Әуежай жұмысын автоматтандыру


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1 ҚАЗАҚСТАН ҮКІМЕТІНЩ ӘУЕ КӨЛІПНДЕП
БӘСЕКЕЛЕСТІКТЩ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕСІ ТУРАЛЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ САЯСАТЫ
1.1 Әуе көлігінің даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Қазақстан Республикасының экономикасындағы эуе тасымалының алатын үлесі жэне маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Әуе тасымалына байланысты қабылданған реформалар ... ... ... ... ..20
2 ӘУЕ КӨЛІК ЖҮЙЕСІН БАСҚАРУДЫ АВТОМАТТАНДЫРУДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ЖАСАҚТАРДЫ ЖЕТІЛДІРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Тасымалдау үрдісіндегі автоматтандыру деңгейі жэне брондаудың компьютерлік жүйелерінің элемдік ОО8 түрлері ... ... ... ... ... ... ... .42
2.2 Отандық эуе көлік жүйесіндегі басқаруды автоматтандыруда қолданылатын бағдарламалық жасақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56
3 ОЕЬРНІ БАҒДАРЛАМАЛАУ ТІЛІНДЕ БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ЖАСАҚТАУ
3.1 Оеірһі бағдарламасында эуежай қызметіне мэліметтер базасы ... ...64
3.2 Беірһі тілінде жазылған тасымалдау үрдісін басқару пакеттерін пайдалануда нүсқамалық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
ҚОСЫМШАА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72
ҚОСЫМШАӘ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 95
Берілген диплом жүмысының тақырыбы - «Әуежай жұмысын автоматтандыру жэне басқару үшін Беірһі бағдарламалау тілінде МБ-сын қүру жэне қолдану» өте актуалды.
Ақпараттық технологиялар ғасырының соңғы он жылдығы элем бойынша эуе тасымалдарының мөлшерінің басқа көлік түрлерімен салыстырғанда алғы орындарға шығуымен сипатталады. Бүл элемдік экономиканың оң эсерде дамуымен, сауда байланыстарының кеңеюімен, кез-келген елдің экономикасының дамуында маңызды орынға көлік құралының ие болуымен тікелей байланысты. Көлік саласының дамуы тек экономикалық өсудің көрсеткіші ғана емес, сонымен қатар ел экономикасында маңызды орындардың біріне ие туризм саласының да сапалы көрсеткіштерінің бірі бола алады.
Көліктің жай-күйі мен дамуы Қазақстан Республикасы үшін ерекше маңызға ие.
Қазақстанның географиялық ерекшеліктері (кең-байтақ аумағы, теңізге шығатын жолының болмауы, елді мекендерінің және табиғи ресурстарының біркелкі орналаспауы) көлік жүйесіне жоғары тәуелділіктің себебі бола отырып, оның экономикасын элемдегі барынша жүк қажеттілікті экономикалардың бірі етеді.
Еуропа мен Азияның тоғысында орналасқан Қазақстан Азия елдеріне Ресей жэне Еуропамен географиялық жағынан баламасыз жер үсті көлік байланысын үхына отырып, айтарлықтай транзиттік элеуетке ие. Республика әуе кеңістігінің тартымдылығы мен транзиттік элеуеті де өсуде. Аса көлемді өткізу нарықтары бар елдермен көршілес болу да отандық көлік жүйесінің дамуын перспективалы етеді.
Еуразия қүрлығының орталығында, нарықтық экономикасы жақсы дамыған Еуропа, Шығыс, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің аралығында орналасқан Қазақстанның экономикасы үшін транзитті басымшылықтарын тиімді пайдаланудың маңызы өте зор. Қандай мемлекет болмасын оның экономикасының дамуына қозғалыс өте көп үлес қосады, эуе көлігі өз тарапынан біздің мемлекеттің кенже дамып қалған саласы туризмді дамытуға өз эсерін тигізбей қоймайды, тэуелсіздік жылдарынан бастап көлік салаларына сұраныс біздің мемлекетте айтарлықтай дэрежеде өсті.
Елбасы Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» жолдауындағы эртараптандыру, инфрақүрылымдық дамыту және жоғары технологиялық одан эрі индустрияландыру негіздерін жасау арқылы Қазақстан экономикасының өсуі мен тұрлаулылығын басқаруға бағытталған мемлекеттік саясатында «біріншіден, біздің көлік инфрақүрылымын нысаналы түрде қолдап, жаңартып жэне кеңейтіп отыруымыз керек. Біз еліміздің транзитттік элеуетін барынша пайдалануға тиіспіз, бүл үшін өзіміздің көлік жүйемізді элемдік жүйеге кіріктіруіміз керек. Екіншіден, эуе тасымалысаласын белсенді дамыту керек. Біз әуежайларымыз бен авиация саласын ұлттық экономиканың талаптары мен халықаралық деңгейге сэйкес келтіруіміз қажет. Әуе қызметінің сапасын, қауіпсіздігін арттыру және құнын төмендету үшін жергілікті авиация нарығындағы бәсекелестікті дамыту үшін барлық жағдай жасалуы керек» аталып өткен.
1. Қазақстан Республикасының көлік туралы Заңы;
2. Халықаралық Азаматтық Авиация жөніндегі Конвенция: 1-18 Түжырымдамасы. - 3-бет;
3. Азаматтық қорғаныс жэне төтенше жағдайлар аймағы туралы Қазақстан Республикасының Заңдары; Алматы, 1998. -
Қазақстан Республикасының төтенше жағдайлар жөніндегі комитетінің дайындық жэне үйрету Республикалық орталығы. - 22-бет;
4. Сухушина Т. Н. Әуе тасымалдарының қүқықтық негіздері. -Азаматтық авиация академиясы, Алматы, 1997. - 20-бет;
5. 15. 12. 2001., № 271—11 Азаматтық авиацияны мемлекеттік реттеу туралы Заңы. - Астана, «Дэнекер», 2002. - 37-бет;
6. Халықаралық тізбекте үшуларды орындайтын Қазақстан Республикасының әуекомпанияларының эуе кемелерін инженерлік-авиациялық қамтамасыз ету жэне қызмет көрсету жөніндегі Ереже Қазақстан Республикасының көлік жэне коммуникация Министрлігі. -Астана, 1999. - 77-бет;
7. Қазақстан Республикасының азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік тіркеу Ережесі, 50.3...-98 Сертификаттау жөніндегі Ереже, эуе көлігіндегі сертификаттау жүйесі жэне Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сертификаттау жүйесі. — Алматы қаласы, 1998. — 55—бет;
8. 20. 12. 1995 жылғы № 2697«Қазақстан Республикасының эуе кеңістігін пайдалану жэне авиация қызметі туралы» желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығы. — 7—бет;
9. Қазақстан Республикасының Үкіметінің 21. 01. 1998 жылғы № 31 «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік эуе тіркеуі жөніндегі Ережесі» туралы Қаулысы. - 10-бет;
10.30. 04. 1998 жылғы Қазақстан Республикасының мемлекеттік эуе тіркеуі
жөніндегі сэуірдегі Эксплуатанттарды сертификаттау бөлімі жөніндегі
жэне азаматтық эуе кемелерін тіркеу секторы жөніндегі Ережелері. -
17-бет; П.Қазақстан Республикасындағы сертификаттаудың Мемлекеттік жүйесі,
негізгі Ережелері, Қазақстан Республикасының СТ 30-94. - 37-бет; 12.28. 02. 1997 жылғы № 285 «Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін
пайдалану жөніндегі Ереже». - 79-бет; ІЗ.Қазақстан Республикасындағы сертификаттаудың мемлекеттік жүйесі.
Сертификаттауды өткізу ережесінің сапасы жэне өнімділігінің жүйесі.
Қазақстан Республикасының РД50, 3.4-94. - 121-бет; 13. НТЭРАТГА-1993.-231-бет; 14.ХАА¥ Эксплуатациялаудағы сертификаттау жэне инспектрлеу үрдісінің
нүсқаулығы. Дос. 8335. - 302-бет;71
15.12. 12. 1991 жылғы Азаматтық авиация жэне эуе кеңістігін пайдалану
туралы Келісім. — 78—бет; 16.10. 01. 1996 жылғы Қазақстан Республикасының эуе кеңістігін жэне
авиация қызметін пайдалану туралы Қазақстан Республикасының
Президентінің Жарлығы. - 16-бет; 17. Е. И. Ильина «Туристтік қызметтің негіздері». - Москва, 2000. - 127-
бет; 18.Туризм жэне қонақүйлік шаруашылық. Оқулық / э. ғ. д. профессор А. Д.
Чудновскийдің редакциялығымен Москва.: «Тандем» баспасы жэне
авторлар Ассоциациясы, ЭКМОС баспасы, 2000. - 400-бет; 19.В. Г. Гуляев. Туризмдегі жаңа ақпараттық технологиялар-Москва.:
«Приор» баспасы, 1999. - 144-бет; 2О.Турбизнес-2001. -№ 5; 21.Турбизнес.-2000. -№ 4; 22.РАТА Хабаршысы.-2000-қараша; 23.Туризм: тэжірибе, мэселелер, бағыттар-2001-№4; 24.«Тһе 8ипсіау Тітез» журналы, Доминик О'Коннел «Қазақстанның әуе
сыйлығы»
25.\У\У\Ү. аіг-азіапа. кг. ІП& & аіг-азіапа.кг. 2584135 26. Азаматтық авиация элемі (93-96) Бас хатшымен бекітілген жэне оның
санкциясымен жарияланған оқулық. - 55-бет; 27.Әлемдік Азаматтық авиацияның статистикасы 1998 желтоқсан ХАА¥
статистикалық жинағы БОС 9180 / 22, 167. - 20-бет; 28.28. 02. 1997 жылғы № 285 «Қазақстан Республикасының эуе кеңістігін
пайдалану жөніндегі Ереже». - 79-бет; 29.Әуе кеңістігін пайдалану жэне азаматтық авиацияны регламенттейтін
нормативтік құжаттардың жинағы. - Астана, 1999 Қазақстан
Республикасының көлік жэне коммуникация Министрлігі. - 75-бет; ЗО.Халықаралық эуе тасымалдарының ұйымы В. Г. Афанасьев. -
Москва «Әуе көлігі», 1991. — 253—бет; 3.1.16. 04. 1998 № 1/10 Монополияға қарсы саясат жэне баға жөніндегі
Комитеттің Қаулысы. - 21-бет,
32. Митчелл К. Керман. Беірһі бағдарламалау ортасы жэне бағдарламалық жасақтау. - М.: «Вильямс», 2002. - 233-бет;
33. В.Гофман, А. Хомоненко. Оеірһі 6. - СПб.: 2001. - 450-бет;
34. Архангельский А. Я. \УІПСІО\УЗ үшін қолданбалы бағдарламаларды Беірһі 5 құрастыру. - М.: ЖАҚ «БИНОМ», 1999 жыл. - 254-бет;
35. Галисеев Г.В. Оеірһі 7 бағдарламалық ортасында жасақтау. - Москва -Санкт - Петербург - Киев, 2004. - 120-бет;
36. Сейдалиева Г.О. Беірһі мысалдар түрінде бағдарламалау. - Алматы, 2003.-97-бҚосымша A: Delphi тіліндегі эуежай қызметіне мэліметтер базасының листингі

Пән: Автоматтандыру, Техника
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




МАЗМҮНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... .4
1 ҚАЗАҚСТАН ҮКІМЕТІНЩ ӘУЕ КӨЛІПНДЕП
БӘСЕКЕЛЕСТІКТЩ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕСІ ТУРАЛЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ САЯСАТЫ
1.1 Әуе көлігінің даму
тарихы ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

1.2 Қазақстан Республикасының экономикасындағы эуе тасымалының алатын
үлесі жэне
маңызы ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Әуе тасымалына байланысты қабылданған реформалар ... ... ... ... ..20
2 ӘУЕ КӨЛІК ЖҮЙЕСІН БАСҚАРУДЫ АВТОМАТТАНДЫРУДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН БАҒДАРЛАМАЛЫҚ
ЖАСАҚТАРДЫ ЖЕТІЛДІРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Тасымалдау үрдісіндегі автоматтандыру деңгейі жэне брондаудың
компьютерлік жүйелерінің элемдік ОО8 түрлері ... ... ... ... ... ... ... .42
2.2 Отандық эуе көлік жүйесіндегі басқаруды автоматтандыруда қолданылатын
бағдарламалық жасақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56
3 ОЕЬРНІ БАҒДАРЛАМАЛАУ ТІЛІНДЕ БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ЖАСАҚТАУ
3.1 Оеірһі бағдарламасында эуежай қызметіне мэліметтер базасы ... ...64
3.2 Беірһі тілінде жазылған тасымалдау үрдісін басқару пакеттерін
пайдалануда
нүсқамалық ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
..65
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ..68
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... .70
ҚОСЫМШАА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... 72
ҚОСЫМШАӘ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... 95

РЕФЕРАТ
Әуежай жұмысын автоматтандыру жэне басқару үшін Беірһі бағдарламалау
тілінде МБ-сын құру жэне қолдану тақырыбына жазылған
IV курс студенті Абдулаева М. Ж. дипломдық жүмысы
Жалпы көлемі - 98 бет, қолданылған эдебиеттер тізімі - 36, кестелер саны -
13, суреттер - 5, қосымшалар саны - 2.
Кілтті сөздер: элемдік тарату жүйелері, компьютерлік брондау жүйелері,
сегмент, терминал, бағдарламалық жасақ, форма, Оеірһі, эуе компания.
Мақсаты: Қазақстан Республикасындағы әуе көлік жүйесінің жағдайын, оның
ішінде әуе компаниялары арасындағы бэсекелестіктің жағдайын және осы
жүйенің өзекті мэселесін экономикалық тұрғыдан талдау.
Міндеттері: Тасымалдау үрдісін басқару жэне автоматтандыруда қолданылатын
бағдарламалық жасақтарды, яғни элемдік компьютерлік брондау жүйелерін
(Атасіешз, ОаШео, 8аЬге, \Үог1ёзрап) отандық әуе көлік жүйесінде (Аіг
Азіапа эуе компаниясының мысалымен) пайдаланылатын бағдарламалық
жасақтармен салыстыра отырып зерттеу.

КІРІСПЕ
Берілген диплом жүмысының тақырыбы - Әуежай жұмысын автоматтандыру жэне
басқару үшін Беірһі бағдарламалау тілінде МБ-сын қүру жэне қолдану өте
актуалды.
Ақпараттық технологиялар ғасырының соңғы он жылдығы элем бойынша эуе
тасымалдарының мөлшерінің басқа көлік түрлерімен салыстырғанда алғы
орындарға шығуымен сипатталады. Бүл элемдік экономиканың оң эсерде
дамуымен, сауда байланыстарының кеңеюімен, кез-келген елдің экономикасының
дамуында маңызды орынға көлік құралының ие болуымен тікелей байланысты.
Көлік саласының дамуы тек экономикалық өсудің көрсеткіші ғана емес, сонымен
қатар ел экономикасында маңызды орындардың біріне ие туризм саласының да
сапалы көрсеткіштерінің бірі бола алады.
Көліктің жай-күйі мен дамуы Қазақстан Республикасы үшін ерекше маңызға ие.
Қазақстанның географиялық ерекшеліктері (кең-байтақ аумағы, теңізге шығатын
жолының болмауы, елді мекендерінің және табиғи ресурстарының біркелкі
орналаспауы) көлік жүйесіне жоғары тәуелділіктің себебі бола отырып, оның
экономикасын элемдегі барынша жүк қажеттілікті экономикалардың бірі етеді.
Еуропа мен Азияның тоғысында орналасқан Қазақстан Азия елдеріне Ресей жэне
Еуропамен географиялық жағынан баламасыз жер үсті көлік байланысын үхына
отырып, айтарлықтай транзиттік элеуетке ие. Республика әуе кеңістігінің
тартымдылығы мен транзиттік элеуеті де өсуде. Аса көлемді өткізу нарықтары
бар елдермен көршілес болу да отандық көлік жүйесінің дамуын перспективалы
етеді.
Еуразия қүрлығының орталығында, нарықтық экономикасы жақсы дамыған Еуропа,
Шығыс, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің аралығында орналасқан Қазақстанның
экономикасы үшін транзитті басымшылықтарын тиімді пайдаланудың маңызы өте
зор. Қандай мемлекет болмасын оның экономикасының дамуына қозғалыс өте көп
үлес қосады, эуе көлігі өз тарапынан біздің мемлекеттің кенже дамып қалған
саласы туризмді дамытуға өз эсерін тигізбей қоймайды, тэуелсіздік
жылдарынан бастап көлік салаларына сұраныс біздің мемлекетте айтарлықтай
дэрежеде өсті.
Елбасы Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан
жолдауындағы эртараптандыру, инфрақүрылымдық дамыту және жоғары
технологиялық одан эрі индустрияландыру негіздерін жасау арқылы Қазақстан
экономикасының өсуі мен тұрлаулылығын басқаруға бағытталған мемлекеттік
саясатында біріншіден, біздің көлік инфрақүрылымын нысаналы түрде қолдап,
жаңартып жэне кеңейтіп отыруымыз керек. Біз еліміздің транзитттік элеуетін
барынша пайдалануға тиіспіз, бүл үшін өзіміздің көлік жүйемізді элемдік
жүйеге кіріктіруіміз керек. Екіншіден, эуе тасымалысаласын
белсенді дамыту керек. Біз әуежайларымыз бен авиация саласын ұлттық
экономиканың талаптары мен халықаралық деңгейге сэйкес келтіруіміз қажет.
Әуе қызметінің сапасын, қауіпсіздігін арттыру және құнын төмендету үшін
жергілікті авиация нарығындағы бәсекелестікті дамыту үшін барлық жағдай
жасалуы керек аталып өткен.
Берілген бітіру жүмысы үш бөлімнен түрады. Бірінші бөлімде Қазақстан
үкіметінің эуе көлігіндегі бэсекелестік жағдайы және осы саланың өзекті
мәселесі туралы экономикалық саясаты жэне еліміздегі үлттық жэне шетелдік
эуе компанияларының жағдайы, бэсекеге қабілеттілігі, жалпы эуе көлігінің ел
экономикасындағы маңыздылығы қарастырылған.
Екінші бөлімде әуе көлік жүйесін басқаруды автоматтандыруда қолданылатын
бағдарламалық жасақтар, олардың біздің эуе көлік жүйемізді басқару мен
автоматтандырудағы рөлі қарастырылған.
Үшінші бөлімде ақпараттық ғасыр аталған біздің қоғамымыздың ажырамас
үғымына айналған ақпараттық технологиялар жэне оның көрнекті мысалы ретінде
Оеірһі 7 бағдарламалау тілінде тасымалдау үрдісіне, атап айтсақ эуежай
қызметіне мэліметтер базасы қүрылған, осы, мәліметтер базасын пайдаланушыға
нүсқамалық жасалған.
Осылайша, берілген бітіру жүмысында әуе көлік жүйесінің рөлі жэне элемдік,
ресей жэне қазақстандық тэжірибеге сүйене отырып оны басқаруда қолданылатын
бағдарламалық жасақтары олардың эртүрлі түрлері қарастырылған.
Осы бітіру жүмысының негізгі мақсаты эуе көлік жүйесін басқаруды
автоматтандыруда қолданылатын бағдарламалық жасақтарды жетілдіру арқылы эуе
көлік жүйемізді бэсекеге қабілетті жэне сапалы кызмет көрсете алатынын
қарастыру.
Жүмыс барысында өз алдыма мынадай міндеттерді қойдым:
1) Атас1е\ү$, ОаШео, 8аЬге, \УогШзрап және ресейлік брондаудың
компьютерлік жүйелерін қарастыру;
2) мәліметтер базасын құру.

I ҚАЗАҚСТАН ҮКІМЕТШЩ ӘУЕ КӨЛІГШДЕГІ
БӘСЕКЕЛЕСТІКТЩ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕСІ
ТУРАЛЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ САЯСАТЫ
1.1 Әуе көлігінің даму тарихы
Әрқашанда адамзат баласының шарықтау биікке үшқысы келген. Бірінші эуе
шарын 1783 жылы Франциядағы Ан қаласында Монгольфье ағайындылары ойлап
тапқан жэне қүрастырған. Бұл эуедегі шар ыстық ауамен толтырылды. Ол Луи
XVI королінің қатысуымен жерден 1.8 шақырымға көтерілді. Осы эуе шарымен
түңғыш үшқан адам Джин-Франкос болды. Бү_л оқиға 1783 жылы 15 қазанда болды
жэне эуеде үшу дэуіріде осы кезден басталады. Генри Гиффард 1852 жылы
эуедегі шарға булы қозғалтқыш орнатты, ол желге қарсы сағатына 8 шақырым
жылдамдық пен қозғалыс бағытын іске асыруға мүмкіншілік берді. Бірақ булы
машина өте ауыр жэне эуедегі шар үшін ебедейсіз болатын. Тек бразилиялық
кэсіпкер Альберто Сантос-Дюмонт 1898 жылы Парижде арада 46 жыл өткеннен
кейін ғана жанармай арқылы ішкі жану қозғалтқыштарымен тэжірибелеуді
бастады. 1901 жылы 19 қазанда ол эуе шарымен Париждің үстімен 11 шақырым
биікке көтеріліп үша алды. Осы жарты сағаттық үшу көрінісі үшін Сантос-
Дюмонт 125000 франк жүлдеге ие болды.
Басқарылмайтын эуе шарлары күрделі басқару жүйелері орнатылып дирижабль
ретінде қүрастырылды. 1910 жылы Цепеллин үш жылда сауда жасау мақсатында 14
мың жолаушыны тасуға мүмкіншілік берген компания ашты. Бүл эуе кемелері 61
мың шақырымнан артық кеңістікті ешбір эуе апатынсыз үшып өткен. 1919 жылы
дирижабль Атлант мүхитын кесіп өтті. 1929 жылы Цепеллин графы дирижаблі
жер маңында үша алды. Жүйелі сауда рейстерін НіпёепЬиг§ дирижаблі Атлантика
аркылы іске асырды.
Әуедегі шардың қүрастырылуынан бөлек бір уақытта парашютте ойлап табылған
болатын (французша жығылудан арылтушы деген мағына береді). Қытайда
биіктен үшу үшін 1306 жылы акробаттар секіруге қол шатырларын қолданған
деген деректе бар. Алғаш рет парашютпен таныстыруды 1783 жылы Францияда Луи
Себастьян Ленорманд жүзеге асырды. 1802 жылы Үлыбританияда франциялық Андре-
Жакуис Гарнер 2400 метр биіктіктен парашютпен секіре алған алғашқы кэсіпқой
парашютист еді.
XX ғасырдың аяғында һап§ §1ісіт§ дельтапланы ойлап табылды. 1974 жылдан
бері дельтапланнан элем чемпионаты өткізіліп түрады, дельтаплан 4,3 шақырым
биіктікке көтеріле алады.Тік ү_шақ жүк немесе жолаушыларды алып жүруге
кабілетті ү_шу құралдарының бір түрі. Жолаушылар тік үшағы үш түрге
жіктеледі: біріншісі 2-5 жолаушылық, екіншісі 5-12 жолаушылық, үшіншісі 12-
40 жолаушылық. Дарынды Леонардо да Винчи 1438 жылы тік үшақ
қүрастырмаларына алғы шарт ретінде бұранда үлгісін жасаған, бірақ оны
тэжірибеде қолдана алмаған. Тік үшақ—көп мақсатты машина. Ол эртүрлі салада
тасу, жеткізу жүмыстары үшін өте кең қолданылатын эуе көлігі түрлерінің
бірі.
Әлемдегі түңғыш үшақ Ресейде жасалған, оны тарихи құжаттар дэлелдеп отыр.
Осы элемдегі түңғыш үшақ үлгісін Александр Федорович Можайский құрастырған.
Ол өзінің түңғыш ұшағын америкалық Райт ағайындыларынан 20 жыл бүрын
жасаған жэне сынап көрген. Ол ауадан ауыр ү_шу аппаратын жасау туралы ойға
қүстардың үшуын бақылау нэтижесінде 1855 жылы келген. Осы жүмысты неміс
зерттеушісі жэне жобалаушысы Лилиенталь Можайскийден кейін 17 жыл өткенде
ғана жасай алған.
1876 жылы Можайский эуе жыланымен тұңғыш рет аспанға көтерілген, солай ол
француз зерттеушісі Майоны (1886 жыл) он жылға, ағылшындық Баден-Поуэлді
(1894 жыл) он сегіз жылға жэне австриялық Харгрэвті (1896 жыл) жиырма жылға
басып озды.
1878 жылы ресейлік конструктор-теңізші А. Ф. Можайский элемдегі түңғыш
үшақтың қүрылысын жасады жэне таныстырды. 1887 жылы 3 қарашада оның үшатын
зеңбірегіне дүниежүзі бойынша түңғыш патент берілді.
Жолаушылар тасымалында ең танымалы әр түрлі модификациядағы ұшақтар.
Біріншіден олар қауіпсіздігі бойынша (үшақтар эксплуатацияда көлік
апатынсыз 25 жылға дейін), жүк көтергіштігі бойынша (100 т. дейінгі),
жолаушы сыйымдылығы бойынша (560 адамға дейін) жэне қосымша май қүюсыз 12
мың шақырымға дейін үша алуы бойынша жіктеледі. Соңғысы мүхитаралық
тасымалдарда өте маңызды болып табылады. [23, 13—бет]
Қазіргі таңда азаматтық авиация үшін үшақтар шығаратын элемде бірнеше ірі
авиақүрылыс кэсіпорындары бар. Солардың ішіндегі ең танымалдары америкалық
Воеіп§, еуропалық консорциум АігЪиз Іпсіизіту жэне ағылшын-француз
концорциумы Вгііізһ Аегозрасе-8ікІ-Ауіа.
Әлемге эйгілі Воеіп§ компаниясы оның негізін қалаған кэсіпкер Уильямс
Боингтің есімімен аталады, ол алғаш рет 1916 жылы почта тасымалдауға
арналған өзінің үшағының үлгісін жасаған.
Қазіргі уақытта бүл фирма эртүрлі үлгідегі жэне модификациядағы жолаушы
лайнерлерін жасап шығарады: В-737, В-747, В-757, В-767, В-777 олар
техникалық сипаттамалары, үшу үзақтығы жэне сиымдылығы бойынша түрлерге
жіктеледі 1-кестеде көрсетілген.Воеіп§ фирмасының барлық эуе көліктері
жоғары сенімділігімен, жолаушыларға ыңғайлылығымен, өздерін эксплуатация
жасаушыларға пайдалануда аса қолайлылығымен, ХААҮ (ІСАО) қоятын экологиялық
талаптарға сай болуымен көзге түседі.
1-кесте Воеіп§ үлгісіндегі үшақтардың сипаттамалары
Техникалык Воеіп§ үлгілері
сипаттамасы
В-737-800 В-747-400 В-757-300 В-767-300 В-777-200
Қанаттары, 34.3 64.4 38 47.6 60.9
м
Ұзындығы, м39.5 70.7 64.4 54.9 63.7
Биіктігі, м12.5 19.4 13.6 15.8 18.5
¥шу 4700 13400 8000 11390 14300
ұзақтығы,
м
Орындар 189 416 279 350 320
саны
Қозғалтқышт2 4 2 2 2
а р саны

1967 жылдың шілдесінде эуе нарығындағы АҚШ-тың монополиялық басқаруын
тоқтату үшін бірнеше еуропалық фирмалар Франция, Англия, Германия жэне
Испания үкіметтерінің қолдауымен АігЬиз Іпёизігу деп аталатын үлпақ
жасайтын консорциум қүрды. Осы компанияның түңғыш үшағы 1972 жылы А-300
аспанға көтерілді. Бүл еуропалық консорциумның эуе лайнерлері жүктерді
тасымалдауға өте ыңғайлы, жағармайды түтынуы жэне атмосфераға шығаратын
қалдықтарының көрсеткіші төмен, өте үнемді болып келеді 2-кестеде
көрсетілген. Қазіргі уақытта АігЬиз Іпсһдзігу А-380 суперлайнерлерін
жасау ісімен шүғылдануда. Бүл үшақтың алыс маршруттарға 500-700 жолаушыдан,
қысқа рейстерге 1000 адамнан тасымалдай алатын мүмкіншілігі болады.
Ресейлік эуе кәсіпорындары ТУ-134, ТУ-154, ИЛ-86 жолаушы
лайнерлерін ішкі жэне шетелдік эуе компаниялары үшін жасап шығарады. Осыған
қосымша АН жэне ЯК секілді жолаушы лайнерлері бар. 2-кесте АігЬиз
үлгісіндегі үшақтардың сипаттамалары
Техникалык АігЬиз ұлгілері
сипаттамасы
А-300-600 А-310-300 А-320 А-ЗЗО-300 А-340-500
Қанаттары, м 44.8 43.9 34.1 60.3 63.6
Ұзындығы,м 54.1 46.7 37.6 63.7 67.8
Биіктігі, м 16.5 15.8 11.8 16.8 17.8
¥шу 7700 9600 5500 10200 15750
ұзақтығы, км
Орындар саны 361 280 180 440 440
Қозғалтқы 2 2 2 4 4
штар саны

1.2 Қазақстан Республикасының экономикасындағы әуе тасымалының алатын үлесі
және маңызы
XX ғасырдың соңғы он жылдығы элем бойынша эуе тасымалдарының мөлшерінің
басқа көлік түрлерімен салыстырғанда алғы орындарға шығуымен сипатталады.
Бүл элемдік экономиканың оң эсерде дамуымен, сауда байланыстарының
кеңеюімен, кез-келген елдің экономикасының дамуында маңызды орынға көлік
қүралының ие болуымен тікелей байланысты. Көлік саласының дамуы тек
экономикалық өсудің к өрсеткіші ғана емес, сонымен қатар ел экономикасында
маңызды орындардың біріне ие туризм саласының да сапалы көрсеткіштерінің
бірі бола алады.
Халықаралық туризм елге-елден адамдардың қозғалысымен сипатталады. Оның
дамуын зерттеу барысында көлік индустриясымен арақатынасын анықтау өте
маңызды. Өз жағынан туризм саласына сүраныстың артуы көлік өнеркәсібінің
жылдам дамуын ынталаңдырған. Сонымен қатар соңғы он жылдықтарда көлік
өнеркэсібінің жеткен ғылыми-техникалық жетістістіктері де өз эсерін
тигізбей қоймады.
Жаһандану үрдісі, ел экономикасы, туризм көлік саласына оның қозғалыс
барысындағы қауіпсіздігінен, жылдамдығына толық тэуелділікте. Ел
экономикасының дамуы кейбір елдер үшін транспорттық жүйелердің ыңғайлылығы,
нэтижелілігі, қауіпсіздігі бойынша дүниежүзілік стандарттар талабына сай
болуын, ал жаңа эуежайлар құрылысы үшін жасалған транспорттық жобалардың
орындалуына үлкен инвестицияларды тартуды жэне уақытты керек етеді.
Барлық халықаралық қозғалыстардың жартысынан азы жердегі жолдармен жүзеге
асады, эуедегі көліктің маңызы жыл сайын жоғарылап келеді, 3—кестеде эуе
кемелерімен жеткізілу жэне қаржылық түсімдер мөлшері көрсетілген.[12, 23-
бет]
3-кесте Әуе кемелерімен жеткізілу жэне қаржылық түсімдер мөлшері
Әуе 1990 жыл 1995 жыл 2000 Өсу
жыл
компаниясының (млрд.) (млрд.) (млрд.) көрсет
тіркелген аймағы кіші
Африка 33.7 41.7 48 5.1
Тынық мұхиты
және Азия 186.8 452.9 599.9 10.3
Еуропа 210 403.2 501.2 7.7
Таяу Шығыс 33.2 58.4 71.3 6.7
Солтүстік 446 816.2 952.1 5.7
Америка
Латын Америкасы
жэне Кариб 60.3 94 110 6.3
бассейні 382 507.6 581.5 6.6
Еуропа жэне ТМД
Бүкіл элем жэне 1142 1970.8 2362.6 7.1
ТМД 970 1886.4 2282.3 7.3
Бүкіл элем

10
2000 жылы жолаушылардың тек қана 5% халықаралық қозғалыстарға арналған
темір жолдардың жүйесін қолданған (Еуропа бойынша) жэне 8% кеме жэне
паромдармен қозғалған (мысалы, Үлыбритания жэне Франция, Италия жэне
Греция, Швеция жэне Дания арасында), ал жолаушылардың 40% тағайындалған
орындарына эуе көліктерімен жеткен. 4, 20-бет
Көліктің жай-күйі мен дамуы Қазақстан Республикасы үшін ерекше маңызға ие.
Қазақстанның географиялық ерекшеліктері (кең-байтақ аумағы, теңізге шығатын
жолының болмауы, елді мекендерінің және табиғи ресурстарының біркелкі
орналаспауы) көлік жүйесіне жоғары тәуелділіктің себебі бола отырып, оның
экономикасын элемдегі барынша жүк қажеттілікті экономикалардың бірі етеді.
Еуропа мен Азияның тоғысында орналасқан Қазақстан Азия елдеріне Ресей және
Еуропамен географиялық жағынан баламасыз жер үсті көлік байланысын ұсына
отырып, айтарлықтай транзиттік элеуетке ие. Республика эуе кеңістігінің
тартымдылығы мен транзиттік элеуеті де өсуде. Аса көлемді өткізу нарықтары
бар елдермен көршілес болу да отандық көлік жүйесінің дамуын перспективалы
етеді.
Пайдаланатын эуе трассаларының үзындығы - 61 мың шақырымды қүрайды. Бүгінгі
күні Қазақстанда авиациялық саяхат жасау — транспорттық саяхат жасаулардың
бүқаралык түріне айналып отыр. Қазақстан Республикасының көлік инфражүйесі
жыл сайын үлкен карқынмен даму үстінде.
Қазаэронавигация - Қазақстан Республикасының көлік жэне коммуникация
Министрлігінің Мемлекеттік Республикалық кээсіпорны (МРК) 1995 жылы
қүрылған. Қазақстан Республикасының эуе кеңістігінде бекітілген заңнамалар
және нормативтік қүқықтық актілерге сәйкес, сонымен бірге авиациядағы
үшулардың пайдалылығын жэне қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын
анықтайтын стандарттар жэне үсыныстарды реттейтін жэне де азаматтық авиация
Конвенциясының ережелеріне сай міндеттерінің орындалуын қамтамасыз ететін
аэронавигациялық қызметтерді осы кэсіпорын жүзеге асырады.
Қазаэронавигация МРК әуе кемелеріне аэронавигациялық қызметтер үшін
қолданып жүрген тарифтер 4 кестеде көрсетілген, 1998 жылы 16 наурызда
Қазақстан Республикасының Стратегиялық жобалау және реформалау Агенттігінің
монополияға қарсы жэне баға комитеті тағайындаған ережесімен бекітілген.
Қазақстан Республикасының көлік және коммуникация Министрлігінің эуе
қозғаластарын электро-бақылауға, байланыс жэне жердегі ұшулардың
радиотехникалық қүралдармен қамтамасыз етулерді техникалық
эксплуатациялауға шаруашылық қүқығы бар Республикалық мемлекеттік кэсіпорын
ол Қазаэронавигация осы ү_йым. Қазақстан Республикасының Министрлер
Кабинетінің 1994 жылғы 10 мамырдағы № 489 Қаулысымен жэне Қазақстан
Республикасының көлік жэне коммуникация Министрлігінің 1995 жылғы 22
маусымдағы № 133 ¥лттық акционерлік Қазақстан эуе жолы эуе11
компаниясының қүрамынан Қазаэронавигация кэсіпорнын бөлу туралы
Бұйрығының негізінде құрылған. [6, 17-бет]
4-кесте Қазаэронавигация ұйымының жинайтын алымдары
№ АэронавигациӘуе Ортодромикалық арақашыктықтың
ял ық кызметкемесінің 100 шакырымына ҚҚС-сыз
максималды тарифтер, АҚШ долл.
ұшу
көрсетулер салмағы, кг Шетелдік Отандык әуе
үшін эуе компанияла('ШІН
тарифтер компаниялары ры
үшш Ішкі Халық
тасымалдараралы
жасайтын к
тасым
алдар
жасай
тын
1. Қазакстан 5000 дейін 5320 700 1216
Республикась
шы ңәуе
5001 - 100005320 1050 1824
кеңістіпндеп10001 -300005320 1575 2376
әуе кемелері
үшін
тарифтер
30001-50000 5320 2012.5 3496
50001 - 7296 2712.5 4712
100000
100001 8968 3325 5776
-200000
200001 - 9272 3500 6080
300000
300001 9424 3587.5 6232
-400000
400000 аса 9880 3762.5 6536
2. Әуе айлақ Максималды 608 262.5 456
аймағындагы ұшу
әуе кемелерісалмағының 1
үшін жинау тоннасы үшін
койылымы

Қазіргі таңда осы кәсіпорынның Алматы қаласында бас офисі жэне еліміздің
облыс орталықтарында 17 филиалы бар.
Кәсіпорын 12 жауапты ауданға бөлінген Қазақстан Республикасының үстіндегі
эуе кеңістігіндегі қозғалыстарды жэне Қазақстан Республикасының 18
эуежайының эуе айлағы аймағындағы қозғалыстарды бақылау істерімен
айналысады. Кэсіпорын негізінен мынандай міндеттерді жүзеге асырады:
1) Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдаланушыларға
аэронавигациялық қызметтерді ү_сыну;
2) Қазақстан Республикасының эуежайларының аймағында жэне эуе
кеңістігінде қозғалыстарды басқару жэне жоспарлау;
3) Қазақстан Республикасының әуе кеңістігінде қабылданған заңдар мен
нормативтік актілерге сай ұшулардың кауіпсіз орындалуын қамтамасыз ету;
4) үшуларды аэронавигациялық ақпараттармен қамтамасыз ету;
5) аэронавигациялық бақылау жүйелерін жасау, дамыту, жетілдіру жэне
эксплуатациялау.12
Әуе айлақ-әуе кемелерінің жүруі, түрақтауы, қонуы жэне үшу үшін арнайы
бөлінген жэне жабдықталған инженерлік қүрылымдық кешендері жэне ғимараттары
бар жер немесе судың бөлігі. Биіктігі мың метрден жоғары орналасқан әуе
айлақтар таулы болып саналады. Әуе айлақтар негізгі (ү-іігу жоспарында
қонуы қарастырылған) жэне қосымша (негізгіде бір себептермен қону мүмкін
емес болғанда пайдаланылады) болып түрлерге бөлінеді. Әуежайдың техникалық
сипаттамаларында аігрогі шп\үау 1еп§1;һз-үшу жолағының үзындығы маңызды
көрсеткіштердің бірі болып табылады. Қазіргі эуежайларда үшу жолағы төрт
шақырымға дейінгі үзындықта болады, олар ірі эуе лайнерлерінің қонуына
арналған.
Әуежай - өз кешенінде эуе айлағы, эуе вокзалы, эуе кемелеріне техникалық
қызмет көрсететін жерасты қүрылымдары бар, эуе кемелерін қабылдап алуға
жэне шығарып салуға жэне де эуе тасымалдарына қызмет көрсетуге арналған
қүрылымдар, ғимараттар кешенінің жиынтығы. Ішкі эуежайлар — ішкі
тасымалдаушыларға арналған (осы мемлекеттің аумағында), халықаралық
эуежайлар халықаралық үшуларға қызмет көрсетеді. Дүниежүзінде халықаралық
дэрежедегі 1050 эуежай бар, оның ішіндегі 25 ірі эуежайлар тізіміне кіреді
5 кестеде көрсетілген, сол эуежайлардың 16 АҚШ—та орналасқан олар жылына
785 миллион жолаушыға қызмет көрсетеді.
5-кесте Әлемдегі жолаушы айналымы ірі әуежайлар_
№ Халықаралык эуежайлар Мемлекеті Жолаушылар
кабылдау
мен
жөнелту
(млн.адам)
1 Чикаго АҚШ 73
2 Даллас АҚШ 67
3 Лос-Анджелес АҚШ 66
4 Лондон-Хитроу Ұлибритания 65
5 Атланта АҚШ 80
6 Токио—Ханеда Жапония 56
7 Сан-Франциско АҚШ 41
8 Денвер АҚШ 49
9 Франкфурт Германия 49
10 Майами АҚШ 34
11 Нью-Йорк-Кеннеди АҚШ 31
12 Париж-Шарль де Голь Франция 48
13 Нью-Йорк-Ньюарк АҚШ 34
14 Париж-Орли Франция 41
15 Гонконг Қытай 40
16 Бостон АҚШ 30
17 Детройт АҚШ 36
18 Феникс АҚШ 36
19 Миннеаполис АҚШ 37
20 Осака Жапония 38
21 Сеул Корея Респ. 37
22 Гонолулу АҚШ 36
23 Лас-Вегас АҚШ 34
24 Токио-Нарита Жапония 36
25 Орландо АҚШ 31

13
Әуежайдың қызметіне пошта жэне жүктер, жолаушылар тасымалдарына қызмет
көрсету, шетелдік жэне үлттық эуе компанияларының ұшуларын эуежай шегінде
қамтамасыз ету, ұшу қауіпсіздігі және реттілігін, метеорологиялық
бақылаулар желідегі белгі жэне байланыс қүралдарының жұмыстарын іске асыру
кіреді.[8, 21-бет]
6-кесте Қазақстан Республикасының аумағындағы эуежаилар
№ Әуежайлардың атаулары Меншігі
1 Халыкдралык Алматы Жекеменшік, Алматы
эуежайы АҚ Тасымал Әуежай ЖАҚ
меншігінде
2 Халықаралық Астана Мемлекет меншігінде
эуежайы МРК
Э Жезказған Эйр ААҚ Қарағанды облысының
коммуналдық меншігінде
4 Петропавл Солтүстік Қазакстан
қаласының халыкаралық облысының коммуналдық
эуежайы ААҚ меншігінде
5 Орал қаласының ХалықаралықЖекеменшік
Ақ Жол әуежайы ААҚ
6 Ақтөбе Халықаралық Мемлекет меншігінде
әуежайы ААҚ
7 Балқаш эуежайы - Қарағанды облысының
Жезказған Эйр ААҚ филиалыкоммуналдық меншігінде
8 Өскемен эуежайы ААҚ Шығыс Қазақстан
облысының коммуналдык
меншігінде
9 Боралдай эуежайы Иесі-Альтаир Эйр ЖШС
10 Халықаралық А тырау 1) 100% акциясы
әуежайы ААҚ Атма-Атырау Халықаралық Атырау
эуежайы жэне тасымалдары эуежайы ААҚ МК
КазМұнайГаз АҚ-да
2) ЖАҚ бойынша: 50%
акциясы коммуналдық меншікте,
50% Түріктің АТМА
компаниясының меншігінде
11 Көкшетау авиакомпаниясы Жекеменшік
АҚ
12 Павлодар эуежайы АҚ Павлодар облысының
коммуналдық меншігінде
13 Семейавиа ААҚ Шығыс Қазақстан
облысының коммуналдық
меншігінде
14 Халықаралық Әулие ата Жекеменшік
эуежайы ААҚ
15 Халықаралык Ақтау Маңғыстау облысының
эуежайы ААҚ коммуналдык меншігінде
16 Сарыарқа эуежайы ААҚ Қарағанды облысының
коммуналдық меншігінде
17 Қостанай әуежайы ААҚ Қостанай облысының
коммуналдық меншігінде
18 Қызылорда эуежайы ААҚ Қызылорда облысының
коммуналдык меншігінде
19 Екібастұз каласының Жекеменшік
эуежайы
20 Шымкент эуежайы ААҚ Оңтүстік Қазакстан
облысының коммуналдық
меншігінде
21 Жетісу ААҚ Мемлекет меншігінде
(Талдықорған қаласы)

15
Халықаралық Астана эуежайы жолаушыларына: ақша айырбастау, банкомат,
телефон, кафе жэне мейрамханалар, сіиіу ітее дүкендер жэне транзитті
зоналар қызметін үсынады.
Халықаралық Астана эуежайы барлық эуе кемелерінің түрлері үшін жэне барлық
тасымалдар түрлеріне негізгі әуежайлық жэне қосымша қызметтер тобын
толығымен үсынады.
Қазақстан Республикасының авиацияны тэуелсіз өз бетінше басқаруы көптеген
әуе компанияларының қүрылуына алып келді. Тіркеуден өткен 47 эуе компаниясы
бар, тасымалдардың 85 пайыздан артық көлемін ұлттық компаниялар орындайды,
7 кестеде көрсетілген.
Қазақстан Републикасының эуе кеңістігінде 603 үшу аппараты бар, соның 526
үшақ (163 ұшақ 1-3 сыныптамаға кіреді) жэне 77 тікүшақ.
7-кесте Қазақстандағы әуе компанияларының тасымалдау үлесі
Әуе компаниялары Тасымалдау үлесі (%)
Аіг Азіапа АҚ 67
Иртыш Авиа 65
Атырау Әуе Жолы 4
ЕвроАзияЭйр АҚ 3.2
СемейАвиа 2.6
Сабит 2.3
КраисЭйр 0.1
Пулково 0.2
Бейбарс ТОО 1.2
Авиатор ТОО 0.1
Азия Континенталь Эйрлайнс ТОО 0.1
Альтайр Эйр ТОО 0.2
Бурундайавиа АҚ 0.3
Аэро ТОО 0.3
Беркут Эйр 1.2
Жетысу АҚ 0.2
Мирас Эйр 0.2
Саяхат АҚ 0.1
Трансаэро 0.1
Тянь-Шань 0.1
Конкорд 0.2
Калининград Авиа 0.3
Өзбекстан ¥лттык Әуе компаниясы0.1
Азіапа 0.2
Тигкізһ Аігііпез 0.1
Ігап Аіг 0.1
Ракізіап ІМегпаііопаі 0.3
5\үІ53 Іпіегпаііопаі Аігііпез 0.1
(С.5.А.)
Вгііізһ Месіііеггапіап Аітоауз 0.5
Сһіпа Хігуіап§ Аігііпез 0.4
Сііпіопсіаіе Ауіагіоп 0.1
Кахаіг Мезі 0.5
КЬМ Коуаі Биісһ Аігііпез 0.4
Ьийһапза Оегтап Аігііпез 0.5
О8Т Аего 0.2
П 1
ІгЬіз и. і 3.2
РгітАуіа 3.2
8саі 2.3

14
Қазіргі кезде Қазақстанның аумағында жиырма екі әуежай бар, 6 кестеде
көрсетілген, олардың екеуі халықаралық дэрежедегі - Астана жэне Алматы, ал
14 халықаралық тасымалдарды ара - түра жасап түрады, республикалық жэне бір
облыстық дәрежедегі (ол Екібастүз қаласында орналасқан) эуежай бар.
Халықаралық Алматы әуежайы - 1935 жылы салынған, 1990 жылға дейін ААҚБ—ның
(Азаматтық Авиацияны Қазақ Басқаруының) құрамында болды. 1991 жылы 26
сэуірінде Алматы әуежайы деп қайта қүрылды. 1993 жылдан бастап өз бетінше
қүрылымдық бірлік. 1994 жылы "Алматы эуежайы" ЖШС болып қүрылды.
"Халықаралық Алматы эуежайы" АҚ осы эуежайдың құқығын иеленуші болып
табылады. "Халықаралық Алматы әуежайы" Оңтүстік-Шығыс Азиядан Еуропаға және
кері бағыттағы баратын жолда орналасқандықтан географиялық жағынан өте
тиімді. Қытайдан шығатын ¥лы Жібек жолы ежелден—ақ Алматы қаласын басып
өткен. Халықаралық Алматы эуежайы жаңа жолаушылар терминалының құрылысы
салынғаннан бері оның эуе кемелері мен жолаушыларға қызмет көрсету аясы
кеңіді, оның ауданы 29 мың шаршы метрге тең, сағатына 1,3 мың жолаушыларды
өткізу қабілетіне ие, сағатына 1000 жолаушыға қызмет көрсете алады, 320
автомашина сиятын автотұрағы бар. Сонымен қатар қауіпсіздік жүйесі, теңдеме
жүкті тасымалдау, электрмен қамтамасыз етуді өңдеу жүйелері қайта
жасақталған, төрт телескопты жолмен жабдықталған. ХАА¥ терминалға "жетінші"
жоғары деңгейді үш параметр бойынша: өрт жэне авиация қауіпсіздігі,
ғимараттың жоғары дәрежеде салынуы бойынша тағайындады. 2004 жылдың 22
желтоқсанында Қазақстан Республикасының Көлік жэне Коммуникация
Министрлігінен эуежай қызметімен айналысу қүқығын беретін лицензия алды.
1998 жылы Алматы эуежайы үшу жолағын ХАА¥-ның талаптарына сәйкестендіріп
жөндеуден өткізіп, II деңгей жэне Халықаралық әуежай атауына ие болды.
Халықаралық Алматы эуежайы жолаушыларға: ақша айырбастау, банкомат,
телефон, кафе және мейрамханалар, сһігу ігее дүкен, "Отау Синема"
кинотеатрлар секілді қызметтерді үхынады.
Халықарлық Астана әуежайы - 1930 жылы салынған, 1998 жылы жөндеуден
өткізілді, үшу-қону жолағы 3500 метрге дейін ұзартылды, уір үлгісіндегі
ғимараттар салынды, эуе вокзалы кешені қайта жасақталды, жарық жүйелері
жэне радионавигациялық жабдықтар ауыстырылды, осы жүмыстардың нэтижесінде
халықаралық әуежай атына ие болды. Қазір ИЛ-76, АН-124, В-747, Ғ-400
үшақтарына шектеусіз қызмет көрсете алады. 2005 жылы 2 ақпанда Халықаралық
Астана әуежайының жаңа жолаушылар терминалы пайдалануға берілді, оның алты
телескопты жолы бар жэне сағатына 750 жолаушыны өткізеді, тэулігіне 600
тонна жүк сиятын қуатты терминал.16
Аіг А^іапа ЖАҚ - 2001 жылдың қыркүйегінде қүрылғанымен де жолаушы жэне
жүктерді тасымалдаудың түрақты тасымалдарын 2002 жылдың 15 мамырынан бастап
жүргізіп келеді, ол Қазақстандық эуе тасымалдаушыларының ішіндегі
көшбасшыларының бірі. Аіг Азіапа Қазақстан Республикасының эділет
Министрлігінде Астана қаласында Азіапа То\уег Бизнес-Орталығында орналасқан
басты офисі бар акционерлік қоғам ретінде тіркелген. Осы компанияның
акцияларының 51% Қазақстан Республикасының Үкіметіне, ал 49% ВАЕ 8узіетз
компаниясына тиесілі.
1 -сурет Қазақстан аумағындағы бағыттарының картасы

Аіг Азіапа эуе компаниясының мақсаты - ТМД және Орталық Азия бойынша
қауіп-қатерсіз, сенімді және экономикалық жағынан тиімді жэне ең жоғары
халықаралық стандарттар талаптарына сай қызмет көрсететін эуе компаниясына
айналу. Аіг Азіапа - ІАТА—ның (Әуе көлігінің Халықаралық Ассоциациясының)
тең қүқықты мүшесі. Бүл эуе компаниясы коммерциялық үйым болғандықтанда,
оның қызметінің аясы нарықтағы эрекеттермен реттеледі. Әуеде жэне жерде
жолаушыларға аса жоғары қызмет көрсету Атаёеиз - билеттерді брондаудың
элемдік жүйесінің қызметтерімен қамтамасыз етіледі. Өз маршруттарында
жолаушы жэне жүк ағындарын интенсификациялау жэне жолаушыларға кешенді
қызмет көрсетуді үсыну компанияның алдына қойған стратегиясы болып
табылады. Қазіргі кезде Аіг Азіапа әуе компаниясында екі 737-700 жэне үш
757-200 Боинг, бес Фоккер 50 үшақтары бар.17

ІРЭіР
2003 жылдың қазан айында Аіг Азіапа ІАК-145 сертификатын алды.
Қазқстанның жетекші эуе компаниясы 8ип8уз1етз5 кэсіпорынды басқарудың
автоматтандырылған кешенді жүйесін енгізуді жүзеге асырды.
Осы үлттық эуе компаниясы оны басқаруда шетелдік компаниялардың қаржысының
қатысуымен дамып келе жатқан бірден-бір мекеме. Ол біздің республикамыздағы
эуе тасымалдаушыларының ішінен өзінің жолаушыларына элемдік деңгейдегі
ыңғайлылық пен кызмет көрсету сапасын алғаш үхынып отырған эуе компаниясы.
Ол Қазақстанның эуе кеңістігінде Аэрофлот жүйесінің қүлауынан кейінгі эуе
тасымалдаушыларын ауыстырып, батыстық стандарттарға жауап беретін азаматтық
авиацияны қалыптастыруға септігін тигізуі керек.
¥шу қауіпсіздігі жэне жолаушыларға жоғарғы сапалы қызмет көрсету эуежол
өндірісінің басты қағидалары болып табылады.
Сол уақыттан бері Аіг Авіапа 25 ішкі жэне 18 халықаралық бағыттарға үшатын
әуе көлік жүйесін дамытты (1, 2-суреттерде көрсетілген).
Аіг Азіапа - ХӘКА-ның (Халықаралық Әуе Көлігі Ассоциациясы) толық мүшесі,
Қазақстандағы ЕАҚА (Еуропалық Авиация Қауіпсіздігі Агенттігі) ІАК-145
куэландырған ұшақтарға техникалық қызмет көрсететін жалғыз эуежол мекемесі.
2005 жылы тамыз айында Аігііпе Визіпезз өндірістік журналында жарияланған
рейтинг бойынша Эйр Астана жолаушы санының өсу мөлшеріне жэне 2004 жылғы
жолаушылар өткен километрлердің жалпы18
санына байланысты дүниежүзілік алдыңғы 200 эуежол мекемелері
арасында төртінші орынға ие болды. [20, 45-бет]
2005 жылы онжылдық әуежол дамуындағы Стратегиялық Жоспар жасалды. Ол екі
негізгі мақсатты көздейді: үшақ паркін жэне эуежол жүйесін үлғайту,
түлынушыларға қызмет көрсету деңгейін тоқтаусыз дамыту. Келешекте көптеген
өзгерістер өз күшіне енбек. Аіг Азіапа жаңа үшақтарды енгізу, ішкі жэне
халықаралық бағыттағы рейстер жиілігін арттыру, жаңа мәзірлерді үсыну, үшу
кезіндегі ойын-сауық жүйелерін дамыту жэне жолаушыларға жиі үшу бонустық
бағдарламасын таныстыру (&ециеп1; гіуег Ьопиз рго§гат) сияқты жаңартуларды
енгізбек.
Аіг Азіапа: Халықаралық эуе көлік ассоциациясының мүшесі, ХӘКА Есеп айырысу
Палатасының Мүшесі, Дүниежүзілік үшу қауіпсіздігі қорының мүшесі.
Кейбір бөгелістер эуежол мекемесінің бақылау жағдайлары (мысалы, техникалық
жөндеу жүмыстары, экипажға қатысты мэселелер, үшақты тазалау, жолжүк тиеу,
жанармай қүю жэне т.б.) салдарынан болса, ал кейбірі қолайсыз ауа райы,
эуежай қызметі, қауіпсіздік тэртіпті бүзу немесе алдыңғы рейстің кеш келуі
сияқты жағдайларға байланысты болады.
Аіг Азіапа бөгелістер, ұшу рейстерін тоқтату немесе кейінге қалдыруға
байланысты Халықаралық Әуе Көлігі қауіпсіздік нұсқауларын бүлжытпай
орындайды, жэне жолаушылар қауіпсіздігі эрқашан бірінші назарда.
Саяхат әуе компаниясы 1989 жылдан бастап дүниежүзі бойынша тасымалдар
жасайды. Бүл эуе компаниясы бүкіл Батыс Еуропаға, Шығыс жэне Оңтүстік Шығыс
Азияға, Африка жэне басқа елуден аса мемлекеттерге қызмет көрсетіп келеді,
оның үшақтары Жапонияда Қазақстандық авиацияның жалғыз өкілі болған.
Саяхат эуе компаниясының үшақтары ТМД бойынша жүк тасымалы нарығында
бірінші орынды алады, оның меншігінде алты ТУ-154М лайнері, төрт жүк
тасымалына арналған Ил-76ТЭ үшақтары бар.
Саяхат эуе компаниясы жолаушыларға мына секілді қызмет түрлерін: бірінші
Ил -76ТО үшағымен 45 тонналық жүктерді, екінші алпыс жолаушы жэне 13—18
тонна жүк жэне жолаушы сиятын, үшінші тоқтаусыз бес мың шақырымға ү_шу
мүмкіндігі бар 164 жолаушы сиятын ТУ-154 үшақтарымен сенімді жэне ыңғайлы
жолаушы тасымалдарын ұсынады.[14, 25-бет]
Саяхат эуе компаниясы Қазақстандағы ірі жеке жүк тасымалдаушысы болып
табылады. Аэросервис әуе компаниясы 1993 жылы қүрылған. Қазір
Аэросервис эуе компаниясы КаргоАэросервис жэне Аэросервис эуе
компанияларымен бірігіп Сабит эуе концорциумын қүрады.19
Осы әуе компаниясы Оңтүстік Шығыс Азияға, Африкаға, БАӘ-не, Германияға
тасымалдар жасайды, ТУ-154В-2 әуе кемелерін, 1997 жылдан бері Макдонелл-
Дуглас (МГО82, 1УГО90) жэне ОСІО үшақтарын эксплуатациялайды, жолаушы мен
жүк тасымалдау негізгі тасымалы болып табылады.
КЬМ әуе компаниясы - акцияларының бақылау пакеті Қазақстан Республикасының
Үкіметінің меншігінде, ол үлттық Аіг Азіапа эуе компаниясының басты
бэсекелесі.
КагАіг\¥е8і әуе компаниясы 1996 жылы ЖАҚ ретінде Сііпіопсіаіе Ауіаііоп,
іпс (АҚШ) компаниясының қатысуымен, шетел қаржысына қүрылған.
Қазақстан Республикасының корпарациялық чартерлік рейстерінде осы компания
жетекші орынды иеленеді, ол ТУ-134, Ь410, ІЛР-Е, Як-40 үшақтары жэне Ми-
8МТВ тік үшақтарымен рейстер жасайды. ¥шақ және тік үшақтармен чартерлік
рейстер, эртүрлі әуе жобаларына эуе менеджменті қызметтерін, ТМД медицина
орталықтарына жэне шетелдік мемлекеттерге медициналық эвакуация
тасымалдарын жасайды. КагАііЛҮезі алты ай сайын тәуелсіз өз ішінде эуе
аудитор компаниясының қатысуымен техникалық аудит жүргізіп отырады. Аталған
эуе компаниясының эр тасымалы Марш Авиейшн сақтандыру компаниясымен
жиырма бес миллион доллар мөлшеріндегі сомаға сактандырылған.
Ка2Аіг\¥ез1 компаниясы Атосо, Вгііізһ Саз, Сһеугоп, МоЬіі, Огух, 8һе11,
Техасо, мүнай компанияларының жэне Кагасһа§апак, Теп^ігсһеугоіі жэне Терсо
консорциумдарының тасымалдарын орындайды, Қазақстан Республикасының
Министрлері және Президенті, ҒОКТІЖЕ 500 корпорациясының мүшелері жэне
елшілер оның клиенттері болып табылады. Ол Қазақстан Республикасының эуе
кеңістігінде түңғыш Н8125 (Хоккер Бич Крафт) үшағын эксплуатациялаған жэне
өз қаражатынан РНІ (Реігоііит Неіісоріегз Іпсогрогаііеё) компаниясында
Қазақстандық эуе мамандарын оқыту жүмыстарымен де айналысады.
КагАігХҮезі пайдалы қазбаларды іздеу жүмыстарының жобаларына авиациялық
тасымал жұмыстарымен көмек көрсету жэне корпорациялық тасымалдар жасаумен
шүғылданады.
Әуе сапарларының дамуы көптеген мемлекеттерде басқа көлік түрлерімен
салыстырғанда эуе көлігінің жетекші орынға шығуына эсерін тигізген,
Қазақстан секілді аумағы үлкен мемлекеттердің ішкі тасымалдарының көпшілігі
эуе көлігімен жүзеге асады, 8-9 кестелерде көрсетілген.[6, 45-бет]
8-кесте Қазақстан Республикасында әуе көлігімен жолаушылардың
тасымалдануы20
Жылдар Халықаралық Қалааралы к
мэліметтерден мэліметтерден
(млн.адам) (млн.адам)
2001 0.3 0.5
2002 0.4 0.6
2003 0.5 0.7
2004 0.6 0.8
2005 0.7 0.9
2006 0.8 9.5
2007 0.9 1

Еуразия қүрлығының орталығында, нарықтық экономикасы жақсы дамыған Еуропа,
Шығыс, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің аралығында орналасқан Қазақстанның
экономикасы үшін транзитті басымшылықтарын тиімді пайдаланудың маңызы өте
зор.
Қандай мемлекет болмасын оның экономикасының дамуына қозғалыс өте көп үлес
қосады, эуе көлігі өз тарапынан біздің мемлекеттің кенже дамып қалған
саласы туризмді дамытуға өз эсерін тигізбей қоймайды, тәуелсіздік
жылдарынан бастап көлік салаларына сүраныс біздің мемлекетте айтарлықтай
дэрежеде өсті. [10, 35—бет]
9-кесте Әуе көлігімен жүк жэне жолаушы тасымалы жэне айналымының
деңгейі
Әуе көлігіндегі 2003 жыл 2004 жыл 2005 жыл
Жүктердің тасымалдануы 0.02 0.02 0.02
Жүк айналымы 0.09 0.07 0.1
Жолаушылар тасымалы 1.3 1.3 1.7
(млн. адам)
Жолаушылар 2654 2638 3265
тасымалы айналымы
(млн. жолаушы
шақырымы )

Республикамыздың аэронавигациялық жүйесінің өткізу қабілеті жоғары, ірі
халықаралық Ьий§апза, КЬМ, Вгііізһ Аіпүауз, Түріктік эуе компаниялары
Қазақстандық эуе тасымалдары нарығында жүмыс істейді. Кейбір халықаралық
әуе компаниялары өзінің Қазақстандағы географиялық кеңістігін кеңейтіп,
біздің қалаларымызды Еуропаның ірі эуе порттарымен қосқысы келеді.
1.2 Әуе тасымалына байланысты қабылданған реформалар
Жолаушылардың өміріне қауіп төндіргені үшін, багаж және жүгін жоғатқаны
үшін, сонымен қатар кез-келген халықаралық тасымал барысында келтірілген
қолайсыз жағдайлар үшін эуе тасымалдаушысын жауапқа тартатын халықаралық
қүқықтық тэртіп бар.21
Бүл тэртіп халықаралық қүжаттармен бекітілген жэне "Варшава жүйесі" деген
жиынтықпен белгілі. "Варшава жүйесінің" негізі 1929 жылы жасалған Варшава
конвенциясы, "бүл конвенция 1929 жылы 12 қазанда Варшава қаласында
халықаралық эуе тасымалдарына қатысты кейбір ережелерді бекіту үшін
жазылған... " деп жазбаша түрде бекітіледі.
"Варшава жүйесі" 1929 жылы қабылданған бірінші Варшава конвенциясынан, оны
толықтыратын басқа да хаттамалардан түрады, осыларға косымша ретінде тағы
бір конвенция қабылданған болатын.
Осы конвенцияны тэжірибеде қолдану барысында ол сіе іасіо түрінде жекелей
эуе тасымалдаушыларының арасында өткізілген болатын, жіберілген пунктке
байланысты ұшуларға, жіберілуге немесе АҚШ—тың аумағындағы тасымалдарға
қатысты "Варшава жүйесінің" кейбір құрамдас бөлімдерін көптеген мемлекеттер
жекеменшік қүқығын реттеу үшін қолданады.
Алғашқы 1929 жылғы Варшава конвенциясы күшіне 1933 жылы еніп 124 мемлекет
қол қойған, ал Гаага хаттамасымен өзгертілген Варшава конвенциясы 1963
жылғы 1 тамыздан бастап күшіне енді, оған 109 мемлекет қол қойған болатын.
Осы Варшава конвенциясын жақтаушыларда, сынаушыларда оған халықаралық
жекеменшік қүқығын қорғайтын конвенция ретінде жоғары баға береді, бұл
конвенция оның мүшесі болып табылатын 124 мемлекеттердің қүқықтық жүйесін
реттейтін, заң жэне қүқықтық тэртіпті бір ізге келтіретін жалғыз конвенция
ретінде белгілі. "Варшава конвенциясына" мүше елдер ретінде қол қойған
мемлекеттер: Германия Рейхс Президенті, Австрия Республикасының Федералдық
Президенті, Белгиялықтардың Жоғары Мәртебелі Королі, Бразилия Қүрама
Штаттарының Президенті жэне тағы басқалар. Осы конвенция кез-келген
халықаралық ақылы жолаушы, багаж немесе жүкті эуеде тасымалдау барысында,
кэсіпорын меншігіндегі эуе көлігінің тегін тасымалдары үшін де қолданылады.
Осы конвенцияда "Халықаралық тасымал" үғымының мэнін келісілген жақтардың
территориясындағы, сол мемлекеттердің меншігіндегі территориялардағы кез-
келген тасымал ретінде түсіндіреді. Конвенция бойынша бірнеше эуе
тасымалдаушысы қатысқан тасымал іске асқан тасымал ретінде танылады. Бүл
конвенция халықаралық пошталық конвенцияларға негізделген эуе тасымалдары
үшін қолданысқа енбейді.
Осыдан алпыс үш жыл бүрын, яғни 1944 жылдың 1 қарашасында Америка Қүрама
Штаттарының Чикаго қаласында 52 мемлекеттің өкілдері әлемдік азаматтық
авиацияның үйымдық қүрылымын жасау үшін бас қосты. Ал сол кездерде Біріккен
¥лттар ¥йымы әлі өмірге келмеген болатын, алайда осы жиынға келген әр
үлттың өкілдері элемдік азаматтық авиацияның даму болашағын көре білді.[23,
56-бет]22
Бүгінде бүл Чикаго конференциясында атқарылған жұмыстарға эуе қатынасына
қатысы бар кез-келген адам қүрметпен қарайды, бар-жоғы бес аптаның ішінде
"Әлемдік азаматтық авиация туралы Конвенция" деп аталатын қүжат дайындалды.
Бүл құжаттың жазылғанына жарты ғасырдан астам уақыт өтсе де элемдік
азаматтық авиация саласының талаптарына жауап беріп келеді. Осы
конвенцияның нәтижесінде әлемнің түкпір-түкпірінде эуе тасымалдарын қолдану
жаппай дерлік сипатқа ие болды. 1989 жылы әлемнің бесінші бөлігі де эуе
жолаушыларына айнала алды, элемдік сауданың 25 пайызы (бағалық түрде
көрсетсек) эуеде жасалады. Осы үшінші мыңжылдықта бұл сан екі, тіпті үш
еселенеді деп күтілуде.
Халықаралық азаматтық авиация туралы конвенцияның нэтижесінде Канададағы
Монреаль қаласында штаб пәтері бар "Халықаралық азаматтық авиация үйымы"
(ИКАО) қүрылып, 161 мемлекет мүшелікке енді. Олар сонымен қатар Чикаго
конвенциясының да мүшелері болып табылады. Азаматтық авиация саласының
халықаралық техникалық заңдар жүйесі осы конвенцияға сүйеніп эрекет етеді.
ХАА¥ өз мүшелерінен аэронавигация туралы қабылданған жүйені енгізуді талап
етеді. Осы жылдар барысында ХАА¥-ның Кеңесі Чикаго конвенциясына тиісті 18
техникалық Түжырымдама жасады және қабылдады. Олар авиациялық
электробайланыс, метеорология, жарамдылық мерзімі, үшу өнімдері, қоршаған
ортаны қорғау жэне қауіпсіздік секілді мэселелерді қарастырады.
Түжырымдамалар жиынындағы стандарттар жэне үхынылатын тэжірибелер элемдік
негіз ретінде үсынылады, нэтижесінде техникалық бірыңғайлылыққа қол жетті,
халықаралық азаматтық авиация қауіпсіз, ретті жэне тиімді дамуға қол
жеткізді.
Чикаго конференциясында тасымалдарды ауыстыру құқығы жөнінде жалпы көпжақты
келісім жасалмады, бірақта эуе көлігінің элемдік жүйесіндегі мемлекеттердің
арасындағы тасымалдарға негіз болды.
Мемлекеттердің егемендігіне жэне ұлттық мүдделеріне сыйластықпен қарайтын
екі жақты келісімдерге негізделеді. Жыл сайын 161 мүше мемлекеттердің
өкілдерінің қатысуымен ХАА¥-ның Бүкілэлемдік форумы болып тұрады. ХААҮ
Кеңесі осы үйымның басқарушы органы болып табылады, бүл үйым соңғы кездері
өзінің назарын ғаламдық стратегияны жасауға аударып жүр, осы стратегиялар
жиынында дамушы елдерге арналып жасалған бағыттар да бар. Олардың аз
мөлшердегі үлттық қорлары азаматтық авиациядан басқада сүраныстарын
қанағаттандыруға жетпей жатады.23
Болашақта техникалық жэне эксплуатациялық сүраныстарды қанағаттандыруда
шешімін табуға тиісті маңызды сұрақтарға жаңа технологияларды, қонудың
микротолқынды жүйелерін, эуе көліктерінің қақтығысуын ескертетін жүйелерді
жэне байланыстың спутниктік жүйесінің жетілдірілуі, бақылау жэне навигация
жүйелерін дамыту жатады. Авиациялық шуылды азайту жэне қозғалтқыш-
бөлшектерді шығару, эуежайлардың эуе кеңістігінің шамадан тыс жүктелуін
азайту, басқа да эуежайдағы жүмыстарды қысқарту, эуе көлігіне қатысты
барлық саланы жоғары дэрежеде автоматтандыру мэселесін шешу керек.
Ал эуе көлігінің экономикалық және даму болашағына қатысты салаларда ХААҮ
эуе компаниялардағы маркетинг әдістерінің өзгеруіне байланысты, мысалға,
алдын-ала орындарға тапсырыс беруді автоматтандыратын жүйелер жөнінде
қызмет көрсету каналдарына ену, тасымалдаушылардың трансүлттық тобын қүру,
бірігіп кодтарды қолданудағы келісім туралы сұрақтарды шешу керек.
Экономикалық нарықта либерализация және интеграция үрдісі кеңеюде,
жекешелендірудің шарттары өзгеруде, мысалға Еуропа одағы. Болашақтағы
аэронавигациялық бағдарламалардың үйымдық, конституциялық жэне заң
түрғысындағы мэселелерін шешу, жүмыс орнында есірткіні қолдану жэне ауа
арқылы оны заңсыз тасымалдауды шектеу мэселесін шешу жолдарын қарастыру.
Әуе көлігі жүйесі интеграциялық жэне ғаламдық сипатта болуымен байланысты,
ХААҮ қызметі аясында техникалық көмек көрсету аса маңызды болып табылады.
Күннен-күнге дамушы елдердің өз авиация жүйесін қызмет көрсетуге сай түрде
үстап түруы үшін көп қаражат керек, сонымен бірге авиация жүйесін жаңа
технологиялармен қамтамасыз ету жэне ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қонақ үй жұмысын автоматтандыру
Сатушы қызметкердің жұмысын автоматтандыру
Дәмхана жұмысын автоматтандыру
«Қабылдау комиссиясы жұмысын автоматтандыру»
Кафедра жұмысын автоматтандыру
Деканат жұмысын автоматтандыру
Кітапханашының жұмысын автоматтандыру
Аурухана жұмысын автоматтандыру
Теміржол көлігінің жұмысын автоматтандыру
Магазин жұмысын автоматтандыру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь