Көркем әдебиеттердегі фразеологизмдердің ролі және оларды аудару мәселесі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

І.тарау. Фразеологизмдердің түрлері, белгілері және тұрақты тіркестердің басқа тілдік тұлғалардан айырмашылығы
1.1 Фразеологизмдердің түрлері және тұрақты тіркестердің басқа
тілдік тұлғалардан айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Фразеологизмдердің белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.3 Фразеологизмдер және олардың зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІ.тарау. Көркем әдебиеттердегі фразеологизмдердің ролі және оларды аудару мәселесі.
2.1. Аударма тарихы және теориялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Фразеологизмдерді аудару мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Фразеологизмдердің көркем шығармалардағы қызметі және
оларды аударудың жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Кіріспе
Тіл – ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық қазына. Халық өміріндегі тарихи бел-белестер, ұлы өзгерістер, сыры ұрпақтан-ұрпаққа тіл арқылы жетеді. Ұлт мәдениетінің негізгі көрсеткіші – көркем әдебиеттің де шынайы болмысы, шеберлігі оның тілі арқылы көрінеді. Ал осы тілдің бейнелілігін, байлығын арттыра түсетін сөздік қордың ауқымды бөлігі – фразеологизмдер болғандықтан, әлем жұртшылығы XXI ғасырдың табалдырығын аттаған бүгінгі таңда әдеби тілдің фразеологиялық қорын зерттеудің теориялық және практикалық жағынан да өз негізі бар.
Жалпы, тіл білімінде фразеология мәселесі көп зерттеліп келеді десек те, әрбір әдеби тіл кезең ерекшелігін ашатын оның бай фразеологиялық қоры мен құрамы туралы арнайы зерттеулер жүргізілген емес. Яғни біздің бұл тақырыпқа арнайы баруымыздың себебі, әдеби тіл дамуының ұлттық кезең сипатын танытатын алғашқы көркем қазақ прозасы тіліндегі фразеологизмдер ғылыми тұрғыдан зерттеу нысаны болған емес. Бұл – бір. Екіншіден, XX ғасыр басындағы қазақ прозасы тілі әр түрлі себептермен толыққанды зерттелмей келеді. Бұның үстіне осы кезең қазақ жазушылары шығармаларының аттары аталмай келгендері де болды. Шындығында, әдеби тілдің ілгері дамуына азды-көпті үлес қосқан ірілі-ұсақты кез келген қаламгердің аты аталып, шығармалары тілі жағынан да ғылыми айналымға енуі тиіс деген филологиядағы пікірлерді (профессор Б.Кенжебаев) ескеріп, алға тартар болсақ, зерттеу нысанының өзектілігі де осыдан анық көрінетіні сөзсіз.
Тілдегі фразеологизмдер – тілдік бірліктердің ішінде аккумулятивтік қызметі ерекше байқалатын, бірнеше мыңжылдықтар бойына пайда болып, дамып, қалыптасқан, әдеби тіл дамуы кезеңдерінің өзіндік ерекшелігін айқындайтын тілдің ажырамас бір бөлігі. Әр жазушы өз өресіне қарай тілдің фразеологиялық қорынан қажетін алады да, өз кезегінде әдеби тілдің дамуына үлесін қосып отырады. Шын мәніндегі ағылшын көркем әдебиетінің ұлы тұлғалары ретінде танылып, Шекспирмен негіздеген жазба әдеби тіл дәстүрін әрі қарай жалғастырған ағылшын жазушылары осы тіл қазынасын мәнді материал, көркем құрал етіп, әдеби тілдің көркемдік дамуын ілгерілетті.
Көркем шығарма тілінің фразеологиялық қорын зерттеу – бір жағынан жалпыхалықтық тілдің кезеңдік ерекшелігін терең білуге себептессе, екінші жағынан, әр суреткердің тіл шеберлігін жан-жақты ашып, оның әдеби тілімізді дамытудағы рөлін анықтаудың бірден бір жолы болып табылады. Себебі фразеологизмдер көркем әдебиет (проза) қажетін өтеуде халықтың эстетикалық талғамын ақтайтын ең бір күшті тілдік құрал болып келеді. Сондықтан әдеби тіл дамуы кезеңдерінің көркемдік сипатын танытуда қомақты материалды «тілдің әдебилік сипаттарының біреуі» – фразеологизмдер береді.
Көркем шығарма тілін біршама терең зерттеген орыс ғалымы А.И.Ефимов әдеби тілдің негізі жалпыхалықтық екенін және сөз шеберлері сұрыптаған, байытқан тіл екенін айтады. Көркем әдебиет тілі, жеке жазушылар тілі – әдеби тілдің сипатын толығырақ көрсететін элемент және әдеби тілдің өзге стильдеріне қарағанда, жалпыхалықтық тіл нормасына көркем әдебиет тілі жақын тұр, яғни әдеби тілдің жалпыхалықтық сипаты көркем әдебиет тілінен көбірек сезіледі.
Көркем шығармада (прозада) тілдің сөз байлығы мейлінше мол жұмсалып, әр алуан ой мен сезімді білдіретін тілдік мүмкіндіктерді кеңінен пайдалану орын алады. Яғни мұнда көркем тіл үшін икемділігі мол фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер жинақталады. Жазушы осы қазынаны пайдаланып, соның үлгісінде жаңаларын жасайды. Осы арқылы өз кезегіңде әдеби тілдің дамуын жетілдіре, толықтыра түседі.
Қолданылған әдебиеттер:

1. Боранбаева Г.С. ХV-XVІІІ ғ. Қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер. Филол. ғылым. канд. дис. –Алматы, 1994. -169 б.
2. Боранбаева Г.С. ХV-XVІІІ ғ. Қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер. Филол. ғылым. канд. дис. –Алматы, 1994. -169 б.
3. Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтакиссі. Алматы, Рауан. 1991.-176 б.
4. Кунин А.В. Английская фразеология. Москва. 1970.
5. Лингвистический энциклопедический словарь. 560-б.
6. В.В.Виноградов. Основные понятия русской фразеологии как лингвистической дисциплины. 1946.
7. В.Н.Телия. Что такое фразеология? Москва. 1966.
8. М.Балақаев, Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Манасбаев. Қазақ тілінің стилситикасы. Алматы, 1966.
9. «Халық мұғалімі», 1946, №1-2.
10. Ф. Буслаев. Исторические очерки народной словесности и искусства, т. I-II. стр. 131.
11. И. И. Срезневский. Замечания об образовании слов из выражений// «Изв. ОРЯС», 1873, т. X, стр. 68.
12. Ф. Ф. Фортунатов. Сравнительное языкознание. Избранные труды, т. I. М., 1956, стр. 173-174.
13. А. А. Шахматов. Синтаксис русского языка. Л., 1941.
14. А. А. Потебня. Из лекции по теории словесности. Басня. Пословица. Поговорка. Харьков, 1894, стр. 103.
15. Ш. Балли. Общая лингвистика и вопросы французского языка. М, 1955, стр. 29.
16. «Современный русский литературный язык» (Программы задания для заочных пединститутов), вып. 24, 1933, стр. 12-16).
17. «Русский язык в советской школе», 1929, № 6.
18. І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев. Қазіргі қазақ тілі (лексика, фонетика). Алматы, 1962.
19. К.Аханов. Тіл біліміне кіріспе. Алматы, 1965.
20. М.Балақаев, Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Манасбаев. Қазақ тілінің стилситикасы. Алматы, 1966.
21. М. Қаратаев. Туған әдебиет туралы ойлар. Алматы, 1958.
22. Айтбаев Ө.А. Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. - Алматы: Ғылым, 1975, -227 б.
23. Акаева М.А. Субстантивированные слова в составе фразеосочетаний казахского языка // Тезисы республиканской научно-практической конференции «Актуальные проблемы преподавания казахского языка и литературы в вузах республики с русским языком обучения, -Кзыл-Орда, 1990. - 145 с.
24. Аронов Қ.Ғ. Қазақ тіліндегі халықтық космонимдердің этнолингвистикалық табиғаты: Филол. ғылым. канд. дис. - Алматы, 1992. - 196 б.
25. Ахметжанова Ф.Р. Фразеологические типы «относительное прилагательное плюс существительное» в казахском языке. Дис. канд. филол. наук. - Алма-Ата, 1988. - 220 с.
26. Ахметжанова Ф.Р., Кудрявцева В.А. Слово в системе словарей русского и казахского языков. - Усть-Каменогорск: Изд-во ВКГУ, 1996. - 126 с.
27. Ахметжанова Ф.Р., Кудрявцева В.А. Фразеологические словари в системе лингвистической подготовки будущего словесника // Русский язык и литература в казахской школе. -1998. - № 1. -с. 47-52.
28. Ахметжанова Ф.Р. Определительные фразеосочетания казахского языка: Монография. -Усть-Каменогорск: Изд-во ВКГУ, 1998. - 212 с.
29. Ахметжанова Ф.Р., Ережепова С.К. Моделирование коммуникативных ситуаций при обучении казахскому языку как второму: Учебное пособие. -Усть-Каменогорск: Изд-во ВГИ. -1999. -36 с.

30. Ахметжанова Ф.Р., Қайырбаева Қ.Т. Тұрақты сөз тіркестері құрамындағы түр-түс атаулары // Қазақстан-2030: региональные проблемы научно-технического прогресса. -Устъ-Каменогорск: Изд-во ВКТУ, 1998.
31. Ахметжанова Ф.Р., Қайырбаева Қ.Т. «Ақ» сөзіне байланысты тұрақты сөз тіркестері // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 1998. - № 7-8. - Б. 44-47.
32. Әбіласан Ә. Көне сөздер құпиясы. - Алматы: Ана тілі, 1998. - 112 б.
33. Балақаев М.Б. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары. - Алматы: Ғылым, 1984. - 184 б.
34. Балақаев М.Б., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. -Алматы: Мектеп, 1971. -334 б.
35. Барашков В.Ф. Знакомые с детства названия. -Москва: Просвещение, 1982. - 110 с.
36. Бекбулатова С.А. Цветовой эпитет, его виды и стилистические функции // Актуальные проблемы преподавания казахского языка и литературы в вузах республики с русским языком обучения: Тез. докл. республиканской научно-практической конференции. -Кзыл-Орда, 1990. - 145 с.
37. Боранбаева Г.С. ХҮ-ХҮІІІ ғ. Қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер. Филол. ғылым. канд. дис. - Алматы, 1994. -169 б.
38. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. - Алматы: Санат, 1997. - 256 б.
39. Гафуров А. Имя и история. - Москва: Наука, 1987. - 221 с.
40. Дүйсенов М. Ғасырлар сыры. - Алматы: Жалын, 1988. - 228 б.
41. Дәуренбеков Ж., Тұрсынов Е. Қазақ бақсы-балгерлері. - Алматы: Ана тілі, 1993. - 224 б.
42. Жарқынбекова Ш.К. Цветообразующие прилагательные как объект художественного перевода (на материале произведений И.С.Тургенева); Дис. канд. филол. наук. - Алматы, 1994. – 192 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.............................................
І-тарау. Фразеологизмдердің түрлері, белгілері және тұрақты тіркестердің
басқа тілдік тұлғалардан айырмашылығы
1.1 Фразеологизмдердің ... және ... ... ... ... Фразеологизмдердің
белгілері...................................................................
..
1.3 Фразеологизмдер және олардың
зерттелуі.................................................
ІІ-тарау. Көркем әдебиеттердегі фразеологизмдердің ролі және оларды аудару
мәселесі.
2.1. Аударма тарихы және теориялық
мәселелері............................................
2.2 Фразеологизмдерді аудару
мәселелері........................................................
2.3 Фразеологизмдердің ... ... ... ... аударудың
жолдары.....................................................................
..........
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
................
Кіріспе
Тіл – ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық ... ... ... ... ұлы ... сыры ұрпақтан-ұрпаққа тіл арқылы
жетеді. Ұлт мәдениетінің ... ...... ... де ... шеберлігі оның тілі арқылы көрінеді. Ал осы тілдің бейнелілігін,
байлығын арттыра түсетін сөздік қордың ауқымды ...... әлем ... XXI ғасырдың табалдырығын аттаған бүгінгі
таңда әдеби ... ... ... ... ... ... ... да өз негізі бар.
Жалпы, тіл білімінде фразеология ... көп ... ... ... әрбір әдеби тіл кезең ерекшелігін ашатын оның бай фразеологиялық қоры
мен ... ... ... ... ... ... Яғни ... бұл
тақырыпқа арнайы баруымыздың себебі, әдеби тіл дамуының ұлттық кезең
сипатын танытатын алғашқы ... ... ... ... фразеологизмдер
ғылыми тұрғыдан зерттеу нысаны болған емес. Бұл – бір. Екіншіден, XX ... ... ... тілі әр ... ... толыққанды зерттелмей
келеді. Бұның үстіне осы ... ... ... ... ... ... де болды. Шындығында, әдеби тілдің ілгері дамуына азды-
көпті үлес қосқан ірілі-ұсақты кез ... ... аты ... тілі жағынан да ғылыми айналымға енуі тиіс ... ... ... Б.Кенжебаев) ескеріп, алға тартар болсақ, зерттеу
нысанының өзектілігі де осыдан анық көрінетіні сөзсіз.
Тілдегі фразеологизмдер – ... ... ... ... ерекше байқалатын, бірнеше мыңжылдықтар бойына пайда болып, дамып,
қалыптасқан, әдеби тіл дамуы кезеңдерінің өзіндік ерекшелігін ... ... бір ... Әр ... өз ... ... тілдің
фразеологиялық қорынан қажетін алады да, өз кезегінде әдеби тілдің дамуына
үлесін қосып отырады. Шын ... ... ... ... ... ... танылып, Шекспирмен негіздеген жазба әдеби тіл ... ... ... ... ... осы тіл ... ... материал,
көркем құрал етіп, әдеби тілдің көркемдік ... ... ... ... ... қорын зерттеу – бір ... ... ... ... ... ... себептессе, екінші
жағынан, әр суреткердің тіл шеберлігін жан-жақты ашып, оның әдеби тілімізді
дамытудағы рөлін анықтаудың ... бір жолы ... ... ... ... ... (проза) қажетін өтеуде халықтың эстетикалық
талғамын ақтайтын ең бір күшті тілдік ... ... ... ... ... ... ... көркемдік сипатын танытуда ... ... ... сипаттарының біреуі» – фразеологизмдер береді.
Көркем шығарма тілін біршама терең зерттеген орыс ғалымы ... ... ... ... ... және сөз ... сұрыптаған,
байытқан тіл екенін айтады. Көркем әдебиет тілі, жеке жазушылар тілі ... ... ... ... ... элемент және әдеби тілдің өзге
стильдеріне қарағанда, жалпыхалықтық тіл нормасына ... ... ... тұр, яғни ... тілдің жалпыхалықтық сипаты көркем әдебиет ... ... ... ... ... сөз ... мейлінше мол жұмсалып, әр
алуан ой мен сезімді білдіретін тілдік мүмкіндіктерді кеңінен ... ... Яғни ... ... тіл үшін ... мол ... мен
мақал-мәтелдер жинақталады. Жазушы осы қазынаны пайдаланып, соның үлгісінде
жаңаларын жасайды. Осы ... өз ... ... ... ... ... ... Фразеологизмдердің түрлері, белгілері және тұрақты ... ... ... ... Фразеологизмдердің түрлері және тұрақты тіркестердің басқа тілдік
тұлғалардан ...... ... ... ... да, ... де, ... бірі. Бұлар өзінің бейнелілік, әсерлілік, экспрессивті-эмоциялық,
суреттеме қасиетімен көзге түседі. Осындай көркем, ... ... ... ... ... ... ... орынды пайдаланып, ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізіп келеді.
Фразеологизмдер – ... ... ... ажарын кіргізіп, құдіретін
артгыра түсетін, көңілдегі ... ойды ... ... ... ... ... ... сөз қазынасында қорланып, қолдануға ... ... сөз ... – тіл ... ... да құнарлы қабатына, көркем
сөз қорының сүбелі саласына ... сыры мол, ... ... ... ... құбылыс. Мысалы: suit the action to the word – сөзді іспен дәлелдеу,
beat it on the hoof – қара ... жаяу ... to eat one’s words – өз ... алу, to make advances – ... ... to take ...... to win smb’s affection – біреудің көңілінен шығу, ... ... to be afraid of one’s shadow – ... ... ... өз
көлеңкесінен қорқу, after – ақыр соңында, to turnd deaf ear – көңіл бөлмеу,
pi jdw – ... in a jiffy – бір ... тіл ... ... орын ... көптеген ғылыми
зерттеулердің объектісі болуының себебі, ... ... сан ... ... ... ... ... кеңдігі, үшіншіден, мазмұн-
тақырып жағынан ауқымдылығы және, төртіншіден, тіл практикасында ... ... ... ... барша рухани өмірдің байлығын жан-
жақты сипаттауда да ... ... ... ... термин тіл білімінде екі ... ... ... ... ... тіркестерді зерттейтін ғылым деген мағынада,
екіншіден, белгілі бір тілдегі ... сөз ... ... ... ...... ... Олар ұзақ тілдік қолданыстан кейін
ғана тұрақтылыққа ие болады. Фразеологизмдерді ... ... ... айырма-белгілері деп зерттеушілер мынадай үш негізге сүйенеді:
1) ... ... ... бір фразеологиялық единицаның ішіндегі
сөздер бастапқы мағынасынан түгел немесе ішінара жартылай айырылып қалады
да шоғыр ... тек ... ... ... ... ... ... фразеологиялық единицаның ішіндегі
сөздер бір-бірімен жымдаса байланысады, олардың орын тәртібі нық ... ... ... бір шоқ ... өз қалпын сақтайды);
3) қолдану тиянақтылығы (белгілі бір фразеологиялық единицаның әрдайым
айна-қатесіз, өлеңдегі қайырма тәрізді бұлжымай ... ... ... ... ... бірден ие болмайды, фразеологиялық
мағынаға ... үшін ... ... ... ... Олар:
1) тура мағыналы сөз тіркестерінің қоғамдық қатынастардың ауысуына,
түрлі ... ... ... ... ... мағынасының
көнеленуі нәтижесінде идиомалық оралымдар жасалады;
2) еркін сөз ... ... ... толығуы нәтижесінде
фразеологиялық мағынаға ие болады;
3) жиі ... ... ... оралымшдар нақтылығын жоғалтып,
алғашқы құрылымдары өзгеріске түседі де, тұтас тіркеске ауысады [1, 13].
4) сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... бойы ... ... сақталып, тиянақты құрылымға
айналады.
Тіл білімінде фразеологизмдерге беріліп жүрген анықтамаларда бейнелілік
— фразеологизмдердің басты қасиеттерінін бірі ... жиі ... ... тудырудың бірден-бір жолы образдылық болып
табылады. Еркін сөз тіркестерінің образға ие болуы — ... ... ... ... ... сөз ... бір ... құбылысты, басқа затқа,
құбылысқа ассоциациялау (теңдестіру, ұқсату) нәтижесінде ауыспалы ... ... ... сөз ... ауыспалы мағынаға өтуі ... ... ... Ауыспалы мағынада жұмсалатын тіркестің
белгілі бір нәрсеге теңелетін, баланатын түрлері адам ... ... ... негізінде тура және ауыспалы мағынаның қарама-
қайшылығы болады. Тілдік ... ... ... ие ... ... сол құрамында да тұрып, тура ... ... ... ... ... өз ... әлсіреп, қолданыстан шығып қалады ... ... ... ғана ... айналымда қалады. Олардың
ассоциацияланған негізгі құбылысы ұмытылады. Бұл — ... ... ... ... ... ... диахрониялық тұрғыдан келгенде мынадай
факторлар әсер етеді:
1) ... ... ... образының уақытқа,
қоғамға, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... факторлар: бейнелілікті жасау ... ... ... ... ... ... литота.
Фразеологизмдердің бейнелілігі экстралингвистикалық және лингвистикалық
факторлар араласа қатар жүруімен жасалады [2, 110].
Фразеологизмдер тіл байлығынан ерекше орын ... ... ... ... ... айқындау проблемалары да аса қажетті, өмірлік
мәселелерге айналды.
Енді фразеологизмге қандай тілдік ... ... ... қандай түбірлі айырмашылықтары бар, ... ... нені ... ... етіп ... ... ... мәселеге қатысты
көзқарастарға тоқталайық.
Орыс тіл білімінде бұл ... көп ... ... ... Ғалым фразеологиялық орамдарды фразеологиялық тұтастық,
фразеологиялық бірілік, фразеологиялық тіркес деп үшке ... ... ... бір-бірінен әрқашан айқын ажыратыла
бермейді, осыған орай, оларды классификациялау тіл ... ... ... ... ... Тіл ... фразеологиялық оралымдар әр
түрлі жағынан қарастырылып, осыған сәйкес, олар ... ... ... ... ... бүтіндей тұрақты
тіркестің тұтас мағынасы мен оның сыңарлары мағыналарының ... ... ...... ... ... қызметі
немесе эмоционалды-экспрессивті жағынан топтастырылады.
Академик В.В.Вииоградов фразеологиялық единицаларды ... ... ... мен оны ... ... ... ... топтастырған. Қазақ тіл білімінде де осы
классификацияны ... ... ... де ... үш ... ... тұтастық. Бұл топқа фразеологизмнің құрамындағы сөздер
бір-бірімен тұтасып, әбден жымдасып кеткен, олардың ... ... ... болмайтын тұрақты тіркестер жатады. Мысалы: to show ... feather – ақ ... ... = ... таныту, қорқақтық көрсету; to
kiss the hare’s foot – ... ... сүю – ... тұтастық жеке сөздердің тұтас ... ... олар ... ... ... ... іс-әрекетті, сапа мен
белгіні, зат пен құбылысты бір ... атау ... ... бере ... ... ... орын тәртібі жағынан өте тиянақты болып
келеді. Алайда құрамындағы сөздердің мағынасының ... ... ... ... жағынан елеулі өзгешеліктер болады. Бұлар ең алғашқы
еркін ... ауыс ... ... келіп шығады. Мысалы: to turn over
d new leaf – жаңа бет ауш, жаңа ... ашу = жаңа өмір ... to dance on ... rope – керілген арқанда би ... ... ... би ... ... ету, ... бару, нартәуекел.
Фразеологиялық тізбек. Бұлар ... ... ... ... келіп шығады. Мұнда ерікті мағынасындағы сөз бен фразеологиялық
қалпындағы сөздің тіркесуінен жасалып, сол тізбек ... ... to make ...... алу, to make up one’s mind – ... ... friend – достасу.
Фразеологиялық тізбектің құрамындағы ерікті мағынасындағы сөздің сан
алуан сөздермен тіркесіп жұмсалу қабілеті ... ... ... бірді-екілі сөзбен ғана шектеліп қолданылады.
Ал, Н.М.Шанский «Лексикология современного ... ... ... ... В.Виноградовтың жүйесіне төртінші етіп фразеологиялық
түсінік (фразеологическое выражение) дегенді қосып, бұған, мәселен, орыс
тіліндегі: ... ... ... ... ... бәрі ... ... жол тәрізділерді жатқызады.
Сонымен Н.М.Шанский фразеологиялық орамға жататын тілдік тұлғалардың
аясын кеңейте түсіп, оған ... ... ... мен ... мәтелдерді де
кіргізеді.
Мақал, мәтел, термин сөздерді фразеологиялық орамға ... ... ... бұл ... ... кезінде Л.А.Булаховский, А.И.Ефимов
тәрізді тіл мамандары айтқанды. Тіл мамандары арасында бұдан сәл ... де жоқ ... ... орыс тілінің түсіндірме сөздігінің авторлары
идиома, фразалық сөздерге мәтелдерді қосып, мақалды есепке ... ... нені ... нені ... ... мәселеге
байланысты тың пікір айтушы тіл мамандарынан Б.А.Ларин, ... ... ... ... ... фразеологиялық тұлғаларды идиом,
фразамен ғана шектеп, мақал, метел, термин сөздерді одан тыс құбылыс ... ... орыс тіл ... ... ... ... идиома,
фразалардың фразеологиялық орамдардың белгілі тұлғалары ... ... ... ... ... ... қанатты сөздер айналасында
кездестіруге болады.
Ал қазақ тіл білімі уәкілдерінің көзқарастарына тоқталсақ, оның мән-
жайы мынадай. ... ... тілі ... ... ... тізбектер өздерінің жасалуы, фразалық материалы,
грамматикалық ... ... мәні ... ... үш ірі түрге
бөлінеді: идиомдар, мақалдар, мәтелдер», - ал аталған оқулықтың 1962 жылғы
басылымында: «фразеологиялық тіркестердің ... ... және ... топтар жатады», - делінген.
Бастапқыда фразеологиялық орамға не жататыны айқын айтылған ... ол ... ... ... ... ... де сөз болуына
қарағанда, мұнда да олар фразеологиялық орамдардың белгілі тұлғасы ... ... ... ... пен ... Т.Қордабаев тұрақты тіркестерді
идиомалық тіркестер, фразалық ... деп ... ... Профессор
А.Ысқақов та күрделі сөздерді топтастыру мәселесіне қатысты айтқандарында
тұрақты тіркесті идиомалық ... ... ... деп ... ... К.Аханов: «...мақал-мәтелдер мен қанатты сөздерді фразеологиялық
единицалардың қай тобына жатқызу – өте күрделі мәселе», - ... ... тіл ... де фразеологиялық орам тұлғалары идиома мен
фраза болатыны күмән тудырмайды. Проблема фразеологиялық тұлғаларды басқа
тілдік ... ... нені ... ... етіп алу ... ... туады.
Орыс тіл білімінде фразеологиялық тұлғалар жайында сөз ... ... оны ... ... құбылыстардан ажыратарлық белгі ретінде,
негізінен, ... ... ... ... ... ... ... келмейтін, тұлғасының күрделі, құрылымы жағынан
вариаттары болатын, ... ... ... жатпай даяр, жаттанды
қалпында ойдан шығарып айтқандай қолданылатынын, ... ... ... көне ... ... Ал ... ... тіл мамандары пікірлері
де негізінен осы бағыттас болып келеді.
Фразеологиялық тұлғаларды онымен ... ... ... ... ... етіп жүрген белгілеріміз мүлтіксіз деуге келмейді.
Фразеологиялық единица, оның сөз тіркестеріне қатысы ... ... ... ... ... жете зерттелмегенімен, оған
фразеологиялық единицалардың қатысы ... ... ... ... «О ... фразеологии тюркских языков» ... ... мол ... айта ... ... ... ... екі тұрғыдан қаралады: не жеке бір түркі тілдерінің
фразеологиясы ретінде, не белгілі бір ... ... ... - деп көбіне таза фразеологиялық тұрғыдан зерттенгендігін
көрсетеді. Фразеологиялық ... ... ... да салаларымен қатысып
арнайы көрсететін еңбектер де шыға бастады. Л.Архангельский, ... ... ... ... т.б. ... ... ішкі ерекшеліктерін айтумен бірге олардың
тілдегі басқа да ... яғни ... ... де арнайы
сөз етті.
Фразеологиялық единицалар туралы көптеген мақала, еңбектер ... ... ... ... ... синтаксистік жағы
онша еленбейді. Р.Сарсенбаев, ... ... ... ... ФЕ аспектісінде зерттелініп, синтаксистік ерекшеліктері сөз ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері біраз айтылады.
Сонымен, жалпы фразеология туралы шыққан ... шолу ... ... ол ... өте көп, ... ... бір бөлігі
таза фразеологиялық аспектіде жазылған, ... ... ... ... еңбектер жоқтың қасы.
Профессор М.Балақаев сөз тіркестері, оның ішінде түйдекті тіркестердің
жасалу ... бірі – ... ... дей ... қазақ тіл білімінде
тұрақты тіркестердің сөз тіркесінің бір сыңары ... ... ... ... ... әр уақытта да бір-бірімен тығыз байланыста қолданылуға
тиіс десек, фразеологиялық ... да ... ... ... ... ФЕ сол ... ... ішінде синтаксис, оның ішінде сөйлем
мүшесімем де, тіпті сөйлемнің түрлерімен де тығыз байланысты. Сол сияқты ФЕ
сөз тіркестеріне де ... бар ... сөз ... ... сыңары қызметінде жұмсала алады десек, ... ... ... ... ... Сөз ... ... жұмсалуын сөз етуден бұрын олардың ішкі ерекшеліктерін айқындау
ксрек. Сондықтан, біріншіден, ФЕ-ң сөз ... ... ... ... ФЕ-ң жалпы сөз тіркесінен айырмашылығын айқындау
орынды.
Академик В.В.Виноградов ФЕ туралы айта ... оның ... ... барлығын, бірақ күрделі сөзге ұқсастығы болғанымен,
екеуінің жігінің бір ... ... және ... ... ... арналған еңбектер
өте аз. Ағылшын тіліндегі фразеологизмдерді ... ... ... ... ... А.В. ... А.В. өзінің еңбектерімен ... және де ... ... ... өте көп үлес ... ... ... атауға болады: «Английская фразеология»,
«Фразеология современного английского ... ... ... ... А.В. ... единицалар мен сөз туралы айта келіп, олардың
төмендегідей өзгешеліктерін ... ... ... айырмашылығы
мазмұнында, екінші айырмашылығы жасалынуында, үшіншіден, фразеологиялық
единицаның мағыналық құбылысы мен сөздің ... ... еш ... ... деп сөзден айырмашылығын айтады [4, 15].
Кунин А.В. ФЕ мен сөз ... айта ... ... ... ... ... бірінші айырмашылығы мазмұнында, екінші
айырмашылығы жасалуында, ... ФЕ-ң ... ... мен ... құбылысы еш уақытта сәйкес келмейді деп сөзден айырмашылығын
айтады [4, 19].
А.И.Молотков фразеология, оның ... ... ... айта ... тілдің баска да өзіне ұқсас категориялардан, яғни, бір жағынан, ... ... сөз ... ... көрсетеді. Сөйлемде
фразеологизм сол ... бір ... ... ... ... ал сөз ... өз ... жұмсала береді. Фразеологизм мен сөз ... ... де ... бірнеше сөзден болады;
2) екеуінің тарихи байланысы бар.
Міне, осы ... ... сөз бен ... ... ... айтылғанмен, әрқайсысында түрліше ... ... сөз бен ... кей ... мағына жуықтығы
болғанымен, олардың арасына ... ... ... ... ... мағына тұтастығы, тіркес тиянақтылығы қайталанбайды дей
келе, ондай ерекшеліктер ... ... ... ... ФЕ-ң ... айтса да оның сөз тіркесіне қатысы туралы сөз қозғамайды.
|Сөз |ФЕ ... Сөз бір ғана ... ол ... |1) ФЕ ... екі ... ... ... қос сөз, қысқарған және | ... сөз ... | ... жеке ... ... жеке |2) ФЕ-ң ... сөзінің лексикалық |
|лексикалық та, грамматикалық та |немесе грамматикалық мағынасы айқын |
|мағынасы бар; ... ... ... сөз ... ... ... |3) ФЕ-ң әрбір сөзі жеке алынбай, сол|
| ... ... ... ... ... жеке ғана ұғым болады. |4) ФЕ-да сол тобымен мағына |
| ... ... ... сөз бен ФЕ ... мен ... ... ... қорытындыға
келуге болады: фразеологизмдер мазмұн жағынан жеке-дара ... ... ... ... жеке сөз тікелей атауыштық мәнде ... ... ... ... Сөз ... ... Тұрақты сөз тіркесі атауыш мәнде жұмсалса да,
экспрессивтік бояуы ... ... ... ... да - ... ... ... болады. Ол бейне көмескіленген оқиғалардың, дәстүрлердің, ырым-
түсініктердің көлеңкесі немесе ...... ... күрделі
құрылымын, сыр-сипатын дәл атайтын айшықты атау. Жеке ... ... ... ... тану дәрежесінің айғағы секілді көрінсе,
фразеологизм адамның ... ... ... ... тән ... ... мен ... дәрежесін аңғартады.
Жалпы, еркін сөз тіркесі адамның өзін қоршаған ... ... ... ... ... ... ... те, күрделі сөздер де лексикологияның қарайтын
объектісіне жатады. Алайда екеуі де тілде атаулық қызмет атқарғанымен, ... ... ... бар. Олар ... ... де төркіні сөздердің еркін тіркесі болғанымен, одан ... ... ... әр ... ... ... ... мәселен,
тұрақты тіркес тұлғаларына идиомалану процесі, ал ... ... ... мен ... ... делексикалану,
грамматикалану процесі ұйытқы болған;
2) екеуінде де ... ... ... ... күрделі сөзге
қарағанда фразеологиялық тұлғалардікі берік, бекем және де ол ... оның ... ... ... ... ... бар атаушы
сөздермен шектелмей, оған көмекші сөздер де қатысады; олардың кейбіреулері
сөз ... ... де ... ... ... фразалар күрделі сөздердей тура, ауыспалы мағынада емес,
үнемі ... ... ... ... ... тұлғалары сөз табы болмайды, бірақ ... ... ... ... оның ... ... жұмсалады.
5) күрделі сөз басқа көздің жасалуына ... болу ... ... ... ал ... ... ол ... жоқ.
6) күрделі сөздердің қолдану аясы кең, тұрақты тіркес тұлғалары
негізінен, мінез-құлық немесе жеке ... тән ... бір ... ... ... дені ... тілге сөзбе-сөз аударуға келмейді;
8) фразеологиялық тұлғалар сөйлем ішінде қолданылғанда әуел ... ... ... ал ... ... ... түрлі қосымшалармен өзгеріп
түрленеді.
Фразеологиялық тұлғалардың білдіретін жалпы ұғымы мен ... ой ... ... бірі оны ... ... ... лексика-семантикалық мән-мағынасына ешбір қатысы болмай, одан мүлде
басқаша мағына білдіретіні, ал екінші бірі керісінше, ондағы сөздердің бірі
немесе екіншісімен ... бір ... ... ... ... орай
бұларды өз ішінде екіге ... ... ... ... ... мен фразалық топтарға ажыратылады.
1.2 Фразеологизмдердің белгілері
Фразеология туралы еңбектерде фразеологизмдердің негізгі үш белгісі
болатыны көрсетіліп жүр: мағына ... ... ... және
қолданылу тиянақтылығы. Бұл белгілердің ... ... ... ... тұтастығы жай ғана тұтастық
емес, бейнелі, мәнерлі тұтастық. Бейнелілік, мәнерлілік фразеологизмдердің
басқа белгілері ... ... ... ... ... ... басқа тіл бірліктерінен төрт түрлі ... 1) ... ... 2) ... ... 3) даяр қалпында
қолданылу тиянақтылығы. 4) ... ... Осы ... атаулының бәріне тән, тек бірінде толық, бірінде солғын болуы
мүмкін. ... ... ... ... ... немесе
мағынасы жағынан оларға ұқсас басқа тіл бірліктерімен (еркін ... ... ... сөйлемдермен) салыстырғанда айқын көруге
болады.
Фразеологизмдердің ... сөз ... ... ... ... сөз ... ... кезінде сөздердің мағынасы
жағынан өзара үйлесе ... кем ... екі ... ... ... ... ... бірақ еркін сөз тіркестерінің құрамы ... ... ... ... ... айтылуы жағынан солармен
үйлесетін басқа сөздермен айырбастауға, орнын ауыстыруға болады.
Ал фразеологизмдерге келсек, олар да кем ... екі ... ... ... ... ... тұрақты.
Екінші айырмашылығы – фразеологизмдердің мағына тұтастығында.
Фразеологизмдер мағына тұтастығын ... ... ... ... ... жеке ... ... мағыналары құрамындағы сөздердің ... ... яғни ... ... жиынтығы емес.
Фразеологизмдік мағына дегеніміз – ... ... не жеке ... ... ... ... жаңғыртылған жинақты мағынасы. Сол
себепті фразеологизмдер семантикалық жағынан ... тіл ... ... ... ... сөздердің лексикалық мағыналары
анық байқалғанның өзінде, фразеологизмдердің мағыналары ... ... ...... даяр қалпында қолданылу
тиянақтылығында. Оған негіз болған фразеологизмдердің жоғарыда ... ... мен ... тұтастығы. Осы белгілердің сақталуы
нәтижесінде фразеологизмдер даяр тұрақты тіркес сипатына ие ... ... ... қарым-қатынас үстінде жасалынбайды,
біртұтас тіл ... ... даяр ... ... ... ... үстінде өздерінше өзгерте алмайды. Олар осы
қалпында ... ... ... ... ... жеткізіліп, даяр
қалпында қайталанып отырады.
Ал еркін тіркестер керісінше сөйлеу ... ... ... ... ... ... еркін тіркесуі арқылы жасалады. Еркін
тіркестердің мағыналары құрамындағы ... ... ... яғни ... қайта жаңғыртылған мағыналар емес.
Төртінші айырмашылығы – фразеологизмдердің көпшілігіне мәнерлілік,
айқындық, ... ... тән ... Бұл ... ... ... аттырады. Бесінші айырмашылығы – еркін тіркестер бір
тілден екінші ... ... ... ... фразеологизмдер әдетте бір тілден басқа тілге сөзбе-сөз аударуға
көнбейді, оларды басқа тілдегі баламалары ... ... ... ... ... ... ... сияқты айырмашылықтарымен бірге фразеологизмдер мен еркін
тіркестердің ... жағы да бар. ... ... ұқсас
фразеологизмдердің құрамы формалды түрде еркін сөз тіркестерінен тұрады.
Бұлар ... ... ... өздерінің еркін тіркестік
мағыналарынан айрылып, бейнелі фразеологизмдік ... ие ... бұл ... еркін тіркестердің фразеологизмдерді жасайтын материал
болып табылатынын көреміз.
Фразеологизмдердің сөзбен жақындығы. Бұлардың жақындығын ... мен ... ... ... ... ... ... жақындығы екі жағдайда айқын байқалады.
Бірінші, тілдегі әрбір дербес мағыналы сөз лексикалық ... ... ... белгілі бір ұғымды білдіріп, даяр қалпында қолданысқа түсіп
отырады. Сөйлеу ... ... бір ... ... әрекетті қалай
атаймыз деп жатпаймыз, ұрпақтан-ұрпаққа белгілі даяр атаулармен атаймыз.
Яғни еркін тіркес сияқты сөз атау ретінде сөйлеу ... ... ... даяр қалпында жұмсалады.
Екінші, лексикалық бірлік ретінде сөз де фразеологизм ... ... ... яғни ... ... ... сөз бен фразеологизмнің
арасында ұқсастық бар. Осы ... ... ... жақындасады.
Сөйтіп, жоғары айтылғандардан фразеологизмдердің екі жақты құбылыс
екенін, екі ... ... ... арақатынасы. Фразеологизм мен сөйлемнің
құрылымдық жағында формалды лексикалық, ұқсастық бар. ... ... ... ... ... ... мен ... айырмашылығы лексика-семантикалық және
синтаксистік ... ... ... ... ... Сөйлем – тілдің коммуникативтік бірлігі, синтаксистің
объектісі. Ал фразеологизм ұғымды бейнелеп, ... ... ... ... лексика-семантикалық бірлік, ол осы жағынан лексикалық
бірлік – сөзге, сол арқылы лексикологияға ... ... ... ретінде мүшелеуге, сөйлем мүшелеріне талдауға болады.
Фразеологизмдер ... ... ... ... өз
ішінен мүшеленбейді, тұтасымен бір ғана ... ... ... ... ... талданған белгілерінің универсалдық сипаты
жөнінде «Лингвистикалық энциклопедиялық сөздікте» былай ... ... бір ... сөз ... болатын болса, фразеологизмнің мазмұны
мен ... тіл ... ... осы ... белгілердің бәрін де
сақтайды, себебі фразеологизм сөздердің тіркесуінен жасалатын категория»
[5, ... ... және ... ... ... ... да, ... әлденеше сөзден тұрады. Жеке
сөздің сөйлемге айналуы сирек. Синтаксистік тұрғыдан алып ... сөз ... ... тағы бір топ бар, ол – сөз ... Сөз тіркесі
дегеніміз – екі не бірнеше сөздерден құралған грамматакалық бірлігі бекем
топ. Сөз тіркестері ... және ... боп ... бөлінеді. Еркін тіркестер
жұмыс барысында, қажеттілікке орай қайта ... ... ... мүмкін. Мұндағы
сөздер қайтып ажырамастай қалыпта емес, керегі ... ... ... ... Ал ... ... ... қалыпта кірігіп
кеткен тіркестерді тұрақты тіркестер ... ... біз ... деп
атаймыз. Сөз, сөз тіркесі, сөйлем ... ... ... ... тұра әлгі ... ... неге лексикологияның мәселесі ретінде
қарастырылады. Себебі фразеологиялық тіркес ... ... ... ... ... кетеді. Тіпті мұның лексикология, фонетика,
грамматика сияқты өз алдына жеке сала ... ... де ... бар ... тек ... ғана тән ... белгілері бар. Осы
белгілер тілдің бұл ... өз ... жеке сала ... қарастыруға
итермелейді. Әрі тілдің басқа единицалардан айырмасын айқындайтын негізгі
ерекшелік болып табылады. Бұл белгілердің түрі мына төмендегідей:
а) лексикалық ... ... ... грамматикалық категориялардың түрі.
Бұл белгілердің тек фразеологизмдерге қатысты екенін дәлелдеу үшін сол
фразеологизмдерді тілдік ... - ... және сөз ... салыстыру
кажет. Екеуінің де фразеологизмдермен ортақтасып кететін белгілері бар. Сөз
тіркесі дегеніңіз фразеологизмдер жасалатын ұяның ... мәні және ... ... ... сөз бен
фразеологазмдердің ұқсасатын тұстары көп. ... мен ... ... ... олар ... ... болып келетінін байқау
қиын емес.
Фразеологиялық тіркестердің жеке ... ... ... өңі ... ... ... ... жүйесіне қарай фразеологиялық
тіркестер кейде еркін тіркесіп, ... ... ... ... бола
береді.
Фразеологизмдер тіл-тілдің бәрінде бар құбылыс. Және бұларды ... бір ... ... мен сөлі ... ... ... деп
айтуға болар еді. Тілдің ... ... ... ... ... айрықша көрінер жері осы фразеологазмдер маңы. Ойды ... ... ... ... ... нақты, дәлелді болсын десеңіз,
өңменнен өтіп, қолқаны қозғайты ... ... ... ... ...... сөздер тобының тамырын басыңыз. Сонда ғана сіз тілдің
қасиеті деген не, ... ... не ... сауалдарға нақты жауап бере
аласыз.
Қай елдің, қай жазушысының қай ... ... да ... ... ... сан ... табуға болады. Яғни қаламгерлердің қай-
қайсысы да сөйлеудің халықтық формасын пайдалануға бейім. Осының өзінен-ақ
ғылымдағы ... ... ... ... мейлінше қиын
проблема екенін байқау қиын емес. Осыларды ғылыми ... ... әр ... ... ... ... мұның неқилы мәселелері
айқындала түседі екен.
Фразеологизм мәселесі көптен сөз болып ... Оның ... ... ... ... қолданудың пайдасы мен заңдылықтарын аршып ... ... өзі ... ... жеке тарауы ретінде қалыптасып келе жатқан фразеология
жайында ... ... өте көп. ... ... ... ... жинақта 500-ден астам зерттеу жұмыстары көрсетілген. ... ... ... ... саны ... молайғаны мәлім.
Б.А. Ларин «фразеология лингвистикалық пән ... ... ... ... кешіруде» деп жазған еді. Жоғарыдағы еңбектерді талдап
таныссаңыз «жасырынбақтың» күні өтіп, енді ... ... ... ... ... Қазір фразеологияның мәнін, міндетін, аумағын түсінуде
әртүрлі бағытгы ұстанатын бірнеше ағым ... ... ... қиын ... ... ... фразеологияның небір қызықты проблемалары
біртіндеп ашылып, дәлелденіп келе жатқанмен, әлі де ... ... ... ... ... ... бәрі бірдей емес.
Қайсыбірінің құрамындағы сөздер бастапқы лексикалық мағынасын сақтап тұрса,
енді біразының компоненттері жиылып, мүлде ... бір ... ... Қандай түрі болмасын мұндай тіркестердің бәрі де ... ... ... ... былайғы жерде біз осы тақылетті
тіркестерді фразеологизмдер деген терминге жинақтап сөз етпекпіз.
Лингвистиканың өзге салалары ... ... да жеке және ... болады.
Фразеологияға жататын барлық тіркестердің ... ... ... единица деген термин жиі қолданылады. Бұл терминді әуелде
акад. В.В.Виноградов [6] атаған еді. Көптеген ғалымдар бұл ... ... ... ... ... ... кейінгі кезде оның мазмұнын әлі
айқындай түсу қажеттігін айтып жүр. В.В.Виноградовтың классификациясы ... ... рөл ... ... қоса, оның көптеген мәселелері жете
қарастырылмай дамытылмай, көмескі ... ... ... ... тіл ... фразеологияны зерттеген жүздеген еңбектер
пайда болды. Фразеологияны өзінің ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... бар. Олар өз
зерттеулерінде В.В.Виноградовтың ... дау ... ... қозғайды. Шынында, бұл пікірлердің жаны бар. Әлі піспеген күмәнді,
күдікті жерлері тағы бар. Акад. ... ... ... ... кейде метафоралық тұрақты ... ... ... деп те ... Тағы бір жерде бұлар
идиомдар болып, оның ... ... ... ... ... ... названия), қанатты сөздер, үзінді цитаттар, кішіпейіддік
формулалар (формула вежливости) т.б. еніп ... Сөз ... ... ... ... ... кейбір зерттеушілер «фразема» деген
термин қолданып жүр. Бұл ... ... ... ... ... ... әрі ұйқас. Ал түрі жағынан ... ... ... фраза» («устойчивая фраза») деп атайды. Бұл
терминді қолдануға пейіл білдіріп ... ... бірі ... фразеологиялық тіркестерді зерттеуші ғалымдар тұрақты сөз
тіркестерінің ... ... ... ... ... С.И.Абакумов, А.И.Смирницкий, Б.А.Ларин еңбектерін қараңыз.
В.Н.Телия өзінің ... ... не» [7] ... зерттеуінде
құрылысы жағынан сөз ... не ... боп келе ... ... барлық түрін жинақтап атау үшін ... ... ... не жай ғана ... ... ... ... Бұлай атауда ол ғылымның игі дәстүріне сүйенген.
Қазақ ғалымдарының арасында да тұрақты тіркестердің жалды ... ... ... ... ... ... бар. ... М.Балақаев,
Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Манасбаевтар мынадай ... ... ... ... ... ... жағынан бір бүтін единица болып,
қолданылуы дәстүрге айналған тұрақты сөз ... тіл ... орам ... ... деп ... ... орам немесе фразеологизм» деп отырғандарына енетін ...... ... ... Бұған қалыптасқан тиянақгы
фразеологиялық сөздердің бір саласы ретінде қос сөздерді де қосады.
Мұнда фразеологиялық единица және оның ... ... үш ... ... І.К.Кеңесбаев қазақ тіліндегі фразеологимдерді ... ... ... ... Ол ... формасы, стилистикалық қызметі жағынан
тілімізде айырықша орын алатын» [9] мұндай нақыл ... екі ... ... Ол ... тілімен айтканда идиомдар, фразалық топтар.
Осыған қарағанда көптеген тілдерде В.В.Виноградов классификациясын сол
күйінде қабылдаудың ретті бола ... ... етіп ... ... бар ... ... ... М.В.Ломоносов, академиктер: Ф.Буслаев [10],
И.И.Срезневский [11], Ф.Ф.Фортунатов [12], А.А.Шахматов [13], ... [14] т.б. ... ... ... зерттеу жұмыстарын
ғылыми арнаға салып, дұрыс бағыт берді. Бұл ... ... ... ... кезеңдерін, даму сатыларын
танытады. Бірақ бұлардың ешқайсысы да фразеологияны ... ... ... ... ... ... жоқ. Өз дәуірінің ғылыми ой-өрісінін
деңгейімен қарағанда ұтымды, дәлелді бір ... ... ... ... ... ... қалған болатын.
Фразеологияны лексилогияның жеке бір тарауы ретінде бөліп шығарған
Ш.Балли болатын. Ол ... ... бір ... ... фразеология) қарастырудың негізін жасады. Ш.Балли: «Языки
постоянно изменяются, функционировать они могут только не изменяясь», — ... ... дәл ... осы ... ... ерекше мән береді. Міне,
сондықтан Ш.Балли [15] концепциясының қазіргі кезеңде де едәуір маңызы бар.
Дегенмен Ш.Балли де ... ... ... ... ... айтып
бере алмады.
30-40-жылдары тіл білімінде фразеологияға арналған жеке еңбектер шыға
бастады. Проф. Е.С.Истрина [16] фразеологияны ... жеке ... ... ... «К ... о ... ... [17] деген
мақаласында Ш. Баллидің теориялық көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... сөздер
жайындағы ғылым деп есептейді. Фразеологияны «обычно разложимые смысловом
отношении словосочетания, но ... в ... как ... ... ... ... ... выражения писателей, ставише
«крылатыми» словами, и т. п.) и ... ... ... ... ... ... тіркестердің» этимологиялық жүйелі классификациясың жасауға
тырысқан проф. С.И.Абакумовтың ... де ... ... Ол
идиоматика мен фразеологияның жігін ажыратады.
Ол идиомалық орамдардың ерекше белгілері ретінде ... ... бір ... ... ... ... ... тұлғаларға бөлінбейтіні, ... ... ... ... ... сөз ... ... кемдігі.
Фразеологияға жататын орамдардың беретін мағынасы оның компоненттерінің
негізгі лексикалық мағынасынан алшақтамайтынын анықтайды.
Сонымен, Абакумовтың ... ... ... ... ... дайын сөйлемшелері жөніндегі ғылым.
Фразеология мен идиоматиканың ... ... ... (или ... является «особой дисциплиной (наряду ... ... ... и ... или лексикой), занимающей
по отношению к лексике то же ... ... ... ... ... к ... так как эта ... оперирует так же, как ... ... ... ... ... ... ... от синтаксиса и морфологии, которые «имеют своим ... ... ... ... идей , — деп жазады. Поливановтың анықтамасы
И.А.Бодуэн де ... ... ... көп ... ... ... методологиялық концепциясынан шығып
жатқан ұғым. Мұны ... ... мен ... ... ... ... арнайы шұғылданбаса да Поливанов еңбектерінде,
кейде, осындай аса ... ... ... айтқан. Зерттеушілер үшін бұл
сияқты пікірлердің орны бөлек.
Фразеологая синтаксистен, ... ... ... жеке-
дара дами алмайды.
Сөйлеуіміздегі сөздерден гөрі семантикалық ... ... ... гөрі ... ... тобының (фраза, идиома, фразеологиялық
тығыз топ, тұрақты бөлінбейтін тіркестер, фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... Г.Пауль, Ш.Балли,
АСеше, О.Есперсен, И.А.Бодуэн де Куртенэ, А.А.Шахматовтардың еңбектерінде
байқалған. Бұл – бір жол. Яғни бұл ... ... ... ... басқа бір жолмен қарастыруға болатынын ... да бар. ... ... механизмін басқарып отырған ... ... ... нәтиже береді. Сондай категориялардың бірі
тіл жүйесінің фактісі ретіндегі сөз мағынасының құрылысы болса керек. Фраза
құрудың ... ... ... ... сөз мағынасының құрылысын
зерттеу жолын ең алғаш В.В.Виноградов көрсеткен ... Ол ... ... деген еңбегінде былай деп жазған: «Тесная связь ... ... с ... ... не ... ... близостью
понятий слова и ядиомы, но и постоянным движением внутри языка от слов ... и ... – и ... – от фраз и идиом к словам». Ал «Основные типы
лексических значений слова» ... «ВЯ» ... 1953 жылы ... ... ... фразеология төңірегіндегі ойларын
кеңейтіп, біраз жаңа ұғымдарды өрбітті [16, 49].
В.В.Виноградов ... ... ... ... ... оның
мағыналық жіктерін дәл ажыратып классификациялаған. Ең алдымен, ол бұл
топтан фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... деп жүргендерін екіге ажыратты; ... ... және ... ... ... деп.
Осының әрқайсысын жеке-жеке талдап көрейік.
1) Фразеологиялық ... ... ... белгілерін тізіп
айтсақ мынадай түйін жасауға болады. Біріншіден, бұлар ішкі ... ... жоқ жеке ... ... ... ... ... компонентінің бірде-бірі жеке өзіндік
мағынаға ие бола алмайды. Яғни олар негізгі лексикалық мағыналарынан мүдде
айрылған. Бір ... ... ... мен жеке ... ... мағынасы арасында ешқандай байланыс жоқ. Үшіншіден,
мұның құрамыңдағы сыңарлардың сырттай қарағанда жеке-жеке тұруы тек ... ... ... ... ... байланысты нәрсе. Егер
В.Виноградовтың өз ... ... ... ... ... айналған лексикалық бөлшектердің химиялық қосындысы». Бұл сияқты
тұтастықтарды ... деп те ... ... сөз ... ... да өзгеріп кетеді. Оның себебі фразеологиялық
тұтастықтардың семантикалық жағынан ... ... ... Яғни ... ... оны грамматикалық жақтан
мүшелендірмейді.
С.Кеңесбаев пен ... «Тіл ... ... ... кітабында фразеологияның бұл терминдерінің бәріне қысқаша анықтама
берілген. Мәселен, фразеологиялық ... ... ... ... ... ішіндегі сөздердің бір-бірімен лексикалық,
грамматикалық берік байланыста болып, ... ... ол ... ... ... ... жуыспайтын томаға-
тұйық тіркестер».
2) Фразеологиялық тізбектердің В.В.Виноградов негізгі төрт қасиетін
көрсеткен. Фразеологиялық тізбек болу үшін бұл ... бәрі ... ... жоқ. ... бірі де ... Енді сол белгілерді жеке-
жеке қарайық.
а) Біртұтас фразалық тіркестің бейнелі, ауыспалы ... ... ... ... ... ... кей жағдайда ғана сезілуі тиіс; ә) Экспрессивт
тығыздық (насыщенность); б) фразалық ... ... ... ... бір синоним сөздермен ауыстыруға болмайды; в) ... ... онда ... ... ... ... мүмкін
екендігі. Бірақ айтылған белгілердің бәрі де ... дау ... ... ... ... мұны ... де ... солқылдақтық бар (В.Н.Телия).
Жоғарыда көрсетілген тіл білімі терминдерінің сөздігінде ... ... ... ... ... ... бір мағынаны
білдіретін, бірлік жігі ... ... ... ... ... ... сөз ... бір түрі» деген.
Фразеологиялық тізбектердің негізгі қасиеттері оның ең алдымен, бірден
аңғарыла қоймайтын астарлы мағыналылығында болса, ... ... өте ... әрі ... ... үшіншіден, бұлардың
компоненттерінің ешқайсының орнын ауыстырып, не орнына басқа бір сөз ... ... ... ... мәндес бір сөзбен немесе
синонимдес тіркеспен алмастыруға болады.
3) Фразеологиялық тіркестер фразеологиялық единицалардың ең ... мұны ... пен ... қарама-қарсы қойып қарайды. Бұл
тіркестер семантикалық жағынан жіктеуге келеді. Мұндағы тіркескен сөздердің
мағыналық салмағы бірдей. Фразеологиялық ... ... ... ... ... ... тұрады. Жалпы мағына осы сыңарлар
мағынасымен тікелей байланысты.
Енді осы классификацияға қазақ ғалымдары қалай қарайды екен және ... ... ... ... ... ... пен ... «Қазіргі қазақ тілі» деп аталатын
кітабында автор тіркес атаулының ... ... ... деп ... ... оны ... және басқа фразалық топтар деп екіге ... ... ... ... өз алдына бөлек қарайды да, тіліміздегі
басқа тұрақты сөз тіркестерінің бәрін (мақал, мәтел, қанатты сөз ... ... ... ... мен ... негізгі
айырмашылықтарын былай түсіндіреді: «Идиом тобындағы сөздер өзінің жеке
тұрғандағы негізгі мағынасынан ... ... да, ... ... бір ғана
негізгі лексикалық ұғым береді. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... мен мағынасын ... ... ... ... ... ... – негізгі бір кесек
күрделі лексикалық единицаның ... ... ... ... [18]. ... ... ... біріншіден, «тұтас бір ұғым
жеке сөздерінің ұғымынан алшақ кетеді де, жеке сөздер (компоненттер) ... ... не ... не ... ... қалады», екіншіден, «бұл
тізбектердің көпшілігі екінші тілге сөзбе-сөз аударуға ... [18]. ... ... элементтердің негізгі мағынасынан барып жасалған тізбек» [18].
Идиом мен фразаның ортақ қасиеттері де бар, ол – ... ... ... мен ... айырмасы олардың құрамындағы сөздердің жеке
күйіндегі мағынасынан айрылу, айрылмауына байланысты ажыратылатынын ... ... ... де ... ... ашып,
идиомдармен салыстыра зерттейді. ... ... ... ... яғни бұл тіркестерді құрауға қатысып тұрған сөздердің арасына
сөз ... ... ... ... ... бір ... пайдалануға болмайтындығы
деп көрсетілген. Бұлардың бәрін топтап келіп, жасалған мына бір ... ... ... ... ... ... күйге аударарда бұлардағы
өзара негізгі айырмашылықтардың бірі айқын көзге түседі – идиом сөздердің
дені ... ... ... ... ... ... Бұл –
жоғарыда біз атап кеткен лексикалық өзгешеліктен туған қасиет» [18].
Жалпы, авторлар идиома мен фразаны егжей-тегжейлі ... ... ... сөз ... қай түріне жатқызуға болатынын ашып
айтпайды.
Идиомдардың тағы бір ... ... бірі – ... ... ... идиом болу үшін көп замандар керек. Оның құрамындағы сөздер
мүлде дерексізденіп, ... ... ... ... ... ой ... Мақалдарды қолданғанда, оны өзгертпей сол ... ... ... ... де («деп», «деген», «дегендей») етістігін
дәнекер етеміз. Ал идиомдарды морфологиялық өзгерістерге ... ... ... ... ... ... өзгерте алмайсыз. Морфологиялық,
әрі синтаксистік беріктігі бірдей идиомдар да бар, ... олар көп ... ... бір ғана ойды білдіруіне орай, олар көбінесе бір ... ... ... тағы бір ...... дыбыс үйлесімі. Бұл
тізбектерде біркелкі не дауысты, не дауыссыз дыбыспен (аллитерация) келетін
немесе не біркелкі жуан, не жіңішке сөздерден келетін ... ... ... лексикалық мағыналарын бөлек әңгімелеу қажет.
«Қазақ тілі» практикалық курсында (авторлары: Н.Оралбаева, Г.Мадина,
А.Әбілқаев, жалпы ... ... ... М.Балақаев) «Лексика»
тарауының бір бөлімі «Тұрақты сөз тіркестері» деп аталған. Мұнда ... сөз ... ... ... ... деп ... ... Қысқа болса да әрқайсысына анықтама беріп, нақты тұжырым ... ... ... анықтамаларға жеке-жеке қарап шығайық.
а) Идиома деп іштей бөліп, жаруға келмейтін және оның тұтас мағынасы
құрамындағы сөздердің ... ... ... байланысты тумаған
сөздер тобын тұрақты тіркес дейміз.
ә) Тұрақты ... енді бір ... ... деп ... да, оған ... ... бермегенмен, мұның өзіндік айырмасын түсіндіреді.
Авторлардың ... ... ... ... бір түрі – ... ... ... сияқты түйдекті тіркес қалпында айтылады. Алайда ... ... ... ... бәрі не біреуі ... ... ... ... ... бұл келтірілген мысалдар құрамындағы ... ... ... ... онша ... ... ... сияқты, фразалық
тіркестер де сөзімізді өткір, көрікті, образды ету үшін ... ... ... ... ... халықтың ғасырлар бойғы іс-тәжірибесінен, өмір
тануынан қорытылып, ереже ... ... ... ... ой ... ... ... бұлжытпай беріп отырмыз. Олар мақал-мәтелдің
идиома, фразаларға ұқсас жағы мен ... ... ... жағы – ... ... ... сөздердің орын тәртібі тұрақты» болуында да
айырмасы – біріншіден, ... ... ... ... мағынасын толық сақтап, сөйлем мүшесіне талдауға келеді»;
екіншіден, «егер идиома мен фраза ... ... ... ... ... тұлғалық өзгеріске ұшыраса, мақал-мәтелдер ешбір өзгеріске түспей,
басқа сөзбен не сөйлеммен де етістігі арқылы байланысады».
Авторлар мақал мен ... ... ... да ... «мақалда өмір
тәжірибесінен екшеліп алынған ақыл, өнеге, оқушыны жақсыға баулып, жаманнан
аулақ болуға үйрететін кеңес берілсе, мәтел белгілі бір ойға, ... ... онда ... ... айту мәні ... ... ... болмасын, айтайын деген ойды нақты, анық етіп және
тыңдаушыға бірден ... ... ... ... қысқа, тұжырымды
қорытынды шығаруға үлкен жеңілдік жасайды. Бұларды талғамсыз қолдана беруге
болмайды. Екінші жағынан мақал-мәтел әдебиеттің бір ... ... ... боп келеді. Міне, сондықтан сақ болған жөн.
Фразеология жөнінде К. Ахановтың пікірлері көңіл ... ... ... [19] ... ... талдайды. Ол осы еңбегінде
бұларды екі топқа бөліп: оның бірін – ... ... ... – тұрақты
фразеологиялық тіркес деп алады. Мұның алдыңғысын синтаксистің сыбағасына
беріп, кейінгісін лексиканың ... ... ... терминге келсек, мұның екі түрлі мәні бар тәрізді:
біріншіден, «белгілі бір тілдегі ... ... сөз ... дегенді білдірсе, екіншіден, сол тіркестер жиынтығын ғылыми түрде
зерттеп талдайтын ілім ... ... ... тұрақты сөз
тіркестерін жақшаның ішінде фразеологиялық единицалар деп ... ... ... ... термин. Мұнда да алдымен тұрақты
тіркес пен еркін ... ... ... талданады. Автор мынадай басты-
басты ерекшеліктерін көрсетеді:
Біріншіден, «тұрақты сөз тіркестерінің құрамындағы сөздердің ... ... ... ... орнына қарағанда әлдеқайда тұрақты,
бекем болады.
Екіншіден, «тұрақты фразеологиялық сөз тіркестерінен туатын бір бүтін
мағына оны құрастырушы сыңарлардың ... ... ... [19].
Үшіншіден, «тұрақты фразеологиялық сөз тіркестері бір тілден екінші
тілге аударуға икемсіз ... ... ... ... ... аударуға
болмайды» [19].
Ағылшын тіліндегі фразеологизмдерді зерттеу, оларды аудару мәселесімен
айналысқан ... ... ... ... ... және де ... фразеологияның дамуына өте көп үлес қосты.
А.В.Куниннің бұл салада көптеген ... ... ... ... ... ... языка», «Англо-русский
фразеологический словарь» т.б.
Кунин А.В. фразеологиялық единицалар мен сөз туралы айта ... ... ... ... ... бірінші айырмашылығы
жасалуында, ... ... ... ... ... ... ... келмейді деп сөзден айырмашылығын айтады.
ІІ-тарау. Көркем әдебиеттердегі фразеологизмдердің ролі және оларды ... ... ... және ... мәселелері
Жер бетінде ежелден өмір сүріп келе жатқан халықтардың көбі ... ... ... ... ... бар ... жайлы да бейхабар болатын.
Бірақ дүниені дүрліктірген ұлы оқиғалар бұйығып жатқан елдердің өміріне
орасан ... ... ... ... ... ... халықтар
арасындағы кеңістіктер жақындасып, қашықтықгар қысқарды. Енді ... ... ... ұзамай-ақ бір-бірін біле бастады. Осының нәтижесінде ортақ
мүдде, бірегей ... ... ... ... ... ... ... тілінің әр
түрлілігі бұрынғы қалпынша қала берді де, халықтар достығының дәнекері
ретінде ... ... ... ... ... ... қатыспайтын мәдени өмірдің бірде-бір
саласы жоқ.
Аударма деген сөздің ауқымы ... кең. Бір ... ... ... ... ... ғылыми және ғылыми-көпшілікке арналған әрқилы ... ... іс ... ... ... мақалалары
мен шешендердің сөздері, газет материалдары т. т. толып жатқан дүниелер
аударылуы мүмкін. Мұның ... де ... ... талап аударма
теоретиктерінің айтуынша екі ыңғайда көрінуге ... ... ...... ... тіл ... таныстыру;
2) Ал аудару дегеніміз - өзге тілдің құралдарымен баяндалған тексті
екінші тілдің құралдарымен ... ... әрі дәл ... ... ... ... өнерінің мәселелерін жан-жақты талдап беру қиын.
Аударма осы заманның өз мұқтаждығына сай ... ... Оның ... деген сөз – дүниежүзі халықтарының ынтымақ, бірлігінің ... ... сөз. ... ... ... ... ... бір-
бірімен жақындасуы заманымыздың жарқын белгілерінің бірінен саналмақ.
Халықтардың өзара ынтымағы мен достығынан туындап жатқан жарқын ойлар
мен жалынды істер ... ... ... ... ... жөн ... ... мәдениетіміздің даму, өркендеу жайы оның интернационалдық сипатына
тікелей қатысты екеніне дау жоқ.
Дарқан ... бір ұшы ... ... ... ... ... бір ... алсаңыз да, аударма араласпаған, аударма
қатыспаған түрін табу ... ... ... біз ... ... ... ... ұласа жарасып жатқан байтақ жазира деп ұғар болсақ,
соған дәнекер, оны селбестірер әр жұртгың қолындағы пәрменді ... ... ... ... ... аңғарамыз.
Біз бүгінгі таңда классиктердің шығармаларын, дүниежүзі мәдениетінің
асқан үлгілерін өз ана тілімізде оқи ... ... ... ... бұл ... ... ағылшын тілі арқылы іске асып жатыр. Қай
тілдің, қай халықтың болмасын көптің рухани жан ... ... ... ... тілі ... ... ... ағылшын тілінен аударылған
сансыз дүниелерді қарап шықсақ, біз ... ... да, ... әдебиет
саласында да әлемнің төрт бұрышында болған, болып отырған небір оқиғалардан
оймен, көкірек көзбен көңілге түйер дәрежеге жеткен ... ... ... ... қажет не түрлі рухани азықты
ағылшын тілі арқылы алып отырмыз. Аударма ... ... ... ... ... мұхитына еркін жүздіріп, телегей сезімге бөледі.
Осыған қарағанда, аударманың біздің мәдени ... ... ... зор ... ... ... бір ұлт әдебиетінің даму дәрежесін, заңдылықтарын білу үшін де
оны көрші әдебиеттермен байланыстыра зерттеуге тура келеді. Мәселен, ... мен ... ... ... ... ... даму өрісін ағылшын
әдебиеті мен тіліне ... ... көп ... олқы түсер едік.
Ал сол өзара байланыс, қарым-қатынас дегеніңіз аударма арқылы ... ... ... ... ... пен тілге тікелей әсері
болары тағы да ... ... ... ... ... ... ... әдеби тіліміздің байи түсуіне ... ... ... ... и для образования нашего еще не ... ... ... их ... ... из него ... орган, на
коем можно будет разыгрывать все ... и ... ... ... - ... ... тілде сөйлейтін халықтар мекен еткен әлемді және сол халықтардың
мәдени ... ... білу тек ... ... ... ... бұдан кез келген
аударма түпнұсқаны толығымен танытар дәрежеде ... ... ... Сонда да кез келген аударма, оның ішінде, ... ... ... ... ... ... ... екінші тілдің құралдарымен
қайта жасау болып табылады. Бұл процесс әр ... ... ... ... ... тарихи дәлелденген және жасалған тәжірибелер мұның әбден
мүмкін екенін көрсетіп отыр. Ал енді бұл ... ... ... ... ... қасиеттері деген мәселенің бәрін көркем ... ... ... ... теориясы осындай қажеттіліктен келіп туған.
Біздің негізінен көңіл қойып отырғанымыз – көркем аударма. Яғни көркем
әдебиеттің ... елге ... ... деп те айтса болар еді мұны.
Аударманың тарихына үңіліп қарасақ, ел мен елдің, халық пен ... ... ... ... ... пайда болған сияқты. Оған дәлел -
әр ... ... ... бойы жалғасып келе жатқан аударма өнерінің
үлгілері. Әсіресе, аударманың өзге үлгілерінен гөрі ... ... ... ... ... бір тілден екінші тілге жеделірек жетіп отырған.
Халықтың рухани ... ... ... өзге ... ... шығармаларын
аудару процесі келе-келе өзіндік принциптері мен ... алға ... ... ... мен ... бой ... бір халықтың әдеби мұрасын екінші елдің рухани қазынасы ... ... адам ... ... екі ... ... ғана тән неше алуан
ішкі заңдылықтарының сырына үңіліп, аударудың ... ... ... ... ... тіл ... ... арқылы болып жататын неқилы
салыстыру салғастыру дегендердің бір ... ... ... ... ертеден ұққан азаматтар осы жөнінде өз пікірлерін айтып, ... ... ... ... ... қорын аралап кетер болсақ,
сонау ертедегі Рим дәуірінің алыптары ... ... ... ... т. б. бастап жиырма бірінші ... ... ... ... сан ... ... ... болғанын тарихтан
білеміз.
Сол дәуірлер сырын танытатын бұл қағида, көзқарастардан аңғарылған ... ... қай ... ... қоғамда үлкен рөл атқаратыны.
Әр дәуірдің дамуына қарай аударманың әрқилы принциптері бой көрсеткен.
Сонау ерте ... ... ... аударма мен сөзбе-сөз аударма пайда
болған [19, ... ... грек ... ... ... мен ... ... ұшан-теңіз. Бұдан ұғатынымыз: аударманың тіл мен әдебиетке
тигізер әсерінің қай кезде де мол екендігі. Тағы бір ... ... ... кезде-ақ бой көрсеткен аударманың бұл екі тәсілі күні ... ... келе ... Көп дау, ... осы екі принцип маңында өрбиді.
Қайта туу (эпоха ... ... ... ... жаңа ... ... ... отырып, аударманың рөлін көтеріп тастады. Бұл кезде
Германияда аударманың әрқилы ... ... ... Тіпті бөтен
тілдің синтаксисіне дейін жеткізуді талап еткендер ... фон ... ... ... ... ... ... талап етушілер (Генрих Штеинхавель,
Альбрехт фон Эйб) де ... ... ... ... ... ... өңге айналдыру арқылы әдебиетін дамыту ағымы болған.
Францияда аударма патша сарайындағы аристократтар талғамына лайықты
жасалып отырған. Яғни ... ... етек ... елде әр ... принциптері қалыптаса бастаған аударма тәжірибесін
түбегейлі тексеріп, оны ғылым ретінде теориялық жүйеге салып қарастыру
қажеттігі ... ... ... мәселесіне арналған алғашқы теориялық еңбектер ХVІІІ ғасырда
шыға бастаған. Мәселен, Германияда – ... ... ... ... из ... и ... деген, Англияда –Тайтлердің «Эссе
о принципах перевода» деген ... ... ... ... ... жақсы
аударманың негізгі принциптерін анықтап берген (түпнұсқаның идеясын, ... жазу ... ... ... ретінде аудармашылар мен теоретиктер күні
бүгінге дейін пайдаланып жүр. Осы еңбектер шыққан ... ... ... ... екі ... ... болған сияқгы. Оның бірі – ... ... ... алып келіп, өз жерлесі ету де, екіншісі, ... ... ... көшуі. Автордың жағдайымен түбегейлі танысу үшін
оның еліне бар ... ... ... үлы ... Гете ұстанған.
Батыс Европа мәдениетінің тарихынан аударма теориясына қатысты әрқилы
пікір айтып, еңбек жазған талай ғұламаларды (мәселен, аударманы ... ... деп ... ... ...... понимания» дейтін Мориц
Гаупт, «автордың жанын беруге ... ... ... т.б.) ... ... сөз ... оның қалыптасуына тікелей қатысы бар
орыс мәдениеті өкілдерінің ... ... өте ... ... ... ... ... қолдап, сол жайында пікір айтқан
Ломоносов, Сумароков, Тредиаковский, Державиндер, т. ... ... – раб, ... ...... ... әйгілі
қағидасымен орыс ... ... ... ... ізін ... жөні бір ... ... айтқандарынан аударма теориясына ... және ... ... ... ... тигізген жайды аңғарамыз.
Сондай-ақ, Белинский, Чернышевский, Добролюбов, ... ... ... жөніндегі қағидалары өз алдына бір бөлек зерттеу ... ... ... ... акад. Веселовскийдің үлгісі шықты. Осы
мектептің өнегесін үлгі ... ... саны ... ... ... ... ... жасаған аудармалардың біразынан түпнұсқаны
орыстандыру, творчестволық ерекшеліктер жағынан кедейлену ... ... ... ... ... тіл ... үстем бола бастаған
декаденттік ағым мен ... ... ... ... ... ... жіберді (Потебня). Ал түрге әуестенушіліктің қашан да
әркімнің өз басының ... ... ... ... ... ... білеміз.
Аударманың бүкіл халықтық сипатқа ие болуы А.М.Горький ... ... ... дұрыс жолға қойылуы үшін аудармашыларды аударманың ең
қарапайым да түсінікті қағидаларымен қаруландыратын теория керек ... ... ... әліпбиі жасалды. Мұны алғаш ... ... аса ... ... ... әдебиетші К. Чуковский
болатын. Кейін бұл ... ... ... ... ... отырды.
Аударманың мәселелерін әрқилы көзқарастар тұрғысынан қарастырған әр
алуан ... бар. ... ... ... мен ... ... алатын тамаша теоретиктер бар. Олар – ... ... ... О.Кундзич, А.В.Кунин, Ю.Д.Левин,
П.М.Топер, Я.И.Рецкер, В.М.Россельс, В.Е.Шор, т. б.
Қазақстанда аударма ... ... ... ... жарияланған.
Түбегейлі мәселелері туралы ғылыми ой-пікірлерін жазған М.Әуезовтің,
М.Қаратаевтың, ... ... ... ... ... ... ... Ә.Нұрпейісовтың, М.Әлімбаевтың, С.Нұрышевтың
т.б. ұсынған қағидалары бұл проблеманың ғылым ретінде қалыптасуына ... ... ... қоса ... ... арналған түрлі кеңес-мәжілістер
көптеген күмәнді, түсініксіз жайларды теориялық тұрғыдан ғылыми талқыға
салып, ... ... ... бұл ... ... ... әр ... түбегейлі шешіп берді деп айту қате. Алайда ден қоюға тұрарлық
бір ақиқат, ... ... ... ... ерекше бір саласы ретінде
танытылып, оның даулы-даусыз мәселелерінің нақты ғылыми ... ... ... дәйектемелерге негізделген мұндай ғылыми бағыт
аударма проблемасының көптеген ... ... ... ... ... туғызып келген кейбір жайттар жөнінде қажетті
принциптерді ... ... ... ... ... ... проблеманың қағидаларын талдап беруде әрқилы көзқарастар күні
бүгінге дейін жалғасып келеді. Аударма өнерінің мәселелерін ... ... ... ... түйісіп жатады. Әдебиет, тіл, психология, тарих,
этнография, ... т.т. ... ... ... ... ... тіл
мен әдебиет болуға тиіс. Өйткені көркем ... ... ... бір ... ... ... туындының екінші бір тілдегі ... ... ... ... ... ... мен әдебиетшілер арасында
әр алуан көзқарастардың болатыны ақиқат.
Жалпы, теориямен айналыспаған аудармашының аударманың қазіргі талабына
лайықты іс бітіруі неғайбіл. ... ... ... ... ... ... жағынан дәл, толыққанды аударманы айтамыз. Қанша дегенмен, өз
бетінше, өз қалауынша аудармамен ... адам ... ... ала ... оның қолы жеткен ақиқат жұмбақ ... ... Ал ... ... ... ... ... қол жеткен табыстарды көпке ортақ
дүниеге айналдырады.
Аударманың ғылыми қағидаларын ортақ мүддеге айналдырушы теоретиктердің
бұл ... ... ... үш ... ... ... ... еді.
Олардың бірі – аударманы әдебиетгану ғылымының еншісіне беріп, оны таза
творчестволық құбылыс ретінде қарастыратындар. ... ... ... В.Россельс, В.Шор, т.б. пікірлері негізінен осы
ыңғайда түйісіп жатады.
Ал А.В.Федоров бастаған тілшілер қауымының көбі аударманы тіл ... ... ... ... ... ... ... т. б. қосуға болар еді.
Бұл екі көзқарасты жалғастырып, аралық позицияда тұрған үшінші бір топ
аударманы өз алдына бөлек сала ... ... Яғни ... негіздері
тіл мен әдебиет қағидаларына сүйенсін ... ... ... ... ... ... дамуына бөлекше үлес қосқан Г.Гачечиладзе
мұны былай түсіндіреді: «Аударма ... ... мен ... ... ... өзіндік орны бар өзгеше ғылым». А.Лейтестің
де: «Она могла бы стать наукой об ... и ... ... ... другого языка, показывая на материале многих
литератур, как читательское сотворчество ... в ... - ... ... ... ұсынып отырған принциптерді
қолдайтынын аңғарамыз. Үш ... ... ... ... ... тараптан тексеруді талап ете отырып, іс жүзінде ... ... ... кете ... ... көркемдік қасиетіне, эмоциялық, эстетикалық әсеріне
айрықша мән беріп, алдымен тек ... ... ... ... ... сол көркемдік ерекшеліктерді жасауға тікелей қатысты тілдік
құралдарды талдап кетеді. Ал, керісінше, тіл ... әлгі ... ... ... ... ... құрал есебінде атқаратын қызметін
саралайды. Осылай болуы ... ... ... ... ... аударма
әдебиет пен тілге тікелей қатысты. Егер мұны құсқа ... ... ... қос қанатсыз ұша алмайтыны сияқты, көркем аударма да әдебиет пен тіл
қағидаларынсыз ... ... ... емес [31, ... творчестволық процесс деп оның эстетикалық мәніне, әсеріне
баса назар ... мен ... ... ... ... екеуі де бұл проблеманы бір жақты ететін тәрізді. Өйткені
аударма мәселесінде бұл екеуін ... ... ... ... ... ... ... жарамайды. Бұлай аударма проблемаларын түбегейлі тексеру
мүмкін емес. ... ... ... ... ... ешкім дау
айта алмаса керек. Ал сол ... ... ... ... ... немен
жеткізілуге тиіс? Егіздің сыңарындай, тіпті бірінен-бірі туып, біріне-бірі
жалғасып жатқан құбылыстың жігін ажыратып ... ... ... Ал ... ... процесс екеніне дауымыз болмаса, мұның
тек тіл құралдары арқылы іске асырылатыны тағы ... ... ... ... ... ... мәселелері» немесе «лингвистикалық
мәселелері» деп бөлек-бөлек қарастыруға негіз бар ма?
Аудару процесінде де, ... ... ... ... да
лингвистикалық құбылысты эстетикалық-эмоциялық әсерден бөлуге тіпті
болмайды. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... құбылыстың осындай қызметі байқалмайтыны
белгілі. ... ... ... қызмет (функция) дегеніміз
көркем туындыға бір сөзді жазған замат немесе оны аударған бойда көрінеді.
Осы айтып отырған ... әсер ... ... ол тіл ... ... ... аудармада бұл екі процестің екеуі де қатынасады.
Онсыз аударманың ... ... ... ... элементі көркем контекстке ене отырып, сапалық өзгеріске
ұшырайды. Яғни ... ... ... ... ... ... жатады. Сондықтан да: «В диалектическом единстве
лингвистического и художественного, в способности ... ... и ... возможность преодоления основного противоречия,
выраженного в формуле — перевод прекрасного с одной лингвистической системы
на ...... ... О. ... ... ... тура ... тұрғыдан алғанда «... область художественного перевода начинается
там, где кончается ... ... ...... ... он будет подчинен определенному художественному
или идейному замыслу, но сам по себе ... ... ... — деп ... А. ... ... де дау ... шығарманы жеке алып қарағанда ол көркем туынды есебінде
эстетикалық әсер ететін категория. Біз оны ... ... ... ... ... ... ... Ал енді сол шығарманы аудару қажет болса,
не сол аударманы талдау керек болса, оны бірнеше бөлікке, материалға ... ... ... ... ... ... туады. Әдеби-
лингвистикалық байланысты осындай бірлікте қарау қажет.
Қазақ ... ... ... ... дәл осы ... аражігі айқын,
анық пікірлер бар деп айту қиын. ... біз ... ... ... ... ... ... деп бөліп-жарып жатпаймыз. Тек бір ескерте
кететін жай ... ... өнер деп ... ... ... ... тек әдебиеттің тексеретін саласы деп танитыны. ... ... бұл ... ... үзілді-кесілді пікірді кездестіре алмаймыз.
Мұның мәнісі арнайы зерттелмегендіктен. Ал ... ... ... ... пен тіл арасындағы құбылыс деп карайтын көзқарасты
қолдайтын зерттеушілер де бар. Мәселен, ... ... ... ... қайсыбір ойлары реалистік аударма ғылыми теоретиктерінің
бірі Г.Гачечиладзенің кейбір пікірлерімен үндесіп жатады [24, ... ... мен ... ... аударманың күнделікті тірлігіңде
талай әжетке жаратылып келген тәсілдер. Тіпті күні ... ... ... ... ... Аударманың әрқилы үлгісін жасап, әр ... ... ... іс ... сан ... ағым жетегінде
болғанмен, олардың бәрі де осы екі ... екі ... ... келіп
үйіріле береді. Екі тәсілдің әрқайсысын дәуіріне, кезеңіне қарай жеке-дара
алып ... ... ... қолдануда қилы-қилы ұғымның да болғаны
мәлім.
Бұл екі тәсілдің тарихи мәнін бір жақты түсініп, ... ағым ... ... де бар екенін ескере отырып, алдымен аударманың біз
сөз етіп отырған осы принциптеріне тоқтала кету қажет. ... ... бұл ... мән беруді тілейтін өзіндік ерекшеліктері
мол. Және аударма процесіне қырсығын тигізген кездері де жиі ... ... қай түрі ... ол белгілі бір кезеңнің ... ... ... өзі әкелген алғашқы адымдары болады. ... ... ... ... ... ... кезінде прогрессивтік рөл
атқарғаны мәлім. Өйткері ғылым, өнер, экономиканың алғашқы тәй-тәй ... ... ... ... ... ету ... емес еді. Ол кезде
халықтың білім дәрежесінің өзі көптеген мәселені ... ... ... өзі ... тілемесін алып отырған объектісін түсіндіруге
ыңғайлай ... ... ... ... сол ... сүйенерлік
бірде-бір жол-жобаның, аударманың семантикалық жүйесінің ... Осы ... ... бұл ... өз ... ... ... ұғу қажет. Мұның кесірлі тәсілге айнала ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесі молайып, оның
әрқилы жаңа, жарқын принциптері туа ... ... ... алмай жүруі, әрине орынсыз. Оның ... ... ... ... ... ... ... аударманы кейбір практиктер мен зерттеушілер жарамсыз
тәсіл деп түсіндіреді. Шынында бұл тәсілдің де ... ... ... ... ... ... және аударма ... бұл ... ... ... ... ... көп. Ғылыми
тұжырымның мәні я олай, я былай деп тоқ ... айта ... ... ... нақты мәселенің себеп-салдарына жүгінген жүйелі дәлелдемелерге
орай ... ... ... ... ... ... дегендердің ғылыми
қағидаларға салғанда бадырайып көрінетін баянсыз түрлерін көрсету лазым.
Аударманы ғылым деп ... оның ... ... жүйеге
салып, себеп-салдарын дәлелдемелермен аша, ажырата баяндауға міндеттіміз.
Жалпы, ғылымның принциптері, әдіс-тәсілдері себепсіз ойдан жасалмайды.
Қандай тәсіл болмасын ол ... бір ... ... ... сөзбе-сөз
аударма практикасындағы белгілі бір мұқтаждықтан, қажеттіліктен келіп
туған. Ал ол ... ... ... ... ... мәселе.
Ғылыми талдауды тілейтін тұс осы. Ендеше бір аударма тәжірибесі алып ... ... ... ... ... қашыңқырап, соның себеп-
салдарына үңілуге ... Оның ... ... ... ... ...... осы мәселелер көбінесе көмескі күйде қала беретін. Тағы бір
ескеретін жай ... ... ... ... ... деп ... да мұны ... ұғатын тәрізді. Яғни белгілі бір ... сол ... ... ... ... ... деп ... мұндай тәртіппен аударсаң, әрине сөзбе-сөз тәсілдің түкке жарағысыз
боларына күмән жоқ. Ал сөзбе-сөз аударманы ... ... ... ... басқашалау. Олар әлгі сөйлемді мағыналық топқа айналдырып тұрған
компоненттердің түпнұсқадағы күйін сақтап жатпайды. ... ... ... ... ... ... ... бәрінің лексикалық мағынасын
жеткізуге тырысады. Жеткізгенде, әрине әр ... ... ... ... ... ... Гумбольдт айтқан жалған тұжырымға баратыныңыз
ақиқат. Гумбольдт не дейді. Оның ... ... ... ... ... ... болып шығады. Мұның мәнісі: аудармашы жүзіп келе
жатқан су астында шөккен екі тас бар. Бір ... ... ... ... ... адам қалайда осы екі тастың біріне ұрынады. Оның бірі ... өте адал болу ... ана ... ... ... басу ... ана ... заңдылықтарына түпнұсқаның бар қасиетін түгел
бағындырып басқа қиянға шығып кету. ... ... ... ... зат,
материя, болмыс жайындағы түсінігі әрқилы, соған орай тіл байлығы да ала-
құла. Ендеше бай ... ... ... аудару мүмкін емес деген идеалистік
қорытынды ... осы ... ... ... кетпес үшін сөзбе-сөз аударманың
ішкі-тысқы характерін талдап, таратып түсіну қажет. Яғни сөзбе-сөз дегенді
сол ... ... ... аудару кезінде сөйлем компоненттері
аударылатын тілдің ... ... ... ... ... түсіп
жататынын және сөйте тұра түпнұсқа мазмұны мен формасы түгел жеткізілетінін
қамтамасыз ететін тәсіл деп те қарағанымыз жөн.
Көркем ... аса ... ... деп ... ... реалистік
аударманы айтуға тиіспіз. Бұған дейін адекватты және толыққанды аударма
деген терминдер пайда ... ... ... ... ... ... ... болады.
Аударма қатынасы болмаған елдердің ... ... ... тілге
жеткізуде толып жатқан қиындықгар болатыны белгілі. Ол ... ... ... тілдердің әрқилы топқа жататындығынан басталады. Яғни тілдер
құрылысы (типология) жағынан басқа-басқа болып келсе, бұл ... ... ... бірінен екіншісіне аудару оңайға түспейді. ... ... ... ... ... бір ... – тілдердің негізі
туыс еместігі. Басқаша айтқанда, индоевропа тілдерінен түрік ... ... ... тілдерінен индоевропа тілдеріне аударудың сан алуан
қиындықтарын ... Ал туыс ... ... ... ... ... Мысалы, өзбек тілінен қазақ тіліне, қазақ тілінен қырғыз
тіліне т.т. ... ... ... көптеген жеңілдіктер болатынын да
аударма тәжірибесі көрсетіп жүр. Әрине, бұл ... ... тыс ... де бар. ... да ... ... айрықша рөл
ойнайтын факторлар. Мәселен, халықтардың мәдени ... ... және ұзақ ... ... ... қарым-қатыстың барысында пайда
болған ұғымдар мен ... ... ... мол. Бұл ... қызметі көп мәселені шешіп тастауы мүмкін. Сөз алмасу калька
жасау және қайта жасалған сөздер аударма арқылы ... ... ... ... ... ... енгізеді. Яғни тілімізде осы
аудармаға дейін байқалмаған жаңа ... ... бар сөз ... ... Бұл ... ... ... жеңілдік жасайтынына дау жоқ.
Тілдердің индоевропа тармағына жататын тілінен түрік тобына жататын қазақ
тіліне аударуда осындай ... ... ... ... әлі ... де ... Аударма процесінде болып жататын әр алуан
толқындардың біраз себебі ... осы тек ... мен ... ... ... туса ... ... молаюы немесе таралуы аударма ... ... ... ... жиі-жиі аударылып отырса жаңа
мағыналық топтар ... ... ... те, ... аудару процесі тежелсе
бұлардың да өрісінің тарылуы табиғи нәрсе. Бір кездері ағылшын ... ... ... ... ... ... ... ілгеріде
ескерткеніміздей, ағылшын қазақ тілі құрылысының ерекшелігінен, ... ... ... және осы ... ... ... ... әдет-ғұрып, салт-санаға байланысты сөздердің
өзгешелігінен туып жатқан қиындықтар ... ... ... ... тіліне аударудың алуан түрлі арналы жолдары
жасалды. Жаңа ұғымды берерлік ... ... ... ... ... жаңа тіркестер пайда ... ... ... ... ... көреміз.
Алайда қайсыбір тілдік материалдың мағыналық салмағы сайма-сай келмей
шаршататын түс кездесуі әбден мүмкін. Мұның себебін ... ... ... ... случаи непереводимости основываются на ... ...... в ... языке материальности, имеющейся в
другом».
2.2 ... ... ... ... ... ... ... атаулының бәрі аударма
практикасы үшін де, теориясы үшін де ең қиын, күрделі проблеманың ... ... ... ... тілге берудің неше түрлі
қиындықтары ... ... ... ... ... ... ... фразеологазмдердің мағыналық және сталистикалық қызметі алуан-алуан
болады. Оның құрамына кірген сөздердің байланысы да әр ... ... ... ... кезінде әр тілдің өзіне ғана тән сөздердің тіркесу
ерекшелігі көрінеді.
Фразеологизмдерді бір тілден ... ... ... ... аса ... барынша қиын проблема екенін сол еңбектерден және ... ... ... ... ... табиғатынан-ақ тануға болады. Ғылымда
фразеология мәселесі сөз бола бастаған уақыттан-ақ оны екінші тілге аудару
жайы ... ... ... ел мен ... ... ... болатын аса
зор мағыналы құрал. Аудармамен шұғылданған бірде-бір зерттеуші фразеология
мәселесін аттап өте ... ... ... аудармасын тікелей
тексермегенмен, ... ... ... ... ... аудармасына байланысты пікірін айтып отырған. Бұл тұста
ескеретін бір ... сол ... ... бәрі біркелкі емес екенін және
ондай пікір қозғаушылар әрқилы ғылым өкілдері екенін есепке алған ... ... ... ... ... жүрген тұжырымдарды екі топқа
бөлуге болар еді. Бірі әдебиетшілер ... ... ... ... ... ... Бұл екі ағым өкілдері қызу қарқында қарсы
дау ... ... ... ... ... ғана тән, ... тереңірек үңіліп, көп жағдайда ... ... ... ... ... ... ғылым ретінде қалыптасып, әрқилы проблемаларын
алға тартқанын танытады. Сонда да ... біз ... ... мен ... ... тексеріп жатыр деп айта алмаймыз. Ғылым
болған соң оның даулы, ... ... ... ... ... ... аударма теориясының бір саласы
болғандықтан, бұл жайында ... ... ... ... ... ... мәселені орыс ғалымдары да, қазақ ғалымдары да, ағылшын ... сөз етіп жүр. ... ... де ... ғылым объектісі болып табылады
[10, 38].
Тұрақты тіркестердің екінші бір тілдегі табиғатын тексергенде, ... орыс ... тіл ... ... ... ... ... жасаудағы рөлі айрықша. Оның «Основы общей
теории перевода» кітабында ... ... ... ... байланысты да көптеген ғалымдардың
еңбектерін ... ... ... ... айтуға тырысқандық байқалады.
Фразеологизмдердің аудармасы жөнінде әдебиетші ғалымдар да, ... да, ... де ... ... ... енді ... бір ... байланысты пікірлерін айтқан. Қай-қайсысы да
белгілі бір көркем шығарманың аудармасын қараған кезде мақал, ... ... ... аудармадағы көрінісін байқамай өте алмайды. Аударма
теориясы үшін, оның ішінде фразеологизмдерді екінші тілде беру ... әр ... ... елдің әрқилы көркем туындыларының аудармасы
жайында айтылған мұндай пікірлерді жинақтап, ... ... мәні ... М.К.Қаратаев, М.Б.Балақаев, ... осы ... ... ... ... жасалған.
Қазақстанда аударма теориясын жасауға мейлінше зор еңбек сіңірген аудармашы
ғалымдарымыз болды. Олар - ... пен ... ... ... ... ... да басқа ғалымдардың үлесі мол.
М.Жанғалин, Қ.Сағындықов, К.Шәріпов, I.Жарылғаповтардың ғылыми ой-пікірлері
қазақ аударма ... ... ... ... ... тигізді.
И.Ландау, С.Қоспанов, Бектемісов, З.Тұрарбеков диссертациялық еңбектерінде
де фразеологизмдерді аудару жайында ... ... ... бар. ... тілі және ... ... көркем шығармаларда қолданған
бейнелеуіш құралдарына арналған диссертациялық ... және ... ... бейнелеуіш құрал есебінде қолданған фразеологизмдерді, мақал-
мәтелдерді тексерген арнайы еңбектер де бар. ... ... ... арнайы сөз болмағанмен, көңіл тоқтатуды тілейтін біздің
тақырыбымызға аз да ... ... бар ... ... кездеседі.
Тілші ғалымдардан бұл салада ой толғағандардың бірі - I. ... бір ... ... еске ... жөн. ... ... ... тілі
өз алдына айрықша сөз болуға, айрықша тексерілуге тиіс деп ойлаймыз».
Академик ... ... ... ... туралы» деген зерттеуінде
аудару техникасына да байланысты өз топшылауларын айтқан. Ол ... ... ... ... талдайды да, оларды басқа тілдерге
аударудың жолдарын қарастырады. Бұларды аударуға бола ма, ... ма ... ... ... ... фраза, идиомдардың өз қасиеттерінен
түзейді. Әрбір жеке тілдің ... ғана тән және ... ... сияқты категорияларды «калька» ретімен ... лаж жоқ ... ... ... ... өзгешеліктерін егжей-тегжейлі талдайды
да, олардың сөзбе-сөз аударуға келмейтіндігін түйеді. ... І. ... бір ... екінші тілге мүлде беруге болмайды деп үзілді-кесілді
пікір ... ... ... әртүрлі жолдарын «ізденіп мағына жағынан
сәйкес келетін ... ... ... ... жұртқа түсінікті етуді
қарастыруымыз керек», - деп түсінеді.
М.Балакаев, Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Манасбаевтар ... ... ... ... ... ... Мұнда авторлар
мәселенің қиындығын айтып қарап отырмай, фразеологизмдерді ... ... ... Үш ... ... болуы ықтимал екенін
дәлелдейді. Ол қандай тәсілдер:
Біріншіден, ... ... оның ... ... ... ... аударуда олардың өзара мәндес келетіндігі
ескерілетінін» айтады. Тіл-тілдегі фразеологизмдердің өзара сәйкес, ... ... да ... ... түсінікті болуына септігін тигізеді.
Мұның ... ... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестері бір тілден екінші бір тілге
сөзбе-сөз аударылады». Бұл тұста авторлар тұрақты сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... сөздердің сөзбе-сөз
аударуға тезірек көнетінін мысалдармен көрсетеді.
Мұндағы аудармалар – әр тілдің фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... қатеге апарып соқтыратын сәтсіз
мысалдарын да әртүрлі саяси көркем әдебиеттен алып көрсетеді.
Аудармашылар үшін тағы бір аса ... ... ... ма деп ... ... авторлары фразеологизмдерді аударудың ... ... ... ... ... процесінде кетіп жататын қателердің сырына
үңіледі. Мұндай жағдайда, ... әр ... ... ... ... ... отыруы, әрбір тұрақты тіркестің шығу, жасалу төркінін ... ... ... ... ... бірі ... ұсынады. Яғни, авторларша
айтқанда, «фразеологизмдерді аударуда ... ... ... ... білу» қажет. Сөйтіп фразеологизмдерді аударудағы ең өнімді тәсіл
сөзбе-сөз ... ... ... жағы бар ... ... ... аудару жөніндегі пікірлері осыған саяды [20].
Жалпы Қазақстан бойынша ... ... ... келелі ой толғап,
кесек пікір айтқан ғалымдар көп емес. Осы деңгейден қарасақ, ... ... ... ... ... ... ... көзге түседі. Республикамызда көркем аударманың маңызын, мәнін,
оның ерекшеліктерін жете ... ... ... ... ... бірі де
М. Қаратаев. Аударманың әртүрлі мәселелеріне арналып жазылған ... ... ... біз бұл жолы ... ... ... ... ойларын қарастырамыз.
Проф. Қаратаев «Тынық Донның» қазақшаға ... және ... ... ... [21] ... ... тіл проблемасының,
соның ішінде «орыс тілінде де бар, бейтарап идиома деп аталатындардың қалай
шешілгенін сөз ... ... ... ... ... ... жатпайды. Термин
қолдану жағынан ауытқитын жерлері де бар. Жалпы идиом атаулының екі ... ... ... ... ... ... Бейтарап идиомдар
және «ұлттық өз бояуы, ерекшелігі бар идиомдар». Зерттеушінің пікірі
бойынша, ... ... ... тіпті сөзбе-сөз дерліктей етіп
аударуға мүмкіндік бар». Ал ұлттық ерекшелігі бар ... дәл ... ... ... ... ... ... беру мүмкін
емес. Өз пікірлерін өзге ел ғалымдарының ... ... ... ... ... да ... ... айтады. Мұндай
идиомдарды аударуға болмайтындықтан, олардың тек қана баламасын ... деп ... ... ауыз ... сөз ... да ... болатыны әңгімеленеді.
Ал орыс тіліндегі идиомдарға сай балама ... ... ... ... жаңа ... мен ... ... тырысқан. М.
Қаратаев идиомдар проблемасын арнайы ... Оны тек ... бірі ... ... сөз ... Бұл ... де.
Аудармада жазушының көркем бейнелеуіш құралдары қозғалмай тұрмайды. Сол
себептен идиома аударма талдамасының логикалық ... ... аз ... де, ойға азық ... ... ... ... неге біріне-бірі сай келеді деген мәселеге тереңдемейді. ... ... аз да ... М. ... үңіліп, толғамды пайымдаулардың
басын бастаған тәрізді. Ол: «Барлық ... ... ... орыс ... ... ... да ауыз ... пікірлеу образдарына, суреттеудің
поэтикалық құралдарына, халықтардың сан ғасырлар бойы ... ... ... мен ... ... ... ... туыс
жәйттер көп», - дейді. Бұдан біздің байқайтынымыз М. Қаратаев идиомдарды
мүлде аударылмайтын категорияға жатқызбайды. ... бір ... ... ... ... ... ... Донның» қазақша аудармасын тексеру арқылы
дәлелдейді. Және аударманың әрқилы ... ... ... тереңірек үңілсек, көптеген көрші елдің тіршілігі, болмысы, кәсібі
ұқсас ... ... ... тірлік, ортақ кәсіп әр тілде түрлі ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірінің
тең, деңгейлес екенін, қай-қайсысының болса да тілге шешен, ойға ... ... Олай ... қай халық жасаған ұғым болмасын, оларды бірінен-
біріне аударуға әбден болады.
Басқа тілдерге қарағанда, қазақ тілінде аударма мәселесінің ... онша ... ... Ал оның ... проблемаларына келгенде жағдай
мүлде төмен. Мәселен, көркем әдебиеттегі тұрақты тіркестердің екінші тілде
берілу жайы ... ... ... ... ... ... ... бөліп, жан-жақты терең талдаған. Әрине біз бұл ... ... ... ... ... ... аударма теориясын жасауға арнағандардың
ісін жоққа шығара алмаймыз. Алайда бірді-екілі ... ... ... ... Жоспарлы түрде жұмыла кірісіп, аударманың бар тармағын тарамдап
талдағанда ғана ғылыми ой-пікірлер дамып, ғылыми айтыс туғанда ғана ... ... де ... жеке салаларына арналған еңбектер бар.
Солардың ішінен жазушы Мұзафар Әлімбаевтың ... сөз — ... ... ... кітабы. Бұл кітап ақынның көптен ізденіп, жинақтап ... ... ... ... ... ... ретіндегі рөлі
және оларды ... ... ... ... ... ... де шұғылданған. Ол көптеген халықтың мақал-мәтелдерін аударып
баспадан шығарған. ... өзге ... ... айшықты сөзін халқымыздың ортақ
қазынасына айналдырған.
2.3 Фразеологизмдердің көркем шығармалардағы қызметі және оларды ... ... ... ... қолданылу сапасын тұрақгы
сөз тіркестерінің әр түрінің өз қасиеттерінен бөліп қарауға ... сөз ... ... құралы есебінде негізінен екі түрлі қызмет
атқарады: номинативті (сөздің атаулы қасиеті) және коммуникативті ... Яғни ... сөз ... атаулы күйде және қатынас құралы
есебінде жұмсалады.
Коммуникативті қызмет атқаратын көбіне-көп ... ... ... ... ... біреуге хабар беру түріндегі тиянақты, түбірлі ойдың түйіскен
түрі. ... ... ... екі грамматикалық тірек (бастауыш пен
баяңдауыш), екі логикалық тірек (субъект және предикат) бар. Дәл осы ... сөз ... де ... ... ... ... ... ерекшелігі осы екі түрлі қасиетпен
шектелмейді.
Көркем әдебиет үшін ... ең ... ... мынадай бірнеше
қосымша қызметіне байланысты. Фразеологиялық единицалар өзінің табиғатында
сөйлеуімізді ... ... ... бейім. Қысқа, нақты, тұжырымды
сөйлеуге баулиды. Сөйлеуіміздің эмоциональды-экспрессивті ... ... Және ... пікір өмірдің көптеген құбылыстарынан қорытылып
жинақталған сөз ... ... ... ... ... қоса ... дәлдікпен түсініледі. Сондай-ақ сөзімізді мағыналы, мәнді
етуде фразеологизмдер көп жеңілдік жасайды.
Сөздің образды-бейнелі болуы дегенді ... ... ... астарлы,
метафоралы тіркестерді орнын тауып дәл қолдана білсе, сөйлеуіміз ... ... ... ... ... әуенге көшеді.
Фразеологиялық единицалардың бәрі ... ... дәл ... ... ете ... ... мәндегі тіркестер көбінесе ... ... Яғни ... бір, екі не барлық сөздері
астарлы мағынада болып ... ... сөз ... ... бөлекше өң
беріп, ажарландырып тұрады. Ал ... ... ... ... деген өмірдегі неше алуан заттар мен құбылыстарды ... ... ... мен ... ... дәл, ... ... формада, әрі әсем, көтеріңкі, көркем тілмен жеткізу деп түсіну
қажет.
Метафоралы фразеологизмдер ... ... ... ... ... тіпті әлгі затгың өзін көрмей-ақ қолмен ұстап, көзбен
көріп тұрғандай боласыз. Міне, ... да ... ... қай-қайсысы болмасын мейлінше әуес.
Образды-мәнерлі тұрақты тіркестердің ішінде ... ... ... Ф. И. ... ... мен ... ... көркем шығарма
есебінде қарауы заңды. Шынында халық мақал-мәтелдері өмір ... ... ... ... ... ... ... фразеологияның
таптырмайтын тағы бір қасиеті – эмоциональды-экспрессивтік ажары.
Жіктеп, саралап, салалап айтар ... ... ... ... рөлі сан алуан.
Фразеологиялық орамдар жалпы барлық стильде қолданылады, бірақ әрқилы
ыңғайда ... ... ... және ... ... ... әдеби,
стильаралық тұрақты тіркестер атау күйінде (номинативті қызметте) жұмсалса,
көркем әдебиетте, публицистикада, ... ... ең ... ... жағына аса зор мән беріледі.
Әсіресе күнделікгі ауызекі сөйлеу тілінде, ... ... мол ... ... ... қатты ескеріледі. Жоғарыдағы
мысалдарға қараңыз.
Көркем әдебиет пен публицистикада фразеологиялық ... ... жолы бар. ... ... ... сол ... ... қоймай, белгілі мақсатқа орай оларды өзгертіп, құлпыртып та ... ... ... және ... ... ... ... да тұстары бар. Жаңадан мағыналық
реңк алып, ... ... ... ие ... ... ... ... Өйткені кейбір ғалымдарымыздың айтуына қарағанда,
жазушылардың фразеологиялық творчествосы бұрыннан ... ... ... ... ... болса керек.
Осы жаңарту, жаңғыртуда авторлық өрістер бірдей болмайды. ... ... ... ... ... болуына орай
фразеологизмдерге енгізілетін жаңа бояулар, жарқын ажарлар да алуан-алуан
болып ... сөз ... ... ... де, идиомдар да,
қанатты сөздер де стилистикалық мақсатта қолданылады. Бұлар барлық ... Өте ... ... ... көркем шығармаға өзі тіленіп тұрады
десе де болар еді. ... ... ... ... мына
бір сөзі айқын танытса керек: «В пословицах наших ... ... ... ... ума, ... ... все своим орудием: иронию,
насмешку, наглядность, меткость, ... ... ... ... ... ішкі ... ... сөйлеу мәнерін суреттеу үшін қолданылады.
Мақал-мәтелдердің, идиомдардың және ... ... ... ... әдебиеттегі бейнелеу, суреттеу құрал ретіндегі қызметінің
алуан-алуан ... ... ... ... айқын көруге болады.
Халық тарихын және оның әлеуметтік-саяси ой пікірін білу ... ... ... аңыз-әңгімелерге, мақал-мәтелдерге айрықша назар
аудару қажеттігін айтады. «Шынында да мақал-мәтелдер халық бұқарасының ... өте ... ... сондықтан да жас жазушылардың осы материалмен
танысуы аса пайдалы». М.Горькийдің мақал-мәтелдерге құмар болуының ... мына ... ... анық ... ... ... и песни всегда
кратки, а ума и ... ... в них на ... ... ... сөз бен ой ... ... машық еткен. Ол «пословица
век не сломится» ... ... ... еске ала ... тілдің
табиғатында даналық өсиет айтуға бейім ... ... ... ... осы ... нақыл сөздерді тірек етеді. Міне, сондықтан
фразеологизмдер жайында, оның аударылу ... ... ... ... ... мәні ... ... сөз қолдану қабілетін қарағанда жеке сөздердің, сөз
тіркестерінің спецификалық ерекшеліктеріне қоса, ... ... ... ... даму ... де анықтаймыз. Нағыз ... ... ... ... дәл ... ... ... пайдаланады.
Ағылшын жазушыларының шығармаларындағы фразеологизмдердің қолданылуынан
мынадай жағдайлар аңғарылады. ... ... ... ... және ... ... ... түсуін көреміз. Мәселен, бұрын
тіркеспеген, бір-бірімен байланысқа түспеген сөздерді жазушы алуан ... ... ... ... ... ... Мұндай
жаңашылдықгың бәрі де әрине тілдің заңдылықтарына мүлде қайшы ... ... ... ... сай ... ... ... жасалады.
Сонда көптеген сөздер мен жаңа жасалған тұрақты тіркестердің семантикасын
анықтап, олардың көркемдік ажарын мүмкіндігін ... ... ... ала ... тілі жоқ, сонымен бірге оның
шығармаларының тілі жалпы ... ... ... де бола алмайды.
Фразеологизмдер жалпы халықтық тілдің шұрайлы бір ... ... ... да сол ... ... ... ... қарау керек. Сонымен бірге
олардың өзгешелігін де айыра білген дұрыс. ... ... бір ... қолданудың реті біркелкі емес. Ол біріншіден, автордың талғамына,
екіншіден, шығарманың мазмұн-мақсатына, үшіншіден, жанрына ... сол ... ... ... ... білдірмек мақсатын жалпы
халықтық тіл мен әдеби тілдің бай материалын барынша мол пайдалана отырып
баяндайды және ол ойды ... ... ... емес, мейлінше түсінікті, шебер
жеткізуге тырысады. Ал жазушы тілін түсінікті, әсерлі, ... ... ... бірі – ... ... ... ... жазушылардың әрқайсысы әрқилы тәсілдерге барады.
Ч.Диккенс «Оливер Твист» романында фразеологизмдерді өте көп қолданған.
Мысалы: the run of one’s teeth – 1) ... ... ... ... демеу,
көмек. 2) ауыспалы мағынасы – дамымау, дамуды тоқтату; құлдырау; ызғындау.
a run of luck (немесе of good luck) – ... шақ, ... ... жолы
болғыштық, үнемі жолы болу. the kid (немесе the kinchin) lay ...... ... ... set one’s heart ... mind] on (немесе upon)
something [немесе set one’s mind to ...... ... ... ... ... тілеу. What’s the row? – 1) бұл қандай шу?
Неліктен бұндай шу? ... ... шу? 2) не ... ... Не ... ... жүз берді? Қандай жағдай болды? Қандай оқиға болды?
Ч.Диккенстің ... ... ... ... ... келетін болсақ, бұл мақсатта түрлі ... ... ... ... ... фразеологизмдерді аудару барысында
біріншіден, фразеологизмдердің жалпы мағынасы берілген.
Екіншіден, фразеологизмдерді аударуда олардың ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер сөзбе-сөз аударылған.
Фразеологизмдердің грамматикалық, стилистикалық және ... ... ... ... ... ... бар.
Фразеологизмдер көркем әдебиетте қашан да ... бір ... ... Олай ... бұларды сөйлеммен байланысты тексерген дұрыс. Кейде
бұлар өзара синоним болып та ... ... ... сыры ... ... ... грамматикалық ерекшелігі дегенде осы
қасиетін, яғни сөйлемде белгілі бір грамматикалық формада, белгілі бір сөз
табын ... ... ... ол грамматикамен әсіресе морфологиямен
байланысты. Ал ... ... ... ... онда ... ... Фразеологизмдер белгілі бір сөйлем мүшелері
ретінде ... ... де ... ... ... ... ... олардың
стилистикалық қызметін де ... Яғни бұл ... ... ... біз фразеологазмдердің белгілі бір грамматикалық формаға
түсіп, қажетті ... ... ... ... ... біздің
қатынас құралымыз – тілдің ерекше ... Егер сол ... ... не жай ... бірінің орнына фразеологиялық тіркесті қолдансақ,
сөзіміз басқаша стилистикалық өң-ажарға ие ... ... ... ... гөрі экспрессивті-эмоциональды кейіпке түседі,
басқаша айтқаңда, әсерлі әсем ... ... ... ... ... ... ... мінез танытады. Егер бастауыш рөлінде тұрса, сол
бастапқы дербес күйі сақталады, ал сөйлемнің басқа мүшелерінің ... ... ... ... ... олардың грамматикалық байланыстары
әртүрлі.
Ч.Диккенс шығармаларынан байқалатыны, ... ... ... әрқилы қызметте жұмсалатыны. Яғни олар барлық ... ... ... ... береді.
Ч.Диккенс өмір шындығын, қоғамдық құбылысты, болмыстың неше алуан
фактілерін көркем суреттеу үшін фразеологизмдерді жиі ... ... ... ... ... ... құбылыстың ыңғайына орай фразеологизмдерді әрқилы қызметке
жегеді. Құрылысы, формасы ... де, ... де ... Ол ... ... байланысты.
Ч.Диккенс шығармаларында фразеологизмдерді қолдануда әртүрлі тәсілдерге
барған. Фразеологизмдердің сипатын, құрылысын, мәнін анықтау ... ... ... ... ... ... ... алмай
олардың аудармасын сөз ету мүмкін емес. Өйткені автордың өзіне ғана ... осы ... ... ... Біз мұны ... ... жазушы
стилінің сипатын және әдеби тілге қатысының қаншалықгы екенін қадағалаймыз.
Бұл аударма ... ... ... үшін ... ... – идиомдарды, фразеологиялық топтарды былай қойғанда,
жеке сөздердің өзін де ... ... беру ... ... түспейді.
Өйткені қайсыбір тілді алсаңыз да, оның әрқайсысының өзге ... ... ... ... ... ... бар. ... басқа тілдердің
бірінен-біріне аудару процесі оңайға соқпайды.
Әлгі қиындықтар осы тектес ерекшеліктерге де ... ... ... ... түпнұсқаның осы типтес өзгешеліктерін толық
жеткізуді талап етеді. Шығарманың тек мазмұнын қанағат ... ... ... болған. Енді мазмұн мен идеяға қоса шығарманың сан қилы ... ... ... ...... өзі ... заңды талап.
Яғни белгілі бір шығарма түпнұсқада қандай болса, аударма тілде де ... бар ... ... ... ... ... ... пікірінше, идиомдар мен фразалық топтар аударманың ең қиын
саласы екені анық. Бұл ... мен ... ... ... ... Және фразалық топтардың әр тілде өзінше
тұрақтанған, сол тіл аясына ғана ... ... ... ... ... ... ... болатынбыз.
Әдетте идиомдар барынша қысқа боп келеді де ... ... ... ... ... Ал ... жеке-жеке алып қарасаңыз, өзінің
бастапқы лексикалық мағынасынан айырылып, дерексізденіп кеткенін байқамыз.
Бұл көптеген жыл ... ... ... ... да ... ... ... нақты, тұжырымды боп келеді.
Компонентгерінің негізгі орны тұрақты. Бірақ мұның компоненттері ... ... ... бір ... ойды ... ... ... Идиомдардан айырмашылығы осы қасиетінде. Бұларды аудару
кезінде туатын қиындықтар осындай қасиеттеріне байланысты. ... ... ... ... ... тек сол ... ... деп қарап,
оны өзге тілге аударуға мүлде болмайды деген ұғымның соңғы ... ... алып ... ... ... идиом құрамындағы сөздерді жеке-жеке
аударғанда мағынасыз бір ... боп шыға ... деу. ... қараған
да дұрыс. Бірақ, олар әлгі идиом компоненттерін сол ... ... ... ... да ... мағына бермейтінін ескермейтін. Сондықтан бұл жерде
идиомдардың компоненттерін жеке-дара бөліп қарамай, солардың бәрі ... ... ғана ... ... ... қажет. Сонда біз әлгідей
ел мен елдің, ... пен ... ... ... ... шек қоймайтын
боламыз. Сайып келгенде, бір халықтың тілінде жазылған, айтылған ой ... және оның ... ... екінші тілде әбден беруге болады. Өйткені
ұлт пен ұлттың зат, әлем ... ... ... ... ... ... ... бірдей.
Міне, сондықтан аудармашы-ғалымдар, жазушылар автордың қандай бір
ерекшелігі болмасын, стилін сақтап ... ... деп ... Идиома,
фразаларды аудару дегенімізді автордың стилін беруге жол деп ... ... ... ... ... ... ... Бірі аударуға
болады десе, екіншісі, керісінше, аударуға болмайды дейді. Мұндай кереғар
пікірлердің туу ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден, идиом сөздердің аударылу тәжірибесін
қорытып зерттеген нақты еңбектің күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... бір ... ... қиын-ақ. Сондықтан әрбір нақты
іс, тәжірибе үстінде аудармашы өзінің ... ... ... ... орай бұл мәселені өзінше шешуі тиіс. Оның негізгі сүйенетін тірегі
автордың стилі болу керек.
Идиом мен ... ... ... ... ... жолы бар сияқты.
Екіншіден, аударылатын тілден сол мақал-мәтелдер мен фразеологизмдердің
эквивалентін іздеу қажет. Ондай эквиваленттер көптеп табылады.
Халықтардың тіршілік ету формасы, тұрмыс жайы ... келе ... ... ... ... өмір ... тұжырып, нақтылап, ұйқастыра айту
қабілеті байқалады. Әлгі айтылған сөздің ... бір ... ... ... орам ... аудару керек пе немесе эквивалентін табу керек пе
деген мәселе айналасында да талай ... ... ... ... ... ... егер ... аударсақ түпнұсқадағы
мағына мүлде жоғалады, бастапқы әсерден жұрдай болады дегенді айтады. ... ... ... ... ... ... бірдей мақал-
мәтелдердің ана тіліңдегі баламасын іздей ... ... ... ... ... ... «ибо ... пословицы тем-то дороги, что в
них самобытная живопись. Национальные приемы мышления».
Бірақ ... ... ... да, ... бейнелеу әдісі, сол образды тек
өзіне ғана тән белгісімен әсемдеп, әсерлеп беру жүйесі ... ... ... ... мен ... айқын көрінеді.
Сондықтан ондай құбылыстарды қарадүрсін аудара салу ... ... ... ... ... ... ... үш топқа жинақтап ... ... ... ... ... заттық мағынасын түгел беріп, дәл аударуға болады.
Екіншіден, ... ... ... ... өзгертіңкіреп аудару керек.
Үшіншіден, аударылатын тілдегі фразеологизмдер, мақал-мәтелдерді ... ... ... осы типтес қағидасы орыс ... ... Біз ... ажары айқын ... ... ... ... ... ... жөні бөлектеу.
Көркем әдебиетте жалпы халықтық тіл барлық грамматикалық айшықтарымен,
сөздік құрамының ... ... ... ... ... ... суреттеудің құралы есебінде пайдаланылады. Жазушы дәл осы жалпы
халықтық тіл арқылы әдеби ... мен ... ... ... ... ... типтендіріп, диалог жасаудың түрлі әдіс-
тәсілдерін құрады. Шығарманың тақырыбы мен идеясын ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен
айтарымыз бұл шығарма тәжірибелі аудармашының қолына тиген. ... ... ... ... ... тілін немесе
аударма тілін жете білмейтіндігі көрініп тұрады. Тілді аудара білу үлкен
шеберлік. Ал енді сол ... ... ... ... ... өзге ... сом ... сан алуан сөз түйдектерін жасауын, сөйлеу
мәнерін, түпнұсқаның шеңберінен шығып ... ... ... беру және ... ... ... ішкі заңдылықтарын бұзбай беру бұдан да ... ... ... ... ... ... қиын да ... ыждағатпен қараған.
Бұл шығармада фразеологизмдерді, мақал-мәтелдерді ... бірі ... Ол өзі өмір ... ... бар ... ... өз ... қаймықпай айтатын адам. Оның сөздері бейнелі, бедерлі.
Белгілі бір халықтың ... ... ... ... ... ... қалыптасқан ұғымдары болады. Соған орай түрлі ... ... ... сөздер жасалады. Яғни, керісінше, әлгі
мақал-мәтелдер белгілі бір ... ... бір ... тіршілік-
тынысынан хабар беретін тарихи факторлар.
Аудармада ... ... мән ... ... ... ... біразын қазақ тұрмысына ... ... ... аудару ұшырасады. Көп жағдайда бұл тәсіл оқушыны түпнұсқадан
аулақтататын тәсіл.
Мақал-мәтелдерді, фразеологизмдерді аударуға ... ... ... жолы бар. ... мұның бәрі аударма сияқты азабы мен қызығы мол
істе дөп келе бермеуі ... ... ... де ... ... сөздерді келісімді етіп беруге әбден болады.
Қорытынды
Тіл – ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық ... ... ... ... ұлы ... ... тіл арқылы жетеді. Ұлт
мәдениетінің негізгі көрсеткіші - көркем әдебиеттің де шынайы ... оның тілі ... ... Ал осы ... ... ... түсетін сөздік қордың ... ...... әлем жұртшылығы XXI ғасырдың табалдырығын ... ... ... ... фразеологиялық қорын зерттеудің ... ... ... да өз ... ... тіл ... ... мәселесі көп зерттеліп келеді десек
те, әрбір әдеби тіл кезең ерекшелігін ашатын оның бай фразеологиялық ... ... ... ... ... жүргізілген емес.
Тілдегі фразеологизмдер – тілдік бірліктердің ... ... ... ... ... ... ... пайда болып, дамып,
қалыптасқан, әдеби тіл дамуы ... ... ... ... ажырамас бір бөлігі. Әр жазушы өз өресіне ... ... ... қажетін алады да, өз кезегінде әдеби тілдің ... ... ... Шын ... ... ... ... ұлы
тұлғалары ретінде танылып, Шекспирмен негіздеген жазба әдеби тіл ... ... ... ... ... осы тіл қазынасын мәнді материал,
көркем құрал етіп, әдеби тілдің көркемдік дамуын ілгерілетті.
Көркем шығарма тілінің фразеологиялық қорын ... – бір ... ... ... ... ... білуге себептессе, екінші
жағынан, әр ... тіл ... ... ... оның ... тілімізді
дамытудағы рөлін анықтаудың бірден бір жолы ... ... ... ... ... ... өтеуде халықтың эстетикалық талғамын
ақтайтын ең бір күшті тілдік құрал болып келеді. Сондықтан әдеби тіл ... ... ... ... ... ... ... әдебилік
сипаттарының біреуі» -фразеологизмдер береді.
Көркем шығарма тілін біршама терең ... орыс ... ... ... негізі жалпыхалықтық екенін және сөз ... ... тіл ... ... ... әдебиет тілі, жеке жазушылар тілі -
әдеби тілдің сипатын толығырақ көрсететін ... және ... ... ... ... ... тіл ... көркем әдебиет тілі
жақын тұр, яғни әдеби тілдің жалпыхалықтық сипаты ... ... ... ... ... ... сөз ... мейлінше мол жұмсалып, әр алуан ой
мен сезімді білдіретін тілдік мүмкіндіктерді кеңінен пайдалану орын ... ... ... тіл үшін ... мол фразеологизмдер мен мақал-
мәтелдер жинақталады. Жазушы осы ... ... ... үлгісінде
жаңаларын жасайды. Осы арқылы өз кезегіңде әдеби тілдің дамуын ... ... ... ... Г.С. ХV-XVІІІ ғ. Қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер.
Филол. ... ... дис. ... 1994. -169 ... Боранбаева Г.С. ХV-XVІІІ ғ. Қазақ поэзиясы ... ... ... ... дис. ... 1994. -169 б.
3. Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай ... ... ... ... ... ... А.В. Английская фразеология. Москва. 1970.
5. Лингвистический энциклопедический словарь. 560-б.
6. В.В.Виноградов. ... ... ... ... ... ... ... В.Н.Телия. Что такое фразеология? Москва. 1966.
8. М.Балақаев, Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Манасбаев. Қазақ ... ... ... ... ... 1946, №1-2.
10. Ф. Буслаев. Исторические очерки народной словесности и искусства, т. I-
II. стр. 131.
11. И. И. ... ... об ... слов из ... ... 1873, т. X, стр. ... Ф. Ф. Фортунатов. Сравнительное языкознание. Избранные труды, т. I. М.,
1956, стр. 173-174.
13. А. А. ... ... ... ... Л., ... А. А. ... Из ... по теории словесности. Басня. Пословица.
Поговорка. Харьков, 1894, стр. 103.
15. Ш. ... ... ... и ... французского языка. М, 1955, стр.
29.
16. «Современный русский литературный язык» (Программы ... для ... вып. 24, 1933, стр. ... ... язык в ... ... 1929, № 6.
18. І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев. Қазіргі қазақ тілі (лексика, ... ... ... Тіл біліміне кіріспе. Алматы, 1965.
20. М.Балақаев, Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Манасбаев. Қазақ ... ... ... М. ... ... ... ... ойлар. Алматы, 1958.
22. Айтбаев Ө.А. Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. - Алматы: ... ... ... ... М.А. Субстантивированные слова в составе ... ... // ... ... научно-практической
конференции «Актуальные проблемы преподавания казахского языка и
литературы в вузах ... с ... ... обучения, -Кзыл-Орда,
1990. - 145 с.
24. Аронов Қ.Ғ. ... ... ... ... ... Филол. ғылым. канд. дис. - Алматы, 1992. - 196 б.
25. Ахметжанова Ф.Р. Фразеологические типы ... ... ... в казахском языке. Дис. канд. филол. наук. - Алма-
Ата, 1988. - 220 с.
26. Ахметжанова Ф.Р., ... В.А. ... в ... словарей русского и
казахского языков. - Усть-Каменогорск: ... ... 1996. - 126 ... Ахметжанова Ф.Р., Кудрявцева В.А. Фразеологические словари в системе
лингвистической ... ... ... // ... язык ... в ... ... -1998. - № 1. -с. 47-52.
28. Ахметжанова Ф.Р. Определительные фразеосочетания ... ... ... ... ... 1998. - 212 ... Ахметжанова Ф.Р., Ережепова С.К. Моделирование коммуникативных ситуаций
при обучении казахскому языку как второму: Учебное пособие. ... ... ВГИ. -1999. -36 ... ... Ф.Р., ... Қ.Т. Тұрақты сөз тіркестері құрамындағы
түр-түс ... // ... ... ... ... ... -Устъ-Каменогорск: Изд-во ВКТУ, 1998.
31. Ахметжанова Ф.Р., Қайырбаева Қ.Т. «Ақ» сөзіне байланысты тұрақты ... // ... тілі мен ... - 1998. - № 7-8. - Б. ... ... Ә. Көне сөздер құпиясы. - Алматы: Ана тілі, 1998. - 112 б.
33. Балақаев М.Б. Қазақ әдеби тілі және оның ... - ... ... - 184 ... ... М.Б., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. -Алматы:
Мектеп, 1971. -334 б.
35. Барашков В.Ф. Знакомые с ... ... ... ... ... 110 ... Бекбулатова С.А. Цветовой эпитет, его виды и стилистические функции //
Актуальные проблемы преподавания казахского языка и литературы в ... с ... ... ... Тез. докл. республиканской научно-
практической конференции. -Кзыл-Орда, 1990. - 145 с.
37. Боранбаева Г.С. ХҮ-ХҮІІІ ғ. ... ... ... ... ғылым. канд. дис. - Алматы, 1994. -169 б.
38. ... Ә., ... Ғ. ... ... ... лексикологиясы мен
фразеологиясы. - Алматы: Санат, 1997. - 256 б.
39. ... А. Имя и ... - ... ... 1987. - 221 ... Дүйсенов М. Ғасырлар сыры. - Алматы: Жалын, 1988. - 228 б.
41. Дәуренбеков Ж., Тұрсынов Е. ... ... - ... Ана ... - 224 ... ... Ш.К. ... прилагательные как объект
художественного перевода (на материале произведений И.С.Тургенева);
Дис. канд. филол. ... - ... 1994. – 192 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи өлкетану курсының жұмыс бағдарламасы.30 бет
Фразеология23 бет
Фразеология. Фразеологизмдерді аудару24 бет
Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің аударма тіліндегі көріністері47 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
«Қоныс аударушы» дамыған капиталистік елдер5 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Абайдың ақындық танымы ( түсіну, пайымдау, аудару)97 бет
Аударма түрлері. Мәтінді аудару барысында аударма түрлерін23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь