бір ... өзі ... көз ... үш ықтимал ортаға шығады:
1) Өзі (заты) болмысының міндетті болғанын керек ... Өзі ... ... керек етеді,
3) Өзі болмысының болымсыз болғанын керек етеді,
Жалпы айтқанда, обьект өзінің негізіне қарай ... ... ... бар болуына қарай міндетті және басқасымен
байланысының әрекетпен келісуіне ... ... ... ... ... ... ... бұл сол негіздің міндеттілік табуы
мүмкін емес. Сырттан келген қуат, ... және ... бұл ... жоқ
қылуы, басқа түрге қоюы мүмкін ... ... ол ... ... бұл теңдік заңына қайшы келеді.
Жалпы болмыс екіге бөлінеді. Міндетті және мүмкін. Міндетті де екіге
бөлінеді; затымен міндетті және ... пен ... ... де ... ... затымен мүмкін болып екіге бөлінеді. Затымен мүмкін және ... ... ... ... олар ... ... затымен мүмкін және себеппен міндетті,
в) шынайы (әр тараптан мүмкін) бөлімдеріне бөлінеді. /15/32-33бет.
Мүмкіндік әл-Фарабидің ойынша басқамен міндетті болмыс халіне ... ... ... бар болу немесе бар етудің нәтижесіз
тартыстарын осылайша ... ... ... тек бір ... ... да тек қана өзінің керектірген обьект болуы ғана. әл-Фараби бұл түрдегі
(шынайы мүмкін, болымды мүмкін—жаратылған, мүмкін) ... ... ... ... ... ... ... сырттағы
болмыстың өзімен бірге болуы шарт болмаған негіз болғанын негіздейді. Басы
болмағанның (езели) екі ... ... ... ... яғни ... болмысы шарт есептелмеген, өзінің
керектірген мүмкіндік.
Екіншісі сыртта болмысының болу шартымен өзін ... ... ... ... ... (сыртта) табылмаған негіз бар болғанда,
өзінің ... ... ... ... ... ол өзінің мүмкіндігі бар
болады. Бір заттың бар ... ... ... ... ... бір ... болып
табылады.
Басқасымен міндетті және өзіне қарай мүмкін болған ... ... ... мүмкін сияқты өзінің ... ... ... ... бір ... бар. Бұл оның ... мүмкіндігі болып
табылады. Сыртта бар болу ... мен ... ... болғанына қарай екінші
бір мүмкіндік те бар, бұл барлықгың шарт ... оны ... ... ... ... ... болмағанның мүмкіндігі болмысынан алдын
емес»,-дейді. ... ... өзі де ... болғанынан мүмкіндігі және болмысы бірге
езели болады. Бұл жері осындай болғанда ... ... ... мүмкін яғни
болымды, мүмкін болып табылады ... ... ... ... ... ... ... бөлек болып, одан басқа ешнәрсе бола ... ... ... ... затында бірлікті керектіреді. Бірлік
мағыналарының бірі де бүтін болмысты ... ... ... ... ... ... ... өз ерекше болмысымен бір деп айтылады. Бірдің
мағыналарынан болған бұл мағына, алғашқы ... ... Осы ... де
ол, бір және бірдің атына, мағынасына бүтін бірліктерден де лайықты.
Арабтілдес философ әл-Фараби Алланың бірнеше ... ... әрі ... ... ... деп ойлауда. Алайда, Алла бірнеше есімдері және сипаттары
болуымен қатар, бірлігін қалай қорғай алуда? Бұл ... ... ... ... «Шынында Алланың есімдері адамдарда бар болған ең үлкен
есімдер. Бірақ, бұл ең үлкен ... ... ... ... ... Олардың
өздерінде бар болған мықтылығынан беріледі. Олар әр түрлі ұлы түрлерді
түсіндіреді. Сонымен қатар, Алланың ... ... ... ие ... ... керек. Керісінше көп сонда болған ол есімдер бір тек жаухарға
дәлелдік етуде. Ол ... еш ... және ... ... ... Алайда
адамда кемелдікке бастайтын есімдер тікелей ол заттың өз затына ишарат
етеді. ... ... ... ... болу ... ... ... не
де ол заттың тысындағы әділет және мысалдарға болғаны сияқты».[38].,75б.
Аллаға жеват есімін беру, одан ... ... ... Бұл ... не
оның кемелдігінің бір бөлігі, не де осы есімнің көрсеткен кемелдік, ... ... ... болып, керісінше осы есіммен оның ... ... ... оның ... ... Әсіресе, әл-Фарабидің ойынша
есімдер оған ... ... бұл ... ... Алла ... және
сипаттарын жокқа шығару нәтижесі шығарылмау керек. Себебі, үйлесімді болған
нәрсе, ол негізге дәлелдік ету үшін ... ... ... ... ... ұзақ болған алғашқы және тікелей тиісті болған нәрсе
әл-Фарабидің пікірінше ол Алла. Алла өзін ... ... үшін ... әрі ... ... етіледі. Бұдан басқа оның күдіксіз ақыл және
күмәнсіз ақыл болуы үшін, өз тысындағы бір ... ... ... жоқ.
Ол өз затын білдірумен ақыл және ақылды болады. ... ... бір ... үшін де ол кәміл бір ақыл. Алайда, ол әрі ақыл,
әрі ... әрі ... ... бір зат ... ... бір тек ... ... өзінен басқа болған барлық нәрседен басқа, сол себептен
жалғыз. Егер екі Алла болса еді, ол кезде ... еш ... бір ... еді. Шындығында Тәңірдің болмысы мәртебе жағынан бір ... ... ... болса одан басқа жауһар болмау керек. ... ... деу, бұл ... одан басқасына тиісті болмаса керек. Яғни,
алғашқы болмыс себебінен жалғыз.
Қарсы олардың ... ол ... ... ... ... ... да ... ол кезде әзәли (бастамасы жоқ) болмайды.
Сол уақытта қарсының бар болуы, өз теңінің жоқ болуы мен бар ... ... бола ... ... ... бір тақырыпта есептегендігі үшін,
ол қарсылықтардан басқа қуатты бір нәрсенің бар болуы ... ... ... ... ... мәртебеде. Егер, алғашқының теңі
болса, өзімен бір ... ... бір ... ... ... ... болмысы мен бір мәртебеде болған басқа бір болмыс
жоқ. Ол кезде алғаш болмыс та ... ... ... ... ... ... нәрсе және сурет бір нәрсенің болмысының себебі болса,
бір ... ... ... де, танымы айтылған нәрсенің себебі.
Алғашқы болмыстың танымы мүмкін болатын бөлу ... ... ... да бір ... ... ... оның үлкендігі жоқ, дене
емес танымы жасалынбайды. Алғашқының ... заты ... бар ... ... еш ... емес. Болмысы не болса, заты да сол. Бар ... ... ... әр ... ... ... ... бір нәрсе
материяға мұқтаж болмаса, ол нәрсе жауһар себебімен әрекетсіз ақыл ... ... ... ... және ... ... ... хикмет, ақиқат, өмір, ғашықтық сияқты есімдерінің оның бір болған
жауһарынан басқа ешнәрсені ... және заты ... ... еш ... ... асыл ... ... толық мағынасымен болмыс болып,
өзін танытуда. ... тек қана ... ... әсер ... ... ... ... әсер ете алмайды.
Басқа болмыстар тасу жолымен және бір дәрежеге кіруінде одан ... білу үшін ... ... ... өзіне білдіретін басқа бір затқа
мұқтаж емес. Оны тануда басқа ... ... ... ... ол әрі ... әрі білінеді, әрі білім. Осы себептен ол
өзі бір зат және жалғыз бір жауһар.
Бірінші Себеп, Алғашқы Ақыл және ... Хақ ... ... ... ... өз кемшілігінен емес. Тек, ақыл қуаттарымыздың әлсіздігі
суреттелуін ... Асыл сөз ... ... және ... ... қиын. Демек, бұл жағдай екі жағдайда толықтырылады. Біреуі Мүмтени
тыйым салынған болып, оның болмысындағы заты және ... ... бір ... ... және ... Екіншісі: Мебзул оның толық бір
суретте түсініліп ойлану қиялдануы ... ... ... ... оны ... бір ... және ... бір дәрежеде ойлай алмаймыз.
Яғни, біз материалдан қанша ұзақтасақ, алғашқы ... ... бір ... ... Біз ... болсақ оған өте жақын боламыз. Қашан біз
түбегейлі материядан ... сол ... ... оны ең ... ... біле ... ... Алла түсінігінің себептерін қарастырайық.
Аристотельдің түсіндіруі бойынша өзінен ... ... төрт ... қойған. Аристотельдің өзі де оларды қабылдай ... ... ... белгілі принциптерді ортаға қояды. Бұл төрт себеп бүгінгі
себептілік ағымдарында ... рөл ... ... ... ... және мақсат болып табылады. Себеп барлық ... ... ... ... ... бір істің ортаға шығуына, бар ... ... ... Бұл мағынадағы себеп мақсат себебі болып табылады. Әрекет
себебі бір істі тікелей өзі ғана ... ... ... және оны жасаған
нәрсеге делінеді.
Материалдық және көрініс себепке ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ, көрініс жазу жазуға сәйкес болатын түрі ... ... ... да ... ... да бір ... ... яғни, мақсаттың
шынайылануының себебі емес, тек көмекші болғаны үшін себеп делінуі керек.
Материалдық себепке ешбір ... ... ... ... деуге болмайды.
Бұл да не өзі бір нәрсе жасайды, не ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Материалдық және
көрініс себептерінің арасындағы айырмашылықтың бар екенін көру үшін ... ... ... ... ... материалдық және көрініс себепке тұрақты
себеп делінеді.[41].,45б.
Эманация теориясы. Негіздер осылар болуымен ... ... ең ... ... Алла мен Әлем ... ... ... бойынша ортаға
қойғаны негізделеді. Плотинус қаншалықты жалғыз бір жүйе құруға ... ... ... ... және ... ... орнына
қолданғандықтан түсінуге қиын соғады. Сонымен қатар, үш принципті ортаға
қояды:
1. Бір;
2. Ақыл ... ... ... ... ... ... ... әрекетшінің мақсаты бар; ал бірдің мақсаты болмайды және сол үшін
әрекет жасай алмайды. ... ... ол ... ... емес, керісінше адам
оған ғашық. Ойшылдың ақыл ... бұл ... ... ... ... тәжірибесі және пікірі сияқты ортаға шығады. ... бұл ... ... Бірдің өзінде бір ойы, пікірі бар; ал бұл ... ... ... болып табылады. Нәпсі; Бұл ... ... ... ... және әрекеті болып табылады. Бұнда әрекет бар және бір
уақытта өзін ортаға ... ... ... ... қарай бір жағы бар және
оған ұқсайды. Басқа жағы сыртқа қарай шығады. Яғни, осылайша оның екі жағы
болады.
Бұл үшеуінің ... ... ... Бір, ... ... ... ... Бірақ, ол тұрақты және үнсіз. Бұдан ойшыл принципі ортаға шығады.
Ойшыл ... де ... ... ... Осылайша бар болуда болмыстар
арасында бір ... ... ... ортаға шығады. [32].,54б.
Енді төмендегі барлық болмыстарға назар ... ... ... ... ... ... басқа болмыстардың одан
пайда болуы міндетті болады.
• Басқа болмыстардың міндеті болмыстан ортаға шығуы ... ... ... ... ... ... ... болмыстар үшін бар болғанынан, өздігінен ортаға
шыққан болмыстар ешбір жағадайда өз ... ... ... ... ... ... ... беруімен де бір жетістікті табуға
мұқтаж емес.
• Бір ... ... ... ... бұл ... ... ... обьектте мұқтаж емес.
• Болмысы яғни, бар болуы басқасы одан ... ... дей ... ... ... ... сияқты, өз болмысында басқасын ортаға
шығарған болмысынан күштірек емес.
• Басқа бір болмыстың өзінен ортаға шығуында өзі ... да, ... ... бір қарсылықтың болуы мүмкін емес.
• Барлық болмыстар алғашқы, міндетті болмыстың өзінен ... үшін ... ... ... ... осы ... Фарабидің ойынша алғашқы
бар, міндетті болмыстардың ішінде болуын ... ... ... ... болған өзін ойлау жолымен болмыстар өздігінен ортаға ... ... оның ... болмыстың себебі болып табылады. [43].,104б.
Енді Алғашқы міндеттен шығатын ... ... ... ... ... ... өзін ... ортаға шығатын бірінші ақыл
жалғыз болады бірақ, барлығында екілік бар. Бұл, ... ... ... ... ... мүмкін болады. әл-Фараби мен Ибн Синаның идеялық
жақындығын тағы да байқаймыз, бұл ... ... үш ... ... өзін бар қылған алғашқы болмысты ойлауы;
ә) өзінің алғашқы міндетті болмысқа қарай міндеттілігін ойлауы;
б) өзінің өзіне ... ... ... ... ... ... болмысты ойлаудан екінші ақыл ортаға шығады.
2) ... ... ... ақыл сияқты алғашқы міндетті ... ... ақыл және ... ... ... ... көктің
суретін, өзінің мүмкіндігіне қарай бірінші көктің материясын ортаға қояды.
3) Үшінші ақыл. Үшінші ақыл да алғашқы ... ... ... ... ... ... ... жұлдыздардың суретін және
өзінің мүмкіндігін ойлауынан да бұл жұлдыздардың материясын ... ... ... ... Алғашқы болмысты ойлаудан бесінші ақылды, өзінің
міндеттілігін ... ... ... және мүмкіндігін ойлаудан оның
материясын ортаға қояды.
5) Бесінші ақыл. Міндеттілігін ойлаудан ... және ... ... ... қояды.
6) Алтыншы ақыл. Алғашқы болмысты ойлаудан жетінші ... ... ... және мүмкіндігінен оның материясын ортаға
қояды.
7) Жетінші ақыл. Алғашқы ... ... ... ... ... ... өзін және ... оның материясын
ортаға қояды.
8) Сегізінші ақыл. Алғашқы болмысты ойлаудан ... ... ... ... және ... оның материясын ортаға
қояды.
9) Тоғызыншы ақыл. Алғашқы болмысты ... оншы ... ... меркурийді және мүмкіндігінен оның материясын ортаға
қояды.
10) Оныншы ақыл. Алғашқы болмысты ойлаудан он ... ... ... айды және ... оның ... ... Он бірінші ақыл. Бұл да Алғашқы ... және өзін ... ... ... ... ... және ... қиын келетін
болмыстар осында ... Бұл ... ... мен Ибн ... ... ... ... шығады; Фарабидің ойынша бұл
ақылдардың әрбірінің өзін ортаға шығарған ... бар. Бұл ... ... ... ... үшін ... ортаға шығатын басқа
болмыстардың ортаға шығуында өз болмыстарынан басқасына мұқтаж емес. Ибн
Сина болса бірінші ... ... және ... жәрдемші етіп көрсетеді.
Алла алдымен бірінші ақылды және ол арқылы үшінші ақылды ... ... Алла ... ... ... халінде болмағаны және оларды тек-
тек өзінің жаратпағаны ... ... ... ... ... әлемдегі болмыстар жайында негіз және ... ... және бір ... ... сөз еткеннен кейін айрықша да
болмысынан сөз етуіне қарағанда бір ... әрі ... әрі ... ... ... көрген және негізінде бұл екі сөздің бөлек
мағынасы болғанына ... бір ... ... Бір ... әрі ... ... бар; бұл ... бір-бірінен бөлек болып табылады. Яғни, ... ... ... ... ... көрінетін дүниеде әрбір болмыстың бір
себебі бар, бір ... ... ... бола ... жаратылыс сөзін аз да болса қолданғанымен мағынасына
тимейді. (Ибда) ... ... оның ... ... ... (Ибда) жоқтан бір обьектті бар ету. Ибн Сина жаратылыс сөзін көп
қолданумен қоймай, оны өзінше ... ... ... ... бір сөз
болғанын айтқаннан кейін, қандай да бір ... бір ... ... материя және ол түрден ортаға шыққан бір болмысты да қамтиды.
Жоқтан бар ету жайлы екі ... ... ... күш, ... еркіндік. Күдіксіз жоқтан бір обьект ... ... ... ... жаңа бір ... жарату үлкен бір қүдіретке ие болуды ... ... ... ... Алла ... иесі ... да, ... міндетті
емес, оның құдіреті шектеулі, оны ... ... ... ... Демек, Алла мүмкінсізді бар ете алмайды, бар ... ... ... Ибн Сина ... ... Алла ... ... жарата
алады. Мүмкіндік пен Алла құдіреті арасындағы байланыс ... ... ... Алла күші ... ... ... ... оны
керектіреді. Жаратылыс кейіннен болған бір іс, ... ... ... бір ... ... ... жаратылыс делінбейді.
әл-Фараби әлемнің бар болуының мүмкіндігін ортаға қойып, ол ... ... ... ... ... үлкен пайдасы
болғанын айтады және бұны екі ... ... ... ... ... ... ... білуінің міндеттілігінен немесе
дәлелдерін табуда кездескен қиындықтардан ... Бұл ... ... ... ... жоқ) ... болмағаны мәселесі.
әл-Фарабидің ойынша әлемнің негізінің болмысынан бөлек болуына қарай,
әлем мүмкін болады. Бұл жердегі езели ... көне ... ... ... себебі болмаған болмыс; Алла немесе Аллаға тең
езели ... ... Әлем бұл ... әрине езели емес, оның себебі
бар. әл-Фараби әлемнің бұл ... ... Алла ... ... ... ... Фарабидің ойынша «Аллаға сену және әлемнің езелилігіне
сенуді қайшылық деп, ... ... ... ... бар ету ... ... үшін, алдымен
жоқтықтың не екенін түсіну керек. Жоқтыққа түрлі мағыналар берілген. Біз
бұларды екі ... ... ... ... бар ... ... екіншісі; мантық (логика) жағынан жоқтық. Баршылық жағынан жоқтықты
екіге бөлеміз. Бірі сезім мүшелері ... ... ... ... Ибн Сина ... ... ... болатын бір мағынасы болмай,
болмысқа теңестіріле отырып, болмыс арқылы қабыл ... ... ... ... келсек, бұл негізінде ақылдың бір жүйе болуы
жағынан негізделеді. Ол жерде тек ... ... ... ... ... және бір ... із қалдыруынан, міндетті жоқтық
мағынасында адам сөзін ... Жоқ та бір ... ... ... бар ету ... бір ... бар ету мағынасына келуі мүмкін деп
түсіндіреді.
Жоқтан бар ету, ... пен ... ... арасындағы
қайшылыққа келсек, әл-Фараби әрі міндетті ... бар ... әрі бір ... бір зат бар ... түсіндірген сөздерді қолданады. Бұл екі ... ... әрі екі ... ... ... ... және бөлек
тақырыптарда қолданады. Жоқтан жаратуды түсіндіру үшін ибда сөзін және бұны
да ақылдар турасында яғни, басқасы мен ... және ... ... мүмкін
болған болмыстарды қолданады. Бір нәрседен басқа бір нәрсе бар ету ... ... ... ай асты ... қолданады. Сонымен қатар,
бұл екі негізді қолданумен бірге ешбір қайшылыққа түсетін жағдайда қалмайды
деп анақтама ... ... ... бар ету ... ... ... сияқты,
жаратылыстың да езели (бастамасы жоқ) болғанына сенеді. Олар осылайша
жаратылыс пен езелилікті ... ... ... Алла ісінің
көнеден бері жасап жатқанын негіздеуге мына факторлар әсер етеді:
а) Алла бір себеп, себеп себептіні ... ... ... ... Алла ... ... ... табылады. Ешбір нәрсені өзін толықтыру
үшін жасамайды. Бірақ, бір ... ... одан ... ... ... ... бір ... болғаны ақылға қонады. Осы сияқты сұрақтар, Алла
жайында ақылға келуі, оның толық болмағанын ... Бұл ... ... ... ... ... бір пікірге жол бермеу үшін осы сияқты
сұрақтардың қолдан келгенше ақылға келуіне кедергі болатындай ... ... Діни ... ... ... ... Алланың болмысы өте жоғары,
толық, білгір, және құдірет иесі болып табылады. Ерекшеліктері өзімен бірге
езели болады. Егер, ерекшеліктері езели болса, онда ... бірі ... да ... болу ... екі ... ... ... бірінші, өткен уақытта
тура ұзын болған бір заман; ... ... ... қарай болған соңсыз
заман. Біріншісінің шегі (қысқа немесе ұзын) бар, белгілі. Ал, ... ... және ... ... ... Алланың болмысымен түсіндіріледі.
Көз алдымызда болған бірнеше ... ... ... және ... ... ... әлемі жайлы жеткілікті және толық мәлімет
ала ... ... ... ... дұрыс болмайды. Сонымен
қатар, О.Л.Рейзер астрономдардың ең соңғы әлемінің бастамасы турасындағы
мәліметі бір ... ... Олай ... ... әлемі қазіргі
астрономдардың түсініксіз сандармен үлкендігін түсіндірген әлемнен де кең
болып табылады. ... ... ... екі ... шығады; біріншісі,
жаратушының әрдайым әрекет және ... ... ... ... әрдайым бар болуы. Жалпы қорыта айтқанда, өзгеріссіз әлем
пікірі әлемді жоқтан бар етеді және ... ... ... ... обьект бар, ол жоқтан келмеген.
Жаратылыстың жалғасуы мүмкіндіктің ішінде қамтылады. әл-Фараби
-ойынша, ... ... ... ... ... Алла болады. Болмысқа
берген обьект мүмкіндік. Мүмкіндіктің бар болуы үшін, Аллаға ... ... ... ... және ... ... принципінен әрекет ете отырып,
себепке жаңа бір мағына береді. Егер, бір ... өз ... ... басқа бір обекттің болмысының себебі болса, ондай бір ... ... ... ... ... әрдайым себебі болады. Егер, ... ... ... ... де ... бар ... ... болмысы
міндетті және әрдайым болады. Бұл міндетті болмыстың өз болмысы, ... ... Ибн ... ... сын ... ... ... мұхтаж болғаны, бұл себептіктен басқа бір түрде жақсырақ ашықтауы
қиынға ... деп ... ... түсіңдіреді. [49].,39б.
Ғұлама ойшылдың болмыс туралы көзқарастарыньщ түп ... ... ... жатыр.
Ортағасырлық мұсылман өркениетінде қайта жаңғырған антика мәдениеті
шығыс философтарының тікелей зерттеу объектісіне ... Ибн ... ... жүз қайтара оқып, тек әл-Фараби түсіндірмесімен
танысқаннан кейін ғана мәселенің ... ... ... ... ... ... грек ойшылдарының философиясын ортағасырға
жеткізудегі қосқан үлесін көрсетсе, екіншіден, сол ... ... ... ... ... екенін айкындайды. Антика ... ... ... араб ... белгілі бір бағыт -
перипатетизмнің пайда болуына алып келген еді.
әл-Фарабидің онтологиялық ... ... ... ... және
неоплатондыктар философиясының әсерімен калыптасқаны баршаға аян. әл-Фараби
Аристотель мен Платон еңбектерін аса ыждағатгылыкпен оқып, олардың ... ... ... пікірін дәлелдейтін, "осы екеуі дүниедегі бар
нәрселер туралы ғылымды жүйелеп ... ... ... ... ... немесе боямалап көрсетуге тырыспай, әрқайсысы - өз хал
қадірінше және өз қабілетінше өз үлесін қосу ... оны ... ... деген сөздері бекер емес. Бірінші ... ... мен ... ... ... ... ілімі,
детерминизм негіздері әл-Фарабидің философиялық ... ... ... ... ... ... ... әл-Фараби, ол табиғаттан жоғары аңдалатын нәрсе, ол
«болмыстың бірінші бастаулары туралы ілім» [50].,161-162б. деп ... ... ... бір ретіндегі жалпылықты зерттейді. ... ... ... атрибуттары мен түрлерін, арнаулы ... да ... яғни ол жеке ... ... соншама деңгейде,
қаншамада олар метафизикаға әкелетін және одан кейін шығатынын, бәрі бірге
үздіксіз когнитивтік тербелістерді тудыратын дәрежеде зерттейді. ... ... ... ... ... ... ... ретінде
түсіндірмеу керек, бұл оның метафизиканың пәндік мазмұнын дәл білдіретін
термин: ол «тап ... ... ... құдайды тану туралы ғылым»
[51].,161-162б. ол тағы да ... ... ... ... ... бір ... Бастама туралы [52].,161-162б. бәрін ... ... ... ... ... ... табылады. Сонда
догматикалық дінтану үлесіне не қалады? Осы пәнге ... ... ... ... атап өтуге болады. ... ... ... ... деген оның трактатында, оның
жазуынша, Аристотельге сәйкес, «дінтанулық ғылым» (метафизика) ғылымына
жатады, ... ... ... бір ... оның өзі бұл ... ... ... Солай, ол туралы, ол өмір сүреді және кездейсоқ
белгісі емес, ал өзінің мәнісі бойынша, мән болып табылады деп ... ... ... топика және софистика мен ... ... бар ... ... ... Дәйлесіздікті ал аристотельдік
көзқарастарды фарабилік түсіндірмелерден көруге болады, бірақ, ... бұда ... ... ... ... туралы түсінік
біріншінің сипаты мен мазмұнынан ... ... де, ... да Құдай
туралы білім болғандықтан, олар шындығында көбінесе ... ... ... теологиялықтан айырмашылығы, алайда,
ортақ білім пәніне деген немесе интелектуалдылықтың, немесе ... ... ... ол ... ... ойлы ... ... мен метафизиканың сәйкес келуін, қаншама біріншісі
Алланы фидейстік аңдау ұстындарынан алшақтануымен және ... ... ... сол ... ... ... философ дінтануды метафизикадан сол шамада, ... оның ... ... ... ... ал діни ... ... ұмтылды.
Егер онтологиялық мәселеге қатысты Құран идеяларын жаңғыртуға
талпынсақ, олар үш ... ... ... ... 1) Алла - ... болмыстың себебі; 2) дүние-Құдай жаратуының нәтижесі; 3) адамды да
Құдай жаратқан, бірақ Құдайдың басқа туындыларымен салыстырғанда, оның
өмірінің ерекше мақсаты бар. Бұл ... ... ... ... ... олар Мединалық кезеңге де, Меккелік кезеңге де топ және Құран
мәтінінің барлық жерлерінде кездеседі. «Ол-Алла-бір, Алла ... ... ... Оған ешкім тең келмейді» (112:1; 112:2; 112:3;112:4). Ол Алла
Жаратушы, Жасаушы, Қалыптастырушы. Оның атаулары да ең әсем...» ... және т.б. ... ... ... ... ... және ... мағыналарын айқындағанда көп назар аударылған мәселелер болып
алына бастады. Алайда, аянға кәміл сенгендер бұл мағыналарды қайткен күнде
де түсінуі тиіс ... ... бұл ... ... жүріп өтуге тиіс
құдайылық
жол еді. Бұл мәселелер қатарына, ең алдымен бір құдайылык, Құдайдың мәні
мен оның ... ... ... өзі жаратқан нәрселерге
қатынасы; «адамның әрекетке катынасы», яғни адам ... ... т.б. ... ... ол бұл ... потенциалды болмыс және актуальді
болмыс ретіндегі аристотельдік материя мен форма іліміне сүйенеді. Құдай
актуальді форма –«Қажетті мән», «Алғашқы мән», ... ... ... ... жағынан бөлінбейтін болса, Алғашқы болмыстын басқа барлық
бар нәрселерден ажырататын болмысының, өзінің ... ... үшін ... ... ... ... ... мүмкін емес./.../ Бірдің бұл мағынасы
міндетті түрдс «бармен» (болмыс) біргс жүреді. /.../ Алғашқы болмыс (бар)
материя болмағандығы және ... ... ... ... іс жүзінде әрекетшіл сана болып табылады /.../ Ол білу үшін және
танылу үшін басқа бір форманы кажет етпейді./.../ Өйткені даналық ең ... ... ... ... /.../ Енді Алғашқы Болмысының осы екі
тұрғыдан да яғни а) болмысының ең ... ... ... үшін және ... ... ... ... сол күйінде білетін Сана болуы тұрғысынан
ақикат болып табылады. Ол дұрыс және ақиқат болуы үшін Әлемнің ойлайтын
өзінен басқа бір формаға ... емес және де ол осы екі ... ... ... Оның ... және ... ... және ақиқат
болуына басқа нәрсе емес. /.../ Біз оны қандай болса сол күйінде ойлай
алмайтындай әлсізбіз. /.../ ... ... нұр) де ... ... ең
кемелі, ең әдемісі және ең жоғарғысы болып табылады".
Басқа бір жерде Алғашқы болмысты сипаттай отырып, әл-Фараби бұл
анықтамаларға «Ол-өз мәніндегі тұлға», ... ... ... ... «Ол – ... «Ол - біреу, дара және жалғыз» деген
теңеулерді қолданған. [56].,163-164б.
Алайда метафизика мен ... ... тағы бір тым ... бар. Ол ... сол ... ... ... кімге басым
бағытталғанында тұр, ол ... ... және ... және ол діни ... және колхондармен иландырылатынға, соған.
Метафизика әрқашан ... ... тым тар ... ... философ жоғарғы ақиқаттарды дербес және өздігінше, оларды
басқалар қолдай ма, әлде терістейме, ... ... ... алады, деп
есептейді. Ондай ... да ... ... ... жайы мүлдем
басқаша. Діни ақиқаттар тек бір ... жата ... олар ... ... әрбір мүшесіне дейін жеткізілуі және олармен
терең ... ... ... ... тек ... ... жаста
мүшелерінің игілігі бола алмайды, ол барлық ... ... ... ... ... ... ... әрбір адам құдайды
парасатты жетілу арқылы тани бермейтіндігі, айдан анық және ... ... ... дін ... ... ... және ... адекватты діни формаға ие. Міне сондықтан ... ... ... және ... ... дәл ... практикалық
азаматтық ғылым ретіндегі догматикалық дінтанудың қажетті өмір ... ... ол ... ... ... діни ... ... айналысады. Догматикалық дін тануға ол ғылымдар жүйесінде,
оның мақсаттары мен міндеттері тым шектелген, ... ... ... оған тым ... орын ... ... кең қабаттарына «құдайлық
ғылым» мен пайғамбар уағыздарын экзотериялық ... оның ... ... ол ... ... ... ... қызметін атқаруы
тиісті. Әл-Фараби үшін шынайы түп негізді дінтанудың метафизикамен қосылуы
анық, дәлірек айтсақ, ... – бұл сол, ие ... ... дін ... бұл ... ... және ... ұғымдары негізінен тепе-
теңдер ретінде ... және ... және ... пайдалану
әділетті, өйткені әл-Фараби ілімінде, кейінгі уақыттың басқа ... ... олар ... да көбінде тепе-тең және ... ... ... ... бірі де, ... да ... ... негіздерін зерттейді, жиі оларды синонимдер ... ... да ... ... ... жоқ, олардың арасындағы айырмашылықты
да белгілеу философия және метафизика ұғымдарын ... ... ... ... ... ... ойымша, метафизика пәнінің ... ол ... бұл ... тым ... ... ... табылатындағы көрініп тұрған дәйексізділікке назар аударған жөн:
«оның бірінші ... ... ... тұқратын, өмір сүріп тұрған нәрилер мен
заттарды зерттейді» [57].,172б.
яғни табиғи, физикалық дүниедегі ол басталады да, ал оның ... ... тыс ... ... зерттеумен аяқталады
және бірінші Баршылыққа [58].,172б. ... ... ... ... бір ... ешбір шегерусіз бүкіл өмір сүріп ... ... ... ... – бұл ... атап ... ... ретінде анықтамасы бүкіл айқындығымен айтылады және оның ... оның ... мәні ... тұрақты және күмәнсіз
бекітіледі. Және осы тараудың басында мұндай қағида ... ... ... ... ... арнаулы түрлерінің тек олар әмбебап
білімнің пропедевтикасы болуы шартымен түсіндіріледі және ол тек ... ... ... өмір сүру қабілеттілігімен (мысалы, математика және
грамматика) байланыстырмайды, алайда осындай түсіндірме толық ... ... ... ... ол ... ... қалып, шындыкқа
көшкен нәрсе идеясы немесе "мүмкіндік", ... ... ... ... ... ... әл-Фарабидің онтология,
таным теориясы, әлеуметтік танымында жалғасын тапты.
Плотин негізін қалаған неоплатонизм мектебінің Фараби дүниетанымына әсері
оның ... ... ... ... ... ... ... түсіндірудің екі типі тән - төменнен, төменгі
принциптерден және жоғарыдан, жоғары принциптерден. Осы екі ... ... ... ... ... ... ... бірінші себеп ("әс-сабаб әл-
аууал") пен адам ("хайуан 'ақил") ... ... ... оған
сыртқы дүниенің шынайы құбылыстары косылады, бірінші ... ... ... ... өз ... материалды заттар болмысында жалғастырады.
әл-Фарабидің болмыс туралы ілімінде көп жағдайда зерттеуден тыс қалып
қоятын ... ... ... тура ... ... білді:
"Аристотельден әл-Фараби абсолютті абстракті құдай, Плотиннен ... ... ... ... ол бірінші мән түсінігін қабылдай
алды. Алла, себебі, ең ... және ең ... ... әлем ғимаратындағы
бар барлык болмысын жаратушысы". [59].,19б.
Екінші Ұстаздың болмыстың иерархиялығы, табиғаттағы ... ... ... мен Аристотельдің дүние құрылысына
көзқарастары негізінде қалыптасады, болмыс бітімі әл-Фараби көзқарасында он
бір басқыштан, он ... ... ... ... ақыл - ... ... ... жер бетіндегі әлеммен тікелей жанамалас. Аспан әлемін жер
бетімен жанастырып тұратын әрекетшіл ақыл-парасат ... ... ... ... ... ... ... философиялық
ілімінде кең орын алған онтология мен гносеология байланысы ... ... анық ... болмыс анықтамаларын тұжырымдау
жеке заттар мәндерін сипаттау аркылы жүреді. Ғалам құрылымын түсіну үшін
колданатын ... ... мен ... зерттемес бұрын, күрделі таным
процесінен өту керек, алыстағыны тану өзімізге жақынырақ тұрған нәрселерден
басталады.
әл-Фараби метафизикасы, ... пен ... ... ... ... ... ретінде беріліп, ғылымдар тізбесінде тіл
ғылымы, ... ... ... ... төртінші орында физика
ғылымдарымен бір ... орын ... ... ... ... ... емес, себебі ортағасырлық философияда ... ... ... мәселесі өзара тығыз бірлестікте дәйектелді,
бұл эманациялық теорияның жалпы онтологиялық сипатында емес, оның ... және ... ... ... ... ... ... байланысты сұрақтарға әл-Фарабидің ерекше тоқталуы -
ғылымның адам ... ... ... ... оқудағы ақылдың рөлі,
сондай-ақ ғылымдар әлеміндегі адамның ... ... ... ... ... болмыстың мәні туралы ... ... ... ... Оның ... ... ... негіздері туралы ілім. әл-Фараби "Метафизикасы" "барлык ... ... бола ... сол ... бұрын тұрады, олардың басты
принциптерін қүрайды". Аталған трактатта ғалым жеке ... ... ... ... универсалды ғылым біреу: ол -болмыстын ... ... ... ілім - ... ... атап көрсетеді. Жеке
ғылымдар, мысалы, медицина, математика ғылымның белгілі бір ... ... ... ... ... заттың болмысына тән бастаманы қарастырады.
Метафизика ғылымының объектілерін тану ... ... ... бастама алады, осыған байланысты бірінші кезекте материалды ... ... ... және ... ... ... ... Табиғаттан кейін тұратын дүние заттарын табиғатпен еншілес
қарастыру физика ғылымы мен метафизика ғылымының ажырамас бірлігіне келіп
саяды.
Физика ... ... ... да, ... ... ... болады, ал метафизика ғылымының объектілері табиғат заттарға
да, материалды дүниеде кездеспейді, олардың ... мен ... ... пәні - абсолютті болмысты зерттеу болып табылады.
Екі ғылымның аралық ... ... ... ... ... ... олардың зерттеу әдістерінен де көрінеді. Физика да, метафизика да
зерттеулерін заттардың бірінші алғы ... ... ... ... бүл ... ... ... ұғымдарды қолдана алады. әл-
Фараби "адам баласының білім алатын көзі - табиғатта екенін, сол табиғатты
бақылау, ... оны ... оны ... оның ... ... ... ... ғаламның жаратылысын тану, жаратушысын тану" жолын дәйектеген .
Әлемнің жаратылыс құрылымын ... ... ... пен ... ... онтология мен гносеологияны қатар карастырады.
Болмыс туралы ілім мен ... ... ... ... ... ... бір
алғы шарттан бастама алады. Бірінші бастама мәселесіне келгенде, әл-Фараби
тек жер бетіндегі материалды дүниемен ғана ... ... ... ... ... ... ... байланыста болатын себебіне космос
әлемін де зерттейді. әл-Фарабдін философиялық ... ... ... ... аспан және жер беті сфералары материалды болып келеді.
Материалды заттар әл-Фарабидің "Азаматтык саясатында" алты түрге бөлінеді.
Бірінші түрі ең басты төрт ... от, ауа, ... және су ... ... ... ... осы элементтерден кұралған денелер болып
табылады, бұлар - минералдар, өсімдіктер, ақылсыз ... ... және ... денелері.
Табиғат денелерінің немесе алғашқы элементтердің әртүрлі мөлшерде бірігуі
әлемнің құралуына әкеледі. әл-Фараби алғашкы төрт ... ... ... ... ... кұрылымын жетілудің түрлі дәрежесіндегі
объектілердін иерархиялык ... ... ... ... ен ... - ... ... материя; бұдан соң ... ... ... ... ... ... ... және ақырында, ешкім де асып түсе алмайтын
парасатты жануарлар".
Бірнеше баскыштардан тұратын болмыс бітімі ... ... ... ... ... ... ... логикалық операциялар аркылы
дәлелдеме, қорытындылар ... ... ... ... ... ... білімдерді өзгеріссіз қалпында қолдана ... ... ... ... ... ... және ... мәлім білімдер,
сезіммен танылатын білімдер және бірінші себептер сияқты ... ... төрт ... ... бәрі ... ... ... танылады.
Өзгеріссіз күйінде кабылданатын білімдер-бастамалар, ал ... ... ... - ... ... деп ... ... отырып, дүниені тану логика ілімімен, логика
іліміндегі аподейктика, диалектика, ... ... және ... іске ... ... бұл ... тарихи қалыптасқан және
таным процесінде қолданылатын әдістер болып ... ... ... бірінші поэтика мен риторикалық, содан кейін диалектикалык
әдістердің пайда болғанын ... Ол ... ең ... Платон
еңбектеріне тән десе де, логикалық өнердің түрлерінің толық жүйесін ... ... ... ... ... ғылымдарда белгілі бір
пайымдауды дәлелдегенде пайдаланылалы. ... мен ... ... ... ... мен ... ... адамдар білімге
үйренеді. Адам нағыз ғылымға болмыс ... ... тек ... ... ... ... ... категориялары мен құрылымдарын, материя мәселесін
"Азаматты саясат","Қайырымды қала ... ... ... ... ... еңбектерінде көп карастырған. Ол адам
санасынан тыс өмір ... ... не ... ... ... болмыс
категорияларынын арасындағы ең маңыздысы деп қарастырған. Субстанцияның
элементтеріне форма мен ... ... ... ... ... материяны кеңінен
зерттеген. Материяның форманы ұнатын жері - оның ... ... ... форма өзінің өмір сүруі үшін субстратқа, яғни ... ... ... ... туралы тұжырымдары Аристотельдің "Бірінші материя",
"Бірінші форма" ойларына ... ... ... Ол ... мен ... ... Аристотельдің материалистік көзқарасын жалғастырды. әл-
Фараби философиясында ... ... ... табиғатпен теңестіріледі.
Ғұлама ойшыл материя мен ... ... ... қарастырудың мүмкін
еместігін айтады, себебі матсрия мен ... ... ... ... бірлігінен болмыстың басты категориясы - субстанция үғымы пайда
болады, екеуінің бөлінуі адамның ... ... ... ... іске аса ... ... басты категориялар ретінде субстанция, форма
мен материя беріледі. Субстанция форма мен материянын бірлігінен түзілген
болса, ғалым ... ... ... ... көрсетеді. Заттын
қос болмысында аз жетілген деп заттың материя аркылы болмысы, ал жоғары
жетілген ... ... өз ... ... ... саналады. Форманын
арқасында денелік субстанция потенциалды халден актуальді халге ... өзі тек зат ... ... көрсетеді. әл-Фараби форманың
біріншілігін мойындағанмен, ол материясыз ... ... ... ... да ... яғни тек екеуінін бірлігінен субстанция туындайды.
әл-Фараби ілімінде ... ... ... ... ... ... өз касиеттері бойынша формаға сәйкес. Акциденция деп, әл-Фараби
нәрсеніц сипатын, өзгеретін қасиетін атаган. Акциденциянын ... ... ... тағы сол сияқты категориялары бар. Субстанция нәрселердің
мәнін, акциденция - субстанциянын әр ... ... ... ... ... субстанциядан бөлек өмір сүре алмайды, онын сипаты өтпелі. әл-
Фараби аспан, жүлдыз, жер, су, ... яғни "ай ... және "ай ... ... ... деп ... болмыс мәнін аспан әлемі мен жер
беті бірлігімен түсіндірген. Ол космыстык денелердегі объективті процесстер
мен тірі организмдердің өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... макро- және микрокосм
бірлігі концепциясы - әлемнің материалы.
әл-Фараби "материяга мәңгілік сипат ... оның ... ... ... ... ... үздіксіздігі" идеясын тұжырымдайды. Бұл
идеяны дәлелдеу ... ... ... басты мақсаттарының
бірі болып табылады. Материя еш уақытта жоғалмайтын халде болып, әлемнің
"бастамасы, ... ... ... ... ... ... ... ол мәңгілік, ал форма беймәлім халде болуы мүмкін.
Формада ... бар, ... ... ... бар ... ... мәңгілік сипатта болмайтынын көрсетеді.
Аристотель "таза форма", яғни материясыз форма қағидасын ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Ол аристотельдік форма мен материя туралы идеяны тек сырттай қабылдап,
форма мен ... ... ... ... ... ... қажет
етеді, материя шексіз, ал форма денелердің нақты бір пішінімен шектеулі.
Егер материя бір ғана ... ... ... ... материяның әртүрлі
пішінінде кездесуінің себепкері, оған көптүрлілік тән. Материяның ... ... ... формаға көшуімен түсіндіріледі. Материя мен форманың
арақатынасы мүмкіндік хал мен сол сәттегі ... ... ... - ... ... халін көрсетсе, форма - дененің
потенциалдыктан өтіп, актуальді халге енуі.
Ортағасырлық шығыс мұсылман философиясында форма мен материя, субстанция
мәні, ... мен жеке ... ... әр түрлі көзқараста болғанымен,
ғалымдардың басты таластары әлем жаратылған ба, уакыт өлшемінде ол мәнгілік
пе. ... және әлем ... ... ... туындады. Аталған
ғарышнамалық ... ... ... ... ... ... ... деңгейге кетерілді.
әл-Фараби Адам ақыл-ойы арқылы болмыс байланыстарының және ... ... баға ... Онын ... ... ... ... - Бірінші Тұлға.
Ақыл Бірінші Тұлғадан бастама алғанмен, ендігі ... ... адам ... ... он бір ақылдан құралған ақыл туралы ілімін метафизикамен
тікелей байланыста қалыптастырды. ... ... мен жер ... ... ... ... ақыл ... адамның ойлау қабілеті арқылы
тану мүмкіндігін береді. Ойлау күші интеллектің ... ... ... формаларын адам есінде бекіте алады. әл-Фараби адам
акылының туа ... ... ... ... ... ... ... бірінші материалды интеллект деп атайды. ... ... ... өмір сүреді, ал тәжірибе ... ... акыл ... ... ... Потенциалды акыл және потенциалды
халдегі пайымдалатын заттардын ақиқатка көшуін көздеген таным процесі бұл
жерде өзінің екі ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ бір-бірімен тығыз
байланысты екі дүниеге бөледі: жер беті және ... ... ... әлеміне ол
Бірінші болмыс пен оны жер бетімен ... ... он ... ... аспан денелерін туындайды, ал аспан денелерінің
козғалыстары ... ... ... жер беті ... ... ... жағдай жасайды.
Бірінші Тұлғаны "қажетті бар" ретінде түжырымдгйды. Оның пайымдауынша,
"қажетті барға" ... егер оны жок деп ... ... ... жол ... Оның бар болуының себебі жоқ. Ол
әлдененің арқасында шын бар болмайды. Ол ... бар ... ... ... "қажетті бардың" бар болуы барлық бардың (тіршіліктің)
бастауы деген қорытьшды шығады және ол ... да ... ... ... қажет» [60].,58б.
"Қажетті бардан" туындайтын ... оның ... бар бола ... ... ... тиісті. Барлық барлар (тіршіліктер)
белгілі бір ретпен сатыланып, әр болмыс өзіне тиесілі үлесін алып, ... ... ... бар ... ... ... бірігіп,
біртұтас болмысты түзейді. әл-Фараби метафизикасы оның "Азаматтык
саясатында" кеңінен өріс ... кей ... ... ... ... ... түгелімен "Қайырымды қалада" айтылған ойларды
кайталап отырады, кей тұстарда мәселенің ... ... ... ... ... енді бір ... дәл сол мәселе неғұрлым нақтылықпен
үстемеленеді.Әл-Фараби метафизикасындағы болмыстың "қажетті ... ... ... ретінде қарастырылады, "қажетті мәннен" бірінші
ақыл, ал "мүмкіндік мәннен" жоғарғы сфера ... ... ... ... ақыл және екінші сфера, ал олардан келесі ақыл мен келесі аспан
сферасы ... ... ақыл мен ... ... болмыстары әрекетшіл
ақылға дейінгі даму жолында бағыныстылықпен ... ... ... ... ... ... әлемнің космос, адам, адам
ақылы және адам ақылымен пайымдалатын заттардың ... ... ... ... ... әлемнің мұндай құрылысын сипаттайтын
ойшыл тұжырымдамасындағы басты ерекшелік - болмыстың ... ... еді. ... ... бірімен-бірі тығыз байланыста болғанмен,
олар бір-бірінен бөлек, өзгеше дамыды. әл-Фараби ... ... ... ... ... ... араб
философиясындағы теологиялық және философиялық екі ... ... ... мен философия катар дамып, бір мезгілде өмір ... де, ... ... ... ... тарихтан мәлім. Осыған байланысты ... ... діни ... ... әсері болды. әл-Фарабидің болмыс
туралы ілімінің неоплатонизмге жакындау болуы да осы ... ... ... алты ... ... саты - ... ... - бұл Алла. Тек Аллаға ғана жалғыздық тән,
қалған бес бастамалардың өмірде ... ... ... ... туған екінші себептер-аспан денелерінің ... ... ... ... ай ... ... болуы екінші себептермен
тікелей байланысты. Екінші себептердің санымен ... ... саны ... ... - ... ... сана - әрекетшіл ақыл-парасат
адамды жетілудің жоғары шыңына ... ... ... ... үш деңгейі өмірде бар материалды заттармен бірге ... ... ... осы ... ... ... ... форма
6. материяның
мәнін ашу арқылы әл-Фарабидің жаратылыстану және философиялық идеяларының
ақиқатын анықтауға ... ... ... ... ... физика ("таби'а") мен метафизика ("ма
ба'ад ат-таби'а"), метафизика мен діни ілім ... ... оның ... тек ... ... ілім ... ол - ... жүйелілігі туралы ілім.
әл-Фараби метафизиканы үш бөлімге бөледі:
1. метафизиканың бірінші бөлімі болмыстың мәндік және ... ... ... ... ... ... арифметика сияқты ғылымдар және
солардын негіздері, мәндік ерекшеліктері анықталады.
3. "Ма ба'ад ат-таби'аның" үшінші бөлімінде ... ... ... көп, олардың жетілу деңгейі төменнен жоғары, ал ... ... ... ... ... басқаша айтқанда, әл-Фарабидің ... ... - ... бар ... ... тәртібі. Материалды
емес нәрселердің ең жоғарғы жетілу деңгейі барлық заттардың бастамасы болып
табылатын Әуелгі ... ... ... ... себеп-Алла болмысына тоқталсақ, ғұлама ойшыл
философиясындағы Бірінші Себеп - Қудай әлемдік үйлесімділіктің ... ... ... ... дүние дербес, Бірінші ... ... ... ... ... ... ... метафизика мен
теологияның аралық жігін айқындайды. Метафизикада заттардың даму дербестігі
өзінде сақталса, теологияда ... ... ... ... ... ... метафизиканың "ма ба'ад ат-таби'а" -
"табиғаттан соң ... деп ... ... ... ... ... негұрлым абстрактірек заттардың зерттелуімен түсіндіріледі, сондай-
ақ әл-Фарабидің метафизиканы "иләнийэт" - "құдайылық ... ... ... дүниетаным негіздерінің ерекшелігіне: Бірінші Себептен
бастама ... ... ... ... болмысында өз жалғасын таба
отырып, жер беті элемімен, тіршілік иесі, саналы хайуан - адам ... ... ... болмысына меңзейді. Болмыс Бірінші Тұлгадан пайда
болады, ал Бірінші ... ... ... баска заттардың болмысы үшін
өмір сүреді. ... ... ... ... көптеген болмыстар сатыларға
бөлініп, әрқайсысы өзіне тиесілі орындарын иеленеді. ... ... ... болмыспен басталып, соңында ерекше жетілген болмыспен
аякталады, соңғы болмыс болмай, ешбір заттың өмір ... ... ... ... белгілі бір жүйемен орналасып, үлкен біртұтас болмыска
айналады. ... ... ... ... ... ... Бірінші Тұлга
үшін бұл себеп те, максат та болып саналмайды.
Бірінші ... - ол ... ең ... ... ол - Алла, ол еш затпен
теңестірілмейді, оның кемшілігі, баска затка ... жок. ... өмір ... және ... еш ... жок, ... формалар,
құбылыстардың түрі және тектері, уақыт және шарттары-бәрі тыгыз байланыста,
бұл болмыстың иерархиялылыгы, ... ... ... ... - ... Тұлга универсалды білімнің иесі, Ғаламда
кездесетін барлык заттың негізі, ... ... өз ... ... ... ал оның мәні ... ақиқат әлемді қамтығандыктан,
бірінші себеп бүкіл әлемді таниды".» [61].,58б.
Алла мен материалды дүние бір ... ... Алла мен ... ... Алла мен адам ... ... ... сатылар кездеседі,
сондықтан да Алланың табиғи денелермен тікелей байланысы жокқа тән, Алла
оларға вертикальды билігін ... ... ... өзі ... ... Алла ... түсініктер туралы хабардар, ал
индивидуалды түсініктер материалды дүние зандылықтарымен жүріп отырады.
әл-Фараби ... ... ... ... оның мәңгілік
екенін де дәлелдейді. Мұны қалай түсінеміз, яғни әлем ... - ... ... ... іс-әрекетіне қарағанда екіншілік сипатта,
дегенмен Жаратушы мәңгілік бірінші себеп болғандықтан, әлем де ... ие. ... ... пен ... ... Бірінші Себеп
ретінде қарастырған дүниетанымынын үш ерекшелігін:
1. әлемнің жаратылуымен қатар, мәңгілігін жақтауы
2. ақылдың басшылығын пайымдауы
3. кұдайды бар заттардың ... ... - ... ... деп ғылыми
түрғыдан қарастыруын көреміз.
әл-Фарабидің бірінші ... ... бір ... ол ... бір
мерзімдес. Бірінші Тұлға баска бір нәрсеге бола өмір сүрмейді және басқа
бір нәрсе одан тыскары өмір ... ... ... ... - ... болмысына себеп. әл-Фарабидің "Қайырымды кала ... ... ... жету ... тракгаттарында қарастыралатын
осы тектес онтологиялык негіздер: алімнын ... ... ... ... ... есер: және әсердің нәтижесінен адамнын ... ... ... Адамнъщ Бірінші себепке ұмтылуы ... ... адам мен ... екі үдай ... ... ... - адам - ... Себеп. Бірінші Себептен бастама ала отырып,
адам интеллекциясы кайта Бірінші Себепті тануға ұмтылады.
әл-Фараби Плотон іліміндегідей кұдай мен әлемді ... ... ... ... оның дін мен ғалам құрылымын ғылыми ... ... ... ... бөліп қарастырғанын да көруге болады,
соңғысында ол ақылдың біріншілігін басып айтады. Ойшыл осыған ... ... ... екі түрлі дәлелдеме және сендіру жолын ұсынады.
Дәлелдеме немесе ... ... ... ... ... пікір қалыптастыратын әдісі. "Философия" осы әдіске сүйене
отырып, өмірдегі бар ... ... ... ... ал сендіру,
нәрселерді ұксас ... ой ... ... иландыру-"діни ілімнін"
нәрселер мәнін түсіндірудегі қолданатын кұралы. Адамзаттың ғұмырлық мақсаты
- шынайы ақиқатқа жету ... ... күші ... іске ... ілім ... мәнін Алладан түскен аянмен сендіреді. Ақыл мен
аянның айырмашылығына келсек, "барлық міндеттіліктер сырды ашып берумен, ал
барлык ... ... ... Ақыл қайырымдылық және зұлымдық туралы
сөкпейді, талап та ... ... те ... ал ... ашып ... ол ... ашпайды, ол міндет етіп жүктейді".[62].,54б.
Дегенмен, әл-Фарабидің философия мен діни ... ... ... екі ... ... ... ... байқалады деген пікірден
алшақпыз.
Стагирит ілімін өмірге қайта әкелген шығыс перипатетизмі, ... ... өз ... ... ... аристотелизм
элементтерімен қоса, Құранға негізделген ислами ақиқатты ... ... ... ... ... ... ... Алланың елшісі
Мұхаммед хадистерінің белгілі бір дүниетанымдық ілім ... ... ... шамалас келді. Жетілген ғалам болмысы ... ада ... ... ... ... ... ... әлем
және Алла жаратқанның ішіндегі ең жетілгені болып табылатын адамзаттың
жоғарыдан ... ... ... ... ... ретінде сипатталды.
Заманына сай рухани сұраныстары ... әлем ... ... көзқарасын қалыптастырды. "Әл-Фараби бүкіл әлем құрылымын тануға
үнемі талпынады. Бастамасы толығымен мақұлдарлықтай, бұл - Алла. ... ... ... ... ... және онда әрекет етуші адам ... - ... ... ... - дей ... ... ... түйінін
анықтауға болады.
Болмысты бағыныстылық негізімен құрастыру әл-Фарабидің ... ... ... яки ... ... діни ... айшықталады. Осы орайда
дүниенің бағыныстылық тәртіппен бітімделуі ... ... ... және ... ... әсері деп кана қарастырмай, сондай-
ақ ... әлем ... ... ... ... ... ... болады.
әл-Фараби иерархиялық сатылану бойынша кұрылған жаратылыс болмысын
түсіндіруді ислам мәдениетінде қалыптасқан дәстүрлі тұжырыммен ... ... ... да, ... да ... ... дүние
бастамасы - Аллаға әкеліп тірейді. әл-Фарабидің өзі атап көрсеткендей, адам
"ақыл-парасаты арқылы әлемді тануға мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... ... ... онда аянның қажеттілігі тумас" еді.
Құдай идеясының Бірінші Себеп ретінде берілуін адамның тек ... ... ... дін ... ... ... ... еуропаорталықтық бағыттағы басылымдарда ортағасырлык мұсылман
философиясының, соның ішінде әл-Фарабидің әлем мәдениетіне ... ... ... жандандырудағы аудармашылык қызметімен шектейді, әйтсе де,
грек ойшылдарының ... ... ... ... ... ... дүниетаным ерекшеліктерін сыбайластыра, ... ... өзі ... араб ... ... ... дамуына
қосқан өзіндік үлесін көрсетеді. Бұл ортағасырлык ислам философиясында сол
дәуірдің рухани болмысын, ... ... ... ... ... ... ... дін мен ғылым арақатынасын түсінуге ... ... ... ... ... ... ... мәселесін ашуда ең
басты және ең маңыздысы - ... ... ... ... болып
табылды.
Көне Гректердің өркениетінің бөлшектерін бойына сіңірген әл-Фараби
Аристотель, Платон, Плотин ілімдерінің ... ... ... ... ... ... Аристотельге қарағанда дүниенің пайда болуы
сұрағына жауап тапқысы келді, әсіресе, адамның пайда болуы, оның ... орны ... ... ... ол ... ... алса, танымдық тұрғьдан қарағанда мәнді қорытындыға келді:
материя белсенді, материя өзі формалар тудырады, ал форма белсенді ... ... ... ... ... ал ... ... қозғалыстар тән.
әл-Фараби физикасы форма мен материя мәселесін Аристотельдін ұстанған
бағытымен ... ... ... халдегі, форманы
актуальді халдегі болмыс дей отырып, Құдай - ... ... ... деп ... ... нәрселердің бастамасы Бірінші
Тұлғаға ... хал, ... ... тән ... ол ... ... "Бірінші Тұлға абсолюттік және онда барлык жағынан да
ешбір кемістіктер болмайды. Онын ... ... ... және ... лайыкты болмыс болуы мүмкін емес, дәл сол сиякты Онан бұрын болып
өткен, болмыс жағынан мұнымен бір ... ... ... ... емес ... мұмкін емес" [63].,78б. ал, басқа нәрселерге "актуальдык" не
"потенциалдық" тән. ... ... ... ... бар" деп ... ... немесе "мүмкінділік" деп айтудың айырмасы жок, ... де ... ... ... ... ... бастамасы Алла -
жаратушы мен Алланың жараткан дүниесі-жаратылыс, қос ... ... ... ... негізделген философиясы ілімінде болмыс бірлігі
тұжырымдамасын анықтады. Бағыныстылық ... ... ... ... ... ... ... берілуі кажет.
Әлемнің бірдей ... ... ... ... тыс ... ... әлем бола отырып, көптеген нысандарға
бөлшектенеді. Болмыс бірлігі ... тек ... ... ... деп ... ... ... дүние біртектілігі
жаратушының өзі сөз болып, өзі ... ... бір ... ... ... ... ... әсер еткен "Алладан
басқа Құдай жоқты" аян еткен ислам басынан-ақ бірлік ... ... мен адам ... ... пен ... ... сенім мен
әрекет, ислам қоғамының бірлігін тұжырымдағанын" [63].,78б. есепке алсақ,
ойшылдың ... ... ... ... ... мәні ... ... бірлігінің тұжырымдамасы ғалымның о ... ... еш ... ... тұтастық қалыбымен құйылған деген негізі
болса керек, себебі Бірінші Тұлғаның "мәні ... ... оның ... не мына ... ... ешбір сөз білдіре алмайды. Егер, ол
осылай болса, онда аныктаушының ... ... ... өмір сүруінің себебі болатыны сияқты және материя
мен ... ... ... ... ... ... ... субстанцияланатын бөлшектер Бірінші [Тұлғаның] себептері болған
болар еді. Бірақ, ол жөнінде бұл мүмкін емес, өйткені Ол - ... ... Ол ... ... ... онда онын сан, ... ... және бөлінудің басқа да түрлері жағынан бөлінуіне ешбір мүмкіндік
жоқ. Ол бұл жөнінде біреу".
Жаратушының бірінші ... күш бола ... ... туындаған
болмыстын Оған тәуелділігін әл-Фараби төмендегідей пайымдайды: "Өмір ... ... ... ... ... нәрселердің [Бірінші Тұлғадан тыскары өмір
сүруі Соның өмір сүруінен туатын болғанымен, бірақ солай бола тұрса ... ... ... ... өмір сүруі ешбір жағдайда Оның өмір
суруінін ... ... Онын өмір ... ... бола ... ... пайда болатын көп нәрселер сияқты, олар Оны ... да ... ... ... және ... ... ... жоқ"
Бірінші Тұлға мен "Бірінші Тұлғадан тыскары" тіршілік арасын үйлесімді
байланыстырып тұратын ... - ... ... ... ... ... ... нәрселердің бағыныстылық тәртіппен орналасуы. Жаратушы мен
жаратылушы сабақтастығына ... ... ... ... ... ... ... материалды дүниенін Жаратушыға жаратылу
қатынасы бойынша тәуелділігін көрсетуге мүмкіндік береді.
Қозғалыстың материядан ажырамайтындығын мойындай ... оның ... ... ... назар аудара отырып, әл-Фараби әсерге
ұшыраулардың барлық түрлерінде ... ... ... ... пен ... әрбір түріне қозғалысқа келтіру мен өзгеріске
ұшыраудың белгілі түрі сәйкес келеді. Қарама-қарсылықтар ... ... ... өмір ... ... жою пайда болуға, кеау - өсуге қарама-
қарсы ж.т.б.
әл-Фарабидің қарама-қарсылықтарға деген көзқарасы, ода ... ... ... ... ... ... мен ... өзара қарым-
қатынасын онымен қарастыруда анық ... тұр. ... Ай ... ... ... ... ода өмір сүріп тұрғанның бәрін қос болмыс –
материя және ... ... ... ... ... мысалы, ағаш пен
орындық, ретінде ал форманы орындықтың пішіні, ал атап айтқанда: оның
шаршылығы, ... және т.б. ... ... анықтай келе, ол
ендеше, материяны әлдебір сурстрат, ал ... ... ... деп
түсінеді. Өзінің бірлігінде материя мен форма зат болмысын құрастырады. Әл-
Фараба форма материясыз, не ... не ... ие бола ... ... ... ... ... аударады. Материя тек форма үшін өмір сүреді, және
өз кезегінде, ... ... ... ... онда ... материя да болмас
еді». [66].,175б. Бұл екі қарама-қарсылықтар, ... ... өмір ... ... ол ... өмір ... себептелмеген, ал
форма арқылы денелік субстанция ... ... ... ... ... ... бұл ағаш болғандықтан, отыратын орын болып табылады, ол
қашан ағаш ... ... ... ... ... актуалды отыратын орын
бола бастайды». [67].,67б. Әл-Фараби бойынша, қалай форма, солай материя
да жетілгендік пен ... ... ие, ... ... ... ... ... яғни актуалды бола бастайды, ал материяның
арқасында оның ... аз ... яғни ... ... ... ... ... туындайды: материя форманы
оның өзі қайсыбір субетратта болуды қажет ... ол ... сол ... одан ... ... Материя ие қарама-
қарсылықтарға, ие алдағы тұрған бейболмыстылыққа ие ... тек, ... ... ... ... түрлі формаларды қабылдайды, бір формадан
басқасына ауысады. Форма оның арасында субстратқа қажеттілік ... ... ол ... ... ие. Ал бұл, ... ... ... тұрақты өмір сүретін бола ... ... ... анықталған дененің пайда болуының дейді ғалым, екі ... ... ... ... және де, ... бірінің жоғалуынан жаңа
нәрсе пайда болады. Ал егер екі қарама-қарсы болмыс бар болса, онда ... бір ... ... өмір ... кейін бірі жойылады, және қарама-
қарсы болмысымен жаңа зат пайда болады және ары қарай, яғни мәңгі.
Қозғалыс, ... ... бір ... екінші формаға ауысу
ретінде, екі қарама-қарсыформалардың ... ... ... ... деп ... Жаңа ... қабылдау әлдебір нәрсенің
нақтылы өмір сүретін ... ... ... ... Материя – бұл тек
потенциялды мүмкіндік, ал, олар, жаңа болмыстың жаңа ... ... ... ... ... берлгендерімен мүмкіндік сатысында өмір
сүреді. «Қалай бірден-бір материя екі ... үшін ... ... ... ... - ... осы екі ... қайсысы осы материя арқылы өмір сүреді...; осыдан қажеттілігі ... ... әлде бір, ... ... қабылдайтыны шығады және
ары қарай... ендеше, олардың әрқайсысы, ол бірінен басқасына ... ... ... ие». ... өмір сүре ... ... және олар ... пайда болатындар
үшін, барлық өмір сүретіндер үшін де, негіз бола ... ... ... ... бірінші себебін» көрсетеді. ... не ... не ... ... ала ... ал ... ... қарама-
қарсылық та, бейболмыс та бар. Ал сол, неде бейболмыс пен ... ол ... өмір сүре ... ... ... ол да, сол да
өзінің өмір сүруі үшін субстратқа ие ... тиіс ... ... ... атап ... ... қатыстыға келсек, онда
олар формалардың иегерлері болуға арналған. Материя сонымен бірге қарама-
қарсы ... да ... ... ... ол ... осы форманы болсын,
солай бұл форманың қарама-қарсысын, яғни бейболмысты ... ... ... формаға ауысады».[70].,56б.
әл-Фараби іліміне сай, материя қайталанбайтын бірліктің, негіздің,
мәннің иегері ... ал ... бір ... ... көптүрлілігінің,
көптіктің иегері болып табылады. материя бейболмыс бола ... яғни ... ... ... белгілі бір формасы бар нәрсе, әлдебір уақыттан кейін
жоғалып және оның ... жаңа ... ... бола ... ... бұрынғы форма
бейболмысқа айналады және материя жаңа форманы қабылдайды.
Бұл мәселеде, философияның ... да ... ... әл-Фарабиге
дәймсіздік пен метафизика және диалектиканың арасында ... тән. ... ... оның ... зат, ... ... алғышарттарда
(қашан) олар бұрмалағанда болмысында қайшылықтардың, қарама-қарсылықтардың
барлығы туралы пайымдарында көрініс тапса, онда ...... ... ... Баршылық» туралы қағидасында және «Ода» қарама-
қарсылықтарды терістеуінде тұр. ... ... ... ... ... ие ... - дейді әл-Фараби, - онда ол оған ... ... ... еді. ... қарама-қарсылықтардың әрбірі
басқасы тарапынан бұзылуға ұшырар еді және өзінің субстанциясындағы бірінші
оның қарама-қарсысымен терістеле алар еді». ... Бұл ... ... ... бірлігіне және мәңгілігіне қайшы.
Әлемнің философиялық тұжырымдамасы әл-Фарабидің жүйеленген ... ... ... - ... ... ... жоғарыда айтып кеттік. Метафизиканың "материалды емес, дене
болып табылмайтын, денеде ешуақытта кездеспейтін" нәрселерді қарастыратын
бөлімі әл-Фараби ... ... ... шешім табуын көрсетеді.
Құдайдың жалғыздығын дәріптеген ислам ... ... ... ... ... "бар ... алты күнде жараткан" Алла түсінігімен
астасып келуі исламдық таухид, жалғыз ... ... ... ... жол ... ... жер беті не ай ... басталады.
әл-Фараби тұжырымдамасы бойынша, бағыныстылық ұстаным "ай ... ... ... ... ... Он бірінші болмыска төменгі бағытта, ал
"ай асты" жер бетінде элементтерден адамнын акыл-парасатына қарай төменнен
жоғары бағытта жүреді, осы ... адам екі ... ... жері ретінде
кабылданады. Аталған онтологиялык, гносеологиялык мәселелер маңыздылығы,
олардьщ әл-Фараби аркау еткен әдіснамалақ негіздерін ... оның ... ... ... - накты, дедуктивті - индуктивті әдістердің көп қолданыс
табуын сипаттап, ғылымның музыка теориясын жасаудағы ... ... ... да ... ... мүмкіндік береді.
1.3. Әл-Фарабидің тәңірі туралы көзқарасы
Әлем жұртшылығына белгілі Абу ... ... ... әлемге өзінің
шығармалары арқылы кеңінен танымал болғаны мәлім. Менің ойымша ... ... ... арта ... ... ұлы ... ... адамгершілік және имандылық тәрбие мұрасын танып білу, оны болашақ
ұрпаққа үйрету маңызды бір іс болып табылады. Сонымен ... ... ... ... ... және тағы ... өзгерістер халыққа білім
мен тәрбие беру жұмысын өзгертіп отыр. Мәдени-этикалық ... ... ... қалыптасқан рухани құндылықтарға әділеттілікті ... ... ... ... тәрбиелеу болып табылады. Бұндай
мақсаттар кейінгі ... ... беру ... ... ... етеді. Егеменді ел болуымыздан алдын педагогикалық тәрбие ... ... ... ... болғаны анық. Ол кезде халыққа тек
атеистік тәрбие ғана ... ... жыл ... ... берілген мұндай
тәрбие кері әсерлерін тигізді. Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана ... ... ... үйретіле бастады. Тәуелсіздікті нығайтуда жас
ұрпақты осы айтылған ... және ... ... оның ... ... ... ... жоғалтқан имандылықты қайта ... бір іс. ... ... ... ететін маңызды істер бұрын
қалыптасқан даналық бай рухани тәжрибеге ... ... ... ... ... дана ... ... рухани имандылық тәрбие мұрасы ерекше ... ... ... ... қағидасын қабылдап орындаған және
барлық өмірін соған сарып етіп зор мұра ... ... ... ... ... ... ... ілімінде, соның ішінде әл-Фарабиде, әлемді
жаратқан иесін (раббысын) танудан ... Ол ... ... ... ... ... Оның өзі алдымен өзіңді-өзің тану, айналаңдағы табиғат
дүниесін танудан бастау алады. ».[72].,5б.
Орта ғасырдың діни идеологиясы әл-Фарабидің ... ... ... ... ... ... ... бірақ кейбір сұрақтарға
берген жауаптарында материалистік тенденцияларды байқауға болады. Фарабидің
жүйесінде сенім мен ... ... ... ... ... ақыл да бар. ... ... туралы көзқарастарына келсек, ол
Тәңірді әлемнің жаратушысы дейді. Ол, ... өмір ... ... ... ... бар дейді.
Тәңір-материалды да субьектті де емес, ол жалғыз және ... пәк. ... өмір сүру үшін ... себепке мұхтаж емес, оның
формасы жоқ; оның болмысында ешбір мақсат жоқ; егер солай болса, онда ... оның өмір ... ... ... ... дінінде Тәңірді қалай көрсетсе Фараби де солай көрсетеді.
Бірақ сонымен қатар ... өз ... ... ... және ... барлық болмыс Тәңірдің эманациясы деген пікірлерін
айтады. Жалпы Тәңір Фарабидің ойынша ... ... ... ... ... ... және оның білімі біртұтас субстанция.[73].,15б.
Дін дегеніміз Адам Атадан бері қарай бар нәрсе. Адамзат ... ... ... бола да ... Атақты философ Хенри Бергсон „өткен
тарихта және заманымызда ғылымды, пәнді және ... ... ... ... болады. Бірақ, дінсіз ешбір қоғам болмайды” деген.
Тағы бір батыстың философы Уильÿм Äæеймс „Біздің ойымызша адам ... ... ... ... ... ... деп, ... маңыздылығын
көрсеткен. Француз ойшылы Эрнест Ренан „сүйген нәрселеріміздің, дүниедегі
өміріміздің және жоқ ... ... ... ... ... емес”
дейді.
Дін секілді адамның адалдығының басты көрсеткіші болып табылатын
қасиетті ұғымды жете зерттегеніміз ... ... ... ... ... сезімдердің адамдары біріктіруде қандастық, жерлестік, руластық,
өкілдер „дін” сөзін естігенде басқаша мағыналарды түсінеміз дейді.
әл-Фараби ... ... ... ... бірін-бірі жоққа шығаратын
құбылыстарды ббіріктіруге бейім ... Ол ... мен ... ... ортактастык бар деп жорамалдап, метафизика ... ... ... ... философия мен діннін арасындагы өзара ұйлесімділік мэселесінде де
аталған эдісті колданады.
әл-Фарабидің пікірі ... ... ... ... ... ... ... Ал дін пайғамбарлар ... ... ... ... ... да бір шындық екінші шындыққа қарама-қайшы бола алмайды
деп саиайды. Ойшылдың бұл ... ... ... ... мумкін
болудан қалып, шындыққа көшкен нәрсе пікірімен сабақтас.
Ғалым Алланы ... ... ... тырыскан. ол-Фараби
ислам діні бойынша Алла әлемді алты ... ... ... ... ... «Ол ... қайсыларың жақсы амал істейді деп, сынау үшін
көктер мен ... алты ... ... (һуд, 7) ... ... ... бар болуы тек Жаратушыға ғана мәлім ... ... ... ... Ол ... және ... да кажет
етпейді, оның қарама-қайшылығы жок, ол еш нәрсеге ұқсамайды әрі оган еш
нәрсе ұқсамайды, ал ... ... ... ... ... ... Тағала кемшіліксіз, ол еш нәрсеге зәру емес. ... ... ... ... ... ... ... жаратады дейді.
Оның тұжырымына сүйенсек, жаратылған әлем өзгермейтін әрі көбеймейтін
Аллаһ Тағаламен қалай ... ... Егер ... ... бір,
өзгермейтін, көбеймейтін құбылыс болған болса мына әлемді кім және ... еш ... ... ... тсң ... кемшілікті
жаратуы мүмкін емес деп санады. Ойшыл Аристотельдін ізімен Құдай дүниені
бар етуші, қозғалысқа келтіруші, тек бірінішіі себеп, ... ... ... ... ... өз ... ... тәуелсіз өз заңдылығымен даму
жолына түскен деген пікірді қуаттайды.
әл-Фараби бұнда философия мен ... әлем ... ... ... Ол Алғашқы Болмысты ... сана ... ... сананың бар екендігіне дәлелдер келтіре отырып, оны
таныммен байланыстырады. әл-Фараби әрекетшіл сана танымның кайнар көзі, ал
адам баласы осы ... ... ... өз ... ... мен жолын
түсіндіре алады деп санайды.
әл-Фарабидін жүйесінде сенім мен догмалардан басқа ... жол ... акыл да бар. ... ... бойынша Алла
өз дидарының жанарынан жарықты, яки ... ... Ол ... ... ... ... ол біртекті және қозғалыссыз жаратылды. Оған ақыл, ойлау
қабілет ... соң ... ... бола бастайды. Ақыл – жарықтан, нұрдан
бастау алатын шабыт. ... биік ... - ... ... Адам ... болмыс байланыстарының және жанның ішкі әрекетіне баға ... ... ... ... ... - Бірінші Тұлга. Ақыл Бірінші ... ... ... ... ... адам қолына көшеді дейді.
Ал ислам діні бойынша Аллаһ Тағала әлемді жоқтан жараткан. Бұл «Шын
мәнінде Ол ... ... бір ... ... ... Оның ... оған «бол»
деу, ол бола қалады» (Ясин, 81) аятындағы «кун фа ... ... Енді ... ... мазмұны, ғылыми арқауы әл-Фарабидің
концепсиясы ... ... ... басталатын кезі бір Алла белгісіз құпия
қазынадан шығып мәлім болуды қалап, сонан соң өз ... ... ... яки нұрды жасау кезі болып саналады. Ол ... ... ... ... ол біртекті және қозғалыссыз жаратылады. Оған ақыл,
ойлау әрекеті берілген уақыттан соң ... ... бола ... «Ақылға
келсек дейді ғұлама, - ол жарықтан, нұрдан бастау алатын шабыт».[74].,67б.
Әлемдік нұрдан және ... ... одан ... ... ... барып бүкіл материалдық және рухани тіршілік әлемі туындайды,
өрбиді, сан ... ... ... ... ... дейді: «Ең әуелі Алла Тағала
өз ... ... ... тіке ... ... жарықты жаратады. Ол
суық та, жылы да ... ... да, ... та ... ... те, әйел ... еді, Алла ... осы жарықты бүкіл әлемнің негізі етіп алды. Барлық
жасалатынын болатын ... тұп ... ... ... аяғына
дейін осы жарықта жатыр. Бүкіл органикалық тірі дүниенің рухани ... осы ... ... ... ... ... ... «Бұл хадистерде бүкіл әлемнің
жаратылыс тарихы ең алғаш пайда болу ... ... ... ... ... ... Ал бұл тарихтың негізгі кезеңдері менің
кітабымда ... ... осы ... ... ... ... пайдаландым. Сонымен қатар маған олардан ... ... ... алып, жөндеуге тәртіпке келтіруге тура келді.
Өйткені жаратылыстану ғылымдарды табиғаттанушылар дәл, нақты ... ... ғана ... ... ... ұлы ... құранда, хадистерде кездесетін ... ... ... ... ... ... ұштастырушы екенін анық көреміз.
Бірінші жарық–Нұр алғашқыда ... ... ... ... да, осы ... бір дүркін (цикл) уақыт (12 мың ... ... ... ... ... ... пайда болу үшін
Алланың әмірі мен Нұр екіге жарылып, бір бөлігі жоғары көтеріліп, екінші
бөлігі ... ... ... ... бос ... орнамайды, олардың
бастапқы бөліну орнында орта бөлік пайда ... Осы орта ... әлгі ... ... ... ... ... атқарады. Мұндай бөліну
кең көлемде әрбір 12 мың жыл дүркіннен кейін болып тұрады, тар ... ... орын ... ... ... соң ... әлем ... жаңа
сапалар, өздерінің айрықша қасиеттері бар мән-мәністері бар бастапқы,
негізгі ... ... ... болады.
Бөлінумен қарбалас араласу жүреді, осының нәтижесінде сан ... ... ... бөліктердің қоспасы шығады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... былай дейді: «Алла
тағаланың «Жаратыл!» деген сөзі - әмір еді. Осы әмірден соң екі ... ... пен ... ... ... құрғақтық қасиет, суықтықтан –
дымқылдық шығады. ... ... ... ... төрт ... пайда болып, қалыптасады. Бұл заттардың табиғи тарихындағы
бірінші араласуы болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қамтылған еді.
Бұл қоспада Алла Тағала бүкіл дүниенің (заттардың) қоршаған ортасын,
батыс-шығысын, оң-сол бағыт ... ... ала ... ... ... тірі жәндіктердің жандары, нәпсілердің өмірлік ... ... ... ... ... Ал нәпсінің ұмтылсынан әрбір жан дараланып
ер, әйел жыныстық белгіге ие ... ... бір ... ... болашақ көбеюдің өсіп-өнудің негізі қаланады».
Фарабидің пікірінше, әлемнің жоғары, төмен, оңды-солды бөліктері өзара
белгілі бір зат, нәрсе арқылы ... күш ... ... ... пайда болатын орта бөлік осындай күш болып табылады. ... мен ... ... бөліну құбылысын сипаттайтын жерде Фараби Құранға
тәфсір жазған бірінші оқымысты Ибн ... ... ... ... деген
термин арабша «сад», яғни объектілердің, хауыздар арасына қосатын мойнақ,
таулар ... ... тағы ... ... ... ие болады. Басқаша
айтқанда, аспан мен жер ту басында ажырасқанға дейін, қалай болса солай ... ... ... ... ... бір күш (сад) ... ... болып шығады.
Бұл туралы Фараби былай дейді: «Алла тағала айтты ғой: ... мен жер ... ратк ... ... ал біз оны ... ме? Ибн ... (Алла оған рахым етсін) «ратк» арабша «сад» деді.
Ендеше ол жоғарыда айтылған қоспа он екі мың жыл ... Алла ... ... орын ... мекені болды».[75].,68б.
Сөйтіп Фарабидің пікірінше әлем біртұтас және сан алуан түрде, әрбір
жеке объектілер, нәрселер өзара ... ... ... ... бос орын жоқ, онда осы күштердің әсерінен ... аса ... ... ... ... ... нұр болады. Арабтың нұр деген
сөзі физикалық жарық ұғымына ... ... ... Нұр ... ... және қайырым-ізгілік негіздерін де қамтиды. Егер әңгіме кәдімгі
жәй ғана физикалық құбылыстар туралы болса, онда ол жарық деп; егер ... ... ... онда Нұр деп ... Нұрдың биік шоқтығы адамның
ақылы болып табылады.
Фарабидің діни еңбектерінде Нұр бұкіл әлемде өте кең ... ... ... Әлем ... жылу ... да, ... шығару, от, энергия
тағы басқаларды қамтитын кең мағынада жарыққа лық толы оның әр жерлерінде
осы ... ... ... ... ... денелері және
басқалары орналасады. Сөйтіп, адам ақылы Нұрға бөленген және адам ... ... ... ... әлемді танып, білуде. Осы ... ... ірге ... ... ... былай дейді: «Бүкіл
жоғарғы бөлік екі жарыққа бөлінді де қозғалыс қасиетіне ие ... ... ... ... ... осы ... бүкіл әлемнің қозғалыс негізі
жасады. Жарықта жылу табиғаты бар. Бұл жылу ... ... ... ірге ... ... ... соң Алла Тағала жарықтың жоғарғы
бөлігінен ғарышты, яғни ... ... және ... ... ... басқа да жарық құбылыстарын бар етті».[76].,69б.
Космостың, яғни ғарыштың жерге жақын атырабын біздің заманымыздың
ғылыми терминдерімен айтсақ, Күн ... ... ... ... ... болғаны туралы Фараби былай деп жазады: ... ... ... ... ... және салқын болады. Бұл ... ... ... ... ... ... орналасты. Алла тағаланың
құдіретті күшімен ... ... ... ... суық ... Осы субстанциялардан салқын, суық денелер, затар пайда болады. Бұл
заттардың түп ... ... да көп ... ... ... тас пен топырақ
болып табылады.
Мұнан соң Алла Тағала жарықтың төменгі бөлігінен төменгі сфераны және
оларды қорғаушы періштелерді, пейішті және лаух ... ... ... ... ... ... Осы ... әртүрлі екі
пайымдау кездеседі. Жоғарыда біз айтқандай Алланың ең бірінші жаратқаны –
Нұр. Ал ... ... ... ... ... сонан соң барып Нұр ... ... тұп ... ... ... заттық (материал)
бастама – Нұрды алуы үлкен ғылыми көрегендік екені күмән ... ... ... ... ... яғни, Алланың жаратқан барлық
жүйесі материалдық (заттық), рухани (психикалық) және ... ... үш ... ... ... Бұл жүйе ... адамзат (насут), періштелер (малакут) және құдайлық
құдірет (жабарут) әлемі ретінде ... ... ... үш түрлі
құрылысы болып табылатын материалды, рухани және мағынауи әлемдеріне орай
адам микрокосмосында да дене, нәпсі мен рух ... үш ... бар. ... ... рет-ретімен тән, жан және ақыл деп атайды.
Танымдық тұрғыдан ақыл ... - ... ең ... тану және ... ... ... сипаты (эпитеті). Бұл жауһардың қайнар көзі
құдайлық сана болатын.[78].,39б.
Фараби ... ... ... себептілік принципі бойынша таныткан.
Әрбір табиғаттағы кұбылыстың бір себебі болары ... Өзін ... бар ... ... болмыс жаратылысын өзінен емес, басқа сыртқы күштен
алатындықтан, ... ... бір ... тәуелді, бұндай болмыстың
бар болуы да, болмауы да міндет емес.
Оның эманация ... ... ... ... ... ... ... ұлы жаратушы, әрі хикмет иесі Аллаһ тарапыпап әлемнің жаратылуы
түсінікті ақыл турасынан түсінікті болу үшін ... ... ... ... ... арқылы әл-Фараби философтар меп дін ... ... ... ... ... грек ... мен оның ... жаратылыс жоқтан пайда
болмайды: жоқтан еш нәрсе-пайда болмайды деп санады. Ал ... ... ... ... ... деп ... Бұл мәселені шешуде әл-Фараби
әлем эмамация жолымен ... ... және соңы жоқ ... ... ... ... алға ... Аристотельдің Тәңір туралы пікірін айтайық. Аристотельдің
ойынша Тәңір алғашқы әрекет еттіруші(мухарракатул – ауал). Ол ... ... ... ... ... Оның ... жасауына ешнәрсе себеп
болмайды. Сонымен ... ... ... ... ... ол ... қайнар көзі, қозғалыссыз, тарихы жоқ және мәңгі. Аристотельдің
ойынша Тәңір адамның әрекеттеріне ... Егер адам ... ... ол ... ... ... ... христиандардың інжіліндегі тәңір түсінігін де қарастырсақ
артықшылық болмас. Інжіл бойынша:
• Тәңір ... ... ... үшке ... олар тәңір-әке, тәңір-
ұл, тәңір-киелі рух;
• Тәңір материалдық емес, дене бітімі ... ... ... ... тірі;
• Тәңір обьект, табиғат емес;
• Тәңір ешнәрсеге мұхтаж емес;
• Тәңір ... ... Ол ... ... өзгеріссіз;
• Тәңір бәрін білуші;
• Оның қолынан барлық нәрсе келеді;
• Тәңір барлық нәрседен пәк;
• Тәңір ахиқат(ешнәрседен жаңылмайды);
... ... Ол ... ... ... ... туады, тәңірдің болмысын дәлелдеуге болады
ма? Негізінде тәңірдің болмысын дәлелдеуге ... ... ... дәлелді
қажет етпей сену керек болған нәрсе. Текқана тәңірдің бар болуында кейбір
аргументтер келтіруге болады. Олар:
... ... өмір ... нәрселердің бір себебі бар,
шексіз себептілік жүйесі ақылға симайды; сол ... ... болу ... ол ... ... болып табылады.
• Рухани аргумент; тірі және өлі әлемдер ... Ол ... ... Ал тәңір болса сол ақыл.
• Онтологиялық аргумент; барлық ... ... ... бар. ... ... бір ... болу ... Сол нәрсе тәңір болып
табылады.
• Ахлақ(мінез – құлық) аргументі; әрбір адам ... ... ... ... ... Сол ... тәңір болып
табылады.
• Келісім аргументі; Тәңірге сенім адам ... ... ... ... оған сену ... ... тәңірге қатысты сонотеистік және
теоцентристік көзқарас бар. ... ... ... және кәміл дейді.
Негізінде философия монотеистік көзқарасты ... ... ... ... ... мен ... ... деп космос, жұлдыздарды және тағы
басқаларды атаған. Інжілде тәңірлік деп тек ... ғана ... ... ... барлық болмыстың қайнар көзі Тәңір болып
табылады.[79].,34-40б.
Фараби және Ибн Синаның ... ... ... метофизикасында
алғашқы себеп түсінігінде бір себеп емес, ... ... ... ... жасаушы түсінігіндегі бір себеп болып табылады. Плотинустағы сияқты
Бір де емес. ... ... ... ... ... жаратылыс
мағынасында емес, философиялық ... ... ... ... ... (бастамасыз) бір жаратылыс. Заман әрекеттің санағы болғанына қарай
Тәңір бірінші рет әрекет жасамайтын ақылдарды ... ... ... ... оның ... ... ... болған жаратылыстармен байланысты болып,
заман ішінде жаратылғандар және ... ... ... ... бар ... үшін бір ... іске асуы ... Фараби және Ибн Сина жоқтан жарату мен езелилікті біріктерген
және сонымен қатар жоқтан бар ... де ... іші ... ... оны бүтіндей түсініксіздіктен күтқарған. Енді қорыта ... мен Ибн ... ... ... ... ... ... болмыс екіге бөлінеді. Олардың біріншісі бар болуы міндетті болмаған
болмыс. Бұған (мумкинул-вужуд) мүмкін болмыс делінеді. Оның бар ... ... ... ... болмайды. Егер бар болуы ол үшін ... ... ... ... ... ... Ибн Синада да Фараби
сияқты ... ... және ... деп ... бөледі. Бірақ Ибн Синаның
екі түрлі болмысқа қатысты ... ... ... ... болып
табылады. Фараби екі түрлі болмыстан былай сөз етеді: егер болмыс мүмкін
болса, оны жоқ ... ... ... және сол ... ... ... бір себепке мүқтаждық керектіреді. Бар болуы ... ... ... ... ... Фараби болмыстың сыныпталуын алдымен
белгілі бір міндеттімен ол да болса өзінен бұрын мүмкін ... ... ... ... ... мүмкіннен сөз еткенде мүмкінсіздің бар ... ... ... ... байланыстыруына негіздеген. Олай ... ... ... пен ... ... ... ... болуында
ортаға шығады. Бірақ Ибн Сина болмыстың екі түріне жаңа ашықтаулар қосқан
және ... ... ең ... ... ... ... ... де қабылдануында мүмкінсіздің жоқтығы үкімін шығарған.
Ибн Синаның тағы мынадай ... бар: ... ... ... ... ... мүмкінсіздігі ортаға шығады. Мүмкін болмыс болса, ... бар ... да ... мүмкінсіздік тумаған бір болмыс болады.
Міндетті болмыс керекті болмыс болып ... ... ... ... ... мен жоқ болуы керектірмеген болмыс болып табылады.
Аристотельге келсек, ол метафизика еңбегінде ... ... Оның ... болмыс екіге бөлінеді. Олар міндетті ... ... ... ... біріншісінің болмысына екіншісін дәлел ... ... ... ... болмыс бар болуы мен жоқ ... ... ... ... ... Ал міндетті болмыс болса, бар болуы
міндетті болған ... ... ... Яғни ... ... жоқ ... ... бір жағдайға келтіреді. Аристотель Тәңір көзқарасында бір
алғашқы әрекет еттіруші болмыстан сөз етеді. Яғни, Тәңір барлық ... ... ... ғана ... ... ойынша Тәңір:
1. Тәңір әрекет жасамайды, яғни әрекетсіз болып табылады.
2. Тәңір ешнәрсеге мұқтаж емес.
3. Тәңір жалғыз, оның екеу ... одан да көп ... ... ... ... екеу ... ... арасында келіспеушіліктер туатын еді. ... ... ... ... айтпақшы болғаным, әл-Фарабидің алғашқы себеп, яғни Тәңір
туралы көзқарастарын ғылми ... ... оның ... ... маңызды бір іс болар деп ойлаймын. Себебі ата-бабаларымыздың
рухани жан дүниесінің, тәлім-тәрбиесінің, сенген Құдайының ... ... ... ... ... деп ... айтқанда әл-Фараби тәңірді ислам діні мен философияны салыстыра
отырып қарастырған. Яғни оның тәңір туралы ... ... ... ... сай ... пен себептінің байланысы. Жоғарыда айтылғандай төрт себеп ішінде
себеп пен ... ... ... екі ... ақылға келетіні күдіксіз.
Материал көрініс құралы, ал тәріз мақсаттың құралы болып табылады. Күн ... ... ... күн бар ... апта күні де бар ... ... себеп пен себепші арасында осы ... ... ... ... ... бұрын;
2) Себепті себеппен біріккен. Яғни, онымен байланысты болып табылады;
3) Себепші себепке еліктейді, бірінен соң бірі ... ... ... ... ... шығаруға міндетті;
5) Себептен себептіге бір күш-қуаттың өтуі керек.[80].,138б.
әл-Фарабидің еңбектерінде себеп туралы мәлімет айтарлықтай көп емес,
ал Ибн ... ... ... ол ... әрі ... әрі діни ... ... Жаратылыс пікірі Алла мен Әлем арасындағы ... үшін ... және ... қатынасы да бір тақырыпта; Алла жаратушы
болса, әлем ... ... ... ал ... ... ... ісі ... ашықталады. Алла себеп болса, әлем себепті ... ... ... қатынас себептілік болып табылады. Әрбір жағдайдың бір
себебі болғанындай себептердің бөлімдері көп. Бұлар тікелей, ... ... ... және ... дара және ... ... ... және тағы басқа сол сияқты түрлі табиғаттағы себептерді көне
ойшылдар төрт ... ... ... бірге Ибн Сина да әлемдегі
жағдайлардың міндетті түрде бір мақсатқа қарай жаратылғанын қабылдағаннан
кейін бұл төрт ... ... ... ... ... ... ... және жасалу жағдайында болған әрбір
нәрсенің бір материясы бар. Бір нәрсенің сол зат болуының өзі бір ... ... ... мына екі ... айырмашылықтар көрсетті: 1.
Материя, материялдық болған бір заттың материясын ортаға шығуға ... ... ... ... ... ... басқа бір заттың материялдық
себебі болады.
2) Көріністік себеп. Бұл материяда ортаға шыққан және оған көрініс
ерекшелігін береді де ... сол ... ... делінеді. Көрініс себебі
материялдық себептің түрленген түрі. Ол бір ... ... бар ... - өзі ... бір ... бөлігі болуымен ортаға шығады. Яғни,
көріністік себеп бір ... ... бар ... ... және оның
болмыс ретінде ортаға шығарылуына жәрдемші болған обьектің барлығының бір
бөлігі болып табылады.
3) Жасаушы (актив) ... ... ... басқаның әрекет жасауын
ортаға шығаратын әрекет ... ... ... Жасаушы себеп екіге бөлінеді:
• дайындаушы немесе жәрдемші болып бөлінеді. Бұл материяны ... ... ... ... алуына ыңғайлы және оңай жағдайда қояды.
• жалғастырушы ... ... ... ... арқылы көрініс пайда
етеді.
Негізгі өзінің мақсаты үшін әрекет жасайтын жәрдемші ... үшін ... ... ... ... ... Мақсат себеп. Мақсат жасаушының жасаушы болуының себебі, ... ... және ... материалдық және түрлік себепке әсер
жасай отырып, оларды да әрекетке мәжбүрлейді. ... ... ... ... ... үш түрі бар:
1.Мақсат жасаушы себептің ойында болады;
2.Пікір қалаған ... ... ... ... ... ... ... болатын мақсат себеп алдымен
ақылда бар болады; Сыртта яғни шындықта жоқ. Осылайша басқа себептер шынайы
болмыс ретінде одан бұрын бар ... Тек, жаңа іс ... үшін ... жоқ. Яғни, ақылда бар болған мақсат себеп оларды әрекет еттіріп,
себеп болуына себепші болады және олардың ... өзі де бар ... ... ... ... ... шынайы болмыс ретінде де барлық
нәрседен бұрын бар. Басқа себептерде де тек ... ... ... да ... ... оның ... ... бірдей болып табылады.
Бар болуында басқасына мұқтаж емес.[82].,139б.
әл-Фараби Тәңірдің әрі бірнеше есімі болған әрі абсолютті бір ... деп ... ... Тәңір бірнеше есімдері және сипаттары болуымен
қатар, бірлігін қалай қорғай алуда, бұл сұракқа әл-Фарабидің берген ... ... ... есімдері адамдарда бар болған ең үлкен есімдер.
Бірақ, бұл ең үлкен есімдер бізде болған пішінде емес. ... ... ... ... ... Олар әр ... ұлы түрлерді түсіндіреді.
Сонымен қатар, Тәңірдің бірнеше әдемілік түріне ие ... да ... ... көп ... ... ол ... бір тек жаухарға дәлелдік
етуде. Ол жаухар еш бөлінбейді және бөлінуді қабыл етпейді. Алайда ... ... ... ... ол ... өз затына ишарат етеді.
Мысалы: барлық бірлік әрекетті болу мысалдарында болғаны сияқты, не де ... ... ... және ... болғаны сияқты.[83].,75б.
Тәңірге жеват есімін беру, одан болмыс пайда болуында. Бүл ... ... ... бір бөлігі, не де осы есімнің көрсеткен ... ... ... ... болып, керісінше осы есіммен оның жаухарына дәлелдік
етуде.
Бұл жалғау оның жаухарымен ... ... ... ... ... байланысқан. Бірақ бұл жерде әл-Фарабидің Тәңірдің ... ... ... ... ... ... ... Себебі үйлесімді болған
нәрсе, ол негізге дәлелдік ету үшін ... ... ... ... ... ұзақ ... алғашқы және
тікелей тиісті болған нәрсе Фарабидің пікірінше ол ... ... ... танытқаны үшін әрі ақылдық әрі күмәнсіз қабыл етіледі. ... оның ... ақыл және ... ақыл ... ... өз ... бір
затты танытуына мүхтаждығы жоқ. Ол өз затын білдірумен ақыл және ... ... зат ... бір ... үшін де ол кәміл бір
ақыл. Алайда ол әрі ақыл әрі ... әрі ... ... бір зат, ... бір тек жауһар.
Тәңір жауһарымен өзінен басқа болған барлық ... ... ... ... Егер екі Тәңір болса еді, ол кезде араларында еш болмаса
бір ... ... еді. ... Тәңірдің болмысы мәртебе жағынан бір
Тәңір жауһар себебімен ... ... одан ... ... ... керек. Алайда,
үлылықта толық деу, бұл барлық одан басқасына тиісті болмаса ... ... ... ... ... олардың жауһары ол қарсылықты пайда қылуда ... ... да ... ол ... ... (бастамасы жоқ) болмайды.
Сол уақытта қарсының бар болуы, өз теңінің жоқ болуы мен бар ... ... бола ... Қарсылықтар өздерін бір тақырыпта есептегендігі
үшін, ол қарсылықтардан басқа қуатты бір нәрсенің бар болуы ... ... ... ... ... мәртебеде. Егер алғашқының теңі
болса, өзімен бір мәртебеде ... бір ... ... ... алғашқының болмысы мен бір мәртебеде болған басқа бір болмыс
жоқ. Ол ... ... ... та ... ... ... ... танымы
айтылмайды. Қандай нәрсе және сурет бір нәрсенің болмысының себебі болса,
бір нәрсенің ... ... де, ... айтылған нәрсенің себебі.
Алғашқы болмыстың танымы мүмкін болатын бөлу жасалмағаны сияқты,
сапасы жағынан да бір айыру ... ... оның ... жоқ, ... ... жасалынбайды. Алғашқының болмысы заты себебімен бар ... ... еш ... ... ... не ... заты да сол. Бар болуы
өзіне қатысты ... әр ... ... ... Егер бір нәрсе материяға
мүхтаж болмаса, ол нәрсе жауһар себебімен әрекетсіз ақыл болады.
әл-Фарабидің пікірінше ... ... және ... себебі болмаған,
ақыл, хикмет, ақиқат, өмір, ғашықтық сияқты ... оның бір ... ... ... ... және заты ... ... еш нәрсе болмаған асыл болмыс болып, толық мағынасымен болмыс болып,
өзін танытуда. Өйткені текқана ... ... әсер ... жоқтық оған
ешбір пішінде әсер ете алмайды.
Басқа ... тасу ... және бір ... ... одан ... білу үшін ... ... қасиетті өзіне білдіретін басқа бір затқа
мүхтаж емес. Оны тануда басқа ... ... ... ... ол әрі ... әрі ... әрі ... Осы себептен ол
өзі бір зат және жалғыз бір жауһар.
Алғашқы себеп, алғашқы ақыл және ... хақ ... ... дүрыс түсінілмеуі өз кемшілігінен емес. Тек ақыл қуаттарымыздың
әлсіздігі ... ... Асыл сөз ... ... және ... ... қиын. Демек бүл жағдай екі жағдайда толықтырылады. Біреуі
Мүмтени тыйым ... ... оның ... заты және ... толық бір суретте айтылмау және білінбеуі. Екіншісі: Мебзул ... бір ... ... ... ... мүмкін. Бірақ ақылдарымыздың
үзақ болуынан оны толық бір суретте және кәміл бір дәрежеде ойлай алмаймыз.
Яғни, біз материалдан ... ... ... ... ... бір пішінде
ойлай алмаймыз. Біз әрекетсіз болсақ оған өте ... ... ... ... ... үзақтасақ, сол ұзақтаған кезімізде оны ең ... ... біле ... ... ... ... ... қарастырайық.
Аристотельдің түсіндіруі бойынша өзінен бұрынғы ойшылдар төрт ... ... ... өзі де ... ... отырып, ғылым және
философияда белгілі принциптерді ортаға қояды. Бұл төрт себеп ... ... ... рөл ... ... ... көрініс,
әрекет және мақсат болып табылады. Себеп барлық халыққа түсінікті болған
алғашқы түсінік ... бір ... ... ... бар ... жәрдемші
болып табылады. Бұл мағынадағы себеп мақсат себебі болып ... ... бір істі ... өзі ғана ... ... шығарған және оны жасаған
нәрсеге делінеді.
Материалдық және көрініс себепке келсек, ... ... ... ... ... болады. Бірақ көрініс жазу жазуға сәйкес болатын түрі бар
және бұдан басқа да бұдан басқа да бір нәрсенің ... ... ... ... ... тек көмекші болғаны үшін себеп делінуі керек.
Материалдық себепке ешбір жағдайда ... ... ... ... болмайды.
Бұл да не өзі бір нәрсе жасайды не басқасын жасауға мәжбүрлейді. Мысалы,
орындықтың ... ... ... ... табылады. Материалдық және
көрініс себептерінің арасындағы айырмашылықтың бар екенін көру үшін ... ... ... ... ... ... және ... себепке тұрақты
себеп делінеді.[86].,45б.
Себеп пен себептінің байланысы.
Жоғарыда айтылғандай төрт себеп ішінде себеп пен себепті байланысы
дегенде екі ... ... ... ... ... ... ... ал
тәріз мақсаттың құралы болып табылады. Күн мен апталық күннің байланысында
күн бар ... апта күні де бар ... ... ... ... ... арасында осы құралдардың болғаны қабылданған. Олар:
1) Себеп себептіден бұрын;
2) Себепті себеппен біріккен. Яғни онымен байланысты ... ... ... ... еліктейді, бірінен соң бірі ортаға шығады;
4) Себеп себептіні ортаға шығаруға міндетті;
5) ... ... бір ... өтуі ... ... ... ... мәлімет айтарлықтай көп емес, ал
Ибн Синада болса керісінше, ол себепті әрі ... әрі діни ... ... ... пікірі Тәңір мен Әлем арасындағы қатынасты
ашықтау үшін себеп және себепті қатынасы да бір тақырыпта; Тәңір ... әлем ... ... ... ал ... ... ... ісі ретінде ашықталады. Тәңір себеп болса әлем себепті болады ... ... ... ... болып табылады. Әрбір жағдайдың бір
себебі болғанындай себептердің бөлімдері көп. Бұлар ... ... ... ... және ... дара және күрделі, әрекет халіндегі
себептер және тағы басқа сол ... ... ... ... ... төрт дәрежеге түсірген. Аристотельмен бірге Ибн Сина да әлемдегі
жағдайлардың міндетті түрде бір мақсатқа қарай ... ... бұл төрт ... ... ... болады дейді.[88].,356б.
1) Материалдық себеп; Жасалынған және жасалу жағдайында болған әрбір
нәрсенің бір материясы бар. Бір ... сол зат ... өзі бір ... ... ... мына екі ... ... көрсетті: 1.
Матрия, материялдық болған бір заттың ... ... ... ... ... ... ортаға шыққан болмыстар басқа бір заттың материялдық
себебі болады.
2) Көріністік себеп. Бұл материяда ортаға ... және оған ... ... де бұған сол түрдің кқрінісі делінеді. Көрініс ... ... ... ... Ол бір ... ... бар брлып,
өзін - өзі ұстауының бір құрамы, бөлігі болуымен ортаға ... ... ... бір ... ... бар ... негіздеген және оның
болмыс ретінде ... ... ... болғанобьектің барлығының бір
бөлігі болып табылады.
3) Жасаушы (актив) ... ... ... басқаның әрекет жасауын
ортаға шығаратын ... ... ... себеп. Жасаушы себеп екіге бөлінеді:
• дайындаушы немесе жәрдемші болып бөлінеді. Бұл материяны өзінен
кейін келген себептің істей алуына ыңғайлы және оңай ... ... ... ... әрекет, себеп арқылы көрініс пайда
етеді. Негізгі өзінің ... үшін ... ... ... үшін яғни негіздің мақсатына сәйкес әрекет жасатады.
4)Мақсат себеп. Мақсат жасаушының жасаушы болуының ... ... ... және ... ... және ... ... әсер
жасай отырып, оларды да әрекетке мәжбүрлейді. Ибн Синаның ойынша мақсаттың
үш түрі ... ... ... ойында болады;
2.Пікір қалаған немесе табиғи әрекеттерде болады;
3.Жасаушылар басқасында болады; Табиғатта болатын мақсат себеп алдымен
ақылда бар ... ... яғни ... жоқ. Осылайша басқа себептер шынайы
болмыс ретінде одан бұрын бар ... Тек жаңа іс ... үшін ... жоқ. Яғни ақылда бар болған мақсат себеп оларды ... ... ... ... ... және ... ... өзі де бар ... ... ... ... шынайы болмыс ретінде де барлық нәрседен
бұрын бар. Басқа себептерде де тек әрекет жасатпайды, ... ... ... ... оның ... ... бірдей болып табылады. Бар болуында
басқасына мұқтаж емес.[89].,139б.
әл-Фараби жаратылыс ... аз да ... ... ... ... ... ... оның мағынасын ашықтайды, Фарабидің
ойынша (Ибда) жоқтан бір ... бар ету. ... бар ету ... екі ... ... күш, ... екіншісі еркіндік. Күдіксіз жоқтан бір
обьект жарату, ешбір обьект жоқ болғанда жаңа бір обьект жарату ... ... ие ... ... ... былай дейді: «Тәңір күдірет иесі болса да, күдіреті
міндетті емес, оның қүдіреті ... оны ... ... ... ... ... ... дейді. Демек, Тәңір мүмкінсізді бар ете
алмайды, бар қылғаны ... ... ... ... пен ... ... байланыс қарсылықты болады. Әрбір мүмкінге ... ... ... ... ... оны ... Жаратылыс
кейіннен болған бір іс, жаратылған кейіннен ортаға шыққан бір обьект. Бұлай
болмаса, жаратылыс делінбейді.
әл-Фараби әлемнің бар ... ... ... ... ол ... Философтардың пікірлерінің әртүрлі ... ... ... ... және бұны екі ... ... анықтама береді. Пайданың
үлкендігі обьекттердің ... ... ... немесе
дәлелдерін табуда кездескен қиындықтардан туады. Бұл обьекттерден ... ... ... жоқ) ... ... ... ... әлемнің негізінің болмысынан бөлек болуына қарай,
әлем ... ... Бұл ... ... ... көне мағынасында алып,
жаратылмаған, яғни себебі болмаған болмыс; ... ... ... ... ... ... Әлем бұл ... әрине езели емес, оның себебі
бар. Фараби ... бұл ... ... ... ... ... деп
түсіндіреді. Демек, Фарабидің ойынша "Тәңірге сену және әлемнің езелилігіне
сенуді қайшылық деп, түсінеді."[91].,104б.
Енді жаратылысты жоқтан бар ету ... ... ... ... не ... ... керек.
Жоқтыққа түрлі мағылар берілген. Біз бұларды екі топқа ... ... бар ... ... ... екіншісі; мантық
(логика) жағынан жоқтық. Баршылық жағынан жоқтықты ... ... ... ... ... ... міндетті жоқтық. Мантық жағынан жоқтыққа
келсек, бүл негізінде ақылдың бір жүйе болуы жағынан негізделеді. Ол ... ... ... ... ... ... және бір ... із қалдыруынан, міндетті жоқтық
мағынасында адам сөзін қолданбайды. Жоқ та бір ... ... ... бар ету ... бір ... бар ету мағынасына келуі мүмкін деп
түсіндіреді.
Жоқтан бар ету, ... пен ... ... ... ... Фараби әрі міндетті жоқтан бар ... әрі бір ... бір зат бар ... ... ... ... Бұл екі ... сөздер, әрі екі түрлі негізде бөлек-бөлек ... және ... ... ... ... түсіндіру үшін ибда сөзін және бұны
да ақылдар турасында, яғни басқасы мен ... және ... ... ... ... ... Бір ... басқа бір нәрсе бар ету сөзін
басқа болмыстар көбінесе ай асты ... ... ... ... екі ... ... бірге ешбір қайшылыққа түсетін жағдайда қалмайды
деп анақтама береді. [92].,42-47б.
әл-Фараби жоқтан бар ету ... ... ... ... да езели (бастамасы жоқ) болғанына сенеді. Ол осылайша
жаратылыс пен ... ... ... ... Тәңірдің
ісінің көнеден бері жасап жатқанын негіздеуге мына факторлар әсер етеді:
а) Тәңір бір себеп, ... ... ... ... ... ... ... болмысы Кәміл болып табылады. Ешбір нәрсені өзін толықтыру
үшін жасамайды. Бірақ, бір ... ... одан ... ... ... жасаған
әрекетінде бір мақсат болғаны ақылға қонады. Осы сияқты сұрақтар, Тәңір
жайында ақылға келуі, оның толық ... ... Бұл ... ... ... ... ... бір пікірге жол бермеу үшін осы ... ... ... ақылға келуіне кедергі болатындай Тәңірге сену
керек.
б) Діни сенімдердің әсерінде ... ... ... ... ... толық, білгір, және құдірет иесі болып табылады. Ерекшеліктері
өзімен бірге езели болады. Егер ерекшеліктері ... ... , онда ... ... ... да ... болу ... екі мағынада қолдануға болады: 1-ші, өткен уақытта тура
ұзын болған бір заман; 2-ші, өткен ... ... ... ... ... шегі ... ... ұзын) бар, белгілі. Ал, екіншісі болса,
соңсыз және шексіз. Соңсыз, шексіз Тәңірдің ... ... ... ... ... табиғи жағдайлардың себептерін және болу
ерекшеліктерін білмейміз. ... ... ... ... және ... ... ... әлемнің бастамасын ашықтау дұрыс болмайды. Сонымен
қатар, О.Л.Рейзер астрономдардың ең соңғы ... ... ... бір ... ... Олай болса, Фараби мен Ибн Синаның әлемі
қазіргі астрономдардың ... ... ... түсіндірген әлемнен
де кең болып табылады.[93].,290б.
Жаратылыстың жалғасуы ... екі ... ... ... ... әрекет және жарату ... ... ... әрдайым бар болуы. Жалпы қорыта айтқанда, өзгеріссіз әлем
пікірі әлемді ... бар ... және ... ... ... ... ... бар, ол жоқтан келмеген.
Жаратылыстың жалғасуы мүмкіндіктің ішінде қамтылады. Фараби ... ... ... ... ... ... ... Болмысқа берген
обьект мүмкіндік. Мүмкіндіктің бар болуы үшін, Тәңірге мүхтаж болады.
Ибн Сина, негіз және болмыс айырымы ... ... ете ... жаңа бір ... ... Егер, бір обьекттің өз болмысы болмыс
ретінде басқа бір ... ... ... ... ... бір себеп бар
болған уақытта кейінгі болмыстың әрдайым ... ... ... себептің
болмысы әрдайым болса, себепті де әрдайым бар болады. Тәңірдің болмысы
міндетті және әрдайым ... Бұл ... ... өз ... ... болады. Ибн Синаны себептіктен сын жасағандардың әлемнің ... ... ... бұл ... ... бір түрде жақсырақ ашықтауы
қиынға соғады, деп анықтама беріп түсіңдіреді.[94].,78б.
Қорыта айтқанда әл-Фараби тәңірді ислам діні мен философияны ... ... Яғни оның ... ... ... ... ... тұжырымға сай айтылған.
II. ӘЛ-ФАРАБИ ІЛІМІНДЕГІ ДІН МЕН ФИЛОСОФИЯ
САБАҚТАСТЫҒЫ
2.1. әл-Фарабидің философиясындағы ғылыми таным және сенім мәселесі
Ғылым методологиясы ... ... ол ең ... және ... ... ... ... дүниеге деген танымдық қатынасының
деңгейі және сипатымен анықталады. Ғылым объективтік ... ... ... ... ... алға ... және қашан білім арнаулы
әрекеттің нысанына айналғанда, сөздің өзіндік мағынасында ... ... ... ... ол ... ... оның ... шығуы, ерекше
нормалармен және ережелермен ... ... оның ... бір ... ... әрекеттегі қашанда ұйғарады. Соңғылары ... ... ... ... пайда болмайды, бірақ, бәрінен бұрын және
ең ... ... ... ... тұтас танымдық қатынастарының шектеріде
ол қалыптасады және ... ... ... ... ... ... философиясында таным мен болмыс немесе таным арқылы бар болу
тең ұғым. Адамға сол өз ... ... асып ... ... ... тек ... жеткіліксіз, оған қоса амалды да жүзеге асыруы шарт. Бұл
Құрандағы ... алу, оны ... ... ... ... Сондықтан
адамның алдында өлімнен бұрын ... ... үш ... ... ... адам ілімі мен амалын тең дәрежеде қолданып, жүзеге асырып,
яғни парасатты адам (фазыл) ... ... ... ... ... екіншісінде адам тек таным, ілім иесі болып қалады, бұл жерде ол
амал арқылы жүзеге аспағандықтан ... ... ... ... болады,
(шақауат) яки, адам танымды да қалауды да жүзеге ... ... ... ... ... араб-мұсылмандық мәдениетте тап сондай діни
дүниетаным болып табылатын, тұтас дүниетанымдық ... ... ... және ... ... ... ... болмысы өзінің шыққан
тегі және мәнісі бойынша ерекше діни ... ... ... ... ... ... бағыт ретіндегі философия пайда болуының
өзі көбінесе әлемнің жаратылуы және ерік ... ... және ... және т.б. ... ... тұған пікірталастармен, және әрбір
абстрактылы, теңгеруші ұстап және өлшеуіш- ақылға жүгінуді талап ... және ... ... ... жағдаймен байланысты
болды. Араб-мұсылмандық ортағасырлық мәдениетте ғылымшылдық кез келген
формасы дүниетанымы және ... ... ... ... бұл оның
сиаптты белгісі. Оның ішінде танымдық және логикалық ... ... ... ... бұл ... ... жатқан жоқ.
Ислам ілімі қалыптасуының басында-ақ, олар бір-бірімен адамның ... мен ... және ... сәйкес адамның ... ... және ... ... асырудағы қолданатын құралдарын негіздеу
тәсілдері бойынша ерекшеленетін, екі тұжырнамалар қақтығысты. ... деп ... ... бір тұғырнама Құран мен ... оқу мен ... ... ... етті, қасиетті мәтінде
кездесетін, қайшылықтар мен аршақтықтарды түсіндіру ... ... ... ... Ол Құдайға қызмет етуге ... ... ... ... және түпкі өлшеуіш құрастыруды, ал одан тек
қажетті ғана емес, сосынмен бірге адамның ... ... ... ... ... ету негізі болып есептеледі.
Исламдық мәдениетте қалыптасқан, таным субъектісі ретіндегі ... ... ... ... ... түсіну, дейді Е.А.Фролова, таным
мен ғылыми ойлау методолиясында екі жолы ... ... ... Автор бойынша, оған біз әл-Фараби философиясын жатқыза
алатын, бірінші бағыт, табиғи Әлемнің байланыстары мен ... ... тану ... ... себептік-салдарлық байланыстарымен
қамтылғанын мойындайтын, философиялық ... ... ... діни ... ... екінші бағыты Құдайды бүкіл
баршылықтың түпкі, жаратушы себебі, әлем мен ... ... ... ... да, ... ... жатқанды қажетті айқындаушы деп
мойындаумен байланысты. Бірақ бұл ислам мәдениеті шектеріндегі ... ... ... ... және ... ... таңдауы үйлестіру
тәсілін таба білген, ерік бостандығы туралы терең ілім қалыптасты.
Егер бірінші бағыт адамды ... ... және ... құпияларын
ашуда одан батылдықты, тәуелділікті талап ... онда ... ... мен ... ... ... ... біріншіден өзгеше,
танымды емес, ал өзінің ... мен ... сай ... ... ... қырынан бұл, егер адам Құдай жолын тани алмаса, немесе соған
қабілетті болмаса да, онда ол ... сай және ... ... қаншама ол
қуатты немесе әлсіз болғанымен, әрекет ... ... ... ... ... ... себептік-салдарлық
байланыстарының олардың танымдық әрекеттегі сезілуінің адекваттылығынан
шықса, онда ... ... ... ... және оның
интеллектуалды білдірілуінің арасында ... ... ... ... ... тұрамйды, ол оған бағынады. Детерминизмге ... ... ... ... олар ... оның байланыстары мен
қатынастарын білдіреді. Жігер жалпыламаға емес, ал ... ... ... бағытталған. Сондықтан адамның қатал
детерминизациямен ... ол ... ... ... ... ... тану және Оған ұқсап бағу. әл-Фарабидің сана
(ақыл) теориясы мен таным теориясы "Үлкен ... ... ... ... құрылымы арасындағы ұқсастықтар, рухтың "белсенді сана" ... ... ... теориялық негізі мен музыканың рухтың
құдайлық танымға ... мен ... ... орны өте ... ... жүйесіндегі танымның мәні, танымға жету жолдары мен музыканың рухты
танымдық кемелдікке жеткізудегі және тәрбиелеудегі орны ... ... ... ... кезеңіндегі философ-рационалистер келбетінде
діни ақиқатты негіздеу мақсатында грек ... ... ... жиі ... дискурсқа араласты, бірақ бұл кейде догматикалық
дінтанудың беделін түсірді. ... Ибн ... Ибн ... және ... ... идеяларында, олардың тек белгілі философтар ғана емес, Құдай және
материалды әлемнің қос ... ... ... ... және сол ... тануының басты құралы болғаны және т.б. жеткілікті дамыды.
Сонымен бірге бұл ұстында ортағасырлық дүниетүсінудің теріс жағы, ... да, ... ... ... ... адам өте ... құрметтеумен
қарапайым, сыртқы күштер ретінде көрініс тапқандықтан, солай бейнеленеді.
Ақиқат құдайлықпен дәл келуде деп ... ал ... ... ... ... бірегейленуде және Құдайды өз жүрегінде табуда ... ... ... ... ... ... Әлем ... жаратылған болғандықтан, адам үшін әдістемелік бастыға өмір
сүріп тұрған заттар ... ... ... ... мен
қатынастарды қорғау, ал сондықтан дәстүрлі мінез-құлықты сақтау айналды.
Сондықтан тұтас мұсылмандық әлем үшін ... ... ... ... өз ... ... ... қабілетінен айырған, өз тіршілігінің
шектілігі мен ... ... ... ... қала ... ... субъектісі ретіндегі,, адамды екіжақты түсіну
ортағасырлық араб-мұсылман ... ... ... ... ... ... ... арасында принципиалды-
тұжырымдалған, мәдениеттанулық ұстын, және, ақырында, суфизм жатады.
Бұрын ... ... ... ... ... ... дәстүршілдік
тұғырнамада, Құранның әрпі мен рухына сену және оны түсіндірудің қияс, ... ... ... методтары жетекші рөл атқаруы Кең таралған
тафсир, мұсылмандық экзегетика тәжірибелері Құрандағы сөз және ... іс ... ... ... ... мен ... сүйенетін, осы кезде
қалыптасқан мұсылмандық құқықтың негізгі мектептері де әр ... ... ... ... ... сол ... ... ережелер мен нормалардың дұрыстығын әр түрлі дәелдеулер мен
бекітулерге негізделді.
Бекітілген сенім, тұғырына сай, ... мен ... ... ... ... ... аңдау методтарына да сүйенеді, адам
өмірінің мақстаы болып ... ... ... мойындау және оған
бағыну ұсынылды. Оны аңдау көбінде, жиі ретте Құпия, қиындық білдірілетін,
интуитивті, "іштей ... ... ... ... таным басымдылығы
бола алмады, себебі табиғат, одан жоғары тұратын күштің, тек ... ... ... ... ал адам ... міне осы жоғарғы
мақсатқа деген ұмтылыс ... ... діни ... шеңберінде қала отырып, физикалық объектілерді
байыпты қарастыру мен ... ... ете, олар ... ... ... ... Әл-Фараби бойынша, "философияны оқығысы
келетіндер әрекетке ұмтылу және мақсатқа жету жолында болуы керек. ... ... ... жүзеге асады, өйткені білім әретекпен ... жету ... ... танусыз бола алмайды, себебі ол ... ... ... Сондықтан, ортағасырлық мұсылмандық
әлем философтарының интенциясын табиғаттанулық ... ... ... ... ... ... ... және осыны
ортағасырлық араб-мұсылман философиясын зерттеушілердің іс жүзінде бәрі
атап өтеді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... бағыттану аталып өтеді, дегенмен араб-мұсылман философтары
және ... ... ... ... ... ... ... басқа мақсаттармен – тек құрандық білімді негіздеу емес, ... ... ... ... жаңа білімді негіздеумен айқындалды.
Философтардың басты нысына зерттеудің ғылыми методы, рас білім,оның
ақиқаттылығы мәселесі болды. Олар ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде Әл-Фараби де бар,
практика соған қарамай, ол ... ... ... түсіндірмелеуге
мүмкіндік беретін, негізге айнала алмады. Пайымдаулардың аңдаушы сипаты
көбінесе түрлі пайымдаулардың бір-біріне ... ... ... ... оның ... олар біріне-бірі көбінесе қайшылықты
болмады, айталық сондайға аристотельдік ... заңы ... жолы ... ол туралы Әл-Фараби былай деп жазады:
«Пайымдаулар мен сенімдер, қашан олар басқа өмір сүріп тұрғанға (пайымдауға
немесе сенімге) ... ... ... олар ақиқат болады.»[98].,14-15б.
Ақиқатты осылай түсіну, олардың қайнарында араб-мұсылман ... ... ... тарихи-философиялық методологика мен тарихи-философиялық
концептуалдықтың негіздерін қалай келе, лағыларын қоса ... ... ... көзқарастарына кең түрде назар салуға себебін ... ... ... сол ... басқа мәселелерді
талқылауда алдынғыларының көзқарастарын баяндаумен жиі ... ... ... ... ... ... қарастыра келе,
онда соншама ерекшелентін білімдер, пікірлер және сенімдер конвегентті бола
бастайтын, сол тұғырнамаға ... ... баға ... ... Ол ... білім растылығының мәнді белгісіне түрлі көзқарастардың, ... ... ... ... сөз ... және талқылау
прцесінде сол немесе басқа ... ... ... ... ... Тап ... ... түсінуді ол ақиқатқа ең жақыны деп
пайымдады, оның үстіне ол ... ... ... ... ... ... көңіл аудартты. Бұл арқылы ол, олардың
жоғары танымдық құндылығын көрсете ... ... мен ... ... ғылымда, саясатта, мәдениетте, құқықтық қатыныстарда
ж.т.б.растылық түсінудің соншама маңызды ... ... ... ... ... ... ол ғылыми дискуссиялардың эмпирикалық
білімді, әсіресе табиғаттанулық ғылымдарда ауыстыра алмайтынын да ... ... ... ... ... қатыстыға
келсек, теориялық пікірсайыс – сұқбат, мазмұнды ... мен ... ... ... ... салыстыру және оппоненттер дәлелдемелерінен
қорғау – рас білімге жету үшін (оның мәнді белгісі деп Аристотель ... ... ... ... ... ... талқыланамалар әділетті түрде есептеліп келеді) ... ... ... жоқ ... болып табылады. Ендеше, Араб
хальфаты және шығыс перипатетизмі дәуірінде ... өте ... ... және ... ... ... мен ... туралы ойды
айтты, және де, оның даусы ... ... ... ... ... ешқандай таң қаларлық нәрсе жоқ, өйткені, Гегельдің ... сай, ... ... ... ... Міне ... ... түрлі замандардың басқа ойшылдарының идеялары, өз ... ... ... ... да ... ... ... қабіллетті.
Әл-Фараби былай дейді: «Және тіпті парасатқа ие адам үшін бір ... ... ... ... ... ... тұрған сияқты
болғанымен, іс жүзінде, ол осы заттың күйін ... ... ... ... ... ... бірауыздылығына
мұқтаждық көрстетеді, және де олар қаншама ... ... да, ... ... не ... не ... де жоқ. [99].,56б. әл-Фараби үшін
көрстеілгеннен рас дәлел жоқ болғандықтан, онда ақиқатты, ... ол ... сай ... ... ... ... аңдаушы
пайымдаулар шеңберінен іздеу керек. Сондықтан түсіндірмелеуді, танушы ойлау
үшін эмпирикалық материалға заттар әлемі емес, ал ой ... ... ... мәнді білдірілуі ретінде қарастыруға болады деп, Әл-
Фараби атап өтеді. Ол былай жазады: «Қашан ... ... ... тексерулерден, пікірталастардан, сөз сайыстарынан кейін, оларды
қарама-қарсы жақтарынан ... ... ... онда ... ... ... ештеңе болмайды»[100].,56б.
Әбу Насыр жүрген ортаға, әрине, суфизмнің әсері болды. Егер оның ... ... бұл ... ... ... табу ... Махаббатта адамның құдаймен қосылуы туралы пікірі, кейде өте шамалы
түрде онда да байқалады. ... ол өзі тым ... өмір ... ... мен ... ... ... қарсы болды. Соңғы жағдай
әдетте Фараби суфизмін негіздеу үшін айтылады, бірақ бұл сендірерлік дәлел
емес. Әсіресе ... ... ... ... пайғамбарлыққа
сенімсіздігі айрықшалайды. Ал жеке дара кемелденуге жету мүмкін емес туралы
тезисі анық суфийліккке қарсы.
Біздің ұйғаруымызша, Фараби ойы ... ... ең ... мәселеге
жатады, бұл адамның әсемдік пен бақытқа жетуі, әлемдік ... өмір сүре ... және ... ... Ол тура ... ... - әсемдік туралы ғылым, шегіне жеткен ... ... ... Өз
құрамына математика, физика, метафизика кіретін, теориялық философия ... ... ... ... әлем ... ... шынайы бақыт
дегеніміз не екенін және ол жалған бақыттан немен өзгешеленетінін түсінуге
мүмкіндік ... ... да ... бірге – қажетті, өйткені адамның
ерекше игілігі – парасатты таратады. ... ... ... және
білімнің ғылыми растылығы, ғылыми теориялар мен ғылым жіктемесінің бастапқы
буындары ғылымның түпқайнарларын түйіндеп шығаруға және оның тек ... ал ... ... ... мүкіндік береді. Оның негізгі функциясы
"ақылды түзету" ... ... ... жол көрсететін шамшырақ қызметін
атқарды. "Логика өнері,- деп ... ... - ... ... мүмкін,
интеллекция объектілерін аңдаудың барлық жағдайларында адамды ... ... және ... ... ... ... ... жиынтығына
баулиды; оны қателіктерден, адасулардан, олқылықтардан және әлдекім ... ... ... ала ... ... аңдалған интеллекция
объектілерінде, оларды қорғайтын және олардан қоршап қоятын, заңдар ... ... ... ... ... әлемнің жалпы суретін жүйелеу
үшін ... ... бұл ... ... ... ... мен Платонға
сүйенгенімен, бірақ ... ... ... жүреді. Аристотельден
айырмашылығының ең ... ... ... ... адам ... ... ... ал оған әрекетті де, нақты өзін танытуды
да қосатындығы жатады.
Ортағасырлық ғылым ... сөз ... ... ... .[102].,58б. Жиі ретте оның пәні, оны эмпирикалық шындықтан, қайда
тікелей өмірлік мүдделерді жетекшілікке ... тура ... ... де нені қайталанатын, байқаулар тәжірибесінен тікелей шығару қиындық
туғызатын, метофизикалық сипаттағы мәселелерде ... ... ... ... ... ... ... ешқандай орын ауысуларды, қателіктерді және
алдауларды жібермей ойды қатаң және ... ... ... анық ... ... ... ұғымдарды жіктеу маңызды болды. Осы жөнінде Әл-
Фараби былай дейді: ... біз ... ... ... біз оны ... кімнің дұрыс, қалай ол дұрыс және неге (алып айтқанда) ... оның ... ... ... біз ... біз ... ... тұрғанның қателіктерін, оның дәлелдері неге оның пікірінің
дұрыстығын бекітпейтіндігін де, біле ... Оның ... біз, ... дұрыс, қайсысы жалған екендігін білмей, түрлі пікірлерде не ауытқып
жүреміз; не олардың бәрі құптап, басқасын ... ... ал ... құптау, ал терістеленді терістеу жағымды болып көрінеді, өйткені
олардың қандай себептен тап ... ... ... Және ... ... айтылғандай, "отынды түнде кесеміз».[103].,123-124б.
Дін ілімінің жақтаушылары, дін туралы әңгіме болған ... орын жоқ деп ... Олар ... ... және ... ... қабылдамайды, немесе парасатпен айқындыны жасанды
етеді. Өз ... ... ... ол ... ... ... ... бұл пікірді түрлі ... ... ... ... еске ... оңай ... болады деп әл-
Фараби санайды. [104].,123-124б.
Парасаттың мәнін мойындамаушы, теологтарға қарсы, әл-Фараби олар ... ... ... қабілетсіз және сондықтан софистика мен ибасыз
өтірікке жүгінеді деп айтады. «Олардың ... - сол ... ... ... ... ... қолдауға келтірілген,
пікірдің жеткіліксіздігін көргенде қарсыласын сөйлетпеу үшін – ол ... ... ... ... оның ... – олар оны ... және не ... не
жамандықтан, қорыққандықтан қарсыласпауға еріксіз көндіретін, әрекеттерді
қолдануға мәжбүр. Басқалары – оларға өз ... ... ... - ... ... және ... алдында оны қарғау, оны
жетілдіру, ондағы күмәндарды жою және оны ... ... да ... мен қорғау қажет деп санайды. Оларға өтірік, алдау, жала жабу және
қыңырлық қолдану рұқсат ... ... ... оның мәні туралы ілімнің негізгі ой желісі –
ғарыштық және ... ...... ... ... да адамның әлем және өз-өзі туралы пікірлерінде ... ... ... ол өз ... үшін толық тиімді таным теориясы
мен логиканың ... да ... ... Оның алдында әл-Кинди құдайлық
аянның ашылуының басымдылығын әлі ... ... ... ... ... ... ... даусыз және ең маңыздысы, ол оған
сезім арқылы танымға жетілмеген, бірақ қажетті саты ретінде шолу ... ... ... аңдаудың біріншілігін мойындау парасатты танымды
түсіндіруге өзіндік із салады. Жасампаз функцияны орындай отырып, ол ... жер ... ... ... танымға жету мақсатында – ақиқатты алу үшін – қисынды
амалдар, дұрыс ... ... яғни ... ... ... ... жатады. Мұның бәрі арабтілді Шығыстағы гносеологияның дамуындағы әл-
Фараби ілімінің озық рөлі ... ... ... ... Оның ... материалистік және идеалистік тенденциялардың қорытпасы өте
айқын көрінеді. Бір ... адам оны ... ... жетелейтін,
шығармашылық негіз иесіндей көрінеді, екіншіден ... ... ... шегі ... бар заттардың ең бірінші себебіне негізделеді. Өзінің көп
шығармаларында, әсіресе «Бақытқа жету туралы» трактатында, Әбу Насыр ... ... ... ... Бұл адам ... ... болғандықтан,
ол оның қоршаған әлемді және оның өмірін бағыттайтын этикалық нормаларды
тануы арқылы орындалады. ... та ... ... теориялық пен эмпиризм
арасындағы байланысты түрлі идеализациялар, абстракциялар, жорамалдар,
интуициялар ... ... ... қиындықтарға
кездесті. Бұл жерде ақыл мен аңдаудағы жәй қабылдаудағы ... ... ... ... ... ақыл-ойлы, идеалды жүйесіндей көрінді.
Өз таным теориясында әл-Фараби көбінесе номинализмге жақындайды, яғни ... ... жеке ... ... ... ... жақын. Маркстің ... орта ... ... ... ... ... және ... реализге қарама-қарсы, «материализмнің алғашқы көрінісі» болды.
Танылатын танымға дейін бар болады, сезім арқылы қабылдау ... ... ... деп ... ... «Субстанция индивидері, субстанцияға
универсалийлеріне қарағанда, болмысы ... өз ... ... ... мен ... мәні ... ... Өйткені
субстанция индивидтері өз болмысында ешқандай бастауышты қажет етпейді және
онда ... ... ... индивидтер алғашқылар болады. Бірақ универсалийлер
индивидтің ақыл мен аңдауына мүмкіндік береді: ... ақыл мен ... ... ... ... ... ... етеді, ал
субстанция универсалийлері бар болу үшін ... ... ... егер ... ... ... көрінетін универсалийлер, ойдан
шығарылған, жалған болар еді, ал жалған нәрсе, жоқ ... ... ... және ... ... ... мен ... жіктемесінің бастапқы буындары ғылымның түпқайнарларын
түйіндеп шығаруға және оның тек қабырғасын емес, ал бүкіл ... ... ... Оның ... функциясы "ақылды түзету" болып табылатын
логика, жол көрсететін шамшырақ ... ... ... ... ... ... ... қателік мүмкін, интеллекция объектілерін аңдаудың
барлық жағдайларында адамды ақиқат жолына шығаратын және ... ... ... заңдар жиынтығына баулиды; оны қателіктерден,
адасулардан,олқылықтардан және әлдекім оларға ... ... ала ... ақылмен аңдалған интеллекция объектілерінде, оларды
қорғайтын және олардан қоршап қоятын, заңдар тап осындай"[108].,123-124б.
Осыдан ... ... ... және оның категориялық
формаларының әрекетін ... ... және оған ... ... шығады. Оның үстіне ақиқатқа жету жолының өзі Әл-Фараби ... ... пәні ... ол танымдық және дүниетанымдық қатынасты, ол
арқылы адамның ойлауы жетілетін, ұшқырланатынболғандықтан, ... ... ... ... ... ... жаңа ... үлкен маңыздылыққа ие болуында тұр. Оның үстіне, ақиқатқа
қарай қозғалыс, ... және де ... ... перипатетика өкілдеріне
сәйкес, логиканы және сонымен бірге сезімдік ... ... мен ... ... бос ... ... ... мен диалектикалық пікірталастарға машықтану немесе математикаға
(мысалы, ... ... ... оларды логика заңдарын
білуден босатуды немесе тек сол кез келген ... ... ... ... ... онда олар оны ... ... қателіксіз бүкіл
танымдардағы рас білімге жеткізе алады деп ойлайтындар – ... ... мен ... көп рет ... ... ... ... асыратындықтан, оларды тілді жетілдіруден,
грамматикалық қателіктер мен ... ... ... ... ... болып шығады"[109].,122-123б.
әл-Фарабидің ғылымдар жіктемесіне сай, логиканы және оның ... ... ... категориялары логиканың ... ... ... –пайдауға, күрделі сөйлемдер –
ой қорытындыларына, бастауыш- субъектіге, баяндауыш- ... ... ... тіл ... ... ... Грамматикалық нормаларды
білу ойшылдың логикалық- гносеологиялық құралдарының ажырамас ... ... ... нормаларды тұтас білу адамның
танымдық әрекетінің өрісін ... ... ... және ... ... ... ... "синтаксистік мәнісіне енуді", ал кім
дұрыс ойлауды қаласа-"логиканың- мәнісіне енуді" ұсынды. Қалай ойдың, оның
материалды ...... ... ... ... дәл солай
логиканы оның грамматикамен байланысынсыз, ал логикалық ойды – ... ... ... ... ... ... ... жіктемесінде Әл-Фараби бірінші орынға "тіл ... ... ... ... жеткізе отырып, "тіл туралы ғылым"
ойдыанық білдіретіндігімен, ... ... ... дұрыс
қоюымен және оларға дәлелді жауап беруімен ғана емес, сонымен ... ... мен ... ... ... ... түседі деуге болады.
Грамматика сөздер мен тілді ... ... ... сөйлемдер мен нақыл
сөздерді құрастыруға баулиды. ... ... ... ... ... ... ... соның арқасында жаңа және рас білім алуға
үйретеді.
Сондықтан, Әл-Фраби логикасы әмбебап танымның методолгиясы ретінде
ойлаудың тек ... ... ... ғана шектелмейді. Ол белгілі бір
дәрежеде ... және оның ... ... ... ... ... айтқандай, оны "іздеу", "сұрау" ретнде қойды. Қалай
философиялық ойды немесе кәдімгі ... ... ... ... ... ... ойын да ... болатынын логика көрсетті.
Логикалық құрастыру және ... ... ... ол ... соны да, ... да ... тәсілдеріне көптеген
паралельдер мен ұқсастықтарды табуға болады. Діни білім, қайда ... ... ... ... ... білім ретінде көрініс тапты. Араб-мұсылман ... ... және ... ... ... ... көп ... бұл, әсіресе, Әл-Фарабидің аподейктикалық білім туралы пайымдарынан
көрінеді. Ақиқат кепілі ретіндегі оның сенімділігі, өзінің шеңберіне ... ... ... ... ... ... және егер біз ... оның "үлгі боларлық қала"
мұратында философияның басымдылық жайын білдіретін, зерттелген ... ... онда Ибн ... – бұл, ... ... және ... дұрыстығына сенілуі адамдарға ... ... ... ... ... ойлаудың негізгі "құрылымдық бірлігін"
логикалық дедукция құрастырды. [110].,60-62б.
Ғалымның логика ... ... оның төл ... ... ... сөз» деп аталатын ... ... ... ... ... ... тарихында ежелгі грек жұртының
ғұламасы Аристотельдің ілімімен өзектес ... ... аян. ... ... ... ... ... алғашқы сөйлеу, онан соң сөз арқылы
ой талқысымен ақиқатты танып білу құралына ... ... ... ... ... ... «натақа», және ертеде негізі
қаланған «силлогизм» ұғымдарының түсініктері өзіндік жүйемен іздестірілді.
Грамматика мен ... ... мен ... ... байланысы және
олардың әрқайсысының зіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... мен әл-Фараби мұраларында логика /мантық/ сөзі
сөйлеу, ақыл-ойдың мән-жайын білдіретін «мағына» және адамның анық ... ... үш ... ... ... Адамның ақыл-ой қызметіндегі
ойлау жүйесі логика ... ал ... тіл ... ... ойын ... ... ... пәні деп санаған.
әл-Фараби логиканы адамның ақыл-ой жүйесі мен қажеттілігін
бейнелейтін ... ... ... ... ... ... ... бойынша объектілер жеке сөздік атаулар арқылы бейнеленеді. 2. Арабша
«әл-Ибара», грекше ... Хар ... 3. ... ... мәселелердің
тетігін шешуде қолданылатын силлогизм түрі. ... ... ол ... ... ... Аналитика». 4. Адамның ақыл-ойы мен әрбір
нәрсенің шындығын айқындап, оның мәні мен ақиқаттығына көз ... ... ... бұл ... ... ... деп ... ал
грекше оның жай-жапсары Аристотельдің «Екінші Аналитикасында » ... 5. Адам ... ... ... ... ... ... «әл-Мауади әл-джадалийа» делінеді. ... ... ... ... атаудың бір жағынан «даналықты сүю» мағынасында
айтылғанмен, екінші ... ... ой ... ... шатастыруын»
білдіретін әрекет. 7.Риторика. Бұл сала ... ... ... ой-жүйесін дамыту мақсаттарын қарастырады. 8. Поэтика. ... ... ... ... сөз, ... жыр ... ... ой-жүйесінің
бейнеленуі.
Логика ғылымының тарихында Аристотель еңбектерінің жиынтығын
«Оргонон» деп атаған. ... ... ... ... кең мағынаны білдіреді.
[111].,9-10б.
Силлогизмдерді дұрыс құрастыру үшін грамматикалық ережелерді ... ... ... ... зат туралы дұрыс безендірілгенайтылым,
ол бекітуші, терістеуші ... ... ... ... ... ... және ... үшін үлкен мүмкіндіктер берді. Бірақ грамматикалық реттілік ... ... ... ... ... не ... не ой қорытындысы
бола алмай, тап өзінде қалуы мүмкін. ... ... ... ... Ол
сөйлемдегі сөздердің тәртібі туралы, оның синтаксистік схемасы жағына көңіл
бөлуден гөрі, қалай бұл реттілік пайымдау немесе ой ... ... ... ... ... ... ... схоастикалық
алғышарттар сияқты, солай диалектикалық алғышарттар да ... ... туы ... болуға үміт ете алмайтын, ойша жаратылған пайдаулар
шеңберінде ғылымның негізгі мазмұны айналыста болғандықтан, онда ... ... ... ... ... ... ... жалпы түрнегізді, қағидалардан қозғалыс принципі айналды. Танымның
осындай методы бірнеше себептермен қамтамасыз етілген. Біріншіден, ол ... ... ... және қайда эмпирикалық дүниенің бүкіл байлығы
Құранның түпсіздігі қағидалары және Мұхамедтің ағындарынан тұжырымдалғанмен
"өрбіген", ... ... ... ... ... доктринамен
бекітілген, бірқұдайлылық дүниетаным ұстыны, методолгиялық өрісте ерекше
"түсіріліп алынғандай" болғандықтан, одан тек қана ... ... ... ... бірге білімнің өзін де шығарып алуға болатын, бірегей
принципті ... ... ... өкілдері болғандарынан тәуелсіз,
бастапқы дүниетанымдық ұстындар, бастапқы логикалық алғышарттар, мемлекетті
басқару және оның ... ... ... ... бастапқы
принціптері бойынша пікірталастар мен ... ... ... мен ми ... исламда пайда болған алауыздықтар мен ... ... ... және олар ... ... ... келісімге келе
алатын, бастапқы алғышарттардан олардың тәуелділігін атап өтеді.[112].,28-
29б.
Сенім білімнен бөлінді, бірақ сол ... ол ... мен ... ... ... ... мен ... ғылымның жай ғана жинақталған жансыз
деректердің қосындысы, ... ... тек ... ... ... ... қуаттылығында көрініс табатын, шығармашылыққа
толы тірі ... ... ... ... ... оның жетістіктері, өзін
оған арнаған, мәдениет пен адамгершілік құндылықтарын бойында ... ... ... ... ... ... ойшыл арқылы қоғамның, оның
рухани ахуалының және білім ... ... ... ... ойлау тәсілдері мен олардың әлеуметтік маңыздылығына әсері ... ... ... оның ... ... ... ... әрекет,
тек талассыз қағидалар емес, ал көптеген пікірталастар туындататын
деректер, пайымдаулар, ... ... Оның ... ... ... мен
ғалым Әл-Фараби тұрған, оның дүниені және ... ... ... ... ... адамзаттың қарыштап алға басушы ойлауы жоғары
бағалаған, ғылым ой мен оның ... ... ... эволюциясы тап осындай.
Ол исламдық дүние-таным мен ислам руханилығы ... ... ... онда құдай жеке адам мен қоғам болмысының онтологиялық
негізі болып табылады. Сондықтан философияның іргелі мәселесі әл-Фарабидің
онтологиялык ілімі де, оның адам ... ... де жаңа ... ... ... ... мен білім, ақатқа ... ... жету ... мен ... ... ... кемелденуі сияқты
маңызды мәселелері, тек ортағасырлық ғана емес әлемдік философия ... ... ... ... ... идеологиядан арылған
ұстанымда зерттелген кезде ғана тереңірек анықталады. Ортағасырлық ... Орта ... ... ... ... ... дүниетанымдық күш
ислам болды. Ортағасырлық философиялық жүйенің ешқайсысы үстемдік етуші
діни дүниетаиымның ықпалын ... өте ... Араб ... ... ... ... ... болды. «Ортағасырлық мұсылман
халықтарының өмірінде діннің рөлі өте зор болды", деп атап ... ... Тек ... ғана емес, сондай-ақ діни лидерлер болып табылатын
билеушілер басқарған араб-мұсылман имисриясы әу бастан-ақ ... ... ... Онда ... ... ... ... халифтің
әрекеті құдай заңдарын орындау ретінде іске асты. ... ... ... ... содан соң ғана белгілі бір қаланың, ауыл-аймақтың, белгілі
бір этностық ... ... ... ... ... ... Құран мен
мұсылмандық дәстүрге негізделген ортақ діни заңдармен, әдет-ғұрыптармен,
жүріс-тұрыс, ... ... ... ... ... келіспеушілікгер VIII ғасырдың өзілде-ақ аз дегенде бес бағыг-
тыІІ: ... мсн ... ... мен ... ... алып ... ... барлығы бір-бірінің
көзқарастарымен келіспей, бір-бірін "жаңалықтар енгізуге" талпынды ... ... деп ... ... ... ... мен "адасушылық"
ислам философиясындағы негізгі мәселеге айгналды. Ол Х-ХI ғғ. аралығында
"таза сенім" деп танылған ... ... ... ... алып
келді, ал одан ауытқу сенімнен алшақтау деп қаралды. ... бұл шара ... ... ... ... және ... ныгайтуға деген талпынысты
жандандырып, кұдайылық ілім пікір таластарындағы ... ... меп ... мәселесін шешу қажеттігі, акиқат пен адасушылықты,
пайымдаулардың дұрыстығын айқындау, араб тілді ... ... адам мен ... ... ... негіздемелердің
түсіндірмелсін ұсынатын теологиямен сабақтасты арқылы анықталды. ... өмір ... ... ... және ... ... дамуымен ерекшеленегендігі аталып өтті. Орта ғасырдағы парасат
мәселесі мен әл-Фараби философиясының рационалистік ... әр ... ... ... ... қажетілік еді, гуманитарлық
және жаратылыстану ғылымдарының дамуына себебі болған ғылымдардың осылай
дамуы исламның дін мен діни дүниетанымның ... ... ... ... ... ... ... салмауының негізінде ғана мүмкін
болды. Қоршаған дүниені ... ... оны ... ... ... ... шешуші рөл атқарады деп қарастырылды. Олар өз кезегінде,
адам парасатына деген сенімнің нығаюына, ... ... адам ... мен оның ... пайымдауға алып келді. Дін аяндарына
көзсіз сенумсн салыстырғанда, таным мәселелерін шешу ... ... ... ... пайдасына карап шешілді.Көне грек мұрасын
қаншалықты құрметтесе де, әл-Фараби беделге бас ... ... ... жаңа жетістіктерге қайшы келсе, оларға көзсіз ермейді. Әл-
Фараби өзінің ауқымды шығармасы «музыканың үлкен кітабында» пифагорейліктер
космологиясын сынға алуы ... ... ... ... мен ... ... ... үйлесімді дыбыстар шығарады
деген пікірі қате болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... мен жұлдыздар қозғалысы ешқандай дыбыс
шығара алмайды”, дейді ... ... ... не дұрыс және не қате”
трактатында әл-Фараби оған ... ... ... ... ... емес.
Бұл жерде әл-Фараби өзінің “Үйлесім туралы ілімінде” пифагорейліктердің
ізінше музыкалық және аспан үйлесімі арасында ... ... бар ... ... ... ... ... көзқарасында басқа да ортағасырлық
перипатетиктер ілімдеріндегі сияқты танымға ашық ... онда ... мен ... ... аян ... қарсы тұрмаса да оның ролі
мен мәнін ... ... Ең ... және еңталасты мәселе Стагирит
логикасының ерекшелігі жөнінде. Біз ... ... ... ... деп есептеудің мыңжылдық дәстүрі бар. Демек, ол-антикадан
бастап қазіргі уақыттағы математикалық логика кұруға дейін, кайшылық заңына
тыйым салуға қатысты инвариантты, ... ... ... ... Бұл ретте "Аналитиканың" бірқатар бөлімдері асыра дәріптеледі.
Бұл бөлімдерді дәстүрлі ... ... ... ... ұғынуды
нығайта түседі және сонымен қоса ұзақ уақыт бойына "Диалектика" деген атпен
белгілі болған "Топика" меи "Метафизиканың" логикалық идеяларына баса назар
аударылмайды.
Ақиқаттың ... ... ... ал ... нсгізгі тәсілі
көріпкелдік емес, логика деп танылды. Зайырлы білімнің дамуы, ғылымның,
өнер мен әдебиеттің ... адам ... ... сенімді нығайтып,
адамның танымдық қабілетін кұрметтеуде, табиғаттың ең жоғарғы туындысы
ретіндегі адамның ... мен ... ... ... ... ... гуманистік бағдарын айқынады. Осы айтылғандар және араб
философтарының ежелгі гректік философиялық ... ... ... ... ... ... негізіне алынды. әл-Фараби оның
көрнекті өкілі болды. Алайда әл-Фараби философиясында қойылып, шешімін
тапқан ... ... ... оның ... ... меи ... ... ислам айқындады. Ислам
дүниедегі адам өмірінің мәні мен мақсатын, онын ... ... мен ... ... ... ... онтологиясы – ақыл арқылы түсіндірілетін әлемнің философиялық
кескіні мен ... адам ... Ол ... сана ... жердс сөзсіз
қабылдаған ислам монотеизмінің орнығуы жағдайында қалыптастты. Онтологиялық
мәселенің Мұхаммед алған аянда ... оның ... ... ... ... мен ... айқындады. Мұны ислам
руханилығы мен философиясын, ғылымын ... ... ... ... Олар ... ... ойшылдары өздерінің ғылыми ізденістерінен көп
бұрын құдайдың жаратушы екенін білгегін ... Олар ... ... ... бір ... бұл ... ... ауытқи да
алды, бірақ күнделікті тұрмыстарында және дүниетанымдық бағдарларында оны
ешқашан ұмытқан емес. ... ... ... ... әу
бастан-ақ аян алу аукымында қалыптасты, соның ықпалында бола ... ... ... ... ... өзіндік позициясын калыпастырды.
әл-Фараби философиясы қалыптасқан уақытта ... ... ілім ... ие ... қисынды негізделді. Пұттық араб
санасына бағытталған Мұхаммед уағыздарымен ... ... ... ... ... ... ... кадариттік-
жабариттік пікірталастар, мутазилиттердің Құран мен оныц қағидаларына күмән
келтіруі, негізінен, әл-Ашари ізбасарлары болып ... ... ... рол ... ... ... ... ақиқатқа ұмтылысын
логикалық дәлелдеп, оның қағидаларына жүйелі форма мен танымдық беругс көп
күш-жігерлерін жұмсады.
Ислам ... ... ... өзі, ... ... ... ... табуды талап етті. әл-Фараби философиясы
гоносеологиялық тұрғыда, ислам іліміне ... ... ... ... арқа ... ... ... қатар, сол заманда
діни пікірталастардың нысаны болған көпеген саяси-әлеуметтік мәселелерге
тоқталды. ... ... ... инттелектуалды қызығушылығы оларды
коршаған объективті шындықтан әлдебір абстрактілі әлемге ... ... емес еді. ... ... әлем ... ... әлеуметтік, саяси және идеологиялық мәселелерді шешудегі
ерекшелігі оның бұлардың ақиқаттығының шын немеес жалгандығының өлшемі ... ал оның ... ... деп білуінде еді. Орта ғасыр
философына кез ... ... ... ... ... ... болғандықтан, ол әлеуметтік-саяси тұрғыда адам ... көп ... және көп ... ... ... ашып ... болды. Эманациялық теория, бір жағынан, әл-Фарабиге ... мен ... ... ... ... ... ... кұдайылық пен дүниеліктің көп мағыналы антитезасын ... ... ... ... адам ... ... ... пен материалдыктың карама-қарсылығының шешілген формасы ретінде
қабылданды. Тіршілік, Зерде, Ізгілік және т.б, ... ... ... ... неоплатонистік теориясынан әлемге өзінін барлық
көріністеріде жоғарғы кұндылықтардың тән ... ... ... ... ... ... "Оның болмысы, ағылып келіп,
басқа /болмыстар/ мен ... ... ... ... ... реттігін тұжырымдамасынан зерде белгісі бойынша
адам мен құдайдың бір мәнділігі туралы ... ... ... ... туралы тұжырымдамасында әл-Фараби соны дәлелдеуге
талпынды.
Әднамамалық тұрғыдан қарағанда ғылымдарды ... ... ... ... ... содан кейін алдында жасалған
анализ негізінде жүзеге асырылған синтездің барған сайын өсіп келе ... мен ... ... ... ... ғылымдарды жіктеу алаңында
интегративтік тенденциялардың одан сайын күшейгенін ... ... ... ... Бұл ... ... ... дамуында
ғылымдардың дифференциясынан интеграцияға, ғылымдардың координациясынан
олардың субординациясына қарай ... ... ... ... І ... ... дисциплина
аралық байланысына, (ғылымдардың жіктелуін сипаттауда біржақтылықтан
тармақтарға айшрылуына қарай қозғалысын көрсетеді.
Ғылымдардың ... ... ... ... ... Оның
құрамында арифметика, геометрия,оптика, жұллыздар туралы ілім, музыка,
ауырлық ... ілім мен ... ... ... ілім бар. ... ... ... даму барысында болған өзгерістерді сипаттайды.
Оның жіктелуі аясында ... ... ... ... ежелгі грек ғылымы тарихында классикалық ... ... ... ... ... ... колданбалы ғылымдар
бір жүйеге келтірілген. Ол жаңа көзқарас тұрғысынан ... ... ... ... және кейбір негізгі ұғымдарды баяндап берді.
Ол ... ... ... ... ... болу және
математикалық білімнің даму себептерін, теориялық және ... ара ... ... ... мен ... өзара қатына-
сы ауқымында білімді математикаландыру және әдіс мәселесінің обьективті
негізін зерттейді..[116].,230б.
әл-Фараби математиктердің шығармаларында санға сапасыз ... әрі ... ... ... ал физикада барлығы сапамен
қоса қарастырылады. Математика ... ... ... ... ... ... ... алып, толығымен сападан тыс қарастырады.
Математикалық ұғымдар заттардың ... және ... ... ... мен ... қатынасына сәйкес, адамның практикалық
мақсатты қызмсетінің идеалды нысандарын ... ... ... және ... ... ... ... келе, ол
теориялық арифметиканың сандарды тек абсолюттік ... ... ... ... ... және ... ... болатын барлық
нәрседен абстракцияланған, ал ... ... ... ... олар ... санауға болатын есеппен шығарылатын ... ... да ... әрі ... ... ... ... линияларды, беттерін жәпе абсолюттік мағынадағы
геометриялық денелерін зерттейтіндіктен, барлық ғылымдардың ... ... ... ... - ... ... мен ... теңдігі мен
теңсіздігі, олардың орналасуы, ... және ... ... тағы ... ... Геометрия жазықтықтар мен геометриялық
денелерді зерттейді. әл-Фариби өзінің ежелгі грек із салушылары-Платон мен
Аристотельден өзігеше, геометрияның қосымшасын жаратылыстану ... ... ... ... ... ... О.Жәутіковтің
пікірінше, геометрияның кұрылысының аксиомалық ... ... ... ... ... ... болып табылатын
геометрияға байланысты оптиканың айырмашылығышылдығында бар нәрсеге қарама-
қарсы, ... көре ... ... ... ол оның неге ... ... және оның осы жағдайының себептерін баяндайды. Адам оптиканың
арқасында үлкен болып көрінген, көзге көріне ... ... ... ... мен қабырғалардың биіктігін, көлдер мен ... ... ... ... ара ... және ... ... көру сәулелердің арқасын болады, өйткені оптикада түзу, қисық,
сынған және басқа ... ... ... ... ... ... және астрономия деп
екіге бөлді. Астрология немесе әл-Фарабидің айтуынша, «жұлдызды ... ... бал ашу ... түс жору ... ... адам алдында не
күтіп тұрғанын болжай алатын осындай ... ... ... ... немесе әл-Фарабидің айтуынша, «жұлдырдар туралы
математика ғылымы» аспан денелерін және нысан тұрғысынан, ... ... ... ... ... және ... жақындығын,
өлшемдерін, сондай-ақ, аспан денелерінің жалпы қозғалысы мен әр планетаның
жеке қозғалысын зерттейді. Астрономияның зерттеу алаңына Жер ... елді ... мен ... ... ... ... ... мен
батуын, күндіз бен түннің ұзақтының зерттеу жұмыстары. т.б. кіреді.
әл-Фарабидің заманында астрономнялық ... ... ... және ... идея ... ... салаларын қамтыған болатын.
әл-Фараби өзінің «Жұлдыздар үкімінде не-дұрыс, не-бұрыс" атты ... ... ... ... ... ... ол бүл еңбегінде
жердегі барлық істерді аспан денелерінің қандай да бір ... ... ... ... сынаған. Ғалым астрономиялық құбылыстарды
математикалыә әдістер арқылы зерттеуді ұсына отырып, ғылыми түсіндіру
әдісін ... ... ... «Птолемейдің «Альмагестасын ... атты ... сол ... ... ... алаңы туралы
неғұрлым толығырақ мәліметтерден тұ-рады. Ол ... ... ... ... ... пәндері берілген.
Қазақстандық әл-Фарабилің шығармашылығын зерттеуші А.К.Көбесов айтқандай:
«Біздің зерттеулсріміз ... ... ... түсіктемені авторлар) көптеген формулаларының Ұлықбектің
астрономиялық мектебінің атақты кестелерінін негізі, математикалық ... ... ... ... ... ... Птолемей астрономияға арифметикалық әдістерді қолдану
арқылы өз уақытымен салыстырғанда ілгері ... ... ... ара ... ... ... геометриялық модельдер арқылы
әрекет етеді. әл-Фараби Птолемейдің тригонометриялық аппаратын одан ... ... ... ... ... жаңа геометриялық-тригонометриялық әдістері қолданылды.
Планеталардың, ... ... кері ... қозғалысының сипаты
анықталды.
әл-Фарабидің зерттеулерінің осы жағына келетін ... ... ... және ... ... ... ... бақылауларыдың
соншалықты кенеттен ажырылып кетуі дерегін атап ... ... ... ... бойлығындағы және радиус-векторларындағы осы ең ... ... ... зерттеулерінің арқасында (әл-Фарабиден кейін 700
жыл өткен соң) планеталардың шынайы эллипстік ... ... ... ... бірі ... ... ... бұл жаңалығы Әлем туралы
білімнің шарттылығы мен салыстырмалылығы туралы ... ... ... және оның ... эксперименальды-математикалық зерттеу туралы
әдіснамылық нұскауының жеміс-тілігін көрсетеді». .[118].,43б.
Ауырлык туралы ғылым садлақ туралы пікірлердің негіздерін ... ... ... көтеру және орнын ауыстыру үшін қолданылатын құралдарды
қарастырады.
Ең соңында ... ... ... ... ... ... мен адамның түрлі қызметпен айналысқан кезінде өзгеруне
байланысты қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... ғылым, яғни қолданбалы математика тәмамдайды.
Математика ғылымының осы екі түрі сол кездегі механиканың екі бағыты
болып табылады деп есептейді ... мен В.С. ... ... ... ... Архимедтің түсінігіндегі геомстриялық статисканы ғана
қамтымайды, яғни ауырлық орталығы ұғымынан шығатын «салмақ туралы ... пен ... ... ... ... тура ... ... бірге, оның қалыпсыз тетікке, яғни псевдо-Аристотельдің
«Механикалық проблемаларының» ... сай ... ... немессе олар
арқылы қозғалатын басқа нәрсенің қозғалысы тұрғысынан» алғандағы ауырлықты
зерттеуге негізделген. Сонымен катар, әл-Фарабидің аныкқамасы Аристотельдің
«Физикасындағыдай» динамика элементтерін жорамалдайды. .[119].,56б.
әл-Фарабидің ... ... ... ... Бану Мұса (Х1 ... ... мен оның автоматтарын зерттейтін практикалық ғылым
ретінде емес, практикалық мәселелерді шешетін аппаратты қолдану сияқты
теориялық пән ... ... ... ... өзінің қолданбалы
пробле-маларға деген ықыласының арқасында классикалық кезеннің антикалық
ғылымы мүмкін болмаған қолданбалы ... ... ... дәл ... әдісі қабыл алынды. Мұның ішінде әл-Фарабидің қоскан
үлесі орасан ... ... ... ... физика, немесе физика, яғни
табиғат, табиғи әлемнің «денелері» және ... ... ... ... «Физика, — деп жазады әл-Фараби, — табиғи денелердің
қайсысы жағдайға қарай анық болмыс екенін анықтай отырып, ... ... ол әр ... ... оның ... мен ... ... мен осы дененің сондай-ак, оның акциденциясының бар ... ... ... ... ... ... ішінде әрекет ететін
заттарды; бұл акциденциялардың әрекет ету ... ... Бұл ... ... ... мен олардың акциденцияларының негіздерін
береді».[120].,168-169б.
Жаратылыстану ғылымы сегіз тармақтан тұрады:
- барша табиғаттың негіздерін ... ... ... ... ... элементтері мен бөліктерін
зерреу;
- табиғи денелердің пайда болуы мен жойылуын зерттеу;
* элементтердің қасиеттерін зерттеу;
* ... ... әр ... ... ... мен ... әдісін
зерттеу;
-күрделі денелерді бірыңғай бөліктермен не ... ... ... олардың жалпы қасиетін, сондай-ақ, олардың әрқай-
сысының ерекшеліктерін зерттеу;
- жан-жануарларды, олардың жалпы қасиеттерін, түрлерін, олардың
әрқайсысының ... күші мен ... ... ... ... ... ... үш тармаққа белінеді:
бірініші -тармақ бар нәрселер мен заттарды зерттейді, өйткені олар бар
болып табылады;
екінші тармак әрқасысы ... мәні бар ... ... үшін ... теориялық ғылымдар дәлелдерінің негіздерін зерттейді;
* үшінші тармақ дененің мәні емес жәнс денесі жоқ материалдық емес
нәрселерді зерттейді.
Осылайша, ... ... ... ... ... ... алатын
табиғат үсті әлемді зерттейді, ол болмыстың басты бастаулары туралы ... ... ... ... ... ... зерттейтін
онтологияның жоғары бөлімі болып табылады. Бірақ ол бір ... ... ... де ... яғни ... жәнс оның ... ... кез келген дәрежедегі жеке білім алаңында қозғайды.
Исламдық дәстүршілдік пен шығыстық перипатетизмнің өкілдері, атап
айтқанда, көзқарастары ... ... мен ... ... олар рационалистік тұғырнама, логиканы Құдай мен ол жараткан
нәрселерді ... ... ... ... танымның сезімдік
тәжірибеден трансцендентікке қарай жүруі, ақыл-ойға сену ... ... ... ... ... ғалымның философиялық пікірлеріңде оның
философиялық көзқарасының негізгі қағидаларынан бастап жеке ... ... ... ... Ол ... ... мазмұнын, мақсаттары
мен міндсттерін, олардың табиғат дүниесі мен адам мәнін ... ... да ... ... отырады. Философия тарихында акыл-ой мәселесі
оған маңызды әсер ететін және оған ерекше мән беретін елеулі факторлармен
жалпы ... ... ... секілді, әл-Фараби философиясында да
мәдени-тарихи контекспен ортағасыр ... ... оның ... және
интелллектуалдық атмосферасымен, идеялық-теориялық бастауларымен ... ... ... ... ... Әбу Насыр әл-Фарабиге
тән бола отырып, өзін оның көзқарасындағы жетекші және ... ... ... заманда да зерденің қарапайым мән түрінде қолданылатын ұғым
ретінде ақылдылықты пайдалылықпен, тиімділік пен ... ... ... оны ... ... жалпы алғанда адамның дүниені және ... ... ... деп те қарастырады; ақыл-ой көбіне
адамның ойлауының синонимі ретінде қолданылады.
Философия тарихында зерде ... ... ... ... ол ... пен ... білім мен сенімнің,
ғылым мен діннің қарама-қарсылығы тұрғысынан анықталып отырды. ... ең ... ... ... қызметінде формальдық логикалық
ойлаудың шекаралары мен шеңберінен шығып ... ... ... ретінде
қарастырылғанда, мәселе сезімдік пен рационалдықтың, эмпирикалық ... және тағы сол ... ... ... ... ... ... бұл оппозициялар тарихи-философиялық үрдісті жалпы
сипаттады, ... мен ... ... ... қатар, тұтас
бағыттардың арасындағы қайшылықтарды көрсетті.
«Интеллект (сөзінің) мағыналары туралы пайымдау» еңбегінен біз оның
бұл ұғымның мағыналарын ең ... ... ... оның ... ... ғылымдарынан жазылған ... ... ... ... ... ұстанымдарында немесе қарапайым санада
көрініс тапқан көзқарастарын сараптаудың негізінде ... ... ... ... ... интеллектуалдық дәуірінде орын алған
алты мағынасын бөліп көрсетеді: біріншісі-қарапайым сөйлеуде қолданылатын;
екіншісі- пікірталастарда ... ... ... ... ... ... төртіншісі-Аристотель «Никомах
этикасында» қолданатын; бесіншісі – «Жан туралы» ... ... ... әл-Фараби әл-Кинди бастаған тақырыпты ... ... ... және ... ... ... ... трактатының мақсаты мүмкін және іс жүзіндегі
интеллектінің ... ... ... ... ... ... ол латын аудармасында «Ақыл және ақыл арқылы жететін
туралы» немесе «Интеллект жәные интеллигибелді туралы» деген атпен белгілі
болды. Орта ... ... ... ойшылдары әмбебаптар мәселесінен
бастады, бірақ Э.Жильсон ескерткендей, мұндай қиындықтың боларын сезбеді.
Сондықтан да олар ... ... мен ... ... ... ... ... әмбебаптардың пайда болуын
түсіндіре алатын трактаттарды тандауға мүдделі болды.
әл-Фарабидің ақыл-ойды қарастыруындағы негізгі ... ... ... ... ... «Оның ілімі,-деп жазады А.Х.Қасымжанов,-осы
тұрғыдан ... ... ... ... жатады және
Гегельдің панлогизмнен бұрын. Ойланылған болмыс өзін ойлаушы интеллектінің
оған бойлауы тұрғысынан алғанда тұтасымен шынайы, мөлдір ... ... ... оны ... ... ... зерде қызметінің
зерттеліп отырған объектінің ішкі ... ... ... адамның логикалық қызметіне ұқсас дүниенің заңы –«логостын»
пайдасына шешіледі, .... керісінше емес...».[123].,262б.
әл-Фарабидің ... ... ... ... ай үсті ... асты ... ... бөлінеді. Онда, бейнелеп айтсақ, ... ... ... Алғашқы себеп, Қажетті Бар болып отырған, өзін ойлаушы
болмыс, ал ай астындағы дүниенің ... ... ... ... ... ... немесе Құдайы зерде және адамның ақыл-ойы екі тіке полюс,
олардың арасында қосбірлікті-төмен жүруші және ... ... ... ... ... ... ... ақыл-ой, Аристотель
бойынша, форманың формасы, ақыл арқылы игерілетін заттарды нақты егу үшін
формаларды ... ... ... соң, бұл ... ... ... ... жетілгендік сатыларымен кері, өзінің бастауына қарай жүруі
басталады.
Ғарыш, Әл-Фарабише, Ай ... ... ... ... Ай ... Ғарышты екі белдеуге бөледі. ... ... ... ... ... (ай ... кемел, өзгеріссіз,
мәңгілік, ал төмені (ай асты) - ... ... ... өз
тіршілігінде аспан денелерінен төмен орналасқан ... ... ... ... әу бастан олардың субстанциясын құрайтынның
бәрі ... ... ... ... ... әртүрлі формаларын
сұрыптап: “Аспан денелері тоғыз сатыдан тұратын тоғыз [иерархиялық] жүйені
құрайды; әр жүйе ... ... ... ... ... [жүйе] бір
денеден тұрады, ол біртұтас шеңберлі қозғалыспен өте тез ... ... ... ... бір ... ... ... қозғалысы
ортақ; олар тек екі қозғалысты иемденеді, ... ... ... ... ... үшіншіден бастап (яғни бес планета, Күн және Ай –)
әрқайсысы көптеген денелерді қамтиды және өзінің жеке ... ... ... ... ... Бұл ... тегі бір болғанымен,
түрлері басқа”,- деп жазады. Бұл жерде, әл-Фараби негізгі үш ... ... ... ... “біртұтас айналмалы (шеңберлік) қозғалыс
– бұл бүкіл аспан күмбезінің шығыстық деп ... ... яғни ... Жерді айналуы арқасындағы қозғалысы; “екінші жүйе” қозғалмайтын
жұлдыздар прецессия ... ... ... ... орын ... іс-жүзінде олар “екі қозғалысты иемденеді”. Ал планеталардың, ... ... бұл ... ... ... жеке ...... Күнді
айналуының арқасында болатын “планеталардың көзге көрінетін қозғалысы” деп
аталатын қозғалыстары бар.
Интеллектінің функнияларын жіктей отырып, ... ... ... ... актуалды интеллект, ізгі қол жеткізілген
интеллект және, ең соңында, ... ... деп ... Ол ... интеллекті осы интеллект қол жеткізе ... ... ... интеллекті ол қол жеткізгендегі осы білімпнен ... осы ... ... ... ол үнемі Арис-тототель ойынын
жеңістеріне жүгінеді, түсінудің грек ... ... ... ... атап ... Бұл ... атқарған ойлау
кызметінің мұқияттылығын дәлелдейді. Оның баяндауына ... ... ... ... қабілетті күйдегі ақыл-ой немесе ақыл,
бұл адамның танымдық қызметке қаблеттілігі және дайын екендігі. Ойшылдың
өзі ... ... ... ... бір жан, ... ... қабілеттерінің бірі немесе оның мәні бар болып отырған заттардың
мәндері мен формаларын ... ... ... ... дайын
бірдеңе». Аль-Фараби. Рассуждение Второго Учителя аль-Фараби о ... ... ... ... ақыл-ой мүмкіндік жағдайында болады,
субъект жағынан да, объект жағынан да. ... ... ол ... ол ... ... ... ғана ... яғни оларды
материяға бойлаудан шығарады, яғни «заттардың ... ... Ол ... да ... себебі өзін өзі ойлау қабілеті оған тәуелді емес,
субъектіні түсіну, игеру барысында ... ... ... сол ... ие болғанда.
Зерде өзіне олардың мәнін, яғни ұғымды ала ... ... ... ол қол жеткен ақыл-ойға, заттар туралы білімге ие
ақып-ойға айналады. Заттардың мүмкіндігіндегі ... ... ... нақты ақыл-ой болады. әл-Фараби таным үрдісінде ... ... ... ... күн мен жаздың қатынасына
ұқсастыруға болады деп түсіндіреді.[125].,23б.
Жарық көруде жүзеге асқан бойда, көз ... ала ... ... олардың түсін, пішіндерін актуалды көрушіге айналады. Дәл осылай
заттардың ... ... ... көрінетін бола бастайды. Бірақ көз
онда жарық жүзеге асқасын ғана емес, көрініп тұрған ... ... ... көре ... ... деп атап ... әл-Фараби, көз
көре бастады, яғни оның көру қабілеті актуалданды. Көру потенциясына ие көз
көре ... ... ... ... нақты көрінетінге айналган
принцип күннің ... ... ... асқан мөлдірлік. Потенциалды
интеллекті ... ... ... ... іс-әрекет етуші зерде.
Іс-әрекет етуші ақыл-ой ай асты ... ... ... рухани бар болып отырған, ол сонымен қатар, материяға оның
формасын береді, ал мүмкіндіктегі адам интеллектісіне бұл формалар ... ... ... «Жан туралы» трактатының үшінші кітабында
айтып кеткен іс-әрекет етуші интеллект,-деп жазады. [126].,23б.
Бұл Ақыл үнемі іс-әрекет етіп отырады. Оның ісі ... ... ол ай асты ... бір түрде әсер етіп отырады. Ай ... оның ... ... ... оның ... ... әртүрлі заттар мен
интеллектідердің оны қабылдауға дайындығы барлық уақытта бірдей ... ... ... ... ... зерденің
өзектілікке айналуындағы делдал болып табылады. Адамның мақсаты зерде мен
махаббаттың кемегімен Алғашқы себеппен ұласу.
Сенім мен ... ... ... ... пен адасуды, тұжырымдардың
дұрыстығын айқындаудың қажеттігі арабтілді философияның өз ... ... ... ... ... ... туралы өзіндік
түсіндірме беретін теологияға көгенелгснімен туындады. ... ... ... ... ... да, табиғи ғылыми білімнің де гүлденген
кезеңі болғандығын жоғарыда атап кеткен едік. Зерде ... ... ... сан ... ... осындай ұстанымның
және әл-Фараби философиясының рациоиалдық бағытталғандығының мәдени тарихи
негіздемесі болған табиғи-ғылыми жәнс гуманитарлық білімнің ... ... ... кажеттілік еді.
Ғылымның осылайша дамуы мүмкін болды, себебі ислам діннің және діни
көзқарастың негізгі қағидаларына қарсы келмейтін білім ... ... ... бар ... ... өмір сүріп отырған ... ... ашық деп ... ... шешуші рөлді ақыл-ойдың тұжырымдары,
логикалық дәлелдемелер атқарды. Олар өз кезегінде адамның ... ... ... ... ұстанымдарына және адам ақыл-ойының рөлі мен
мағынараларын түсінуге әкелді. Таным мәселесі ақыл-ойдың ... ... ... ол ... ... соңынан соқыр еруге карсы қойылды. Бар
болып отырған дүние ортағасырлық басқа перипатетиктердің көзқарастарындағы
секілді әл-Фарабидің көзқарастарында да ... ... ... ... логикалық
дәлелдемелер мен ақыл-ойдың тұжырымдары сәуегейлікке қарсы келмесе де, ... мен ... ... ... ретінде «зерде таразылары», ал танымның негізгі әдісі
ретінде сәуегейлік емес ... ... ... ... ... ғылымның
өнер мен әдебиеттің жетістіктері адамның ақыл-ойына сенімді нығайта отырып,
мәдениетке гуманистік бағытталғандық, адамға ұмтылғандық сипат берді, ... ... ... ... ... ең ... ... деп
түсінілген адамның әдемілігі мен адамгершіліктік қасиеттерін ... ... Осы ... ... ... ... грек ... философиялық пайымдаудың антикалық үлгілерінің таралуы ... араб ... ... ... ... ... перипатетизмінің
негізі болды. әл-Фараби оның көрнекті өкілі бола ... ... ... және шешкен мәселелер мен сұрақтардың әртүрлілігіне
қарамастан, оның философиялық ізденістерінің бағыты мен ... ... ... ... мәні мен ... діни ... оның рухани
құтқарылуымен бақытқа ие болу жолын көрсеткен ислам болды.
2.2. ... ... мен ... ... ... ... ислам философиясын тарихи тұрғыдан ... ... ... дін мен фәлсафаны байланыстырып,
біріктіре зерттеген. Философияның, жалпы мәдениеттің даму ... ... бойы ... ... тұрғыдан қарастырылып келгені
белгілі. Осы көзқарастың салқыны салдарынан Орта ғасыр ... ... ... ... ғана ... ... ... заманы мен оның бер жағын байланыстырып тұрған, жай ... ... ... ... ... дамуына мықты әсер еткен
Шығыстағы мұсылман философиясы еді. Оны ... ... ... енді ғана туып ... Бұл ... ... жұмыс өте көп, бірақ аз
ғана уақыттың ішінде жүргізілген ізденістердің өзі ... ... ... ... ... мүлдем өзгеше екендігін көрсетеді.
Мұсылмандық Шығыс философиясы араб және түркі тілді болып ... ... ... ... әсер ... ... ... Аравияда 7-
ғасырда дүниеге келген Араб халифаты. Ол 16-ғасырға ... ... ... ... ... ... Рим ... да мықты болған деген пікір
айтады. Бұл ... ... де ... ... осыншама ұзақ өмір сүруге
кез-келген империяның әлі келмес еді. Араб халифатының ... ... ... оның ... да ... ... ... діні негізгі діні, араб тілі Құран тілі болған Араб ... ... ... 6 ... бұрын дүниеге келген христиан дінімен
күрес нәтижесінде қалыптасты. Өзінің таралу барысында, әсіресе кіші Азияда
ислам антика ... ... ... ... ... Қазіргі
заманғы белгілі қазақ философы Ғарифолла Есімнің пікірінше, әлемді күшпен
ғана емес, философия мен ... ... ... да ... ... ... грек және үнді ... тереңдеп зерттеуге ерекше көңіл бөлді.
[127].,126б.
Адам, оның тағдыры мәселесін ... оған ... ... ... ... ісінде олар антика философиясының категориалдық
аппаратына жүгінді. Сондықтан да ... ... ... ... еңбектері әуелі сирия, кейін араб тіліне аударылды.
Тіпті Византиямен соғыста олар тұтқындарды ... ... ... Осы араб ... ... еңбектер кейін Европаға жетті. Яғни,
Европа өркениеті үшін ... ... ... ... араб ойшылдары
деуге болады. Орта ғасырдағы мұсылман философиясының басты ... ... әл ... ибн ... әл Ғазали, “Таза ағайындар” (шығыстық
перипатетизм); ибн Бадж, ибн ... ибн ... ибн Рушд ... және тағы ... ғасырлық мұсылман философиясының ерекшеліктері:
1) ислам дінімен тығыз байланыстылығы. Ғылым мен діннің бірін- бірі
үйлесімді толықтыруының жақсы ... ... ( ... ... ... және т.б. ұлт ... ... философиялық тіл ( араб ... Араб ... ... деп ... басты мәселелер ( адам және оның ... адам және ... және ... ... мәселелері. [128].,203б.
5) ортағасырлық мұсылман философиясының негізгі бағыттары.
Калам (сөз, тіл)-спекулятивтік теология. Спекуляция-тәжірибеден тыс
жатқан ... ... ... ойлау жолымен қол жеткізу дегенді білдіреді.
Калам ( мұсылман қоғамының даму эволюциясының заңды құбылысы болды. ... мен ... ... пайғамбар дүниеден өткеннен кейін ислам ... ... қызу ... ... ... ... дұрыс шешім іздеп отырды. Белгілі Иран ... ... ... ... ... ... яғни ... тұрғысынан алғанда не
нәрсеге сенімді болу және не ... сену ... ... ... ... ... жалғастырушылар мутакаллимдер-құр догматтарға сүйеніп қана
қоймай, ақыл-ойға да жүгініп, діни және ... ... ... ... Құдай, ерік еркіндігі, құдайы әділеттілік, Құранның пайда болуы
және тағы басқа мәселелерді кеңінен талқылады.
Каламның ... ... ... ... айқынырақ байқалады. Діни мәселелерді
талқылаумен шектелмей, табиғат, қоғам, антрософия, философия ... ... ... ... ... ... ... Насыр әл-Фараби бабамыз араға 1100 жыл салып, ұрпақтарымен ... ... Одан ... ... ... зерттегеніме де 35 жыл
болды. Бұл мерзімде, ... ... ... ... тура
келеді. Енді бүгін ұзақ жылғы еңбектердің жемісін саралап, іріктеп, ғұлама
бабамыздың ілімін замандастарымызға жеткізуге ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-тұрғыдан
түсіндіре білген. Бүгін өздеріңізге ұсынылып отырған еңбекте ... ... ... ... ... ... ... туралы кеңірек мағлұмат беріп, бүгінгі ұрпаққа қажет деген ислам
дініне қатысты ... ... ... отырмыз. «Келісіп пішкен тон келте
болмас» деген. Ұлы бабамыздың мұраларын зерттеп жүрген ғалымдар, осы еңбек
ой салған ... ... ... ... атсалысар деген үмітіміз
бар.
Ислам діні барлық діндердің таза асылдарын тегіс ішіне ... ... дін, ... ... дәуірінің діні.
Ислам мәдениеті мен саяси-әлеуметтік өмірдегі ... ... ... ... ... ... болды. Олар
хариджитгер, суннитер, шииттер ағымының кең таралуына ықпал етті. ... мен оның ... ... ... ... ... ... дамуына түрткі болған метафизикалық мәселелерге деген
қызығушылық туындады. Сенім ... ... ... ... ... хариджиттер, мурджиитгер, мутазилиттер және т.б.
ағымдар пайда болды. ... пен ырық ... ... ... ... ... мурджииттер сияқты ағымдардың
туындап, өрістеуіне ықпал етті. Сифаттитср, жамиттер, сопылар және ... ... ... мәні мен ажырамас қасиеттері мәселесін
шешуге байланысты туындады, коғамды құкықтық ... ... мен ... ... мен ... дүниеге әкелді.
Екінші ұстаздың Бірінші себептің болмысын, оның ажырамас қасиеттері
мен «есімдерін» ... ... ... аударғанда, әл-Фарабидің ислам
мәдениетінде қалыптасқан дәстүрге тафсир тәжірибесіне ... ... ой ... ... мен ... ... ... мен ашариттердікі тәрізді. Бірақ, әл-Фарабидің өзі көрсеткен
бір маңызды айырмашылық бар: ... ... ... ... мен
көзқарастарына келетін болсақ, догматтық діни ілімнің білгірлері оны былай
деп есептейді: /түрліше/ діни ... мен ... ... ... және интеллектімен қорғауға ... ... ... ... діни көзқарастар неғұрлым биік
сатыда тұр, ал оның тағы бір себебі ол сенімдерде адам ... ... ... ... бар ... Нақ сол ... адам ... аян беру
жолымен ғана анықтай алады; бұл аянды ол өзінің интеллектісі арқылы тани
алмайды, ... ... бұл үшін өте ... ... Керісінше, егср
адам өзінінің білетінін немесе біле алатынын ой ... сала ... ... ... ... онда ол ... сырдың мағынасы да,
пайдасы да болмас еді. Егер бұл ... ... ... онда жұрт өзінің
интеллектісіне сеніп, пайғамбаршылыққа да, аянға да мұқтаж болмас ... осы ... ... ... ... басымдылығына арқа
сүйейді. Суннитік теология мен ... ... ... ... ... да атап ... Философия адамға
білімді алу үшін қызмет етеді. Ол адамды міндеттемеді және ... да ... ... ... ... ... өмір ақиқатын түсінуге
жетеледі. әл-Фарабиге сәйкес оның мақсаты, зерде пІринциптерін іске асыру,
зердені ... ... оны ... ... ... деп атайды. Оның
тұғырында әлеумет өмірін қайырымдылық пен әділеттілік принциптеріне ... ... ... ... ... ... ... ал бұл
философияның маңыздылығын көрсетті.
Каламдағы ілімнің мутакаллимдердің мақсаттарына жауап беруге жеткілікті,
бірақ менің ... ... ... ... ... ... ... өздерінің алдына суннаны уағыздаушыларды діни
қағидаларын ... және оны ... ... ... қосып,
шатастырғандарынан қорғауды мақсат етіп қойған. Ұлы жаратқан Алла ... ... ... және ... айтылғандай, тауфиқты рухани өмір
мен тұрмыс тіршілігінің шарттары түзілген бұлжымас қағида-шын ... ... ... ... күпірлерге суннаға жат нәрселерді үйретті,
ал күпірлер оны насихаттап, суннаның ақиқат қағидаларына сенушілерді жолдан
тайдыра ... ... да, ұлы ... Алла ... ... ... ... адамдарды азғындыққа бастайтын және жалпыға
таралған суннаға ... ... ... қабілетті жүйелі ой арқылы
суннаны қорғауға жетеледі. Қалам және оның жолында күресушілер өздерінің
бастауын, міне, қайдан ... ... ... бірқатары суннаны қорғап, ... ... ... ... ... үшін ... ... оған сырттан таңған жаңалықтарын алмастырып, өздеріне ... ... ... ... ... ... ... мутакаллимдер осы
еңбегінде өздерінің қарсыластары қабылдаған негіздерге сүйенді. Ал ... ... ... ... не ... ... не діни бедел
иелерінің бірауызды ... ... ... әлде хадистерден алынған
жалғыз ғана ... ... ... ұзақ ... ... ... ... үйлеспейтін жерлерін іздеп
табуға және олардың осыған дейін өздері мойындап (негіз ... ... ... үшін ... сайды. Қажеттілік сипаты бар
принциптерді ғана шындық деп қабылдауға болады деген ... адам ... ... ... ... ... ... ақиқаттың не екеніне жеткілікті
дәрежеде қанағаттанарлық түсінік бере алмады және мен осыған ... ... ... ... ... ... Рас, уақыт өткен соң, каламның
шеберлігі айтарлықтай ұшталып, ізге түскен соң, мутакаллимдер ... ... ... ... ... ... әрекет жасауға үлкен ниет
қойды, сөйтіп, олар субстанциялар, ... және оның ... ой ... ... ... бұл ... ... негізгі мақсаты
болмағандықтан, осы заттарға қатысты пікірлері биік дәрежеге ... ... ... ... туатын қиындықтарды түбегейлі шешу
қолдарынан келмеді. Мутакаллимдер талдауларының өзге адамдарға қатысты
тиісті нәтижеге ... ... ... деп ... ол ол ма, ... ... ... солай болғанына тіптен күмән келтірмеймін. Бірақ, бұл
нәтижелер мінсіздіктен аулақ, өйткені бастауыш емес ... ... ... ... деген көзсіз сенім араласты.
[130].,131б.
Философияның болмысы туралы; онда нені мінеуге болатыны, ... ... ... ... ... көрінетін және керісінше
жағдайлары туралы; философтардың күпіршілік жаңалықтарға баратын ... ... ... ... ... ... ... исламда
Құдайдың жетілген және шектелмеген еркі туралы ... ... ... ... ... ... саласында Құдайдың кез келген уақытта
дүниеболмысын үзіп, ... ... ... ал ... игі ... құрметтеудсн айыруда айқындалды. Мутакалимдер тұтас алғанда Құдай еркі
мен жаратылыс ... ... ... ... ... ... ... логикалық шектеулер енгізді. Олардың ілімі ... ... мен ... сөз ... бәрі екі ... ... мен ... Дүние Құдайдан өзге нәрсе; бұл Құдай жок нәрсе. Олардың жіктелуі
Жаратушы мен жаратылғанның онтологиялық ... ... ... ... және ... аумағында олар «бір» бола алады және белгілі бір
тұтастық ... ... ... ... ... мен ... ... қатысты: жаратылыстың себебі туралы, адамдарға Құдайы
заңдарының берілуі және ... ... ... туралы
мәселелерді қойды. [131].,69б.
Дін дегеніміз – көзқарастар жүйесі мен іс-әрекеттер тізбегі және Алланың
баласына салып берген ... ... ... арқасында көкірегі ояу
адамдардың баршасы да кқздеген мақсаттарына жетуге мүмкіндік алады. Баршасы
деп ...... мен ... ал кей ... ол ... ... немесе сан алуан халықтарды қамтуы да ғажап емес. Егер билеуші
шынайы ... ... бола ... онда оның ... басқарудағы
басшылық қызметі де сае-алуан жақсылық істерге толы болады. Дәл осындай
игілікті мақсатты ойдағыдай жүзеге асыра ... ғана ... өзі ... қол ... ... адам да ... бақытқа кенеледі, ал мұндай жағдай
нағыз бақыттың өзі болып саналады. Міне, сонда ғана дінді ... деп ... ... ... ... ... мен ... діни
жаңалықтардың мән-мағынасымен айқындалады. Мұндай үрдістер орын алған екі
тәсілдің біреуі , немесе ... ... ... да ... ... береді.
Олардың ең алғашқысы – Құдіреті мол Алланың ... ... ... Ал екінші жағдайда ел билеушінің басқарушылық қызметі мен ... ... ... ... арқылы келіп жеткен күштердің көмегімен
айқындалады. Сөйтіп, Алланың көрсетіп берген қасиетті ізі ел билеушінің
ізгілік пен ... ... ... ... ... жол ашып ... Мұндай жаңалықтар негізінен бірінші тәсілмен, ал
кейде екінші тәсіл арқылы да ойдағыдай жүзеге аса береді.
Теориялық ... ... өз ... ... ... ... күш-
қуаттың қалай туындайтынын жан-жақты түсіндіруге тырысады.
Ізгілікті дінің көзқарастары: теориялық көзқарастар және ерік-жігер
көзқарастары болып екіге бөлінеді.
Теориялық ... ... ... ... ... деген
қатынастарын, олардың рухани адамгершілік қасиеттерін және әр ... ... ... ... ... ... ... дүниедегі ең алғашқы денелердің пайда болуы мен
жоғалуын, олардың жаңа ... ... ... ... болғандығын, немесе
соңғылары алғашқы денелерден қалайша шыққандығын, одан қалды олардың аралық
қатынастарын, өзіндік құрылымын және өзара ... ... ... ... дүниедегі әрбір зат атаулының Құдіретті Алла
мен рухани адамдарға деген қарына ... ... Одан ... пәни ... ... жаратылуы және оның жан мен ақыл – ойға ... Алла ... ... мен ... ... арқылы берілген адам
бойындағы адамгершілік қасиеттермен қатар, оның ... ... ... ... пікірлер мен көзқарастар Пайғамбарлықпен оның мән мағнасын,
ғылыми жаңалықтардың шығуы мен оның түрлі ... ... ... мен о дүниелік ғұмырға, өнегелі және ізгі ниетті адамдарға ғана тән
шат-шадыман бақытты өмір мен ...... ... ... ... ... өмірге де сипаттама береді.
Ал, ерік жігерлік пікірлер мен көзқарастар о дүниелік дәл ... ... ... хал жағдайынан хабардар етеді.
Ерік-жігер көзқарастары білімсіз адамдарға өз өктемдігін ... ... ... ел билеушілер мен басшыларға және өткен
замандарда өмір сүріп, тағдыр ... ... ... ... де ... береді. Олар тіршілікте жіберілген қателіктер мен
жамандықтарға байланысты тиісті жаза белгілеуде, ... ... ... жан - ... ... ... ... танытуын да
ескереді. Дін мен ... ... ... ... ... пен ... ... болып көрінеді.Адамдардың көпшілігі үшін ... пен ... ... ... ізгілікке толы жолымен айқындалатын іс-әрекеттер ... Олай ... ... ... шариғат деп атауға
болады. Сонда ғана ... дін мен ... де ... болып саналады.
Дін негізінен екі бөлімнен тұрады. Олар: ... ... адам ... ... ... ... түрі ... екіге бөленеді. Оның
алғашқысының көмегімен ... ... ... мен ... ... ал, ... көмегімен дін жолын қуушылардың қылықтарын
айқындауға мүмкіндік аламыз. Ізгілікті дін арқылы айқындалған көзқарастар
ақиқат ... ... ... екендігі даусыз.Ал, ақиқат дегеніміздің өзі
әр адамның білімділігі мен табиғи қасиеттерінің арқасында көз ... ... ... ... дінді құрайтын екі бөлім де ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір нәрсе
жайында сөз болғанда, оның екі ... ... ... ... түрінің аясында ғылыми аксиома ретінде алынған дәлелдемесі болуы
мүмкін, немесе ғылыми тұрғыдағы тұтастыққа ие ... ол ... ... ... ... беру қасиетіне де ие болады.
Бұдан туындайтын ой: философияның тәжірибелік ... ... ... қол ... ... немесе кез–келген себепші заттарға
байланысты айқындалған іс-әрекеттердің өзіндік жәй-жапсарларын ... ... ... өмір ... ... мутакаллимдердің қарама-қайшы
бір мағыналы емес ... ... және ... ... ... ... ... өзгеріс пен қозғалыстың және
тыныштықтың бастапқы ... ... ... ... ... ... арқылы түсіндіріледі, өйткені затты білу ... ... ... ... бүкіл дүние болмыстағы тәртіпті
қалыптастыра отырып, себеп-салдарлық байланыс тізбегі арқылы ... ... ... ... методологиялық сұранысты, әл-Фарабиде
кезектесіп келетін себеп-салдарлық байланыстар қатары ... ... ... ... ғана ... ... ... негізі болып табылатын Құдайлық аян, ... және адам ... діни ... ... ... тән ерекшеліктерімен
тарихи процесс ішінде нақты көрініс тапқан. Бұл ерекшеліктерді шартты ... ... ... ... ... діни ... ... сатысында
фиқх пен кәлам ғылымдары басты назарда ... ... ... ... ... мен ... ғана мойындалды (VІІІ-ХІ ғасыр).
Екінші саты - суфизм және тариқатқа негізделген исламдық түсінік
кезеңі (ХІ-ХVІІІ ғасыр). Бұл ... ... мен ... ... ... мен ... ... алынды. Даруни, яғни ішкі ... ... ... ... мен идеялар үстем бола бастады.
Үшінші саты - исламның ... ... ... ... Бұл ... ғылым мен технологияда дамыған, ... мен ... ... ... ... ... ... бастаған
Батыстық қоғамнан қорғана бастағаны сезіледі.
Бұл ... ... ХІ ... ... байқалатын, әсіресе
өркениеттераралық қақтығыстарда айқын ... ... ... - ... яғни, технологияның иелеріне олардың ... ... ... ... ... ... өздерін өткен
ғасырлардағы жетістіктері мен тарихтағы ренессанстарымен жұбата ... саты - ... ... ... ... ... ғасырдан бүгінге дейін).
Бұл кезеңде кешегі өткен ғасырдың негізгі идеологиялары, жүйелері,
діни-философиялық ағымдары мен ұсынған ... ... ... әр ... ... көзқарас, пікір, қағида, мәліметтер мен әдістерді
үйлестірумен, жақындастыру әрекеттері - осы ... ... ... ... ... ... бұл түсінік ХVІІІ ғасырдан қазірге
дейін кеңінен тарап отыр.
Жаңашыл ойшылдар, зиялылар ретінде танылған Сайд Ахметхан, ... ... ... ... ... Сайт Наср, т.б. тұлғалар арқылы
болмыстық құбылысқа айналған ағым Батыстың құндылықтары мен көзқарастарын,
ғылымы, ... мен ... ... ... ... таңдағы "ғылымның исламдандырылу" мәселесі - осындай әрекеттердің
жалғасы.
Түркі-ислам философиясы - ... ... фикх және т.б. ... ... мен ... ... ... Бұл жерде философиядан
Фараби мен Ибн ... ... ... ... ... таңдап алып отырмыз. Зерттеу тақырыбымыздың аясы мен бағыты
тұрғысынан кәлам, ... ... және ... ислам философиясының негізгі
өкілдерінің Иасауи көзқарасының арналары болатын ... де ... өз ... атқарған ең маңызды қызметі дін мен философия
арасына көпір салып, оны ... ... және ... негіздей отырып анықтама бергендігінде жатыр. Оның пікірінше
нағыз философ пен пайғамбар арасында ешқандай ... жоқ. ... - ... бұл ... мен о дүниедегі бақытқа қол жеткізуіне көмек
беру. Алайда ... өз ... ... ... жету үшін көп ... ... символикалық түрде жоғары тұрады. Әйтпесе шын
мәнінде Фараби ... ... да ... деп ... [70, ІІ, 94-95
б.].
Әл-Фарабидегі философ - белгілі бір дәрежеден ... ... ... ... Бұл ... оның ... Ибн Араби секілді
философ-сопылардың пайғамбарлық пен әулиелік жайлы көзқарастарына көп әсер
еткен. Әл-Фарабидің пікірінше ең ... ... - ең ... әрі ... пен ... болу қасиеті бар адам. Ал бұл ... ... бар. ... да ... "Бірінші басшы" деп
есептейді.
Түркі ислам философиясының ең маңызды ойшылдарының бірі, Фарабидің
шәкірті Әбу Әли Ибн Сина ... ... ... ... ... ... Білікті" жазуына, жалпы түркі сопылық философиясының дамуына үлкен
үлес қосты. Ибн Сина негізінен исламдық ойлау ... ... ... ... ... ... сопылықтың танымдық табиғатына ойысып отырған. Бұл
сөзімізге Ибн Синаның "Ғашықтықтың мәні" ... ... ... болады.
Кәламдық тұрғыдан өзіндік методологиялық сенім жүйесін ... ... ... ... мектептің негізін салған
Матуридидің Алла, әлем және адам ... ... да ... Ибн ... ... жатыр. Өйткені олардың дүниетанымдық кеңістігі мен
негіздері ортақ болатын. Орта Азиялық Әбу Мансур бин ... ал- ... ... ... тарихында «Таухид кітабы» және «Тауилат ал-Құран»
еңбектерімен кеңінен танылды. ... ... ... ... және ... ... ... тұрғыдан негіздеп, аян,
хабар (ал-ахбар) және ақыл (ал-назар) ... ... ... ... және ... ... Алла мен адам ... туралы өте көп ой толғаған. Онда Алланың қалауы, құдіреті, шексіз
үкімі, ... ... осы ... ... ... адам ... діни ... мен жауапкершілігі және оның негіздері сияқты мәселелер
қамтылған. Матуриди кәламы, Алла мен адам арасындағы ... ... ... ... бар түркі мұсылмандық, суннилік мәндегі
түсінікті қалыптастырды.
Матуридидің «Тауил теориясы» Орта ... ... ... ... ... Осылайша, ол тәпсіршілер ішінде бірінші болып Құран
мағыналарын ашып беруде "тафсир" орнына "тауил" методын қолданады.
Түркі ислам философиясы ... ... ... хикметін құтын
іздеген ойшылдар ішінде ең танымалы әрі ... ... ... ... атты ... жазып, түркілік мәдениетінде өзіндік із қалдырған Жүсіп
Баласағұн (1017-1077) болатын. ... ... да адам мен Алла ... Құран танымы шеңберінде түсіндіреді. Адамдық танымның негізі
Алладан келеді. Алла ... ... ерік пен ... ... Өзін ... ғана ... құты тұрақтайды. Бұл сопылық танымның негізгі ұстанымы.
Сонда ғана адам Алланың құты арқылы кемелдікке жетіп, оның ... ... ... ... ... ... ... байланысты еді,
сондықтан ойшылдар дамытқан көптеген ... ... ... болды.
Бірақ егер «мұсылман перипатетизмі» деген сөз ... ... ... ... – араб тілді ... ... атау бар. ... ... ... аумағы өте кең: олар – ... ... ... мен ... ... этикалық және эстетикалық
мәселелер, өмір мен өлім ... ... ... ... мен ... ... мәселелер. Соның барысында
философиялық терминология – философийат және истилахат жасалады.
Х ғасырдағы Араб халифатындағы ... мен ... қол ... гүлденуі
қоғамның рухани-мәдени өмірінің дамуына ықпал етті. Білімге ... ... болу – сол ... ... тән ... ... ... үлкен рөл
атқарды. Арабтардың бірінші философы - әл-Кинди – бар жаңаны ... ... ... ... Оның ... ... ... болмайды,
сондықтан кез-келген білімнен парасатты адам пайда таппаса да сабақ алады,
ал мұның өзі пайда. Біз көне грек перипатетиктерінің ... ... және ... ... туралы айтқанда, дәстүрге ілесудің
емес, өзіндік философиялық мәселелер мен міндеттерді шешуде осы дәстүрлерге
сүйенудің маңызды ... айта ... ... ... араб ... ... мен оның ізбасарларының ілімін жай ғана
таратушылар десек, онда ... грек ... ... ғана ... ... еді. ... ... тағы басқа Шығыстық ... ... ... ойшылдарының мұрасына осындай көзқарастың
қалыптасуына еуропаорталықтық рухани ұстаным көп ... ... ... Шығыстағы тәуелсіз рухани жағдайды мойындауға ... ... ... ... ... әртүрлі
медреселердің салынуы, экономика мен саясаттың, басқа мемлекеттермен сыртқы
қатынастардың ... ... ... ... бәрін біріктірді, ... ... ... ... ... ... құқының көптеген қағидаларына (отбаслық,
қылмыстық құқық) қарамастан ... заң ... ... ... оның ... ... бай да, кедейде, жақсы мен жаман да тең болды.
Шариат заңдары адамдардың ... ... Сол ... ... ... ... ... көрсетті. Әрине, әл-Фараби өзінің исламға,
дінге деген қатынасын көрсетпей қала алмады, ал дін оның және ... ... ... ... бір ... ... ... адамдар үшін дін олардың
өмірінің мәні болды. ... ... ... ... грек даналығы
оның жүрегінде Аллаһтан келген даналық ретінде Құранға да орын ... тегі ... ... ... ... ... ... философ әл-Фараби
түрік-арабтық ойлау мен грек даналығының ... ... ... ... біріктірді.
Философия мен дін, олардың қарым-қатынасы - Әбу наср әл-Фарабиді
толғандырған күрделі мәселелер. Мәңгілік пен осы дүниелік, өмір мен ... ... ... мен діннің арақатынасы мәселелері ойшылдарды көп
толғандырды.
«Алтын» ғасыр деп аталған кезеңде Ислам өз бойына Араб ... ... ... және ... ... ... дамуына ықпал етті. Сондықтан оған деген көзқарас дұрыс болуы
керек, яғни исламның осы ... көп ... ... ... сай бағалау
керек. Мұсылмандардың Қасиетті кітабы – “Құранның ... оқы, оқы! ... ... үндеуі де ерекше болды. Ол адамды жазылғанның ... ... ... Бұл ... келгенде тек Аллаһтың еркін оқуға ғана
емес, надандықты жоюға шақыруы болды, адам өз бойында ойлай ... ... тиіс ... Құран адамды өз өмірі, өз істері және өз ... ... ... ... ойлануға, ойлауға шақырды. Міне, сондықтан әл-
Фараби осы күрделі ... өз ... ... қала алмады. Философия
мен дін мәселелері әл-Фарабидің «Әріптер ... ... ... ... ... Зенноның «Жоғарғы ғылым туралы трактаты»,
«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы ... ... ... ... классификациясы туралы сөз» атты еңбектерінде
көрініс ... ... ... ... ... отырып, Әл-Фараби
философиясының дінге қатынасы мәселесін бастау мәселесінен, философия мен
дін пәнін ... ... шығу ... ... философияның дәуірі дәлелдеу тәсілі – аподейктика және ... ... ... ... ... ... ... басталды. Бұл
осы кезеңге дейінгі диалектикалық, ... ... ... ... ... бірі-бір) түсіндіру қажеттілігін тудырды. Дін, адамзат
ақыл-ойын жаулап алғанымен, философиядан ... ... ... Бір ... оның көмегімен халықты үйреткенде, философия өзіне тән тәсілдер
арқылы зерттейтін ... және ... ... ... ал олар ... немесе елестету немесе екеуі де бірге». [133].,6б.
әл-Фараби, философия жалпылама және қажетті дәлелдерге құрылады және
шынайы философия пайда болған ... ... ... ... ... ... ... деп санады. Сондықтан дінді қалай зерттеу
керектігін анықтау қажет болды. Егер дін философия ... сай ... ол ... ... сүйенуі керек, өйткені жалған философияның
күмәнді идеяларына негізделіп, шынайы ақиқатты елес ойынымен шатастырса дін
өкілдері халықты ... ... ... ... ... ... мәні
деп қабылданады. Сондықтан дін ... ... үшін ... ... ... ... ... дін философиядан кейін, ал қалам мен мұсылман құқы діннен
кейін пайда болады деп санайды. Философия мен ... ... ... болғаны әл-Фараби үшін маңызды болып көрінеді. “Даналыққа құштарлық”
ретінде, адам ойлай бастағаннан бастап, әл-Фараби үшін, ... ... ... ... ... қабілетіне, әл-Фараби адам өмірінде маңызды рөл
берді. Ол адам дін ... ... мен ... ... ғана ... деп санады.
Дін мәселелерін зерттеген әл-Фараби, дін «ақылмен зерделенетін
заттарға ... мен ... ... үйретеді деп пайымдайды. Сондықтан
дін өкілдері – ...... ... ... ... не екендігін
дәлелдейтін теориялық заттармен шектеледі. Мутакаллімнің ерекшелігі оның
дінді ұстанатындардың ішінде ... ... ... ал ... оның «барлық адамдар мен халықтарға тиеісілі» екендігінде. әл-
Фараби әрдайым діннің шектілігін, ал философияға ... жат ... ... мен ... және т.б. шекарасынан шығып кете беретіндігін атап
отырады. Философ үшін әлде бір шартты ... жоқ, оны өз ... ... ... кете ... ... ... айырмашылығы
оны тек мұсылман ғана түсініп, жеткізе алады деуінде. Мұнда әл-Фарабидің
шыққан ... ... ... ... етсе керек, өйткені түркілерге
дүниетанымның кеңдігі мен ... тән. ... ... ... ... әлде бір білім шеңберінде қалып ... деп ... ... ... ... ол барлық мәнді тануға талпынады, ал дін сенімнің
абсолютті догматымен шектеледі. ... дін үшін ... ... ... ... ... ... қабылдауында маңызды ерекшелік
бар екенін атап өткіміз келеді. Құран сөздерінің мұсылман өміріне ... ... ... ... деп ... ... Өзінің әр күнін мұсылман
«Мейірімді, мейірман Аллаһ үшін...» деп бастап Аллаһ атымен аяқтайды. Ғалым
өзінің «Философияның ... ... атты ... «Мейірімді, мейірман Аллаһ
үшін...» деген сөздермен бастауы да кездейсоқ емес. Көп жағдайда оның құран
мәтіндеріне назар аударуы, бұл ... ... ... ... мен ... түсінуі тұрғысынан және сонымен бірге құран сөздерін
логикалық пайымдау тұрғысынан жүзеге асады. Сол ... ... ... ... тиіс екендігін және дүниедегінің бәрін ... ... ... ... мәтініне дұрыс қарап, түсініп және
түсіндіру керек.
әл-Фараби философияның дінге қатынасы мәселесін талдағанда қоғамның
нақты ... ... ... Дін ... өмірінде
маңызды рөл атқарды, халық дінді қастерлеп, шариат заңдарын құрметтеді.
Ислам сол ... ... ... ... ... ... ... мәселесі әл-Фараби өмір сүрген уақытта ғана емес,
қазір де күрделі болып отыр. Бұл ең ... ... да, ... де
адам, қоғам, табиғат, таным сияқты ұғымдармен ... ... ... ... дін мен ... осы ... мәні ... табылады.
әл-Фарабидің философиялық мұрасы бүгінде әртүрлі түсіндіріледі. Батыс
еуропалық немесе XIX-XX ғасырлардағы араб-мұсылман деректеріне сүйенсек,
оның философиясына қатысты ... ... ... ... туралы айтуға
болмайды. Қазіргі кезде әртүрлі ... ... ... ... оның ... ... ... деген талпыныс бар. Оны кейде
рәміздік неоплатонизм, суфизм және т.б. ... ... ... ... ... ... элементтерді немістің де, француздардың ... атап ... айта кету ... Оның ... ... мен философтың өмір салты жиі-жиі осыған негіз ... ... ... “ол ... бойын алыс ұстаған тыныш адам болды, соңында сопыша
киініп, өзін ... ... ...... ғасырдағы Бағдадтағы философиялық жағдай ғалымдардың өздерін Платон
мен Аристотельді ... ... ... ... ... ... ... Аристотель іліміне илану үшін Пифагордан бас тартты”
/3/. Тіпті гректік және исламдық ... ... ... ... дін ... ... ... қойған философияның дінге
қатысы мәселесі мұсылмандық ... ... ... ... ... Әбу Наср ... дейін философияның дінге қатысы,
дәлірек айтсақ сенім мен парасат мәселесін әл-Кинди көтерген еді, өкінішке
орай, оның ... жете ... ... “Парасат туралы
трактаты” Батысқа XII ғасырда белгілі болды. Оның ... ... ... парасат пен сенімнің үйлесімді ... ... ... тырысты деген жалпы қорытынды жасалды. Ол, тіпті, философиялық
спекулятивті қаламды жасауға, ал оның ... ... ... ... ... ... ... деп санады. Әлеуметтік-экономикалық
өмірді түсінуден бастаған ... ... ... мен ... ... ... да ... Себебі, Аллаһқа сенген адамның ішкі дүниесі
қорғалды. Әл-Фараби Маркстің «Дін – бұл ... ... ауыр ... ... рухы ... жүрексіз әлемнің жүрегі» – деген сөздерімен
таныс болмады, мүмкін бұл сөздер оған ұнар еді. Әл-Фараби ... ... ... да өмір ... ... дәлелдеді.
Мұндай өмірдің болуы философияның ... ... Дін ... ... табандылық танытып, тұлға белсенділігі, діни ... ... ... ойды ... ... Ол ... ... Сүннә
туралы мәселені зерттегенде мүттәкалімдер беделіне сүйенудің ... ... ... ... бере ... тіпті шатастырып жіберуі мүмкін дейді.
Сондықтан бірден-бір бедел - Аллаһтың өзі және ... діни ... ... ... ... Дін өз ... түсіндірместен береді.
Ал осының бәрін түсіндіру үшін философия керек. Сондықтан теориялық тұрғыда
философия діннен жоғары тұрады. Ол ... ... ... ... ол ... ... сұрақтарын, тіпті, теологтар үшін қасиетті –
Құдайға сену, түп ... ... да ... ... ... жалтармайды, ол пікір таластырады, күмән келтіреді, мұның бәрін ол
ақиқатты, діннің, өмірдің мағынасын ашу үшін ... ... ... ... ... өмір мен өзің туралы шындықты тану жолы. Саяси билік,
дәлірек айтқанда, билік үшін ... ... ... ... ... байланысты интеллектуалды-творчестволық еңбек өкілдерінің
қоғамдық ... ... ... Дәл осы ... ... ... ... Көптеген мұсылман секталарынан айырмашылығы сопылық ... ... ... ... сопылық соңғы уақыттардағыдай әлі де
көпке танымал емес еді. ... ... ... өзін және оның ... ... талпынған көптеген діни да секталар болды. Әртүрлі
діни ілімдерге тән мынадай ... ... бар еді – бұл ... ... ұмтылу, этикалық сипаттағы мәселелерді шешуге талпыну. Адамның
дінге бет бұруының сыры да осында шығар. Дінге ... ... тән ... ... ... ... ... зұлымдық пен зорлық-зомбылықсыз,
мағына мен бақытқа толы өмірді ... ... да, ... ... ... адамның діни-этикалық концепциясына да біржақты қарамағандығын
атап өту қажет. Ол ... ... ... ... заң ... Осы тұрғыда дін қажет, Аллаһ еркімен жаратылған және ... ... ... заңдары пайдалы, олар адамдардың іс-әрекеттерін
анықтап, сұрыптау үшін қажет болды.
Құран «жақсылық» пен «зұлымдық», «надандық», «әділеттілік» және басқа
да ұғымдарды ... ... мен ... ... ... ... ... баяндалады, оларды Аллаһ жаратқан және барлық ... ... ... табылады. әл-Фараби бұл идеяларды дұрыс бағалады. Бірақ
моральға көз жұмып ... ... ... ... принциптерді ой
таразынан өткізіп, түсіну керек деп санады. Адам өз ... ... ... ... іске асыру керек, ол осы принциптерге сәйкес
дербес қимылдауға ... Адам ... ... одан әрі дамытып,
жетілдіру тиіс. Шариат заңдарын мойындау ... ... ... ... мен кемелділік идеясын одан әрі ... ... ... ... «ақиқат дін» ұғымдарын жиі қолданады және бұл ... мән ... ... ... енгізген Аристотель
дәстүрін жалғастырған әл-Фараби, этика жанның ... бола ... ... ірге тас ... ілім ... қайырымды қала мен
қайырымды азаматты қалыптастыруға көмегін тигізеді деп санады. әл-Фараби
философиясында этика, ... ... оның ... ... ... мораль нормалары мен принциптерін қалыптастыруда философияға
жалпылама рөл берілді. Философия мен діннің өзара байланысын аша отырып, әл-
Фараби ... пен ... ... жаратылыс идеясы, ... ... ... ... ... ... ... мен
дін қатар жүреді, олардың жолдары жиі қиылысады, екеуі де ... ... тек ... ... екіншісі – түсінуді талап етеді. әл-Фараби
Аллаһтың өзі алдымен түсініп, содан соң ... ... ... ... ... ол мойындамады, өйткені Дана тек даналық кеңес қана
береді.Тұтас алғанда философия дінге оң ... ... ... ... ... о дүниелік өмір туралы көптеген ... ... ... ... ... ... ... үрейде ұстайды,
жақсылық үшін құрметтеп, зұлымдық үшін жазалайтын құдай бар деп ... олар ... ... ... деп ... ... бұл ... білім деңгейі болып табылады. Менің ұстазым Аристотель (Платонның
сөздерінен) ең қарапайым “білімдер құстың ұшқанында биік, ал ... ... ... ... ... ... ... деп жазады.[135].,169б. Адам
Аллаһ белгілеген заңдарға сай өмір сүруі керек, оған дін ... ... ... жету үшін оған ... ... ... ... ғана өмір мәні ашылады. әл-Фарабидің философияның дінге ... ... ... бір ... да бар екені айқын.
Көптеген зерттеушілер мұны сол уақыттағы қоғамның ... ... ... исламның ерекше мәртебесімен және ... Мұны ... ... ... ... ... ... емес.
Бұл мәселені баяндаудың тиянақсыздығы мәселені қоюдың күрделігінде жатыр.
Философия мен дін – дүниетанымның екі ... Бұл ... осы ... ашық қалып отыр. Ортағасыр тереңінен келген шығыс ойшылының еңбегі,
Ақиқатқа апаратын өз жолын адам өзі таңдау ... деп нық ... ... ... мен ... адамның дүниедегі болмыс тәсілдері ретінде
анықтайды. Фәлсафа-деп әл-Фараби тек даналықты ... ... ... ғана ... оны өмір сүру ... ... өзінің адами мәнін
түсінуіне жеткізіп қана қоймай, осы ... ... сол ... ... ... ... ... Дінді де ол дүниедегі болмыс ... ... ... ... тәсіл деп түсінді. «Дін – бәрі үшін Ең Бастының
жазмышы арқылы алдын ала айқындалған ... пен ... ... бәрі өз ... ұяланған мақсатқа жетеді...».[136].,169б. Ол
сөйтіп, Құдай адам бойына белгілі бір мақсатты ұялатты және ... ... ... ол оның ... пен ... ... ... деп тұжырымдады. Адам адами мәнді ғылым, философия, поэзия,
музыка арқылы іске асырды. Адам ... ... ... ... әрекеттен көрді. әл-Фараби философиясындағы ... ... ... ... ... бір қарағанда қайшылықты болып
көрінуі мүмкін. Бірақ егер осы ... ... ... ... көп ... түсінікті болады.Философта философия мен ... дін мен ... ... ажырату қажет. Ақиқат дін – Құранда
көрініс тапқан мән мен ... ал ... ... ... осы ... ... ... философия үшін түсіндіру араб тілді перипатетизм
философиясының бір тәсілі екенін тағыда атап ... Бұл ... ... ... ... әсер етті. Мұсылман әлеміндегі ... ... ... және ... ... адам үшін ... бар мәселелерді түсінуде бірлесіп дамуына ықпал етті.Философияның
қарқынды ... ... ... өзі қалыптасқан дәстүрлер мен
құндылықтар арасында жүзеге асады. ... ... ... ... ... атты трактатында кеңінен қамтылған. Философ тұлғасына «имам»,
«әкім» ... ... ... ... ... ... «имам»
мен «философ», «әкім» мен «заңгер» бейнесін Мұхаммед пайғамар тұлғасынан
тапқаны ... ... ... пайғамбар атын тікелей атап
көрсетпеген себебі сол заманда бұл шүбә ... ... ... ... ... келе, ғалым философия мен діннің арасындагы өзара
ұқсастық мәселесінде аталған әдісті қолданады. Мұсылсан ... ... ... ... ... деген ұмтылыс болып табылды. Ал, дінді
пайғамбарлар (Алланың елшісі) арқылы Аллаһ Тағаланың жіберген ... ... ... да бір ... ... ... қарама-қарсы бола алмайды
деп санады. Ойшылдың бұндай көзқарасы Аристотельдің шынайы дегеніміз ... ... ... көшкен нәрсе пікірімен сабақтас. Алланы
философтардың тілімен ... ... ... ... бар болуы
тек Жаратушыға ғана мәлім уакытта орындалды деп ... ... ... дін мен ... ... ... ... тараудағы бөлімдерде ойшылдың
шығармашылығыны түрткі болған ... мен ... ... ... ... Жаратылыс бір іс және ... ... үшін ... әрекет жасаған және әрекет соңында ортаға шыққан жаратылыс сияқты
екі болмыс арасында бір байланысты білдіреді және ... екі ... ... ... болмысты екіге бөлген. Біріншісі, бар болуы
өздігінен болған, яғни бар болуы болмысынан ... еш ... ... ... бар ... негіз бен болмыстан ортаға шыққан ... ... ... ақылдың ішінде, сыртқы әлемде айырым жоқ.
Негізі болмаған болмыс бар болуы үшін басқасына мұқтаж емес. Себебі,
өзі болмыс. Осылайша біреуге ... ... бүл ... ... ... ... ... болмысынан бөлек болған болмысқа мүмкін
делінеді. Себебі болуы мен болмауы нақты түрде өз ... ... ... мен ... ... бөлек болғаны үшін ... ... бір ... ... бар. Бар ... өздігінен басқасының
әрекетіне байланысты. Осылай бар болуы мен ... ... ... ... ... ... болғанда үшінші бір болмыс ... ... ... ... басқасымен міндетті болмыс делінеді. Яғни ... ... және ... оған сүйеген. Осылайша міндетті себебімен
міндетті өзінен мүмкін және ... ... ... ... болмыс үшке
бөлінеді.
Өздігімен бір-бірінен бөлек болған міндетті мен мүмкін болмыс ... ... ... ... заман негізін ақылға түсіреді. Заман әрекеттің
есебінен негізделіп, бүл әрекет заманмен бірге болады. Бірақ назари болып,
заманның әрекеттен ... ... ... ... және ... ... ... кете алмайтындығынан бір бастамасы керек болғаны үшін
заман тек жаратылыс ... ... ... Бұны жаратқан міндетті болмыс
Тәңір болып табылады.
Тәңір мен әлем яғни жаратушы мен жаратылған арасындағы ... және Ибн Сина да үш ... ... шығушылық және жаратушылық
болғаны көзге түссе де бүларды ... ... ... ... ... бір назария ретінде қабылдау керек. Динамикалық
түсінікте себептіліктің Тәңір-Әлем байланысын ашықтауда жеткіліксіз ... және Ибн Сина ... ... ... ... орын ... ... де Фараби мен Ибн Синаның Тәңір-Әлем байланысын осы болғанын
негіздеулерінде жаратылыс ... ... ... сөз ... ... бір ... ... табылады. Осы суреттен Фараби және Ибн ... шығу ... ... ... ... ... ашықтауға
жәрдем болған.
Дін қарастыратын сан – алуан заттардың қасиеттері міндетті түрде қала
тұрғындарының, ел басшылары мен ... Алла ... ... ... алатын орны мен қалыптасқан қарым – қатынастарына да,т
одан қалды өз арасындағы келіспеушілік ... да тән болу ... да ... ... Алла ... ... ... жолдан таймай,
оның адамгершілікке бағытталған қағидаларын басты назарда ұстауы қажет.
Сонда ғана осы айтылған ... бәрі де ... ... ... ... ... мен ... дәріптейтін іс-әрекеттер мен оң
пікірлер басты орынға ... Одан ... ... өткен заманда өмір сүрсе
де, өздерінің шексіз рақымшылдығымен, адамгершілік қасиеттерімен танылған
Пайғамбарлармен ізгі ... ел ... мен ... ... ... соң, ... ... жат қылықтарымен әйгілі болған, өмір
ағымында адасып, жағымсыз түрлі қылықтарға бой ұрып, күнәға ... ... ... ... ... ... іс ... туындайды.
Одан соң, қай заманда болса да, өздерінің адал да орынды қылықтарымен,
айшықты ... ... ... ел ... ... ... көсемдер басты орынға шығады.
Дәл осындай қылықтарымен пікірлер жүйесінен кейін барып қана, қала
тұрғындарының өзара қарым-қатынастары және ... ... ... ... және оның ... ... мен қарым – қатынастарына деңгейін
анықтау ... ... ... бұл ... ... анықтау қажеттігі келіп
туындайды.
Осы айтылған қағидалар сайып келгенде, рахымшыл, ізгілікті діннің мән
мағынасын құрайды
Қазіргі таңда әл-Фарабиге ... ... ... Әбу Насырдың тірі
замандастарымен байланысты болғандығы айқындалады. Әбу ... ... сол ... ... алуға талпынғандығына назар аударамыз. Ол
әр түрлі өркениеттер тоғысы жүзеге асып ... ... ... «Фараб пен әлем азаматы» деп атау беруге болатын ойшылдың түркі
мәдениетімен, исламмен және ислам өркениетіне тән ... ... ... ... ... ... философия үшін өзекті мәселе болып табылатын дін мен
философия қатынасы пайымдалады. Қазіргі уақытта философия көп жағдайда діни-
рухани ілімнің дамуы аясында ... ... ... ... ... ... философия ауқымы діни және теологиялық мәселелер
есебінен кеңейе түсуде.
Әл-Фараби мұрасының сан алуан философиялық және ... ... ... ... ... ... бірқатар мәселелер анық десек те
болады. ... ... ... ... ... ойлар ғылым мен жоғары
оқу орындары қауымдастығының, студент жастардың ... ... ... еңбектеріндегі діннің орны әдістемелік мәдениетіміздің
сатылап өсуіне септігін тигізіп қана ... ... ... ... қоғам құру мәселелеріне ... бар ... ... ... ... ... жоғары негіздері» атты трактатында Фараби заманына
сай ғылыми жағынан анайылау ... ... ... ... ... ... Алла Тағаланың құдіретімен пайда болған нұр түріндегі субстанция
жатыр деген дұрыс қорытындыға келеді, ... ... ... ... үздіксіз эволюциялық даму барысында қарастырады. Фарабидің ... ... ... ... замандарда Шығыс философтарымен
оқымыстылары арасында кеңінен тарағанын көрсететін ... көп. ... ... бас ... өмір ... қазақтың көрнекті ақыны шығыс мәдениетінің
білімпазы Шәдітөре Жәңгіров өзінің «Алты бармақ» атты қиссасында Фараби
келтірген ... ... ... негізі ретінде былай көрсетеді: «Осы
нұрдан жаратты, он сегіз мың ... ... ... ... да мың ... ... Осы уақыт
ішінде ол көптеген халықтар санасына бүкіл адамзаттқа ортақ биік ... ... ... ... ... ... Қасиетті
Құран Кәріммен бірге қазақ даласына үлкен Ислам ... ... ... ... ... ... салынды. Онда медреселер мен ғылыми
ошақтар жұмыс істеді. Жергілікті халық арасынан Әбу Нәсір әл - ... ... ... ... Баласағұни, Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали
Жалайыри секілді терең-ойлы өз шығармаларында ислам діні мен ... ... ... Сол себепті де олар тек қазақ елі немесе Орта
Азия ғана емес, бүкіл мұсылман шығысы мәдениетінің ... ... ... ... саяси мақсатқа пайдаланғысы келетіндерге жол бермей, әрі
оның жетегінде кетпей біртұтас ... үшін ... ... ... арасындағы түсіністікке диалогқа жол ашып, жікшілдік пен діни
фанатизмге тосқауыл болуға тиіспіз деп ... ... ... орны ... мәдениетіміздің
сатылап өсуіне септігін тигізіп қана қоймайды, сонымен бірге ... ... құру ... ... бар ... ... пайдалы дегіміз келеді. Әл-Фараби философиясының нақты мазмұнын
талдай келіп, онда дүниенің материялылығын, ... ... ... ... т.с. сияқтыларды түсінуде ... ... ... ... онда бар екенін көреміз. Халифат ... ғғ. ... сол ... ... ... ... ... Бұл халықтардың ұлы тарихи жетістігі антикалық ... ... ... жаратылыстану салалары мен ... ... ... өнер мен қоршаған ортаны эстетикалық игеруде жалғастыруы ... ... ... I.A.Çubukçu. Islam düsünürleri.-Ankara: 1991.-223-б.
2. M.Fahri. İslam felsefesi tarihi.-Stambul: 1996.-103-б.
3. M.Bairaktar. İslam felsefesine giriş.-Ankara: ... Сол ... ... ... әл- -Фараби. Алматы 2004.-117-б.
6. Farabi. İhsaul ulum. O.Eminbaskısı.-Kair: 1949.-159-бет.
7. ... ... ... ... ... Махди Аммаш. әл-Фараби нитадж әл-арабийа//Әс-Саура: 1975.-30
октубир.
9. Құрманалиева А.Д. Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық ілімі.-Алматы:
2006.-162-б.
10. ... ... ... ... ... ... ... А.Д. Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық ілімі.-Алматы:
2006.-162-б.
12. Григорян С.Н. Из ... ... Азии и ... VII-XII ... Изд-
во. АНСССР, 1960.-330с.
13. Kraus P. Jabir et les origienes de ... ... ... del ... ... ... Strauss L. ... and Gesotz.-Berlin. 1935.-62-p.
15. Galston M. Re-examination of al-Farabi`s Neoplatonism.//Journal of ... of ... ... А.В. Ибн Рушд ... Наука,1973.-200-с.
17. А.Х.Қасымжанов. Абу-Насыр аль-Фараби.-Алматы: 1997.-233-б.
18. В.И.Ленин. Философские ... ... ... ... Muhammed el-Behi. İslam ... ilahi yonleri. Ankara: ... Құрманалиева А.Д. Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық ілімі.-Алматы:
2006.-162-б.
21. Сол жерде.10б.
22. ... Ю.Д., ... Ш.Ф. ... ... в Средней Азии в IX-XV
вв.-М: Изд-во МГУ, 1974.-168—с.
23. Грюнебаум Г.Э. Классический ислам. Очерк истории (600-1258). М: Наука,
1986.- 93-с.
24. Бартольд В.В. ... ... М: ... ... ... А.Х. Абу Наср ... Мысль, 1982.-8-с.
26. Сол жерде.8б.
27. Койре А. Очерки ... ... ... М: ... ... Сол жерде. 57-58бб.
29. А.Х.Қасымжанов. Абу-Насыр аль-Фараби.-Алматы: 1997.-133-б.
30. Д.Кішібеков.Философия.-Алматы: 2004.-420б.
31. Маруф ... ... ... ... уа ... 1975.-
С.15.
32. Құрманалиева А.Д. Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық ілімі.-Алматы,
2006.162 б.
33. I.A.Çubukçu. Islam düsünürleri.-Ankara: ... Huseyn Atay. Farabi ve Ibn Sinada ... 1974.- ... Mehmet Aydın. Din ... İzmir: 1987.- ... F. Olguner. İslam ... ... 1998- 329-б.
37. Сагадеев А.В. Ибн Рушд (Аверроэс)-М: Наука,1973.-200-с.
38. Muhammed el-Behi. İslam düsüncesinin ilahi yonleri. Ankara: ... F. Olguner. İslam ... ... 329 б.
40. I.A.Cudukcu. Islam dusunurleri. Ankara: 1991.-145-б.
41. Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- 138-б.
42. I.A.Çubukçu. Islam ... ... Alfred Veber. Felsefe tarihi. Stambul: ... б.
44. А.Ж.Машани. Әл-фараби және рухани мұра. Алматы: 1994.-132-б.
45. Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- ... F. Olguner. İslam ... ... 1998- 329-б.
47. Henri Corbin. İslam felsefesi tarihi. Stambul: 1994.-300-б.
48. А.Ж.Машани. Әл-фараби және рухани мұра. Алматы 1994ж. 132-б.
49. ... ... ... ... 1997.-39-б.///
50. Аль-Фараби. Избранные трактаты.Алматы: 1975.-314б.
51. Сол жерде.8б.
52. Сол жерде.8б.
53. Аль-Фараби. ... ... ... ... Избранные трактаты.Алматы: 1975.-314б.
55. Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
56. Сол жерде.8б.
57. Сол жерде.8б.
58. Аль-Фараби. ... ... - М.: ... 1975. - ... Ғарифолла Есим.Фәлсафа тарихы. Раритет, Алматы: 2004.-301б.
60. Әл-Фараби. Әс-Сийаса эл-маданийа. Хайдарабад: 1927. 266.б.
61. Молдабеков Ж. Историческое и гуманистическое мировоззрение
Мухаммада Хайдара ... // ... ... - ... ... ... трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1975.-
378б.
64. Сол жерде.8б.
65. Сол жерде.8б
66. Аль-Фараби. ... ... ... ... ... - ... Ғылым, 1975.-
378б.
68. Сол жерде.8б.
69. Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
70. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалык трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1975.-
378б.
71. Сол ... ... ... және ... мұра. Алматы: 1994ж.-132б.
73. Д.Кішібеков.Философия.-Алматы: 2004.-425б.
74. Ауданбек Көбесов. ... ... ... ... 2002.-168б.
75. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалык трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1975.-
378б.
76. Фролова Е.А. Проблема веры и ... в ... ... М: ... İslamі ... ... Sorunu. O.Bakar. Çev: M. Paçacı., Ankara:
Fecіr Yayınları, 1991.-248.s.-92.
78. Аль-Фараби. Историко-философские трактаты. Алматы: Наука, 1987.-412б.
79. Сол жерде.25б.
80. Muhammed el-Behi. İslam ... ilahi yonleri. Ankara: ... Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- ... ... ... трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1975.-
378б.
83. Muhammed el-Behi. İslam düsüncesinin ilahi yonleri. Ankara: 1992.-361-
б.
84. F. Olguner. İslam ... ... 1998- ... I.A.Çubukçu. Islam düsünürleri.-Ankara: 1991.-223-б.
86. Muhammed el-Behi. İslam düsüncesinin ilahi yonleri. Ankara: 1992.-361-
б.
87. Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- ... Сол ... Сол ... F. Olguner. İslam ... ... 1998- 329-б.
91. Huseyn Aydın. Yaratma ve gayelik. Ankara: 1999.- 138-б.
92. Henri Corbin. İslam felsefesi tarihi. Stambul: ... ... ... және ... ... ... ... А.Х.Қасымжанов. Абу-Насыр аль-Фараби.-Алматы: 1997.-133-б.
95. Фролова Е.А. Проблема веры и знания в ... ... М: ... Сол ... Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
98. Сол жерде.47б.
99. Сол ... Сол ... Сол ... ... Е.А. ... веры и ... в ... философии. М: Наука.-
156б.
103. Аль-Фараби. Философские трактаты.Ғылым, Алматы:-1975.-420б.
104. Сол жерде. 87б.
105. Сол жерде.88б.
106. Әл-Фараби. Логикалық трактаттар. Алматы, 1975, 159 ... Сол ... ... Е.А. ... веры и ... в арабской философии. М: Наука.-
156б.
109. Сол жерде.94б.
110. Сол жерде.96б.
111. А.Ж.Машани. Әл-фараби және ... ... ... ... ... ... о религиях и сектах. М: Наука, 1980.- С.279-
б.
113. Фильшинскай И.М. Арабская средневековая культура и ... ... ... ... М.: ... 1978. – ... Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской ... ... ... ... Б.М. ... ... ... Жаутыков О.А. Аль-Фараби-вылаюшийся представитель
средневекового естествознания // ... и ... ... ... Востока. Алма-Ата. Наука, 1475. – 42с.
117. Аль-Фараби. ... в ... ... ... ... Сол жерде.46б.
119. Сол жерде.46б.
120. Фролова Е.А. Проблема веры и знания в арабской философии. М:
Наука.- 156б.
121. Сол жерде.78б
122.Э. Жилъсон. Философия в ... ... От ... ... ... XIV ... М: Республика,- 2004.- С.262.
123. Касымжанов А.Х Проблема разума в ... ... ... ... и современность. Ближний и Средний
Восток. М. Наука, 1990. С.101.
124. Аль-Фараби. Философкие трактат.398б
125. Сол жерде.96б.
126. Сол жерде 97б.
127. Ғарифолла Есим.Фәлсафа тарихы. ... ... ... ... Е.А. ... веры и знания в арабской философии. М:
Наука.- 156б.
129. Сол жерде.58б.
130. ... ... ... ... ... 2004.-301б.
131. Сол жерде.97б.
132. Әлемдік философиялық мұра. Т4.Алматы: 2005.-566б
133. Huseyn Atay. Farabi ve Ibn Sinada yaratma. Ankara: 1974.- 200- ... De Boer. ... dez im islam. 1901.- 99б ... ... ... шығармалар. Алматы, 1994. 139 б.
136.Сол жерде. 127б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 149 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Әл-Фараби іліміндегі этикалық, діни, философия сабақтастығы20 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Абай Құнанбаевтың дүниетанымындағы адам мәселесі49 бет
Адам болмысы мен ойлауының жалпы формалары29 бет
Адам болмысының қайталанбас ерекшелігі9 бет
Алматы қаласының экологиялық болмысы7 бет
Аль-фараби және педагогика3 бет
Ауа-райы: болжам мен болмыс24 бет
Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь