Экономикалық қатынастар жүйесіндегі инфрақұрылымның даму приоритеттері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАТЫНАС ЖҮЙЕСІНДЕГІ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.1. Экономикалық қатынас жүйесіндегі инфрақұрылым ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.2. Инфрақұрылымның дамуының шетелдік тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... 25

ІІ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКАСЫНЫҢ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ЖАҒДАЙЫНДА ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ҚЫЗМЕТ ЕТУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
2.1. Қазақстан Республикасындағы инфрақұрылымның қызмет ету ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
2.2. Инфрақұрылым . ұлттық шаруашылықтың бәсекеге қабілеттілігін жоғарлатудың факторы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54
2.3. Республикадағы инфрақұрылым дамуының инвестициялық ахуалы ... ...68
2.4. Инфрақұрылым салаларының сапалы қызмет көрсету тиімділігі ... ... ... .79

ІІІ. ХАЛЫҚТЫҢ ӨМІР СҮРУ ЖАҒДАЙЫНДА ИНФРАҚҰРЫЛЫМДЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ ПРИОРИТЕТІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...92
3.1. Инфрақұрылым дамуында мемлекеттік реттеу құралдарының өзара қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .92
3.2. Аймақтағы халықтың өмір сүруін қамтудағы инфрақұрылым ... ... ... ..107
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..118
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 121
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Бүгінгі жаһандану жағдайында қоғамдық прогресс әлеуметтік және экономикалық процестердің дамуымен қоғамның дамуына қажетті жағдай жасайтын ұлттық шаруашылық кешенінің барлық салаларын жетілдіруге қабілетті. Бұл қызметті материалдық және әлеуметтік ситаттағы инфрақұрылым атқарады.
Қоғамдық ұдайы өндірістің дамуында материалдық және әлеуметтік инфрақұрылымның алатын орны алдыңғы қатардағы өзекті мәселелердің бірі екендігі анық. Олар бүгінгі таңдағы ауқымды экономикалық өзгерістер кезеңінде қоғам өмірінің барлық саласын жан-жақты қамтуда. Сондықтан да әлеуметтік, экономикалық және т.б. күрделі мәселелерді шешуде инфрақұрылымды дамыту және оны жетілдіру - бүгінгі күннің басты талабы.
Инфрақұрылым қоғамдық ұдайы өндіріс процесі құрылымында, адами ресурстар мен капитал салымдарының айтарлықтай бөлігін қамтуда және қоғамдық, халықаралық еңбек бөлінісін арттыруда маңызды орын алады. Сонымен қатар, күрделінген және кеңейтілген қоғамдық және мемлекетаралық қатынастарға қызмет көрсетуге бейімделген әлемдік шаруашылықтағы интеграциялық процестерді күшейтуге зор ықпалын тигізеді.
Инфрақұрылым әлеуметтік-экономикалық жүйенің қалыпты қызметін жүзеге асыратын, әрі қамтамасыз ететін қосымша салалар кешенін құрайды. Ол елдің экономикалық дамуына үлкен ықпал етеді, бірақ ол өндірістің әрбір тәсіліне қарай өзгеше, және оның элементтері экономикалық заң талаптарының әсер етуімен дамиды. Инфрақұрылымның даму деңгейі және қызмет көрсету сапасы, көбінесе өндірістің даму дәрежесіне және халықтың өмір сүру сапасына әсерін тигізеді.
Қазақстан Республикасында экономиканың рыноктық өзгеріс барысында инфрақұрылым салаларының қызмет етуінің дәстүрлі жүйесі өзгерді. Қазіргі таңда мемлекет тарапынан бұл салалардағы ахуалдарды жақсарту мақсатында оның даму приоритетіне ерекше көңіл бөлінуде.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты халыққа жолдауында: «Әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуды біз стратегиялық міндет дәрежесіне көтеруге тиіспіз. Біз мемлекеттік –жеке меншік әріптестігінің көмегімен әлеуметтік-инфрақұрылымдық даму тетігін қалыптастыру қажеттігіне жеттік деп білемін» [1], - дей отырып, халықтың әл-ауқатын арттыруға бағытталған нақты қадамдар, бағыттардың жүзеге асырылуында ең басты инфрақұрылым салалары қызметтерінің дамуына айрықша көңіл бөлуі бекер емес.
Әлеуметтік бағытталған экономикада ұлттық экономиканың жаңа моделін жүзеге асыруда әлеуметтік аялардың қызметтерін, атап айтқанда көлік және коммуникация салаларының халыққа сапалы қызмет көрсетулерін жақсартуда тиімді механизмдерді пайдалану орын алды.
1. Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. Қазақстан Республикасы халқына жолдауы. /Егемен Қазақстан, №55(24632) 1 наурыз, 2-беттен.
2. Голиков Н.Ф. Инфраструктурно-территориальный комплекс. –Алматы, 1990, с.13-14.
3. Абалкин Л., Григорян Г., Мотылев В. И др. Исследование новых явлений в экономике капитализма // Коммунист. – 1968. №18. –с.114.
4. Макконнелл Кэмпбелл Р., Брю Стэнли Л. Экономикс: Принципы, проблемы и политика. В 2 т.: Пер. С англ. 11-го изд. Т2-М.: Республика, 1992, с.388.
5. Агабабьян Э.М. Экономический анализ сферы услуг. – Москва, Экономика, 1968, с.160.
6. Ковалев А.Е., Никитина Г.А. Формирование инфраструктуры рынка сельскохозяйственного производства /Вестник сельхоз.наук Казахстана. – Алматы, 1991, №11, с.7-8.
7. Третьяк С.Н. Инфраструктура экономики. – Хабаровск.: ДВГУПС, 2002, с.34.
8. Яковлева С.И. Плановые ролевые функции инфраструктуры в территориальном развитии России / Фундаментальные и прикладные проблемы регионологии. -2003.
9. Колодин В.С. Логистическая инфраструктура регионального товарного рынка. – Иркутск.: Идат.ИГЭА, 1999, с.14.
10. Казаков Ю.Н., Мовчан Б.С. Развитие социальной инфраструктуры экономических районов. – М.: Наука, 1991, 164.
11. Организация рыночной инфраструктуры: Уч.пособие /Под.ред. Мамырова Н.К. – Алматы, КазГАУ,1997, с.57.
12. Муханова Е.Б. Теоретические основы и пути формирования рыночной инфраструктуры. – М.: ИЭ РАН, 1999, с.13-14.
13. Ковалев А.Е., Никитина Г.А. Формирование инфраструктуры рынка сельскохозяйственного производства /Вестник сельхоз.наук Казахстана. – Алматы, 1991, №11, с.7-8.
14. Абрамов А.И. Место транспорта в системе общественного производства. – Москва.: Высшая школа, 1982, с.79.
15. Важенин С.Г. Социальная инфраструктура народнохозяйственного комплекса. – Москва,: Экономика, 1984, с.83.
16. Волощук Г.А. Инфраструктура торговли. – Киев.: Высш.шк., 1989, с.48.
17. История развития транспорта и коммуникаций Казахстана /Сост. Н.Ф.Пивень, А.И.Шалтыков. – Алматы.: Бастау,2000, с.48.
18. Дриц В.И. Социальная инфраструктура региона. – Минск.: Наука и техника, 1986, с.65.
19. Комаров М.П. Инфраструктура регионов мира: учебник. – СПб.: Изд. Михайлова В.А., 2000, с.141.
20. Сухова Л.Ф. Транспортное обслуживание международных экономических связей: Учебное пособие – Алматы, 1998, с.178.
21. Бенсон Д., Уайтхед ДЖ. Транспорт и доставка грузов. – Москва.: Транспорт, 1990, с.156.
22. Косин А.С., Левиков Г.А. Международная транспортная экспедиция. – Москва.: Дело, 2005, 85-86.
23. Варнавский В. Реформирование и субсидирование общественного транспорта в Великобритании //Мировая экономика и международные отношения, 2005, №8, с. 14-15.
24. Назаренко В.М., Назаренко К.С. Транспортное обеспечение внешнеэкономической деятельности. – Москва.: Центр экономики и маркетинга, 2000, с.142.
25. Власов В.В. Япония: производственная инфраструктура. Москва.: Наука Главная редакция восточной литературы, 1991, с.95.
26. Зак Ф.М. Диверсификации японских железнодорожных компаний. В кн. Железнодорожный транспорт за рубежом. – Москва.: Экспресс-информация. 1990, с.26-27.
27. Reforming Infrastructure: Privatization, Regulation, and Competition. World Bank, Policy Research Report. Washington D.C.,2004, p. 45.
28. Сосин П.В. Социальная инфраструктура. Новосибирск, 2005, с. 65.
29. Рыночная экономика: инфраструктура функционирования. М: МСЭУ, 2002, с.95.
30. Шеденов У.К., Ильясов Д.К. Теория маркетинга и менеджмента в сфере услуг.- Алматы, 2002, с. 96.
31. Стратегия вхождения Казахстана в число 50 наиболее конкурентоспособных стран мира. Выступление Президента РК Н.А.Назарбаева на совместном заседании палат Парламента. 18 января 2006г. Астана, Акорда.
32. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі көлік стратегиясы.
33. Қазақстан Республикасының көлігі мен байланысы 2002-2005. Статистикалық жинақ /Жалпы редакциясын басқарған Э.Қонаев/. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі. – Алматы, 2006, 92 бет.
34. Бекмағамбетов М.М. Қазақстанның автомобиль көлігі: қалыптасу және даму кезеңдері. – Алматы: ЖШС «Print-S», 2005, 14 бет.
35. Социально-экономическое развития Республики Казахстан 2006 г. Агентство РК по статистике, 2007г, с. 16-17.
36. Баяхметов Т.Б., Омарова Б.А. Пути развития транспортных услуг в Казахстане. – Алматы, 2001, с. 25.
37. Бекмагамбетов М. «К вопросу о приоритетах развития транспортного комплекса Казахстан», Транзитная экономика, 2001.№3, с. 24.
38. http://nt-design/fileview.php?table=filereposity&id=113607.
39. Жуламанов Р.К. Конкурентоспособность национальной экономики: теория и практика. – Алматы.: ИРК, 1995, с. 115.
40. Дайнеко А.Е., Забавский Г.В и др. Мировая экономика: механизмы и факторы роста. – Москва.: Издательство деловой и учебной литературы, 2004, с.104.
41. Кныш М.И. Конкурентные стратегии: Учебное пособие. – СПб., 2000, с.63.
42. Миклашевская Н.А., Холопов А.В. Международная экономика. – М.: Дело и Сервис, 2004, с. 85-135.
43. М.Портер Международная конкуренция: Пер. с англ. И с предисловием Б.Д.Щетинина.- Москва.:ИНФРА-М, 2000, с.43.
44. Государственная программа развития образования Республики Казахстан до 2010 года.
45. Исингарин Н.К. Транспорт – магистраль экономической интеграции. – Алматы: Атамура, 1998, с145.
46. Стаханов В.Н., Стаханов Д.В. Маркетинг сферы услуг: Учебное пособие. Москва, 2001, с. 8-9.
47. Р.Алшанов, Ә.Әшімбаева Жаһандық экономика және Қазақстан. Егемен Қазақстан , 28 ақпан, 2007ж, 3-бет.
48. Хамитов Е.Н. Инвестиции в реальной сектор экономики. – Алматы.: КазГАУ, 2000, с. 98.
49. Стратегия индустриально-инновационнного развития Республики Казахстан на 2003-2015 гг., Астана, 2003г.
50. Дюмулен И.И. Международная торговля услугами. – Москва: Экономика, 2003, с.107.
51. Қазақстан Республикасындағы инвестициялық қызмет. Статистикалық жинақ / Редакциясын қараған Қонаев Э. – Алматы, 2006, с. 23-24.
52. Хусаинов В.Д. Прямые иностранные инвестиции: глобальные и региональные тенденции 90-х годов // Известия НАН РК. Серия общественных наук, 2001, №3, с. 20-21.
53. Назарбаев Н.А. К конкурентоспособному Казахстану, конкурентоспособной экономике, конкурентоспособной нации. Послание Президента РК народу Казахстана // Казахстанская правда, 2004г, 20 марта., № 56, с.1-2.
54. Оспанов М.Т. и др. Иностранный капитал и инвестиции. –Алматы : Факсинформ, 1997, с. 67.
55. Назарбаев Н.А. Инвестиция игергенге игілік // Егемен Қазақстан, 2004ж, 11 желтоқсан, 6 б.
56. Қазақстан тәуелсіздік жылдарында. Ақпараттық-талдау жинағы / Б.Т.Сұлтановтың редакциясы басқарған. - Алматы, 2006, 92-96 бб.
57. Баяхметов Т.Б., Омарова Б.А. и др. Инвестиционные проекты железнодорожной отрасли Республики казахстан // Сб. Докладов второй международной научно-практической конференции "Транзит Еразии: взгляд в ХХ! век". – Алматы: КазАТК, 2002, с.278-284.
58. Көлік және коммуникация министрі С.Ахметовпен сұхбат //Айқын, 2007, 26 (722) 13 ақпан, 3 бет.
59. Шеденов У.К. Эффективность и качества услуг в условиях интенсификации общественного производства. – Алматы.: Наука, 1987, с. 112с.
60. Песоцкая Е.В. Маркетинг услуг. – СПб: Питер, 2000, с. 142.
61. Нысанбаев С.Н. и др. Управление качеством. Учебное пособие. – Алматы: Қазақ университеті, 2000, с.111.
62. Познер Н. Железнодорожные концессии // Railway International. 2001, №6-7, с.92-95.
63. Ботабеков Р. Компания «Жолаушылартранс»: работа в межобластном сообщении //Магистраль – 2005, №8, 30-32 бет.
64. Лифиц И. Стандартизация, метрология и сертификация. – Москва: Юрайт-Издат, 2002, с. 96.
65. Стандарт ИСО 9001:2000. Система менеджмента качества. Требования.
66. Мамыров Н.К., Ихданов Ж. Государственное регулирование экономики в условиях Казахстана: теория, опыт, проблемы. Учебное пособие. – Алматы: Экономика, 1998, с.8.
67. Концепция государственной транспортной политики Республики Казахстан на период до 2008 г., одобренной Постановлением Правительства РК от 11 июня 2001 года, №801.
68. Сыртанов С.К. «Экономическая политика государства и развитие транспортного комплекса Казахстана». Алматы, 2002, с.63.
69. Қазақстан Республикасының автожол саласын дамытудың 2006-2012 жылдарға арналған бағдарламасы.
70. Қазақстан Республикасының Азаматтық авиация саласын дамытудың 2006-2008 жылдарға арналған бағдарламасы.
71. Қазақстан Республикамының теңіз көлігін дамытудың 2006-2012 жылдарға арналған бадарламасы.
72. Қазақстан Республикасының кеме қатынасын дамыту және ішкі су жолдарында қауіпсіздікті қамтамасыз етудің 2007-2012 жылдарға арналған бағдарламасы.
73. Ақтөбе облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы / А.Мұқаевтың редакциясында. Ақтөбе облысының статистика басқармасы, 2006.
74. Дүйсембаев К.Т., Балқияұлы Н. //Біртұтас экономикалық кеңістікті қалыптастыру жағдайындағы аймақаралық ынтымақтастық мәселелері атты халықаралық ғылыми конференцияның материалдары. – Ақтөбе, 2003, 106 бет.
75. Регионы Казахстана, 2006. Статистический сборник /Под.ред. К.С.Абдиева. – Алматы, 2006, - 215с.
76. Регионы Казахстана. Краткий статистический справочник. Агентство РК. По статистике, г.Алматы, 2007, - 44с.
77. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан жолы. – Астана, 2006.
78. Назарбаев Н.А. Рынок и социально-экономическое развитие. – Москва: Экономика, 1994, - 368с.
79. Назарбаев Н.А. Казахстан – 2030: Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. – Алматы: Өнер, 1997, - 234 б.
80. Аубакиров Я.А. Экономическая теория и условиях рыночных преобразований. – Алматы: Қазақ университеті, 2003.
81. Казахстанская модель рыночных преобразований: социально-рыночные и правовые аспекты / Я.А.Аубакиров и др. – алматы: Қазаө университеті, 2003.
82. Беккайыров С.Б. Транспортная инфраструктура Республики Казахстан. – Алматы: Ғылым, 2001, -92с.
83. Приоритеты национальной безопасности в условиях глобализации /Отв.ред. Е.Б.Жатканбаев. – Алматы: Қазақ университеті, 2006.
84. Кенжегузин М.Б. Экономика Казахстана на пути преобразований. – Алматы: МЭМО и РК, 2001, - 484с.
85. Сухарев О.С. Социальная экономика: институты, инновации, экономическая политика.- Москва: экономическая литература, 2004.
86. Солюс Г.П. Экономическая энциклопедия, Т.2. – Москва, 1975.
87. Экономическая энциклопедия. Политическая экономия. Т.2. – Мосвка: Современная энциклопедия, 1975.
88. Большой энциклопедический словарь. http://dis.academic.ru.
89. Словарь экономических терминов. http://dis.academic.ru.
90. Экономический словарь. www. academic.ru.
        
        Әль-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Ахметова Гүлстан Иванқызы
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР ЖҮЙЕСІНДЕГІ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ДАМУ ПРИОРИТЕТТЕРІ
08.00.01 – Экономикалық теория
Экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
іздену ... ... ... ... ... ... - ... ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАТЫНАС ЖҮЙЕСІНДЕГІ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
НЕГІЗІ......................................................................
10
1.1. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ЭКОНОМИКАСЫНЫҢ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ
ЖАҒДАЙЫНДА ... ... ... ... ... ... ... Инфрақұрылым – ұлттық шаруашылықтың бәсекеге қабілеттілігін
жоғарлатудың
факторы.....................................................................
....................54
2.3. Республикадағы инфрақұрылым дамуының инвестициялық ахуалы.......68
2.4. Инфрақұрылым салаларының сапалы ... ... ... ӨМІР СҮРУ ... ... ... ... Инфрақұрылым дамуында мемлекеттік реттеу құралдарының өзара
қатынасы....................................................................
.............................................92
3.2. ... ... өмір ... қамтудағы
инфрақұрылым..............107
Қорытынды...................................................................
.......................................118
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
..................121
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының ... ... ... ... ... ... және ... процестердің дамуымен қоғамның
дамуына қажетті жағдай ... ... ... ... ... ... қабілетті. Бұл қызметті материалдық және әлеуметтік
ситаттағы инфрақұрылым атқарады.
Қоғамдық ұдайы өндірістің ... ... және ... ... орны ... қатардағы өзекті мәселелердің бірі
екендігі анық. Олар бүгінгі таңдағы ауқымды ... ... ... ... ... ... ... қамтуда. Сондықтан да
әлеуметтік, экономикалық және т.б. ... ... ... ... және оны жетілдіру - бүгінгі күннің басты талабы.
Инфрақұрылым ... ... ... ... ... ... мен ... салымдарының айтарлықтай бөлігін қамтуда және
қоғамдық, халықаралық еңбек бөлінісін ... ... орын ... ... ... және кеңейтілген қоғамдық және мемлекетаралық
қатынастарға ... ... ... ... ... ... ... зор ықпалын тигізеді.
Инфрақұрылым әлеуметтік-экономикалық жүйенің қалыпты қызметін жүзеге
асыратын, әрі қамтамасыз ететін қосымша салалар кешенін құрайды. Ол ... ... ... ... етеді, бірақ ол өндірістің әрбір тәсіліне
қарай өзгеше, және оның ... ... заң ... ... ... ... даму ... және қызмет көрсету сапасы,
көбінесе ... даму ... және ... өмір сүру сапасына
әсерін тигізеді.
Қазақстан Республикасында экономиканың ... ... ... салаларының қызмет етуінің дәстүрлі жүйесі өзгерді. Қазіргі
таңда мемлекет тарапынан бұл салалардағы ... ... ... даму ... ... көңіл бөлінуде.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты халыққа
жолдауында: «Әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуды біз ... ... ... ... Біз мемлекеттік –жеке меншік әріптестігінің
көмегімен әлеуметтік-инфрақұрылымдық даму ... ... ... деп ... [1], - дей ... ... әл-ауқатын арттыруға
бағытталған нақты қадамдар, бағыттардың жүзеге асырылуында ең ... ... ... дамуына айрықша көңіл бөлуі бекер емес.
Әлеуметтік бағытталған экономикада ұлттық экономиканың жаңа ... ... ... ... қызметтерін, атап айтқанда көлік және
коммуникация ... ... ... ... көрсетулерін жақсартуда
тиімді механизмдерді пайдалану орын алды. Көлік және ... ... ... ... ... ... ... әлеуетінің қалыптасуымен, әлеуметтік кепілдіктерді іске асырумен,
адамның өмір сүру сапасы және оның ... ... ... ... және ... ...... өрлеудің негізгі
факторы.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі – еліміздегі экономикалық қатынас
жүйесіндегі инфрақұрылым салалары ... оның ... ... ... ... даму ... таңда экономиканың әртүрлі салаларының қызмет ету тиімділігіне
және халықтың өмір сүруін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... және коммуникация жүйесі бағытталған.
Халыққа ... ... ... және ... ... қоғамның
әлеуметтік процестерінің дамуына әсер етеді.
Көлік және коммуникация қызметтері тұтынушыларына, оның ішінде халықтың
мұқтаждықтарына және толығымен экономикаға ... ... ... Олар
Республикадағы қалалық және ауылдық мекендердің арасын байланыстыра отырып,
мемлекеттің әкімшілік және аймақтық тұтастығын, қорғаныс ... ... ... етуде маңызды орын алады.
Қызмет көрсететін көлік және ... ... ... ... ... саяси, экономикалық, әлеуметтік мақсаттарға жетудің
маңызды факторы бола ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Көлік – бұл адам және жүк ... ... сала ғана ... ең ... ... ... ... әрекетіне жағдай жасайтын салааралық жүйе. Көлік және ... ... ... ... ... ... ... дамуын алдын-ала айқындай отырып, оның халықаралық ... ... ... ... ... бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің
қатарына кіру жөнінде қойған міндетіне сәйкес экономика мен ... ... ... көлік және коммуникация кешені қызметінің
тиімділігіне байланысты және осы ... ... ... басты
мәселеге айналып отыр.
Көлік және коммуникация салаларындағы экономикалық қатынастар ... ... ... ... ... ... табылады. Көлік және
коммуникациядағы экономикалық қатынастардың ерекшелігін көрсету – ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық процестегі оның орынын дәл анықтау қажеттігі.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... оның ... өміріндегі қызметтері мен ролі ... ... осы ... ... біртұтас көзқарастар болмады. Сонымен
бірге оған ... ... ... да жоқ. ... ... ... және тәжірибелік жағынан әрдайым кеңейтіліп отырады және ... ... ... ... ... және ... ... жаңа қызмет көрсететін жүйесін қамтиды.
Инфрақұрылым салаларын зерттеу мәселелері бойынша көптеген ... яғни В. ... Е. ... Р. ... П. Розенштейн-Родан,
Ф. Котлер, К.Р. Макконл, С.Л. Брю, М. Портер, А.Лернер, Ф. ... Р. ... т.б. ... ... болады.
Инфрақұрылымның даму теориясы мен ... ... ... ... экономист ғалымдарының зерттеулері сан алуан. Олардың ... ... М.А. ... Э.М. ... А.Н. ... А.И. ... Запольский, А.И. Кочерга, В.А. Медведев., Н.С. Подольский, В.М.
Рутгайзер, М.И. Скаржинский, М.В. ... Р.Х. ... және т.б. ... болады.
Инфрақұрылымның дамуындағы әр түрлі ... және ... ... ... ... ғалымдардың, атап айтқанда Я.Ә.
Аубакиров, Р.А. Алшанов, С. Батыршаұлы, С.Н. Гайсина, Р.Е. .Елемесов, ... Е.Б. ... Д.К. ... А.К. ... К.Е. ... ... С.Н. ... Т.С. Сарбасова, Л.Ф.Сухова, М.С.
Төлегенова, Б.П. Чумаченко, Ө.К. ... Ю.К. ... және ... де ... Сондай-ақ көлік және коммуникация саласының даму
саласында қызмет ететін ... яғни Е.Д. ... ... К.К. ... Н.К. ... С.С. ... Р.К. Сатова,
Т.Б. Баяхметов, Г. Сұлтанбекова және т.б. еңбектерін айтуға болады.
Инфрақұрылымның мәнін келесідей тұжырымдауға болады, ... бұл ... ... элементтерінің және олардың өндіріс пен әр түрлі сипаттағы
қызмет ... ... ... ... ... ... ... кеңістік дамуын және халықтың өмір сүру сапасын
жоғарлататын экономикалық қатынас жүйесіндегі ... мен ... ... ... ... екі ... болады: біріншіден, өндірістің түріне тәуелсіз материалдық және
рухани игіліктер өндірісінің ... ... ... ... ... ... қоғамға лайық экономикалық қатынастардың ажырамас бір бөлігі.
Қазақстан экономикасының дамуының қазіргі жағдайында инфрақұрылымның
дамуы теориялық және ... ... ... ... қажет етеді.
Сондықтан материалдық және әлеуметтік (материалдық ... ... даму ... ... ... ... ... ғылыми
зерттеудің өзектілігін дәлелдейді. Бұл диссертациялық жұмыстың тақырыбын
таңдаудың бірден-бір себебі.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... жағдайында инфрақұрылым
салалары қызметтерінің қалыптасуы мен қызмет ету процестерін ... ... және ... негізінде экономикалық қатынас жүйесіндегі инфрақұрылымның
маңызды құрамдас бөлігі ретінде ... ... ... көлік және
коммуникация қызметтерінің даму мәселелерін зерттеу болып табылады.
Диссертациялық жұмыстың мақсаты төмендегідей ... ... ... түсінігінің толық мағынасын ашу үшін оған әдістемелік
тәсілдерді жүйелеу және ... ... ... экономикадағы инфрақұрылымның жіктеу үлгісін анықтау;
- экономикалық қатынас жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... әсер ... инфрақұрылым
салаларының, оның ішінде халыққа қызмет көрсететін көлік және коммуникация
қызметтеріне баға ... ... және ... ... ... ету ... талдай
отырып, статистикалық мәліметтердің негізінде адамның ... ... ... және ... ... рыногының даму тенденциясы мен
динамикасын қарау және ондағы өзгерістерге баға ... ... ... ... ... ... мен әдістерін
зерттеу және реттеудің үйлесімді институттарының даму шараларын ұсыну;
- ... ... өмір ... қамтудағы инфрақұрылымның ролін
анықтау.
Ғылыми зерттеудің нысаны – қоғамға және ... ... ... ... Қазақстан Республикасының көлік және ... ... пәні – ... Республикасында инфрақұрылым қызметі
түрлерінің, оның ішінде ... және ... ... ... мен ... етуімен байланысты экономикалық қатынастар.
Зерттеудің теориялық және әдістемелік ... ... ... ... ... шетелдік және отандық ғалымдардың
іргелі ғылыми зерттеу жұмыстары, монографиялар, ғылыми-практикалық ... ... ... ... ... сонымен қатар
жалпы теориялық және жалпы әдістемелік ... ... ... ... ... салыстыру, экономикалық-
статистикалық, сандық-сапалық талдау және т.б. әдістер қолданылды.
Ақпараттандыру және ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің қаулылары,
басқа да ... ... ... ... ... және
коммуникация министрінің аналитикалық жинақтары, арнайы веб-сайт, Ұлттық
статистика агенттігінің ресми мәліметтері ... ... ... мен ... ... ... ... жаңалығын анықтайтын төмендегідей нәтижелер алынды:
- Қазақстан Республикасы экономикасының дамуының жаңа ... ... ... ... ... толық
авторлық анықтама берілді;
- авторлық тұрғыдан материалдық және ... ... ... ... ... жіктелу моделі жасалды;
- халыққа қызмет ... ... ... ... даму ... және ... бәсекеге қабілетті
ұлттық экономиканың дамуының сандық және сапалық көрсеткіштеріне
әсері анықталды;
- инфрақұрылым салалары қызметтерінің, оның ... ... ... ... сапалы қызмет ... ... ... ... әлеуметтік бағытталған рыноктық ... ... ... ... және ... ... ... дамуын
зерттеу негізінде көлік және коммуникация қызметтерін көрсетудегі
мемлекеттік реттеудің приоритетті бағыттары ұсынылды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі жағдайлар:
- Инфрақұрылым - бұл ... ... ... және ... пен әр ... ... қызмет көрсету арқылы өзара қарым-
қатынасын білдіретін, нәтижесінде тиімді әлеуметтік-экономикалық
кеңістік дамуын және ... өмір сүру ... ... ... ... ... мен ... жиынтығы;
- Экономикалық қатынастар жүйесіндегі инфрақұрылымның мәні оның
келесідей ... ... ... ... ... ... функциясы шаруашылық объектілері табысты ... ... ... және ... қызмет көрсетеді; инфрақұрылымның қамтамасыз ету
функциясы белгілі аумақта адам ... сол не өзге ... ... ... өнім ... үшін жағдайдың қалыптасуын,
дайын өнімнің сатылуын және қызметтің ... ... ... ... ... өндірістік және әлеуметтік ... пен ... ... ... ие; ... ... функциясы
тұтас алғанда ұлттық шаруашылықтағы ұдайы өндірістің ... ... ал жеке ... ... ... ... ... байланысты орнату
арқылы оның құрылымдық ... ... ... ... ... ... ұдайы өндіріс функциясы өндіріс пен негізгі
өндірістік факторлардың ... ... ... өндіруге және
қызметтердің көрсетілуіне тікелей қатысатын адам ... және ... ... ... аумақтық функциясында инфрақұрылым
жаңа объектілерді ... ... ... ескі ... ... ... қайта жинақтау және басқалар) факторы болып ... ... ... және ... ... қалыптастыру
инфрақұрылымдық негізде жүзеге асады.
- Инфрақұрылым ұлттық экономиканың бәсекелестікке қабілетті жағдайында
күрделі ... бола ... ... дамуы мен жетілу процесінде оның
әлеуметтік-экономикалық мәнін тереңірек түсінуге ... ... ... ерекшеліктерге ие болды. Ал бұл ... оның ең ... ... ... ... Біріншіден, инфрақұрылым салаларының
қызметтері жұмысшылардың еңбек нәтижесі ... өмір сүру ... ... ... бөлігі болды, нәтижесінде оның қоғамдық
пайдалығын анықтайды. ... ... ... ... ... ... артуында, қала мен ауыл ... ... ... ... ... пайдалануда, қоғамдық
еңбек шығындарын үнемдеуде, адамдардың бос уақытының ауқымын кеңейтуде
әлеуметтік ... ... ... ... инфрақұрылым
салаларының экономикалық дербестілігі нақтыланды және ... жеке ... ... ... ... шарттарды өндіру, қалыптастыру және негіздеу процесінде жаңа
мақсатты қызметтері анықталды.
- Көлік және ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі бола отырып, ... ... ... ... ... үлес ... тұрады.
Осылайша, көліктік-коммуникациялық қызмет көрсету аясының өсімі, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық дамуының елеулі факторы болып табылады, ол экономикалық
базистің ... ... ... ... ... ... әсер ... Осының барлығы қоғамның барлық мүшелерінің
экономикалық, әлеуметтік қажеттіліктерін толық және ... ... үшін ... ... ... және тәжірибелік мәні. Диссертациялық жұмыстың ғылыми
және тәжірибелік қорытындылары мен түйіндері ... ... ... ... қосады және қолданбалы (нақты-экономикалық) деңгейде ұқсас
зерттеулер жүргізу барысында әдістемелік негіз ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық қатынастарда ... ... ... ұзақ ... ... және сонымен қатар инфрақұрылым ... оның ... ... ... ... мен ... ... бағыттарды жүзеге асыруға қолдануға ұсынылады.
Жұмыстың мағұлыматтарын жоғары оқу ... ... ... пайдалануға болады: «Экономикалық теория», ... ... ... аялар экономикасы» және т.б.
Диссертациялық жұмыстың сынақталуы мен расталуы. Зерттеу ... ... ... мен ... халықаралық және
республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияларда баяндалды. Оның ... ... ... ... және ... ... ... халықаралық ғылыми конференция. (Ақтөбе қаласы, Қ. Жұбанов атындағы
Ақтөбе мемлекеттік университеті, 13-15 ... 2003 ж.); ... ... ... ... ... және болашаққа болжау» атты
жас ғалымдардың 58-ші ... ... ... қаласы, әл-
Фараби атындағы ҚазҰУ, 22-23 сәуір, 2004 ж.); «Қазақстан Республикасының
индустриалды-инновациялық дамуының теориялық және ... ... ... 100 ... ... халықаралық ғылыми-
тәжірибелік конференция (Алматы ... ... ... ... 12-13
қараша, 2004 ж); «Экономикадағы бәсекелестік қабілет: теория және ... атты жас ... V-ші ... конференция (Алматы
қаласы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 8-9 желтоқсан, 2004 ж); «ХХI – ... ... ... ... мен ... жаңаруның
стратегияся» атты халықаралық ғылыми конференция. ... ... ... ... Ақтөбе мемлекеттік университеті, 14-16 сәуір, 2005 ж.);
«Қазіргі кезеңдегі ... ... ... ... мен болашағы» атты жас ғалымдардың 59-шы ... ... ... ... ... ҚазҰУ, 19-20 сәуір, 2005
ж.); «Жедел жаңару жолындағы экономикалық ... атты ... ... ... ... ... конференция (Алматы
қаласы, Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ, 18-20 ... 2005 ж.); ... ... политики Республики Казахстан» атты халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференция (Алматы қаласы, Абай ... ... ... 2005 ж.); ... даму ... ... экономика» атты ҚР ... ... 80 ... ... ... ... ... конференция (Алматы қаласы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 8-9
желтоқсан, 2005 ж); «Әлемдік рынокта ... ... ... ... ... мәселелері» атты жас ғалымдардың 59-шы ... ... ... ... ... атындағы ҚазҰУ, 13-14
сәуір, 2006 ж.); «Ускоренная модернизация и динамичность ... ... атты ... ... ... ... Абай атындағы ҚазҰПУ, 12 мамыр, 2006 ж.)
Диссертациялық жұмыстың жарияланымы. Диссертациялық жұмыс тақырыбы
бойынша 13 ... ... ... ... Ол еңбектер жұмыстың ... ... ... Оның ... 3 еңбек ЖАК-тің нұсқауындағы ғылыми
журналдарда жарияланған. Баспа табақ көлемі – 3,7.
Диссертациялық жұмыстың ... мен ... ... ... үш ... ... 90 пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен тұрады. Диссертация көлемі ... ... 125 ... 9
кесте, 12 суретті қамтиды.
І. Экономикалық қатынас жүйесіндегі инфрақұрылымның дамуының ... ... ... ... ... ... ... өндіріс процесі құрылымында, ... мен ... ... айтарлықтай бөлігін қамтуда ... ... ... ... арттыруда маңызды орын алады. Сонымен
қатар, ... және ... ... және ... ... ... бейімделген әлемдік шаруашылықтағы
интеграциялық процестерді күшейтуге зор ықпалын тигізеді.
Инфрақұрылым әлеуметтік-экономикалық жүйенің ... ... ... әрі ... ... ... ... кешенін құрайды. Ол елдің
экономикалық дамуына үлкен ықпал етеді, бірақ ол ... ... ... ... және оның ... экономикалық заң талаптарының әсер
етуімен дамиды. Инфрақұрылымның даму деңгейі және қызмет ... ... ... даму ... және ... ... ету ... тигізеді.
Инфрақұрылым кең мағынада материалдық өндірістің негізгі базалық
саласына қызмет көрсететін, ... және ... ... ықпал ететін, ең алдымен, өндірістік емес аялардың бөлімшелері мен
салалар жүйесін қамтиды.
«Инфрақұрылым» термині латын тілінде ... - ... ... ... ... ... білдіреді. Бұдан, инфрақұрылым - бұл құрылым
негізінде қалыптасатын және ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық мәселелерді ұдайы
өндірістің материалдық жағдайын жасау арқылы шешетін ұлттық ... ... ... ... барлық салаларын дамытушы
іргетас ретінде де қарастыруға ... ... ... ... кезеңінен
кейін, яғни ХХ ғасырдың 40-шы жылдарының соңында пайда бола бастады. Ол ... ... ... ... ... ... ... аэродромдар, ракета базалары, радиолакациялық орындар)
қолданылған, одан кейін ол экономиканың әр ... ... ... ... ... ... оның ... өміріндегі
қызметтері мен ролі туралы мәселелер бойынша осы ... ... ... ... ... ... оған жалпы белгіленген анықтама да жоқ.
Өйткені инфрақұрылым түсінігі теориялық және тәжірибелік жағынан әрдайым
кеңейтіліп отырады және ол ... ... ... жағдайында
өндірістік және әлеуметтік аяның барлық жаңа ... ... ... Инфрақұрылымның мазмұны зерттелетін объектінің дамуымен және
экономикалық теорияның дамуымен ... Олай ... ... үш ... бөліп көрсетуге болады.
Бірінші, бұл осы мәселені талдау үшін ... ... ... кезеңде инфрақұрылымның мазмұны бөлек қарастырылмайды, инфрақұрылымның
объектілеріне қоғамдық ... ... ... ... ғана ... болады
және олардың мемлекеттік реттелу қажеттілігін айырықша белгілейді. ... ... ол ... ... бағыну сипатына ие бола
отырып, ... ... ... және ... анықталады.
Инфрақұрылым мәнінің қалыптасуының екінші кезеңі ХХ ... ... ... Бұл ... ... экономикалық айналысқа түсті
және ол өндірістің қажетті факторы ретінде ... ... ... ... ... сатысында, капитализм мен социализмнің
өсу кезеңінде инфрақұрылым ... ... қана ... сондай-ақ негізгі
өндіріске тікелей қатысы бар өндіріс факторы ретінде қарастырыла бастады.
Инфрақұрылым ... ... осы ... ... ... ... социализмнің (бұрынғы КСРО елдері) даму жағдайында өндірістің даму
деңгейіне, ... ... ... ... ... ішінде әскери
әрекеттерге байланысты өзіне тән ерекшеліктері болды.
Осы кезеңде экономикалық қатынастар жүйесіндегі инфрақұрылымның пайда
болуына ... ... ... ... Н.Ф.Голиковтың пікірінше,
инфрақұрылым түсінігі, ең алдымен құрылыс ісінде пайда ... және ... ... ... ... білдірді. Басқаша айтқанда, инфрақұрылым –
бұл қарастырылатын өндіріске қатысты ... ... ... ал әскери терминологияда – қосымша қызметтер мен ... ... ... – бұл ... ... ... жол ... – станциялық және станция құрылыстарының
жиынтығы және т.б. Инфрақұрылым атауының мұндай ... ... ... ... ... ... ... өзара байланыстарын
сипаттауға болатындығын білдіреді [2].
Кеңестік ... ... ... ... процесс шегінде
материалдық өндіріс процесінің жалғасымы ретінде қарастырылған болатын,
мұнда материалдық өндіріс процесі ... ... ... құру
процесі түрінде талданды, ал қызмет көрсету саласына аз көңіл бөлінетін.
Сәйкесінше, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылым ... ... ... арасында да инфрақұрылым түсінігі - бұл
материалдық өндірістің дамуына және қызмет істеуіне құрылған ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерін тиімді
шешетін ... ... де ... тарады. Олардың ішінде Л.Абалкин,
Г.Григорян, В.Мотылев инфрақұрылымды жалпы қолданылатын қызмет көрсетуші
салалардың (энергетика, ... ... ... мекемелер, жалпы және
кәсіптік білім беру және тағы басқалар) жиынтығы ретінде қарастырды [3].
Үшінші кезең ХХ ғасырдың 80-шы жылдары ... Осы ... ... ... ... ... жүйе ... қалыптастыратын және
оның бәсекелестікке қабілеттілігін арттыратын ... ... ... Бұл ... ... ... ... мен оның қажеттілігіне
көңіл аударып қана қоймай, ... оның ... ... қызметіне
өндірістің жалпы жүйесінің бөлінбес элементі ретінде ерекше көңіл бөлінеді.
Осы кезеңді бөлетін алғы ... 90-шы ... ... ... Бұл ... ... бүкіл экономикалық жүйесінің қайта
құрылуына, яғни халықаралық еңбек бөлінісі процесін ... және ... ... шығындарды оңтайлау есебінен ұлттық шаруашылықтың
бәсекелестікке қабілеттілігін арттыру қажеттілігіне жеткізген болатын.
Шетел экономистері ... мен ... ... ... ... ... ... және фирмалармен орындалатын
капиталдық құрылыс (автомагистральдар, көпірлер, қалалық ... ... ... құрылыстар, сумен қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... ... фирма үшін бұл
қызметтер мен құрылыстар өндірісті өндіруге қолданылады. ... ол ... ... құру әлдеқайда қымбатқа түседі, сондықтан бұл құрылыстар
мемлекетпен немесе басқа фирмалармен (сумен қамтамасыз ету, электр ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары, қаржылық және банктік қызметтер) жүзеге
асырылады [4].
Ал, ... ... ... ... инфрақұрылым -
адамдарды сол немесе өзге ... ... ... беретін
материалдық объектілердің жүйелі-ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ететін, халыққа қызмет
көрсететін және рухани игілікті іске асыратын, қоршаған ортаны ... ... үшін ... ... ... ... ... қызмет
көрсететін халық шаруашылығы салаларының, ішкісалаларының жиынтығы [5].
Қазақстандық ғалымдар инфрақұрылым, біріншіден - өндіріске тартылатын
барлық ресурстардың тиімді іске ... ... ... ... мен
қызметтер десе, екіншіден – жұмыс күшінің өндірісі» ретінде қарастырды [6].
Инфрақұрылым негізгі өндіріске қатысты ... ... ие ... ... ... негізгі өндірістік элементтердің қалыпты
іске ... ... ... Ол ... ... барлық ресурстардың
тиімді іске қосылуын және жұмысшы күшінің ұдайы өндірісін қамтамасыз ететін
салалардың, ... және ... ... жиынтығын көрсетеді [7].
Инфрақұрылым мәнінің көптеген анықтамаларын талдау арқылы мынадай
қорытынды жасауға ... яғни ... ... ... өндірістің
қызмет етуіне, бөлінуіне және халықтың қалыпты тіршілік етуіне қажетті
материалдық жағдай туғызады.
Бірақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... экономика аясы ретінде толығымен сипаттауға жеткіліксіз.
Біріншіден, ... ... ... ... қай ортасы өзінің
функционалдық қызметі жағынан инфрақұрылымды ... ... ... ... ... көмекші және қосымша салаларын жатқызу
негізгі өндірістің және инфрақұрылымның ... ... ... бұл ... бойынша көмекші және қосымша салаларды анықтау
қиындатады.
Қазіргі уақытта инфрақұрылымның ... ... ... ғылым мен
тәжірибе көп көңіл бөліп жатыр. Оны дамытуға қатысты жалпы және ... ... ... ... экономистер және социологтардың
еңбектерінде қарастырыла бастады.
Сонымен, өндірістің жұмыс жасауына және ... ... ... жағдай ретінде инфрақұрылмның ... ... ... ... ... және осы ... ... мамандандыру және
бірлестіруді шиеленістірумен байланысты. Бұл процесте негізгі өндіріс ... ... ... салалар және қызмет түрлері арасындағы өзара
байланыс пен тәуелділік күшейтіледі. Бұл - ... ... ... ... процесі. Олай болса, ірі машина индустриясының дамуымен жаңа
энергия көздері, оны тасымалдаушылар пайда ... ... ... оның
материалдық қамтамасыз етілуі бойынша өзге ... ... ... талап етеді, ал бұл көліктің, байланыстың және тағы
басқалардың дамуын қажет ... ... ... ... ... ... байланысты,
оның дамуы өндірістің жаңа түрлерін, онымен интегралдайтын және ... ... ... ... түрлерін тудырады, ал материалдық
өндіріс саласындағы қоғамдық ... ... өсуі ... ... үшін ... көптеген ресурстарын босатады.
Инфрақұрылым мазмұнына қатысты барлық пікірлерді жинақтай келе,
инфрақұрылымның ... ... ... ... ... ... ... қоғамның барлық элементтерінің дамуын және олардың өндіріс пен ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын білдіретін,
нәтижесінде тиімді әлеуметтік-экономикалық кеңістік дамуын және ... сүру ... ... ... ... ... ... мен
объектілер кешені болып табылады.
Инфрақұрылымның әлеуметтік-экономикалық мазмұнының екі ... ... ол ... ... ... тәуелсіз материалдық және
рухани игіліктің кез келген процесінің қажеттілігі ретінде ... ... сол ... өзге ... лайық экономикалық қатынастардың
ажырамас бөлігі болып табылады.
Инфрақұрылымның әлеуметтік-экономикалық мазмұнын ... ... ... ... біріншіден, өндірушілер, екіншіден ақылы
не ақысыз негізде тұтынушылар ретінде ... ... ... тауар айналымы) өнімдерді ұсыну бойынша экономикалық қатынастарға
қатысатын жеке және заңды ... ... ... Субъектілерге
инфрақұрылым қызметін қалыптастыратын және пайдаланатын ... ... ... ... (оқу ... ... қорлар, көлік
кәсіпорындары және парктер, энергетикалық компаниялар, электр байланыс
операторлары, биржалар, емханалар және ... және жеке ... ... операторлары, қонақ үй бизнесі, супермаркеттер, жеке мектептер
және ауруханалар), жанұялар және жеке тұлғалар ... ... ... ... ... басқа да материалдық объектілер жатса, екіншіден, қазіргі кездегі
шаруашылық ... ... ... электр желілері, көлік жолдарын,
электр станцияларды, қонақ үйлерді) орнықтыруға және тиімді қызмет жасауға
ұдайы өндіріске қажетті материалдық-техникалық және ... ... ... ... аясы ... ... экономикалық қатынастар жүйесіндегі инфрақұрылымның
мәні оның келесідей негізгі функциялары арқылы анықталады:
1) инфрақұрылымның қызмет ... ... ... ... жұмыс істеу үшін өндіріске және халыққа қызмет көрсетеді.
Бұл функцияға шаруашылық айналымына қызмет көрсету (тасымалдау ... ... ... әлеуметтік салада материалдық
игіліктерді бөлу және айырбастау; тұтынушыларға ... ... ... ... ... ету және ... инфрақұрылымның қамтамасыз ету функциясы белгілі аумақта ... сол не өзге ... ... етеді. Инфрақұрылым
материалдық және материалдық емес игіліктерді ... ... ... ... пен ... ... ... қамтамасыз етеді,
аймақтың өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық кәсіпорындардың жұмысына, оған
жұмыс күшін орналастыруға және халыққа ... ... ... ... үшін ... ... ... өнімнің сатылуын және қызметтің
көрсетілуін қамтамасыз етеді;
3) инфрақұрылымның интеграциялық функциясы өндірістік және ... ... пен ... ... орынға ие. Инфрақұрылым функциялардың
бірнеше салаларда орындалуын қамтамасыз етеді. Ол салааралық сипатқа ... ... ... ... энергетикалық жүйелер,
байланыс, ақпараттық желілер және басқалар жатады;
4) инфрақұрылымның жүйелік ... ... ... ұлттық
шаруашылықтағы ұдайы өндірістің барлық фазаларындағы бірлікті, ал жеке
алғанда, ұдайы өндіріс ... ... ... ... ... оның
құрылымдық бөлімшесіндегі бірлікті қамтамасыз етуге ықпал етеді. Бұл
функция ұдайы өндірістің ... мен оның ... ... ... жалпы жағдай туғызатын ... ... ... және басқа
қызметтердің бір-бірінен бөлінбеуін қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... ... және оның
барлық бөлімшелерінде капитал айналымын жеделдету факторы, жағдайы ... ... ... ... ... өндіріс пен негізгі
өндірістік ... ... ... ... өндіруге және
қызметтердің көрсетілуіне ... ... адам ... және ... ... ... ... функциясында инфрақұрылым жаңа объектілерді
аумақтық орнықтыру немесе ескі объектілерді өзгерту (қайта салу, ... және ... ... ... ... Шаруашылық аумақтық
жүйелерді және аумақтық ... ... ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы байланыстарын
қамтамасыз етеді және халықтың ... ... ... ... ... ... Инфрақұрылымдық қамтамасыз
ету және аумақты қамтамасыз ету – аймақтық дамытудағы көптеген аумақтық-
құрылымдық ... алғы ... және ... ... ... аспектілерін басқару әсерінің маңызды құралы.
Инфрақұрылымның құрылымын анықтау екі негізгі тәсілге бөлінеді ... және тік. ... ... ... аясы ... ... ірі топтарын білдіреді. Мұнда олардың функционалдық қызметтері
өндірістік, әлеуметтік, экологиялық және ... да ... ... түрде инфрақұрылымның келесідей элементтерін бөліп
көрсетуге болады:
- өндірістік инфрақұрылым объектілері (құрылыс, өндіріске ... ... және ... ... ... қойма
шаруашылығы және басқалар);
- әлеуметтік инфрақұрылым объектілері (білім беру, денсаулық сақтау,
тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, оның ... ... ... ... және ... дене шынықтыру және спорт, санаториялық-курорттық
қызметтер және туризм және тағы басқалар);
- нарықтық инфрақұрылым ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқалар).
Тік тәсіл экономиканың белгілі аясы ішінде инфрақұрылымның экономикалық
мазмұнын ашады. Мысалы, инфрақұрылымның материалдық және материалдық ... ... ... ... және ... ... саласы, кәсіпорындар,
фирмалар және тағы басқалар.
Инфрақұрылымның құрылымдық ұйымы функционалдық, салалық, ... ... ... ... және ... байланыстар
түрлерімен анықталады.
Инфрақұрылымның функционалдық құрылымы шаруашылық субъектілердің
өндірістік-коммерциялық ... ... ... ... қозғалысын қамтамасыз етеді.
Инфрақұрылымның салалық құрылымы өндірістік қызмет түрлерін және
олардың ... ... ... еңбек бөлінісіне,
шаруашылық субъектілердің негізделген сұраныстарына сәйкес ұйымдастырады.
Инфрақұрылымның кеңістіктік құрылымы ... ... ... және ... ... таралуын белгілейді.
Инфрақұрылымның ұйымдық-басқару құрылымы әкімшіліктік-шаруашылық
құрылғыны сипаттайды.
Инфрақұрылымның кезеңдік құрылымы әртүрлі ... ... ... ... инфрақұрылымның қолданылу тиімділігін сипаттайды.
Инфрақұрылымның әлеуметтік құрылымы білім беру, кіріс ... ... ... да белгілер бойынша жұмыс істейтін құрылымды ... ... ... ... диалектикалық өзара әрекет ету
нәтижесінде инфрақұрылым шаруашылық субъектілері мен жеке ... ... ... және өзге ... ... ... ... инфрақұрылым салаларының сипатты ерекшеліктерін анықтаған
жөн. Негізінен, инфрақұрылымның қызмет етуінінің сипатын анықтайтын ... ... ... белгілермен ұсынылуы мүмкін:
- тұтастылығы. Инфрақұрылым жүйесінің тиімділігі оның барлық құрама
бөліктеріне, яғни оның ... ... ... ... Жүйе элементтердің белгілі ... ... ... ... ... жүйе ... ... нәтижесіне әсер етуге
қабілетті;
- дифференциация. Жүйенің әртүрлі элементтері әртүрлі функцияларды
орындайды, олардың қызметі ... ... ... ... ... ... ортаның өзгермелі жағдайына жоғары
бейімделу қабілеті. Сыртқы ортадағы ... ... даму ... ... ... ... жұмыс істеу үшін ол сыртқы ортамен үйлесімді
әрі келісімді болуы тиіс [9].
Осыған байланысты инфрақұрылымдық ... ... ... мына ... ... ... ... ішкі экономикалық бірлікке, нақты мәнге,
жалпы функционалдық қызметке ие, ... ... ... ... ... ... ... өнімдері қызмет көрсету түрінде болады,
яғни пайдалы әсерді пайдалану өндіріс процесімен сәйкес болады.
Онда өнім шығарылмайды, ол өзінің ... ... ... ... ал ... ... құнына көрсетілген қызмет бағасы
қосылады;
• осы салаларды ... ... ... ... ... ... бұл ... баяу жүреді.
• осы салалардың өндіріс тиімділігіне ... ... ... емес. Инфрақұрылымдық салаларды дамытуға ... ... ... ... ... ал ... шаруашылықтың басқа салаларын дамыту тиімділігінде
байқалады.
Инфрақұрылым экономиканың барлық салаларын біріктіреді, ол үшін ... ... ... ықпал етеді. Инфрақұрылымдық кәсіпорындар
мен объектілердің жұмысындағы кемшіліктер бүкіл экономикаға әсер ... ... ... ... ... жол ... әлсіз дамуы,
көлік жұмыстарының кемшіліктері өндіріс-тұтыну тізбектерінің ... ... ... электр энергиямен қамтамасыз етудің істен шығуы
кезінде өндірістік кәсіпорындар технологиялық ... ... ... ... ... ... ... дамуы шаруашылық айналымына
жаңа табиғи ресурстарды тарту, оларды ұтымды пайдалану, елімізде өнімділік
күштерін орнықтыруды жақсарту үшін міндетті ... ... ... ... ... ... кешендерін қалыптастыру мен
дамытуға көп ... ... ... ұлттық шаруашылық салалары мен ішкісалалар
жиынтығын, ... ... ... ... ... және ... игілікті
жүзеге асыратын, қоршаған табиғат ортасын қорғауға және ... ... ... ... экономикалық айналысты қамтамасыз ететін
материалдық өндіріске өндірістік ... ... ... және ... ... ... толық талдау үшін экономикалық қатынас жүйесіндегі оның
функцияларының сипаттамаларын және ... ... ... ... ... ... ... өндіріс), әлеуметтік (халықтың өмір сүруі үшін
жағдай туғызатын), институционалды (аймақтық экономиканы басқару ... ... және ... инфрақұрылым. Қазіргі уақытта
өндірістік, әлеуметтік және рыноктық инфрақұрылымдар ... ... ... қызмет көрсету өзгешеліктерін зерттеуге
ерекше көңіл бөлінуде. Табиғи болмысы бойынша олардың ... ... ... сәйкес пайдалануын талап етеді.
Қазіргі жағдайда «рыноктық инфрақұрылым» ұғымына әртүрлі мағыналар
берілген және авторлардың жеке зерттеулерінде оның ... ... ... ... Олай ... отандық экономист Н.К.Мамырованың
«Рыноктық инфрақұрылымды ... атты ... аса ... ... ... ... ... келесідей анықтама берілген.
«Нарықтық инфрақұрылым – бұл рынокта идеяларды, ... мен ... ... ... ... мекемелер мен ұйымдардың (дүкендердің, сауда
үйлерінің, биржалардың, ... ... ... ... және тағы ... ... [11].
Е.Б.Муханованың және басқа кейбір авторлардың ... ... ... ... ... ғана тән ... ... бұл Батыста
рыноктық инфрақұрылымның ... ... ... ... онда процестер
тарихи жағынан өзгеше жүзеге асырылғандығында жатыр. Әртүрлі ... ... ... ... орта онда ... және ... жүйе
құрылғанға дейін қалыптасқан. Олай болса, тиісті ... ... ... ... даму шамасы бойынша олармен бірккен ұқсас
рыноктық ... ... ... оның ... әрі маңызды
құрамдас бөлігі болып табылған, әртүрлі ұйымдастыру ... ... ... оның ... мен ... үшін ... ... [12].
Қазақстандық ғалымдар өздерінің кейбір еңбектерінде ... ... ... өнім ... ... ауыл шаруашылық
өнімдерін сату бойынша коммерциялық көтерме кәсіпорындары, ... ... ... ... және ... ... ... фирмалар, аукциондар және жәрмеңкелер, қойма, ... ыдыс ... ... шаруашылығы және байланыс, коммерциялық
ақпарат пен ... ... ... олардың сақталуын және
ұтымды қолданылуын қамтамасыз ететін агро-өнеркәсіптік кешеннің ... ... ... ... ... [13].
Инфрақұрылымның мәнін экономикалық қатынас жүйесіндегі инфрақұрылым
кешенінің жұмыс ... ... ... ... ... ... ... адамдардың мақсатты еңбек қызметінің нәтижесі ретінде тауар (заттар)
және өнімдер (қызметтер) сияқты екі негізгі ... ... ... күшін
адам сұраныстарына лайықтау нәтижесі зат ретінде қарастырылады. ... ... ... ... ... адамға бағытталған қызмет түрін
атауға болады. Қызмет ... ... ... ол табиғат заттарын
өзгертпейді, керісінше, ол ... ... ... ... ... адамдардың қалыпты өмір сүруіне жағдай жасайды. ... ... ... қызмет пен адамдардың өмір ... ... ... ... ... ... ... ерекше
жұмыс процесінің кешені ретінде анықтауға болады.
Жалпы алғанда инфрақұрылымның ... екі ... ... ... ол ... және әлеуметтік инфрақұрылым (1-сурет).
Өндірістік инфрақұрылым – негізгі функциялары өндірістік қызмет көрсету
және ... ... ... ету ... ... ... мен
ішкісалалар жиынтығы. Олар өндірістік процестің жүруі мен тиімді жұмыс
істеуі үшін ... ... ... Ең ... ... ... ... процестеріне сыртқы жағдайды қамтамасыз ететін сала
кешені ретінде қарастыру анықталған. Ол ... ... ... ... ... және ... құралдарын, коммуналдық шаруашылықты, қойма
шаруашылығын, құрылысты, өндірістік қызметтің қорғалуын бақылауды, қоршаған
ортаны қорғау қызметін, ... ... ... ... ... инфрақұрылым келесідей ... ... ... қорлардың – табиғат ресурстарының, ... ... ... ... ... жұмыс күшінің (еңбек
ресурстарының) қозғалысын қамтамасыз ... ... ... және тағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... |сті| ... ... |к | |к ... ... |инф| ... ... ... ... ... |ұры| ... ... |лым| ... ... | | | ... ... | | | | ...... | | | ... |түр|
|лер|Өндіріске қызмет| | | ... және ... ... | | | ... |і |
| |коммуналдық | | | ... | |
| ... | | | ... беру | |
| | | | | | | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| ... | | | ... | |
| |шаруашылығы | | | ... ... | |
| | | | | ... ... |
| | | | | ... | |
| ... | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... және | |
| ... | | | ... | |
| |қызметті | | | | | |
| ... ... | | ... және | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| ... ... | | | ... | |
| ... ... | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | | | |
| ... қызмет| | | ... | |
| ... | | | ... | |
| ... | | | ... | |
| ... | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... ... | |
| | | | | ... |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... және | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | ... – Автор құрған
1-сурет – Инфрақұрылым қызметтерінің түрлерін жіктеу үлгісі
Олай болса, өндірістік инфрақұрылым шаруашылық объектілеріне ... ... ... істеуге мүмкіндік бере отырып, негізгі қызметті орындайды.
Көлік пен байланыс өндірістің жалпы ... ... ... негізгі ядросы қызметін атқарады, дегенмен олар ... ... өзге ... бұрын пайда болған да емес,
дамыған да ... ... ... тілінен аудармасы – тасымалдау) – бұл барлық
көлік құралдарының, әр түрлі бағыттағы адамдарды және жүктерді ... ... ... ... ... ... ... мен
құрылыстардың, қатынас жолдарының жиынтығы. Көлік еңбектің географиялық
бөліну ... ... ... және ... ... ... ықпал
етеді. Көлік қажеттілігі бойынша жалпы қолданыстағы көлік, ... жеке ... ... ... ... Ал ... сипаты бойынша
жүк және жолаушылар тасымалдау көлігі болып екіге бөлінеді [14].
Байланыс (ақпараттық ... – бұл ... ... ... ... ... Байланыс түрлері: пошта байланысы, сым
байланысын (телефон, телеграф, факсималды) қоса алғанда, электр ... және ... ... ... байланыс және басқалар.
Өндірістік инфрақұрылым қызметтердің әртүрлі қасиеттеріне ие болып,
өндіріске қажетті жағдай туғызады. ... ... екі ... ие:
біріншісі – материалдық өндіріске қызмет көрсету, екіншісі – өндіріске
тікелей қатысатын факторлардың, яғни ... ... ... ... ... ... ... өндірістік инфрақұрылымның
басқа да салалары мен элементтері пайда болып, қалыптасты. Қазіргі заманғы
өндірістің жалпы жағдайлары, ... ... ... қамтиды: материалдық-
техникалық қамтамасыз ету және тауарларды іске асыру жүйесі; өнімдерді
сатып алу; ... ... ... қатар жарнама және маркетингтік қызмет
көрсету, жал және лизинг (жабдықты жалға алу және оның ... ... ... ... беру (басқару, инвестициялық саясат және басқа да
мәселелер бойынша кеңес беру), инжиниринг (инженерлік-кеңес беру ... ... ... ... күшіндегі уақытша сұраныстарды
қамтамасыз ету сияқты ... ... ... ... – бұл жұмыс күшін өндірумен және өмір сүрумен
байланысты халықтың ... өмір ... ... ... ... ... ... ететін салалар мен ішкісалалар жиынтығы [15].
Әлеуметтік инфрақұрылым адамдардың ... ... ... оның ... оны ... ... ... болып табылатын оның мәдени деңгейінен, бағалы бағдарынан
және т.б. бөлек қарастыруға болмайды.
Әлеуметтік инфрақұрылымның салалық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік инфрақұрылымды
екіге бөлуге болады: әлеуметтік-рухани және әлеуметтік-тұрмыстық.
Ескерту – Автор құрған
2-сурет – ... ... ... ... жіктеу үлгісі
Әлеуметтік-рухани инфрақұрылым негізінен жеке тұлғаның қалыптасуын және
дамуын қамтамасыз етеді. Ол адамдардың ... ... ... ... ... салаларды
қамтиды. Өзінің мазмұны, пайда болуы және ... ... ... ... ... ... қара ... негізделген және рухани
денсаулығымен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... қызмет көрсету және туризм, бос уақыт, дене
шынықтыру және спорт, ... және ... ... ... ... ... ... негізінен, материалдық
сипаттағы қызметтер көрсетеді. Оларға халыққа қызмет көрсететін көлік ... ... ... көрсететін коммуналдық шаруашылық және құрылыс,
сауда және ... ... ... ... және ... кеңес беру, инжинирингтік қызметтер, қоғамдық тәртіпті сақтау
және үкімет қызметтері жатады.
Әлеуметтік инфрақұрылымның құрамдас ... ... ... ... ... ... өндіріс саласынан тұтынушылар саласына олардың
қозғалысын қамтамасыз ... ... ... саласын қарастырады. Сауда
инфрақұрылымы көтерме және ... ... ... ... ... ету ... контораларды) қамтиды. Сондай-
ақ, сауда инфрақұрылымына жәрмеңкелер, тауарлық биржалар, аукциондар,
маркетингтік, өткізу және ... ... ... ... және тұрғын үй шаруашылығы – бұл халыққа ... ... үй ... ... ... мен шаруашылықтардың
жиынтығы. Қалаларда олар қалалық шаруашылық құрамына кіреді, сондай-ақ,
коммуналдық шаруашылық ... ... ... ... ... және тағы ... ... ете отырып, оларға қызмет көрсетеді.
Денсаулық сақтау – ... ... және осы ... мүшелерінің
денсаулығын қорғауға және жақсартуға бағытталған мемлекеттік, әлеуметтік,
экономикалық және медициналық шаралар ... ... ... ... – бұл аталмыш шараларды іске асыруға мүмкіндік беретін
материалдық-техникалық база. Денсаулық ... ... ... және ... ... зерттеу болып табылады.
Білім беру – бұл кең мағынада білімді тарату болып табылады. Ол тәрбие-
білім ... ... ... халықтық білім беру жүйесі. Негізгі
міндеті мектепке дейінгі жастағыларды ... ... ... ... жоғары білім алу; арнайы-техникалық дайындық; біліктілікті қайта
даярлау және ... ... ... ... көрсететін көлік. Жолаушыларға қызмет көрсететін
көліктің экономикалық және ... рөлі ... ... қанағаттандыру арқылы жолаушыларды, олардың қол жүктерін және
багаждарын ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету барысында туындайтын экономикалық қатынастардың
ерекшелігі тасымалдау қызметтеріндегі халықтың сұраныстарын міндетті түрде
есепке алумен ... ... ... ... көрсетуді жүзеге асыру
адамдардың тұрмысын жақсарту бойынша кешенді мәселенің құрамдас ... ... ... бос ... және ... инфрақұрылымы еңбек өнімділігінің деңгейін
және еліміздегі қалыпты моральдық-психологиялық жағдайды қолдау үшін жұмыс
күшінің ұдайыөндірісіне бағытталған. Оның элементтерінің ... ... ... үйлер, туристік базалар, пансионаттар, мәдени-көріністік
мекемелер, ... ... ... ... ... әрбір саласы әртүрлі көлемдегі және
меншік түріндегі ұйымдарды, кәсіпорындарды, ... ... ... әртүрлі құрылымдық бөлімшелер қызмет атқаруы мүмкін. Сәйкесінше,
әлеуметтік инфрақұрылымды екі деңгейде ажыратуға болады: ... ... ... ... ... екіншісі – салалық, ... ... ... ... ... ... ... атқарады:
А) өсіп келе жатқан ұрпақты тәрбиелеу, мамандық алу, ... ... ... кезеңін ұзарту (денсаулық сақтау);
В) еңбек өнімділігінің төмендеуін ... ... ... мәдениет, жолаушыларды тасымалдау);
Г) жұмысшылардың демалысына жағдай жасау, олардың ... ... ... үй ... мәдениет, өнер).
Әлеуметтік инфрақұрылым бүкіл қоғам мүддесі үшін дамитын адамның
еңбектік, қоғамдық-саяси және ... да ... ... ... ұйымдастыруға
қажетті жалпы жағдай жасайтын материалдық-заттай элементтердің тұрақты
жиынтығын көрсетеді. Сонымен ... ол ... ... ... ... ... Сондықтан әлеуметтік инфрақұрылымның дамуын
жоспарлауда кездесетін кемшіліктер осы маңызды ... ... ... ... Сәйкесінше, әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуда қоғамның
экономикалық және әлеуметтік даму мақсаттарын біріктіру ерекше орын ... ... ... ... ... ... халықтың толық өмір сүруіне және адами ... ... ... ... Өз ... әлеуметтік инфрақұрылымның әрбір саласы
күрделі әлеуметтік-экономикалық ... ... Оның ... ... істеу белгілері, қасиеттері, заңдылықтары және ерекшеліктері болады.
Сонымен бірге, әлеуметтік инфрақұрылым халықтың өмір сүруін ... ... ... ... қажетті жағдайды қалыптастыру сияқты
бірыңғай жалпы ... ... ... ... ... және ... әсер ... тиісті қатынастарына ие белгілі салаларды (жүйелерді)
біріктіретін ... ... ... жүйе ... ... ... ... экономикасы мен әлеуметтік аясының толық жұмыс
істеуіне арналған тиімді құралдарды өндіру үшін барлық инфрақұрылымның ... ... ... ету ... ... өте ... және қажет.
Әлеуметтік инфрақұрылымның маңыздылығын анықтау кезінде ... ... ... жеке ... ... ... аса назар
аударылады. Осыған байланысты, мұндай қалыптасу әлеуметтік инфрақұрылыммен
көрсетілетін қызмет саласының ... ... ғана ... ... ... ... ... Ол сонымен қатар, өндірістік дағдыларды меңгеретін,
еңбек қызметінің маңыздылығы бағаланатын ... ... ... ... ... ... ... [18].
Сондықтан әлеуметтік инфрақұрылым салалары ұлттық өндірістің бірыңғай
жүйесін құрастыра ... ... ... салаларымен тығыз
байланыста болады.
Әлеуметтік инфрақұрылым ... ... ... ұлттық өндірістің тиімділігін арттыру, жеке тұлғаның еңбек
ету қабілеттілігін қалыптастыру үшін қоғаммен ... ... ... қатысты адамдар арасындағы әлеуметтік-экономикалық
қатынастардың ... ... біз өз ... ... деп ... ... – бұл қоғамдағы адамдардың әлеуметтік және өндірістік жағдайда
қызмет көрсетудегі қатынасын және ... ... ... жиынтығы.
Қорыта келгенде, инфрақұрылым салаларының қызметтері адамның
денсаулығы, білім ... ... бос ... тиімді өткізуіне дейін
өмірінің барлық жақтарына, қоғамның әрбір мүшелері үшін жағымды жағдайлар
жасау ... әсер ... аян. ... және оның ... сан ... ... көпшілік халықтың әл-ауқатына әсер ете отырып, адам факторының
белсендеуінің қуатты тұтқасы болса, экономикалық өсу ... ... ... ... ... шетелдік тәжірибесі.
Инфрақұрылымдық салаларды дамыту бойынша мол тәжірибе дамыған елдердің
рыноктық экономикасында жинақталған. Инфрақұрылым салалары кеңейген ... ... ... ... оның шығындары да артады.
Әлемдік тәжірибе басқа салалар есебінен келесі салалардың жедел даму
арқасында олардың өсу ... ... ... ... отыр.
Бүгінгі күні инфрақұрылымдық салалар қызметтері біз үшін болашақ дамудың
рөлін атқаратын рыноктық экономиканың ... ... ... болып
табылады.
Қазақстан Республикасында инфрақұрылымдық саланы одан әрі дамыту үшін
дамыған елдердің озық ... ... және ... ... ... инфрақұрылымды дамыту мәселесін шешуге қатысты ... ... ... ... және ... ... ... қарастырамыз.
Көлік қызметінің еліміздің экономикасын дамытуға, қоғамдық өндірістің
қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз етуге, ел ішіндегі және ... ... ... ... ... және ... байланыстарын жүзеге
асыруға, мәдени және рухани құндылықтармен ... ... ... ... зор ... ... бір ... айтқанда, ол қоғам үшін
және онда қалыпты өмір сүру үшін қажет.
Әлемдік экономиканы дамытудың қазіргі кезеңінде көлік ... ... ... үшін ... салалары қызметтерінің ішіндегі негізгі
қызметі болып табылады. Ол ең алдымен, ... ... және ... ... етуде маңызды қызмет атқарады.
Көптеген дамыған елдерде көлік ... ... ... ... дамыған. Бұған жол құрылысы саласындағы және ... ... ... прогреспен толықтырылған оның объективті
артықшылықтары ... ... ... ... ... және ... жүйелерінің кеңінен таралуына байланысты болған [19].
Көлік құралдарын жаппай пайдалану ... ... ... ... ... ... нарығында, қала салу саясатында, ... ... ... ... ... да өмір сүру
аспектілерінде өзгерістердің орын ... ... ... ... ... ... ... жағынан өте үлкен сипатқа ие.
Қазіргі уақытта дамыған елдерде жолаушыларды және ... ... ... 75-80 пайызы автомобиль көлігімен жүзеге асырылады [20].
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... Европалық Одақ, АҚШ және ... ... ... саясаты осы процесті тура шектеуге бағытталмаған, жол-көлік
оқиғаларынан (ЖКО) болатын ... ... ... ... жол ... және ... ... тым жүкті
сегменттерінде толықсуын тоқтату мақсатын реттеуге бағытталған. Бұл саясат
көліктің әртүрін ... ... ... ... ... ... және жүктемелі автомагистральдарда жеке жеңіл автокөліктердің
қозғалысын ... ... жол ... ... ... ... ... қозғалу жолағын белгілеу, тұраққа қою саясатын жүргізу және тағы
басқалар) қарастыратын ... ... ... ... ... ... Одақ елдерінде жүктерді тасымалдау көлемінің маңызды үлесі
жалпы ... ... деп ... ... ... ... Олай болса, негізгі жүктерді ... ... ... ... ... 50 ... ... 53 пайыздан астам, Германияда алыс қашықтықтарға (150 км ... ... ... 68 ... ал ... ... - 48
пайыз жүктер тасымалданады. Аталмыш елдерде ... ... ... жеке ... автокөліктері (бүкіл көлемнің 80 пайызына
дейін) жетекші ... ие, ... ... ... ... ... ... жүруіне байланысты қоғамдық автобус көліктерін басым
дамытуға қатысты шаралар қабылдануда [21].
Осыған орай, ... ... ... экономикалық даму кезеңінде
маңызды стратегиялық мәселені шешу қажеттілігін мойындауда, яғни ... ... ... экономикалық өсуді қамтамасыз етумен қатар,
отандық көлік құралдарын дамыту және жетілдіру арқылы ... ... және ... ... құруда.
Қазақстан экономикасының бәсекелестікке қабілеттілігін дамыту
деңгейінің ... ол ... ... ... сыртқы экономикалық
жағдайларда біздің ... ... ... ... ... ... дамуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қызмет
түрлерін дамыту соңғы шек емес. Өйткені, көлік желісі ... және ... ... қозғалысын қамтамасыз етеді.
Әлемдік рынокта көлік қызметтерінің жағдайы ... ... ... ... әдістерінің қиындауымен сипатталады.
Кез келген елдің көлік кешені экономикалық, ... және ... ... ... ... көптеген елдерінде қолданылатын көлік қызметін ұйымдастырудың
негізгі үш моделін қарастырайық.
Бірінші – бұл тігінен бөлу моделі. Бұл модель бәсекелес ... ... ... ... кіру ... ... және
тасымалдауға тарифтерді белгілейтін барлық қатысушылар бағынған жағдайда
көліктің ... және ... ... ... ... құрылым тиімді емес, себебі ... бөлу ... жеке ... үшін ... ... ... қамтамасыз етуге
бөлінетін қаржы ресурстарына билік жүргізуге, көлік ... ... ... ... ... және тағы басқаларға мүмкіндік береді.
Европалық елдердің көлік жүйесі төмендегі ережелерге сәйкес ұсынылған
модельдер бойынша дамиды:
- ұлттық ... жол ... ... ... ... ... бойынша санкция жүргізіледі және есептен алынады
немесе ұзақ мерзімді берешектерді қайта құрады;
- ... ... ... кем ... ... ... алынады, субсидияларды қайта бөлуге тыйым
салынған;
- әлеуметтік маңыздылығы бар функциялар тиісті қаржылық өтемақылар
болған ... ғана ... ... ... ... ... тік интеграцияның
сақталуымен байланысты – көлік компаниясы инфрақұрылымға сәйкес жолдарға,
минималды ... ... бар ... ... ие және локомотивті
депосы, тасымалдауды жалпы негізде жүзеге асыра отырып, ... ... ... бар. ... бәсекелестік жеке
құралдары бар басқа компанияларға және операторларға жылжымалы составты
және инфрақұрылымның кейбір ... ... ... ... рұқсат беру
арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл модель Солтүстік Америкада қолданылады.
Үшінші модель – инфрақұрылымға ашық кіру моделі, тік ... ... ... ... Ашық ... ... негізде басқа
операторларға мүмкіндікті қамтамасыз ететін тік ... ... ... ... Бұл модель Австралияда қолданылады
[22].
Аталмыш модельдердің жалпы бастауы бар – ол үшінші жақтың, яғни ... ... ... және ... ... көрсету ұсынатын
тәуелсіз операторлардың инфрақұрылымға мүмкіндігін кеңейту ... ... ... ... ... ... салаларының дамуында
жетекші болып табылады және оның ықпалы ... ... ... ... ... ... көрінуде.
Ұлыбританияда көлік көбінесе жеке меншік түрі ... ... ... ... қолдауын талап ететін темір жол ... ... ... негізінен автомобильдік (жолаушылар мен жүк
тасымалдайтын) және ... ... ... ... мемлекеттік реттеу қоршаған ортаны қорғау, қауіпсіздікті,
инфрақұрылымды қамтамасыз ету саласында ... ... ... ... ... арқылы өзгертілмейді, құралған басқару ... ... өзге ... ... көлік саясатын іске асырады. Көлік
саласын реттеу ... және ... ... ... Көлік департаментімен жүзеге асырылады. Негізгі мәселелер
жүктердің және ... ... ... ... ... ... темір жолдардың, аэропорттардың және
порттардың) қалыптасуына, әртүрлі көлік ... ... ... ... жауапкершілігіне, қоршаған ортаға әсерін азайтуға қатысты
[23].
Қазіргі кездегі көптеген ... ... ... ... әкелді, сондықтан Ұлыбританияда қайтадан темір жол көлігі
дамуда және Ла-Манш ... ... ... ... ... және ... байланысын дамыту негізгі капиталды
қалыптастыруға мемлекеттің қатысуы ғана емес, ... ... ... ... ... өндірушілерді және ... ... ... қаржылық мүмкіндіктерін арттыру,
азиялық және америкалық бәсекелестерге қарсы тұру үшін ғылыми-техникалық
әлеуеттерді ... ... ... ... ... ... байланысының аясында логистика тұжырымын қолдану арқылы
көліктің әр түрін қолданумен жіберілімдерді жедел жеткізу кеңінен дамыған.
Еуропалық елдерде көліктің және ... ... ... тенденциялары төмендегілерден құралады:
- көлік жалпы ішкі өнімнің маңызды ... ... ... жеке секторларда болады;
- автомобиль көлігінің жолаушыларды және жүктерді тасымалдауда
қолданылуы өскен, себебі ол ... ... ... ... ... қалған көлік түрлері арасындағы байланыстырушы
буын болып табылады;
- орта және алыс қашықтықтарға ... ... ... ... мен ... көлігі дамуда;
- саланың қалыптасуына ... ... және ... ... ... маңызды рөл атқарады;
- саланың дамуына, негізінен халықаралық ұйымдармен бекітілетін
экологиялық сипаттағы талаптар мен стандарттар үлкен әсер ... ... ... ... ... Америка мен Азияның ірі
корпорацияларына қарсы тұру үшін ... ... ... ... ... ... маңызды өкілі болып табылатын Жапонияда көлік кешенін
дамыту әлеуметтік құрылғының дәстүрлерімен ... және ... ... дамыту негіздерін ұйымдастыру бойынша кейінгі тәжірибесімен
қабылданған. Көлік ... ... және ... ... ... ... ... штаты өте үлкен, олардың көбісі көлік
түрлері жөніндегі жеті ... және ... ... ... ... ... басқару көліктің тауар қозғалысының жалпы жүйесінің бөлігі
екендігіне негізделген және ол ... ... ... ... Ел ... ... тасымалдаушы – толығымен жеке меншікке
жататын ... ... ... ... ... жүк айналымы
бойынша екінші орынға ие. Жалпы жүк тасымалдау жүйесінде қойма шаруашылығы
маңызды үлеске ... ... жол ... бір ғана ... ... Мұндай
жағдай тасымалдауға кететін шығындарды азайту мақсатында мемлекеттік
стратегияны іске асыру нәтижесінде туындаған. ... ... ... ... ... ... жолдар салдарынан толығымен іске қосыла алмады, ... жол ... ... ... ... ... ... қосымша жедел автомагистральдарды салды. Бірақ та мемлекеттік
темір жол корпорациясының экономикалық даму ... ... ... ... ... ... көлемін қысқартуға әсер еткен.
Жапонияда темір жол көлігі негізінен жолаушыларды тасымалдауға негізделген.
Темір жол үлесі елде ... ... ... жалпы көлемінің
шамамен 30 пайызын құрайды. Оның қалыптасуына бірнеше факторлар ... ... және ... ... ... төленетін ақы өте жоғары,
пайдаланылатын автомобильдерге қойылатын техникалық талаптар қатаң (12
жылдан ... ... ... ... және қалада тіркелген әрбір
машинаның көшеден тыс тұраққа қойылуы ... ... ... және орта ... ... ... ... автокөліктің
дамуына, жүктерді тікелей жеткізу қызметтерінің сапалы көрсетілуіне ықпал
етті. ... ... өсу ... ... ... мемлекеттік
жүйелерден бөлінген болатын және жеке ... ... және ... ... ... бөлінген. Біруақытта магистральды жүктерді – темір жол,
каботажды, автомобильді ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері көлікті дамыту деңгейін жалпы
экономикалық даму деңгейіне сәйкес ... ... бес ... жоспарларды,
нақты секторларды дамыту бағдарламаларын құру арқылы тасымалдау ... ... әсер ... ... әрдайым құрастырылған ұзақ мерзімді
жоспар бойынша әртүрлі кезеңдерде дамыған бірін-бірін толықтыратын қызмет
түрлерінің бірыңғай кешені ретінде қарастырылады.
Темір ... жеке ... ... ... ... ... ... көрсету жағдайлары есебінен көрсетілетін қызметтердің
тиімділігін, сапасын арттырды.
Жапониядағы көлік ... ... ... тағы бір ... ... ... ... жүк терминалдарында өңдеумен
айналысатын тасымалдау-экспедиторлық ... көп ... ... жүк ... ... емес, себебі салмағы аз жүк
топтамаларын жеке тасымалдау көбінесе ... ... ... ... жеке ... ... мәселелері бойынша арнайы
халықаралық комиссияларға қатысады, инфрақұрылымның бірқатар салаларының
қызметтерімен саудада болатын дауларды ... және ... да ... шешу ... екі ... ... ... Инфрақұрылымды
реттеудің халықаралық механизмін қалыптастыру шамасына қарай біртіндеп
сыртқы сауда дауларын ... ... ... ... ұзақ ... шешу ... ... мен құрылыстарды принципиалды құру,
байланыстың дүниежүзілік кешенді сандық желісін құру және тағы ... ... ... ... бағытталған. Мемлекеттік реттеудің
әлсіреу нәтижесі бәсекелестіктің ... және ... ... әсіресе әуе және автомобиль көліктерінің жұмыс істеу
тиімділігін арттыру болып табылады. ... ... оң ... ... ғана ... ... ... салаларда да байқалады. Мысалы,
байланыс ... ... ... ... ... ... ... жеделдетуге және байланыс құралдарын және электронды
техникаларды өндіруде үлес қосқан [26].
Шаруашылық ... азат ету және ... ... ету ... ... барлық салаларда мемлекеттің мемлекеттік ... ... ... ... ... жеке жекешелендіруді
білдіретін жеке секторлармен өзара әрекет ету формаларының ... ... ... егер ол мемлекеттің қолдауымен және ... ... ... тиімді жүзеге асырылатын болса, өзін ... ... ... Мемлекет әкімшіліктік, сонымен қатар
несиелік және салықтық реттеу көмегімен инфрақұрылымды ... ... ... ... дегенмен бұл басым жанама ықпал ету
әдістерінің көмегімен жүзеге ... ... ... ... ... атқаратын шаруашылық механизм моделінен ауысу іске асырылуда,
сонымен ... бұл ... ... ... интернационалдыру
фонында жүзеге асырылуда.
Жапония елінде инфрақұрылым салаларындағы ... ... ... бұл, ... ... ... ... инфрақұрылым
салаларындағы өндірушілердің маңызды бөлігін ... ... ... ... ... тұрақтылықты, жұмыс бастылық
пен жұмыссыздық деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. ... ... ... құралы монополияға қарсы заңдар және инфрақұрылым
салаларында бәсекелес ... ... ... ... ... ... Осы мақсаттарда мемлекет өндіріс пен сауда көлемдерін,
бағалардың ең төменгі шектерін ... ... ... қауымдастығын
және олардың кооперативтерін құру процесіне ықпал ... ... ... ... ... саудада және іскерлық қызмет салаларында көп
қолданылды. Мемлекет шетелдік капиталға (автомобиль және әуе ... ... және ... қамтамасыз ету, ақпараттық қызмет көрсету
саласында) қол жеткізуді маңызды шектеді, жаңа ... ... ... ... ... алмасуды ұйымдастыруда көмек
көрсетті.
Ғылыми-техникалық прогресті жеделдету, жаңа техниканы жедел әзірлеу
және ендіру қажеттілік ... жеке ... ... ... сақтау
және бәсекелестікті шектеу инфрақұрылымның дамуын және ... ... ... ... өсуін тежейтін
факторларға айналды. Бұл жағдайда мемлекет мемлекеттік қамқорлық ... ... ... ... ... ... ... бәсекелестікке мейлінше ықпал ету саясатына өтті.
Байланыс, ақпараттық қызмет көрсету, әуе ... ... ... ... шектеулер қойылды, автомобиль көлігінде және іскерлік
қызмет салаларында жеке ... ... беру ... ... ... ... бәсекелестікті ынталандыру және
кәсіпкерлік қызметтегі еркіндікті кеңейту мақсатында әкімшіліктік ... құру ... бірі жеке ... баға ... мемлекеттік
реттеудің нашарлауы болды. ... ... ... ... ... тасымалдау саласында қайта тарифтік жүйе және аймақтарға
байланысты тарифтер жүйесі енгізілді.
Сонымен ... ... ... ... дамуын инфрақұрылым
саласының принципиалды жаңа сапалы даму деңгейіне өткен инфрақұрылымды
дамыту ... ... ... ... ... және ... осы елдің
экономикасындағы жеке және ... ... ... ... ... Жеке ... озбырлығы мемлекеттің шаруашылық
қызметін шектейді, сондықтан АҚШ-та инфрақұрылымның көп бөлігі жеке капитал
меншігінде: бұл ... ... ... ... ... жолдар және
әуе жолдары. ... ... ... ... ... ... ... дами алмайды. Сондықтан, ... ... ... мен ... билік органдарының экономикалық
белсенділігі күшейіп жатыр. Егер ... ... ... АҚШ
экономикасында инфрақұрылымдық қамтамасыз ету жүйесін негізгі құрушы болып
табылса, онда біздің республика бұл ... ... мен ... ... ... ... қана ... алады. Қандай да бір нақты
бағдарламаны іске асыру мақсатында көбінесе олар ... ... ... ... ... ... ... үй құрылысын
дамыту және тағы басқалар [26].
Инфрақұрылымның ... ... ... ... елдерде ғана емес,
сонымен қатар, дамушы елдер, мысалы, Иранды ... ... ... порттары мемлекет меншігінде болады, көліктік қызмет көрсету жеке
синдикаттармен ... ... ... ... ... және
клиенттермен мен тасымалдаушылар үшін бәсекелестік жағдайды ... ... ... ... айтарлықтай дамыған. Мұнда жаңа автомобиль
жолдары тұрақты салынуда, ... ... ... ... ... ... Қазақстан үшін мұндай тәжірибе ... ... ... ... ... ... ету реттелген. Автоқұрау
өндірісінен басқа, вагон құрылысы, кеме ... ... ... ... және Еуропаға шығу перспективаларына байланысты құрылыс теңіз
порттары дамыған.
Көліктің барлық түрлерін ... ... ... ... ... ... асырылады. Ішкі тасымалдар, оның ішінде ... жеке ... ... ... ... Мұндай басқару құрылымы
бірыңғай мемлекеттік саясатты іске ... ... ... ... ... ... ... шоғырлауға мүмкіндік береді.
Қазақстанда көліктің магистральды қызмет түрлерін дамытуда келесі
пропорциялар орын алған. Басым көлік түрі – ... ... ол ... ... ... жалпы жүк айналымының шамамен 16,4 ... ... ... ... 85,6 ... ... ал темір жол - шамамен
58,1 пайызды, құбыр жолдары - жүк ... 25 ... ... құрайды.
АҚШ және Батыс Еуропа елдерінде шамамен жалпы жүк айналымының шамамен
70-75 пайызын темір жол көлігі ... ал ... ... ... 21-22 пайызды құрайды.
Бірақ шетелдегі көлік түрлерінің қатынасын көшіріп алу мақсатсыз,
себебі бұл ... ... ... ... даму және ... істеу жағдайын,
ерекшеліктерін және көлік жүйесін толығымен ескеру қажет. ... ... ... ... ... темір жол көлігі шағын қашықтықтарға
тасымалдау қызметтерін көп ... ... ... және ... тауар түрлерін темір жол көліктерімен тасымалдау ұтымды емес. ... ... жол ... салыстырғанда тасымалдаудың өзіндік құны үш есе
арзан құбыр жолдарымен ... ... ... Бұл ... ... оңтайлау бойынша әрбір көлік түріне қатысты маңызды
ерекшеліктердің бар екендігін айтады.
Қазақстанда және шетелде көптеген ... және ... ... ... бойынша мол тәжірбе принципиалды жоспарға сәйкес көлік түрлерін
ұтымды пайдалану саласын, және ... ... ... дәл ... береді. Егер біздің еліміздің ауқымы үшін 100 км ... ... ... 500 ... ... ...... және 500 км жоғары – алыс
қашықтық деп ... ... онда ... жол ... ... алыс ... ... жаппай жүк тасымалдау көлігі және орташа қашықтықтарға
және қала сыртындағы қашықтықтарға жаппай жолаушылар көлігі болып ... ... ... ... және ... ... арналған
бағалы жүктер үшін жаппай жүк тасымалдау көлігі ретінде қарастырылуы тиіс.
Сондай-ақ, ол қысқа және орташа ... ... ... ... ... алыс ... ... ерекше бағалы жүктер үшін ... ... бола ... ... - өзен ... ... ... жаппай жүктерді
тасымалдауға арналған жүк көлігі.
Теңіз көлігі – бұл теңіз жолдарына ... ... ... және ... ... арналған.
Егер осындай қызметтерге сүйенсек, онда көлік түрлерінің меншікті
салмақтары еліміздің жалпы жүк айналымында темір жол ... ...... ... көлігі – 16,4 пайызды, құбыр жолдары – 25,5 пайызды, ал
жалпы жүк айналымында темір жол бойынша – 10,8 пайызды, ... ... 85,6 ... ... ... ... ... – 0,4 пайызды, әуе ... – 3,2 ... ... ... жету ... көлікті толығымен дамытуға салынған
капитал және ағымдағы көлік шығындары ... деп ... ... ол үшін
ондаған мың километр жаңа темір жолдарын, құбыр жолдарын салу, жүз ... ... ... ... ... ... әуе және ішкі су ... талап етіледі. Барлық магистральды көлік түрлері бірыңғай көлік
жүйесінің буыны ретінде дамиды және пайдаланылады.
Көлік жүйесінде ғылыми-техникалық ... ... ... даму ... оның ... үш ... ... бөлуге мүмкіндік береді.
Біріншіден, оның кең ... ... ... ... ... көлік
коммуникациялары және көлік құралдары болып табылады. Оларды ... ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз етеді. Бұл жағдайға сипаттама мысал ретінде ... ... ... ... ... ... ... әрекет ету аясы жаңа буынның тиімді көлік құралдарын
әзірлеу және ендіру болып табылады. Әлемдік ... ... ... үш ... талаптар қойылады: үнемділік және пайдалану, энергия мен
отынды үнемдеу, қоршаған ортаға кері әсерінің аз болуы. ... ... ... ... ... және басқа да түрлері
ерекше байқалатын жаңа, тиімді көлік технологияларын әзірлеу және ... ... ... ... ... бұл ... кері ... да бар
екендігін ескеру қажет. Жаңа техникалық ... ... ... ... ... ... экономикалық дамуға және халықаралық
экономикалық ынтымақтастыққа белсенді әсер ... ... ... ... ... және тағы басқалар сияқты
қазіргі заманның ауқымды проблемалары ... ... олар ... ... ... үшін ... жағдай туғызады.
Сонымен, жаңа техникалық базада құрылған ... және ... ... масштабта өндіріс күштерін орнықтыруға маңызды ықпал
етеді, шаруашылық ... ... ... ... ... әрекет етеді.
Қазіргі уақытта елімізде көлік инфрақұрылым салалары қызметтерін
дамытуға қатысты көптеген ... ... орын ... ... ... автокөліктерінің көп келіп түсуі жағдайды өзгертпейді, себебі
олардың ... ... ... ... төмен сапалы
мотор майларын қолдану салдарынан тез ... ... ... ... ірі ластаушыларының бірі болып
табылады. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... лақтырындылардағы олардың үлесі 40 пайыздан
көп, булы ... ...... 10 ... Қала ... ... автокөлік үлесі 80-90 пайызды құрайды. Көлікпен
атмосфералық ... ... ... ... ... ... қауіпке
ұшыраған және денсаулықтары нашарлаған. Мұндай ... ... бірі ... ... ... қанағаттандырмайтын
экологиялық сипаттамалары болып табылады. Олардың көбісі әлемдік деңгейге
сай емес. Жеке ... ... ... ... ... ... майдың және арнайы сұйықтықтың жыл сайынғы салмағы
шамамен 300 мың тоннаны құрайды. Қатты ... ... ... ... ... тонаны құрайды, соның ішінде лом және қара металл қалдықтары – 1,4 млн
тонна, резеңке қалдықтары – 1,16 млн ... ... ... ... 200 мың ... Жыл ... шамамен 1,2 млн тасталған және
бөлшектелген автокөлік құралдары ... ... ... ... ... салдарынан жалпы экологиялық зиян мөлшері ЖІӨ 1,5-2 пайызын
құрайды және одан әрі зиян ... ... ... ... ... ... жаңартылады. Мұның барлығы қоршаған ортаның ... ... ... бар екендігін дәлелдейді.
Көлік жүйесіндегі тағы бір маңызды мәселе – бұл ... ... ... бөлшектерді сатып алуға, жүктерді «есіктен есікке»
жеткізілуін қамтамасыз ететін бірыңғай ... және ... ... ... ... ... лайық көліктік қызмет көрсетуді
ұйымдастыруға қаржы ресурстарының жеткіліксіздігі.
Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, ... ... ... ... ... іске ... ... елдерде, көлікті
толығымен инвестициялау ең басты болып табылады. Ұлы дағдарыс жылдары (1920-
1930 жж.) АҚШ-та дағдарыстан ... ... ... ... ... ... және темір жолдарды салу болатын. Сол уақытта «Елдің жол ... ... ... деген лозунг жарияланған еді. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... ал қазір – Қытай да
таңдаған болатын. Қытайда соңғы он жыл ... ... ... ... ... ... Біздің ойымызша, мұндай жолды Қазақстан да таңдауы тиіс.
Әлемдік көлік кешенін ... ... ... ... көп
бөлігін өндіретін және жіберетін, ... ... ... ... ... ... қатысушы елдердің көлік жүйесінің
даму деңгейімен анықталады. Рыноктық экономикасы дамыған ... ... ... салыстырғанда көп жағдайда үкімет, жергілікті муниципиалды
органдар, кәсіпкерлік бірлестіктер тарапынан ... ... ... ... ... отырғандай, мемлекет жалпы ... ... ... және оның ... ... ... ... ретте элементтерінен бас тарта алмайды. Капитал
салымдары шегінде ол инвестициялық ... ... ... немесе көлікті
дамытуға қорлар ... ... жеке ... ... реттеу
функцияларын өзіне жүктейді.
Әлемдік көлік-коммуникациялық саланың экономикасын ... ... ... ... ... іске асырумен байланысты:
- қызметті оңтайлау үшін кәсіпорынды жеке меншікке өткізуге дейін
мемлекеттің араласу ... ... ... қамтамасыз ету және қызметті лицензиялау
мәселелерін реттеуді біруақытта күшейтумен ... ... ... ... аралсу дәрежесін азайту;
- әсіресе, темір жол көлігінің коммерциялық ... ... ... ... ... ... -
инфрақұрылымды және пайдалануды шектемеу;
- бәсекелестік күрес жағдайын ... ... ... іске ... көлік және коммуникация саласының нақты
жағдайларына және әлеуметтік-экономикалық жағдайына, жолаушылар мен жүк
тасымалдарының қатынастары, жаппай және ... ... ... ... ... ... ... ішкі бәсекелестік
түрлерге және макроэкономикалық жағдайларға, кешенді ... ... ... елде ... ... ... ... кешендерін басқару бойынша тәжірибесімен алмасу
сол не өзге әдістерді пайдалану, олар ұқсас ... ... ... ... лайық орындарды таңдау бойынша селективті амал негізінде
жүргізілуі ... ... ... ... үшін – ... ... – ағылшындардың, әуе көлігі үшін – ... ... - ... мен ирандардың және тағы басқалардың тәжірибелері ... ... ... ... географиялық жағдайлары
ұқсас АҚШ, Канада, Австралия елдерінің тәжірибелері қолданылуы мүмкін.
Себебі, бұл ... ірі ... ... ... ... аз ... бар. Германияда және ... ... ... мемлекет жүйесі дамып жатыр. Бұл дегеніміз - толық ... ... ... ... ... ... болатын жағдайда тиісті
телекоммуникация ресурстары арқылы әрбір ниет білдірген ... ... Бұл ... ... ... мемлекеттік органдар
қызметінің ақпараттық қамсыздандырылуын ұйымдастыру кезінде ... ... және Азия ... ... ... қызметтері рынокта
бәсекелестік негізде жердегі, әуе және су ... ... ... ... ... ... одақтар, альянстар және
корпоративтік құрылымдар құрылған. Олардың негізгі мақсаты қызмет көрсетуді
қамтамасыз ету (қауіпсіздік, жеткізу ... ... ... түсіру,
кеден істері және тағы басқалар) және көлік шығындарын азайту ... ... ... ... ... ... ... жарнама және түрлі қызметтер кеңінен қолданылады.
Әлемдік көлік ... ... ... ... анықтау қазақстандық
көлік-коммуникациялық кешенінің ауқымды көлік жүйесіне ... ... ... ықпал етеді, отандық тәжірибеде аталмыш мәселелерді
шешуге қазіргі заманғы технологияларды ... ... іске ... зерттеу негізінде көптеген қателіктерді болдырмауға мүмкіндік
береді.
Қазақстан әлемдік көлік-коммуникациялық жүйесінің бөлігі болуы ... ... ... ... ... және ... ... басым дамуын
талап етеді.
Бүгінгі күні Қазақстан сыртқы экономикалық байланыстарды ... ету ... ... ашық ... жаңа ... ... және қалыптастыруға және транзиттік көлік коридорларын құру
мәселелеріне қатысуға аса көп ... ... ... ... Ұлттар Ұйымының Азия мен Тынық мұхитқа арналған
экономикалық және әлеуметтік комиссиясы, Біріккен Ұлттар Ұйымының ... ... және ... да әртүрлі халықаралық ұйымдармен жүзеге
асырылатын аймақтық ... ... ... ... Ұйымының Азия
мен Тынық мұхитқа арналған экономикалық және ... ... ... ... ... ... Азия ... және Тынық
мұхитында әрекет етуге қатысты Дели жоспарына ... ... ... ... атты ... іске асыру жұмыстары жүргізіліп жатыр.
Қазақстан Республикасының көлік және коммуникация салаларының негізгі
қағидаларын анықтау ... ... ... ... құрамдас бөлігі
ретінде көлік пен байланыс қызметтерінің ерекшеліктерін айқындау ... болу үшін ... ... ... ... ... – автор құрастырған
3-сурет – Қазақстан республикасындағы көлік және коммуникация қызметтерінің
сипатты ерекшеліктері
Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, Қазақстан ... және ... ... ... ... ... келесідей
алғышарттарды бөліп көрсетуге болады:
- әлемдік ғылыми-техникалық бірлестікке еліміздің экономикасын
одан әрі ... ... ... ... ... ... ... арттыру мақсатында жаңа ... ... ... Қазақстанның Дүниежүзілік Сауда Ұйымына (ДСҰ) енуі үшін жағдай
туғызу – ... және ... ... ... ... ... және ... саласын дамытуға шетелдік
инвесторлардың көп қаржы енгізу ниеті.
Бүгінде Қазақстанның ірі өңіраралық ... ... ... барлық
мүмкіндіктері бар және еліміз өңірдің барлық елдерімен де экономикалық
қарым-қатынастарды белсенді ... ... ... да ... ... көлік және коммуникация қызметтеріне қол жеткізу арқылы экономикалық
өсу мен ... ... ... ... ... ... ... және
коммуникация жүйесінің қызмет істеуі мен дамуындағы ең ... ... ... ... ... Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан
халыққа жолдауындағы аса маңызды бағыттардың бірі – бұл ... ... ... нысаналы түрде қолдап, жаңартып және кеңейтіп
отыру және көлік-коммуникация жүйесін әлемдік жүйеге кіріктіру [1].
Дегенмен, Қазақстан Республикасының ... және ... ... қажеттілігіне қарамастан еліміздің экономикасын одан әрі дамыту
болашағы, маңызды инвестициялық салымдардың болуы, қызмет сапасын ... ... ... бар шетелдік және ... ... ... ... ... ... қарау
қажеттілігі туындайды. Бұл аталған мәселелерге ... ... ... Республикасы ұлттық экономикасының бәсекеге қабілетті
жағдайында инфрақұрылымның қызмет етуі.
2.1. Қазақстан Республикасындағы инфрақұрылымның қызмет ету ерекшеліктері.
Инфрақұрылым ... ... ... ... ... ретінде
әрекет етеді. Ол экономиканың барлық салаларын, еліміздің экономикалық
аудандарын, облыстарын, аймақтарын біріңғай ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымының даму жағдайы мен
деңгейі еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуының өсу қарқынына белгілі
бір әсер ... ... ... бірі ... ... ... әл-ауқатын арттыру.
Бұл мәселе жөнінде Елбасы Н.Ә.Назарбаев биылғы халыққа жолдауында: ... ... ... ... және ... ... ... бүкіл
ел халқының әл-ауқатының өсуі мен тұрмыс деңгейінің елеулі жақсаруын әлі де
қамтамасыз ету» [1], - керектігіне аса мән ... ... ... ұлттық өндіріс салалары үшін ғана
емес, сондай-ақ, саяси, ... және ... ... ... үшін де аса ... бүгінгі күні қазіргі заманғы ғылыми-техникалық революция жағдайында
инфрақұрылымдық салалар жүйесіне зәру шаруашылық жүргізуші субьектілер ... да ... ... ... ... ... бөлімшелер,
экономикалық аймақтар санының тұрақты өсіп келе жатқанын сенімді түрде
айтуымызға болады. ... ... ... бұларсыз негізгі буындардың
тиімді қызмет етуін қамтамасыз ету тіптен ... ... ... ... де ... ... қызметтерін дамытудың маңызды тұжырымы ұдайы
өндіріс жағдайы ретінде оның рөлінің өсуін көрсетіп қана ... ... ... ... ... ... әсер ететін фактор ... ... ... ... ... ішкі ... ... бөлігін құрай отырып,
қазіргі кезде жалпы ішкі өнімнің төрттен бір ... ... ... ... тікелей қатысуымен жұмыс күшінің кәсіби деңгейін арттыру,
оның денсаулығын нығайту, жеке ... ... ... жағдай туғызу
арқылы ұлттық табыстың көбеюіне ықпал етеді.
Инфрақұрылым ұлттық экономиканың бәсекелестікке қабілетті ... ... бола ... өзінің дамуы мен жетілу процесінде оның
әлеуемттік-экономикалық мәнін тереңірек ... ... ... ... ... ие ... Ал бұл арқылы оның ең сипатты ... ... ... ... инфрақұрылым салаларының қызметтері жұмысшылардың еңбек
нәтижесі ретінде өмір сүру игіліктерін ... ... ... бөлігі
болды, нәтижесінде оның қоғамдық пайдалығын анықтайды.
- екіншіден, ауқымды әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуде, тұрмыс
халінің артуында, қала мен ауыл арасындағы ... ... ... ... ... қоғамдық еңбек шығындарын үнемдеуде,
адамдардың бос уақытының ауқымын ... ... ... ... ... ... ... экономикалық дербестілігі
нақтыланды және анықталды, сәйкесінше, жеке ... ... ... ... шарттарды өндіру, қалыптастыру
және негіздеу ... жаңа ... ... ... ... ... бөлігі (ең алдымен, өндірістік) ақылы
қызметтерді іске асыруға негізделген рыноктық ... ... ... ... ... ... ... тауар нарығымен жинақталып
қарастырылады және ... ... ... заңдардың қолданылуына
бағынады. Бірақ, ақылы қызмет нарығы мен тауар нарығы арасында ... ... жоқ. ... айырмашылығы ерекше тауар түріндегі қызметтердің
өзгешелігімен, сонымен қатар ... ... ... орын ... ... ... ... [28].
Рыноктық экономикадағы инфрақұрылымның кейбір салаларының ... ... ... Осы ... ... көлік пен
коммуникация қызметтеріне ерекше көңіл бөлінген.
Халыққа көрсетілетін көлік қызметтерін ... ... орны мен ... отырып, экономикалық теория көлікті қазіргі ... ... ... ... ... өндіруші күштің ... ... ... ... өмір сүру бағытын өндіру және дамыту
жағдайы түрінде қарастырады. Еңбек құралдары мен заттарын ауыстыра отырып,
көлік ... ... ... ... ... ... асырады.
Ерекше қызметтерді адамдарды (жолаушыларды) тұрғылықты орнына, жұмыс, оқу
және демалыс орындарына жеткізетін ... ... ... қызмет төмендегілермен сипатталады:
1)объектімен: жүктер мен жолаушылар;
2)субъектімен: тасымалдаушылар, жөнелтушілер, сатып ... ... ... ... ... уақытында: тасымалдау және көліктік қызметтерді көрсету уақытымен;
5)қолайлылығымен: жолаушыларды және ... ... ... ... ... ол ... зат ... жаңа өнім шығармайды;
• көлік шығындарының құрамында өндірістің ... ... ... және ... материалдарға шығын болмайды;
• көлік құралдары барлық қоғамдық көліктің жалпы қызметтерін
орындайды.
Көлік кешенінің қызметі – ... ... ... маңызды
қызметтерінің бірі. Оның жағдайына өндіріс пен қызметтің ... ... ... ... мобильдігін қамтамасыз ететін
еліміздегі экономиканың агроөнеркәсіптік, отын-энергетикалық, құрылыс және
әлеуметтік секторлардың дамуы тікелей байланысты.
Инфрақұрылым ... ... ... құрайтын топтамасы келесідей
бөлінеді. (4-суретке сәйкес).
Ескерту: Автор құрастырған
4-сурет – ... ... ... Республикасында қызмет көрсететін көлік салалары ... әуе, су және ... ... ... Бұл ... әрбір көлік
түрінің қызмет көрсетуінде өзіндік ерекшеліктері бар.
Қазақстан Республикасының индустриалды-инновациялық даму стратегиясы
көлік ... ... ... өсудің шектеуші факторы
болмас үшін еліміздегі экономиканың жедел дамуына сәйкес көлік қызметтерін,
жүктер мен жолаушылар ... ... және ... қамтамасыз ету
қызметтерін дамытудың негізгі мәселесін қарастырады. Басқа маңызды мәселе
елде көлік әлеуетін мейлінше дамыту болып табылады.
Көлік-коммуникациялық ... ... ... ... оның
Қазақстан экономикасындағы дамуын растайды. Республиканың жалпы ... ... ... 2006 жылы 9,3 ... ... ... ... бәсекеге барынша қабілетті 50 ... кіру ... ... ... ... ... мен бәсекеге
қабілеттілігі көбіне көлік-коммуникация кешені қызметінің ... ... орай ... ... 2015 ... дейінгі көлік
стратегиясы да бекітілді. Көлік ... жаңа ... ... ... ... ... мақсаты – Қазақстан
экономикасының бәсекеге қабілеттілігінің, ... ... ... ... ... ... тиімді көлік инфрақұрылымын құру [31].
Көлік инфрақұрылымының дамуы бұрын қалыптасқан ... ... жаңа ... ... ... айқындалатын ұлттық экономиканың және
тұрғындардың көлік қызметіне өсіп келе жатқан сұранымдарын қанағаттандыруға
бағытталған саясатқа сүйенуде. ... ... ... ... ... мен ... тасымалдауда сапалы қызмет көрсетуінен көрінеді.
Бұл саланың қызметіне қоғамның даму деңгейі мен жағдайы тікелей байланысты.
Көлік пен коммуникацияны ... ... ... автомобиль жолдарын,
суда жүретін кеме жолдарын, магистральды құбыржолдарын және деректер ... ... ... жол ... ... ... 2006 ... қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстанның жалпы қолданыстағы көлік желісі
15,0 мың км темір ... 90,8 мың км ... ... 4 мың ... жүзетін кеме жолдарын; 434,5 км тройллебус пен трамвай жолдарын; 16,8
мың км магистральды құбыржолдарын ... ... ... ... қабілеттілік жағдайында көлік -
инфрақұрылымның маңызды құрамдас бөлігі ретінде ерекше маңызға ие. Бұл алып
аумақтармен (2725 мың ... ки), ... ... ... ... 6 ... км), шикізат пен өндірістік ресурстардың маңызды
орнығуымен, сонымен қатар еліміздің ... ... ... ... ... жылдары көлік қызметтері экономикадағы оңды өзгерістер негізінде
дамып жатыр. Өндіріс көлемінің, сауда және сыртқы сауда айналымының ... ... ... ... ... қызметтеріне деген сұраныстың
өсуін алдын ала анықтаған болатын.
Бүгінгі күні көлік қызметтерінің нарығы өсуде, оған ... ... ... оның ... мен ... жаңа ... принципиалды
жетуге үлкен қызығушылықтың туындауы. Онда еліміздің ... ... ... алға ... Олардың негізгісі жолаушыларға сапалы және
мөлшерлік қызмет ... ... ... ... ... толтыру
мен уақытты көбейтуді төмендету, отырғызу мен түсіру ыңғайлылықтарын
арттыру, ... ... ... жаңа түрлерін ендіру және тағы
басқалар болып табылады.
Тасымалданатын жүктердің және тасымалдау ... ... ... көлік түрі өзіне пайдалы түрде қолданылады.
Автомобиль көлігі темір жол ... ... ... ... ... ... ... жүктерді жіберушінің
қоймасынан алушының қоймасына дейін артық жүктемесіз жеткізу маневрлігі мен
мүмкіндігіне ие, ал жолаушылар – ... ... ... ... аз ... жіберілімдерін қоса алғанда, жүктерді топтамалармен жеткізуге
қабілетті; ... ... ... мен жүк ... ... темір жол шығындарымен салыстырғанда капитал салымдары аз [33].
Әуе көлігі алыс және ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді, еліміздегі шалғай ... ... ... жақсартады және дамытады. Әуе көлігінің
үлесіне көлік кешенімен толық орындалатын бүкіл жолаушылар ... ... ... Өсу ... бойынша әуе көлігімен жолаушыларды тасымалдау
мөлшері өте көп – 18 ... (2 млн ... Осы ... ... ... ... және ... тасымалдау жылдамдығы жоғары,
ұшу ... ... ... ... ... ұшу
жағдайының ыңғайлылығы. Әуе лайнерлері шалғай орналасқан аймақтар ... ... ... ... ... ... ... және
олардан жасалған бұйымдар, кинофильмдер, бейнематериалдар сияқты жүктерді
және тағы басқаларды жеткізеді. Сонымен қатар ол ... ... ... ... құрылыс кезінде, ауыл шаруашылық жұмыстарын жүргізуге
қолданылады. Әуе көлігін ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе негізінде Қазақстанда әуе көлігінің классикалық моделі
құрылған. Ол ... ... әуе ... ... асырылады.
Қазақстанның әуе қызметтерінің нарығында меншік нысандары әртүрлі 40
әуе ... ... ... оның ... 30 әуе ... ... ... Бүгінгі күні авиациялық қызмет нарығында жемісті әрекет ететін
«Қазақстан» ұлттық авиакомпаниясын құру процесі ... ... ... ... ... ... ... республикалық
мемлекеттік кәсіпорынмен басқарылатын ... ... ... 21 ... соның ішінде 10 халықаралық аэропорттар жұмыс
істейді.
Қазақстанның жалпы көлік жүйесіндегі су ... ... ... ... ... ішкі су ... минералдық-құрылыс материалдарын,
көмірлерді экспорттау, Каспий теңізімен төкпелі, құрғақ жүктерді және
транзиттік жүктерді тасымалдау ... ... ... ... терең өзендермен жеткізу қабілетіне ие және тасымалдаудың
өзіндік құны, әсіресе жалпы жүктерді, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... және отын
шығындары аз. Өзен ... ... ... ... және ... өзен ағыстарының бағытына сәйкес келмеуі; жыл бойына тасымалдың
тұрақты болмауы; темір жол ... ... ... ... ... басқа көлік түрлеріне қарағанда жүктерді ... ... ... уақыт бойынша ұзақтығы.
Су көлігі өзен, көл және теңіз көлік түрлерімен ұсынылған. Теңіз көлігі
– нарықтық қатынастардың маңызды және ... ... Оған ... ... бола ... ... ... сауда флотын, сонымен қатар порттық және
сервистік инфрақұрылымды құру ... үшін ... ... бірі ... ... ... ... сауда флотының құрамында
әрқайсысының жүк көтеру салмағы 12 мың ... 4 ... ... ... Одан
әрі танкерлік флотты дамыту ірі тонналы танкерлерді салу ... жылы ... ... ... ... көлемі
шамамен 5 млн тоннаны құрады.
Бүгінгі күні Қазақстандық Каспий теңізінің секторында 150 кеме ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
шараларын жедел қабылдауды талап етеді.
«Казмортрансфлот» ... ... ... порты ауданында кеме
жөндеу өндірісін құру жұмыстары басталды.
2006 жылдан бастап саланың ірі ... бірі – ... ... өткізу
қабілетін екі есе – жылына 11,5 млн тоннадан 23 млн тоннаға дейін көбейтуге
мүмкіндік беретін «Ақтау портын ... ... ... іске ... ... бойынша мемлекеттік техникалық өзен флотының кемелерін
кезеңдік ауыстыру және жетілдіру, сонымен ... ... және ... ... мен ... ... салу және ... көлік түрлері жүктерді және жолаушыларды тасымалдау нарығында
өзара бәсекелес. Осылайша, ... мен ... ... ... ... ... тасымалдауда бір-бірімен бәсекелессе темір жолдары және
автомобиль ... – су ... ... қоса алғанда, жүктердің
барлық тізбектемесі (жалпы үйінділі жүктерден ... және ... ... ... жылдары (Статистика жөніндегі ұлттық агенттіктің деректері)
республика бойынша өнеркәсіптік өндірістің жыл сайынғы өсімі жылына ... 2-2,5 ... және ауыл ... ... ... 3 пайыздан көп
емес. Тауарлар мен қызметтердің өсімі 52,5 пайызды және 42,0 ... ... ... ... ... ... жүктерді тасымалдау
көлемі 56,5 пайызға өсті, соның ішінде ... жол ... 43,5 ... – 61,1 пайыз, өзен көлігімен – 100 пайыз, әуе көлігімен – 25
пайыз, құбыржолдарымен – 39,5 пайыз. Сәйкесінше, 2000 ... 2006 ... ... жүк айналымы темір жол ... 52,8 ... – 73,5 ... ... – 64,8 пайызға өсті, ал жүк
айналымы әуе көлігімен 43,4 пайызға және өзен көлігімен 25 пайызға төмен ... ... ... ... кезеңінде жүк тасымалдарының көбеюі статистикалық
есепке коммерциялық тасымалдау деректерін және ... ... ... ... ... ету ... енгізумен түсіндіріледі.
Жүктерді республика аумағына және одан ... ... ... ... ... ... мен ... жол көліктерінің көрсеткіштері
тұрақты өсуде.
Олай болса, көлік жұмыстарының нәтижелері соңғы ... ... ... ... ... айналымы, жолаушыларды
тасымалдау өсті. 2006 жылы барлық көлік түрлерімен 10590,8 млн. ... бұл ... ... ... 2001 ... ... 31,9 ... соның ішінде темір жол көлігінде ... ...... ... – 32,1 ...... ... бойынша жүк тасымалдау және жүк айналымы
|жылдар |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 ... ... ... | | | | | | ... ... ... |1293,10 |1404,50 |1531,10 |1687,50 |1840,50 |1926,9 |2024,0 ... ... | | | | | | | ... ... |171,80 |183,80 |178,70 |202,70 |215,60 |222,7 |246,5 ... |982,0 |1076,90 |1219,30 |1318,2 |1444,8 |1511,1 |1582,5 ... |0,45 |0,50 |0,50 |0,50 |0,70 |0,80 |0,90 ... мың ... |14,40 |9,40 |15,90 |24,20 |18,20 |20,94 |18,0 ... |138,80 |143,30 |132,60 |166,10 |179,40 |192,0 |193,6 ... ... ... | | | | | | | ... ... түрлері |207,10 |225,40 |232,30 |258,40 |283,10 |296,3 |328,8 ... ... | | | | | | | ... жолмен |125,00 |135,70 |133,10 |147,70 |163,40 |171,9 |191,0 ... |31,00 |33,00 |37,60 |40,20 |43,90 |47,10 |53,80 ... |0,04 |0,04 |0,05 |0,07 |0,08 |0,09 |0,03 ... мың тонна |117,5 |43,7 |53,4 |93,9 |68,3 |96,7 |66,5 ... |50,90 |56,60 |61,50 |70,40 |75,60 |77,10 |83,9 |
| ... – ҚР ... жөніндегі Агенттігінің деректері бойынша [34], [35]. ... – 10,1 ... ... ... – 33,3 ... әуе көлігімен
-12,2 пайызға, автобуспен – 37,4 пайызға, таксимен – 23,4 ... ... ... ... ... 2006 жылы ... көлік
түрлерімен 2001 жылмен салыстырғанда 39,8 пайызға өсті, соның ... – 35,1 ... ... – 8,6 ... ... – 33,3 пайыз
төмендесе, әуе көлігінде – 95,5 пайызға, автобуста – 42,5 пайызға, ... 39,1 ... ... ... ... ... көлемінің өсуі
қолданыстағы автокөліктермен тасымалдау және жеке тасымалдаушылар есебінен
жоғарлаған.
2-кесте – Көлік түрлері бойынша ... ... және ... ... |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 ... ... млн. адам ... жолмен |21,6 |20,7 |17,7 |16,4 |16,5 |16,4 ... |5438,5 |6136,4 |6189,7 |6559,4 |6960,9 |7469,4 ... |2416,6 |2742,7 |2532,5 |2675,8 |2814,8 |2983,5 ... |76,7 |76,9 |79,8 |74,2 |73,2 |69,0 ... |74,2 |69,5 |72,5 |63,2 |56,9 |50,4 ... |0,03 |0,06 |0,06 |0,05 |0,04 |0,04 ... |0,9 |1,0 |1,3 |1,3 |1,7 |2,0 ... |8028,5 |9047,3 |8893,5 |9390,3 |9924,0 |10590,8 ... ... млн. жкм ... ... |10384 |10449 |10686 |11849 |12136 |12705 ... |49407 |55046 |55676 |59291 |63831 |70389 ... |21880 |24383 |25148 |25950 |27820 |30435,6 ... |339 |342 |353 |329 |327 |310 ... |296 |272 |288 |248 |221 |192 ... |0,6 |1,03 |0,9 |0,5 |0,5 |0,4 ... |1901 |2179 |2654 |2638 |3265 |3717,0 ... |84208 |92672 |94806 |100305 |107600 |117748 |
| ... – ҚР статистика жөніндегі Агенттігінің деректері бойынша [34], |
|[35]. ... ... ... ... ... ... әртүрлі
дәрежеде өзінің қызметі қайта құрылуына және сыртқы әсерге ұшырайды. Темір
жол ... ең ... ... ... ... ... ... өзгермелі
әлеуметтік-экономикалық құрылысының бара-бар талаптарына өзгертілуі тиіс.
Темір жол көлігінің жұмыс ... ... ... ... ... ... ... дұрыс түсінуге байланысты.
Қазіргі заманға лайық рыноктық жағдайда темір жол ... ... ... ... ... және жүктерді тасымалдауда
экономика сұраныстарын мейлінше ... үш ... ... ... қызметтерінің қажетті сапасын қамтамасыз
етуді қарастырады: 1) жолаушылар үшін қозғалыс ... және ... 2) ... ... 3) сервис деңгейі [36].
Жолаушыларды тасымалдау қазіргі уақытта жүктерді тасымалдау есебінен
қаржыландырылады. Жүк тасымалдарынан түсетін кірістердің ... 15 ... ... ... ... Мұндай қиылыспалы
қаржыландыру тәжірибесі қазақстандық өнімнің ... ... ... ... ... бұл соңында жүк тарифтерінің деңгейіне ... өсу ... ... ... ... ... мен ... әлеуметтік-экономикалық дамытуға,
әсіресе, ірі өнеркәсіптік-әкімшіліктік орталықтарды ... көп ... ... ... ... әрі, ... жұмысынан көбінесе
жұмысшылар мен қызметшілерді қаладағы кәсіпорындарға жеткізу ... жол ... ірі ... мен ... кірістерін қалыптастыруға
ықпал етеді.
Қазақстанда, көптеген европа елдеріне қарағанда, аймақаралық ... ... ... ... жол ... ең ... көлік
түрі болып табылады. Олай болса, темір жол ... ... ... ... ... ... ... қозғалысы бойынша
мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық мәселені шешеді.
Осыған байланысты темір жол көлігінің рөлі келесі түрде сипатталатын
қызметтермен ... ... ... ... спорт, білім беру, денсаулық
сақтау, ғылым және тағы ... ... ... ... өмір сүру
деңгейін арттыру;
- тұрақты жүйетүзетін байланыстарды ... ... ... ... мобильдігін арттыру және олардың тәжірибемен,
білімдерімен, мәдениетімен алмасуын кеңейту;
- қала сыртындағы елді ... ... ... ... ... көші-қон және еңбек процестерін жүзеге асыру үшін көлік қызметтерін
ұсыну.
Темір жол көлігі ... ... ... ... ... жыл ... ... жұмыс істейді,
сәйкесінше, бұл түрлі климаттық ... бар ... ... ... ... жол ... ... Қазақстандағы аймақтардың және ... ... ... ... ... ... ие. Оның үлесіне жалпы
көлік жұмысының шамамен 70 пайыз жүк айналымы және 50 ... ... ... ... ... ұзындығы 14 мың км-ге өскен. Республика
теміржолдары жалпы ұзындығы жағынан ТМД ... ... ... мен
Украинадан кейін 3-ші орында тұр. Олар Республиканың барлық ... қана ... ... ... 15 тоғысқан пункт арқылы
Қазақстанның халықаралық ... ... ... және ... ... ... ... [37]. Сонымен қатар болат
жол бойында қазіргі уақытта 140 мыңнан астам отандасымыз ... ... ... жалпы қолданыстағы көлік, оның ішінде темір
жол көлігінің динамикасы мен мөлшерінің құрылымын талдай ... ... ... ... ... қатынаста төмендегендігін
анықтауға болады: 2001 жылы 21,6 млн жолаушылардан 2006 жылы 16,4 ... ... ... ... ... ... темір жол
көлігімен тасымалданған жолаушылардың үлесі ... атап ... яғни 21,9 ... ... ... жолаушылар айналымы керісінше 22,3
пайызға өскен (5-сурет).
Ескерту – Қазақстан Республикасы статистика жөніндегі агенттіктің
мәліметтеріне сүйеніп құрастырылған [34], [35].
5-сурет – ... жж. ... жол ... ... ... ... қоғамдық жолаушылар көлігінің бөлігі және жолаушыларды
тасымалдайтын бірыңғай жүйе болып саналатын қала сыртына-қалалық ... ірі және ... ... қала ... ... ... ... деген пікір бар. Темір жол көліктерінсіз қалаларды және
өнеркәсіп объектілерін салу, жаңа жерлерді ... ... ... ... жағдайларда (жер сілкінісінде, су тасқынында), халықты ... және апат ... ... ... ... ... жол ... маңызды қызмет атқарады. Сондықтан Республикада темір жол
көлігін дамытуға басты көңіл аударылған.
Темір жол көлігі – техникалық, технологиялық және ... ... ... ... Ол ... алыс ... ... кезінде
тиімді және болашақта алыс қашықтықтарға жүктердің, орташа ... қала ... ... тасымалдануын қамтамасыз ететін жетекші
көлік түрі болып қала бермек. Сондықтан республикада темір жол ... ... ... ... ... ... күні тасымалды қамтамасыз
ету, жолаушылардың қауіпсіздігі, темір жол көлігімен тасымалды ... ... тік ... ... бар ... ... жүзеге асырылады.
Қазақстанның темір жолдары жалпы ұлттық және ... ... ... атқарған, Транссібір магистралінің бөлігі Қазақстан аумағы арқылы
өткен және ол ... ... жүк ... және жолаушылар тасымалданған.
Сондай-ақ, Қазақстандық бай ... кен ... ... үшін ... ... ... қамтамасыз еткен. Әлемдегі ең ірі Екібастұз
көмір кен орны ... ... ... ... көмірмен қамтамасыз
еткен. Басқа табиғат ресурстары бокситтерді, хром, халық ... ... да ... және ... ... ... ... тіршілікке қажетті және маңызды көлік қызметтерін көрсеткен
және ауыр жүктерді тасымалдау саласында ... ... ие ... ... тың ... ... ... пайдаланымдағы ең ұзын поездға
тиесілі.
Темір жол көлігі Қазақстанның негізгі ... ... ... ... ... ... істеуіне қарай экономика да солай өседі және халықтың
тіршілік тұрмысы да жақсарады.
Темір жол көлігінің қызметтерін ... ... ... ... жүк ... жүктерді және жолаушыларды
тасымалдаудағы халықтың және ... ... ... ... ... ... ... қозғалысының қауіпсіздігін және тасымалданатын
багаждың, жүк багажының ... ... ... ... ... дамуды одан әрі қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... коридоры бойынша тасымалдау бәсекелестігін
тұрақты күшейту жағдайларында қазақстанның транзиттік әлеуетін
арттыру;
- ... жол ... ... істеу бойынша экономикалық
қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Теміржол көлігінде ... ... ... қызмет көрсетуді
жаңғырту, жөндеу жұмыстарының сапасын арттыруда индустриалды-инновациялық
технологиялардың халықаралық тәжірибесін енгізуде. Осы ... ... ... күш сала ...... ... көлік
қызметінің дамуына, қызмет көрсетуде кедергі болатын ауқымды ... ... ... ... ... көліктік қызмет көрсету
мәдениетін көтеру, жұмыс күнінің жүктелген уақыттарында ... ... ... ... ... ... қозғалыстың қауіпсіздігін
қаматамасыз ету, жылдамдылығы жоғары , ... ... ... сияқты қызмет көрсетуде бірқатар басты мәселелерге ... ... үшін ... жол ... ... ...... жолаушыларды кесте бойынша жеткізілуі, жоғары ... ... ... ... және тағы ... ... тиісті
қызмет көрсетуді құру барысында жолаушылар ең ... ... жол ... ... ... ... жылжымалы, әмбебап құралы болып
табылады және еліміздің көлік жүйесінде маңызды орынға ие. ... ... ...... күретамыры десек, қара жолдың тұлпары – ... ... ... ... автомобиль көлігі жолаушыларды тасымалдауда маңызды қызмет
атқарады. Оның үлесі 2006 жылы барлық көлік түрлерімен жалпы тасымалданған
жолаушылардың ... 98,5 ... ... Сол ... жолаушылар
тасымалының көрсеткіштері бойынша автомобиль көлігінің үлесі 85,6 пайызды
құраған.
Соңғы статистикалық ... ... 2006 жылы ... ... тасымалдау көлемі 2005 жылмен ... ... ... ал ... ... 2006 жылы 101326,6 млн ж/км, бұл 2005
жылмен салыстырғанда 9,9 пайызға өскен.
Саланың әлеуеті ішкі және түраралық бәсекелестіктің ... ... ... ... сақталады, сонымен бірге көлік
жүйелерінің сақталуы және ... ... ... ... ... ... ... төмен рентабельділікпен және жүктерді
тасымалдау көлемінің төмендеу, құнсыздану процесі ... ... ... ... ... ... ... жеке қорлар жетіспейді. Сәйкесінше, тиімді және тұрақты көліктік
саладағы қызмет ... білу ... ... ... құру ... ... ... қатар елдің ... ... ... ... ... ... ... коммуникация саласы инфрақұрылымның маңызды құрамдас
бөлігі болып табылады. Оның дамуы Қазақстанның 2030 ... ... ... сәйкес жеті басым ... ... ... жеке компаниялармен пайда табуды көздейтін
ірі потенциал иеленетін және көрсететін қызметтерінің көлемін тұрақты ... ... сала ... ... Бұл сала ... ... ... көлемін
арттырып және көрсетіліп жатқан қызметтер ... ... ... ... келе ... 1995 жылы ... ... ЖІӨ-гі үлесі 1,3
%, ал 2006 жылы 2,5 % құрады.
Бүгінгі ... ... ... ... ... жағдайында
коммуникация (байланыс) қызметі маңызды орын алады. Қазақстанның кең байтақ
өңірін ... ... ... мәні жыл сайын арта түсуде. Коммуникация
саласының дамуы бұрын қалыптасқан өндірістік ... ... ... ... ... ... ұлттық экономиканың және тұрғындардың
байланыс қызметіне өсіп келе ... ... ... ... ... ... ... саласына дүниежүзілік деңгейдегі
технологияны енгізу ... ... үшін өте ... ... ... ... жаңа байланыс қызметтерінің толуы байланыс
қызметтерінің одан әрі ... ... ... ... ... түбегейлі өзгертуде, оның бәсекеге
қабілеттілігін арттыруда аса зор рөл ... Олар ... ... және ... ... ... инновациялық ұсыныстардың
жедел жеткізілуін қамтамасыз етеді. ... ... ... және ... ... ... қоғамдық мәселелерді
шешу, өнеркәсіп іскерлігінде, ғылым, білім, медицина және ... ... ... ... ... ... бөлікте байланыстың құрамдас салаларын топтастыруға
мүмкіндік туады (6-суретке ...... ...... ... ... маңызды бөлігі ретінде байланыс экономиканың барлық
салаларында ... ... ... жұмыс жүруі үшін қажетті
ақпараттық ағымдарды беруді және қоғамның материалдық игілік жағдайын құру
аумағында ... ... ... ... ... ... орны мен ... зор кеңістік – Евроазиат ... және 3 млн. км ... ...... ... ... түседі.
Байланыс пен коммуникация қызметі де елеулі ... алып ... ... ... ... 2001 ... 2006 жыл аралығында сәйкесінше,
байланыс кәсіпорындарының табыстарының өскендігін ... 2006 ... ... 274,2 млрд ... ... ... бұл 2001
жылмен салыстырғанда 203,6 ℅-ға өскендігін аңғартады. Оның ішінде халыққа
көрсетілген байланыс қызметінің мөлшері 3 ... ... ... ... 33,3 млрд ... ... 2006 жылы ол көрсеткіш 99,5 ... ... ... ... ... ... халықаралық телефонмен
сөйлесу қызметтерінен, қалалық тұрғындар болсын, ауылдық тұрғындар болсын
телефон аппараттарымен ... ... ... ... ... ұялы ... пен интернет желісін пайдаланушы
абоненттердің көбеюіне байланысты.
миллиард теңге
Ескерту – Қазақстан ... ... ... ... ... ... [34], [35].
6-сурет – Байланыс кәсіпорындарының табыстары
3-кестеде ... екі ... жж.) жыл ... ... көлемдері
туралы мәліметтер берілген. 2006 жылы байланыс кәсіпорындарымен ... ... ... өсім ... ... қатар маңызды факті болып
қазіргі заманғы телекоммуникация қызметін көрсетуден түсетін пайданың өсімі
табылады: дыбысты желісті және ... ... пен ... ... ... ... дамуының осы бағыттарынның дамушылығын байқатады.
Қазақстанның байланыс нарығында көлемі әр жыл ... өсіп ... ... түрі ... Бұл ... ... үлес ... жалпы сомада
2006 жылы 45,9 пайызды құрады. Бұл байланыстың түрінің көшбасшысы болып ... ... ... Ол радиотелефонды байланысты қазіргі ... ... ұялы ... ... саны ... 2006 ... саны 8,4 млн. ... жетті, 2001 жылмен салыстырған 6-7 ... яғни 2006 жылы ... ... ... ... – Байланыстың жекелеген қызметтерінен түскен табыстар
(миллион теңге)
| |2006 ... |2005 ... ... |
| ... ... ... |
| | | ... ... ... ... табыс, |274205,6 |222324,1 |123,3 |
|барлығы | | | ... ... | | | ... ... |4914,0 |4336,8 |113,3 ... ...... | | | ... ... |1441,0 |1174,4 |122,7 ... |1028,7 |812,7 |126,6 ... қызметтен |4168,4 |3200,3 |130,2 ... ... ... |51294,2 |44227,7 |116 ... қызметінен | | | ... ... - ... |14646,8 |12371,3 |118,4 ... ... ... |20942,9 |17437,6 |120,1 ... | | | ... ... |9227,6 |7681,8 |120,1 ... |14360,7 |9661,1 |148,6 ... ... ... |93400,2 |134,9 ... ... - ұялы ... |124950,2 |82407,9 |151,6 ... де ... ... |43316,1 |42368,6 |102,2 |
| ... – ҚР ... ... ... ... бойынша [38]. |
телефонға ие. Бұл ТМД-да ... мен ... ... ... көрсеткіш
Сонымен қатар халықаралық, қалааралық телефонмен ... саны ... ... ... ... байланысы қызметінен түскен табыс
көлемі 2005 жылы 44227,7 миллион теңгені құраса, 2006 жылы бұл ... ... ... ... яғни 16 ... өсті.
Жалпы, елдегі байланыстың даму деңгейі экономикалық даму деңгейін басып
озады. ... ... ... трафигтің тұрақты өсуі мен базалық деңгейді
сақтауға, сонымен қатар қосымша құн деңгейі бар қызмет көрсетулердің жаңа
түрлерін ... ... ... ... қызметтері соңғы жылдары табыстың ... ... ... сату көлемінің өсуі халықаралық телефон
байланысы және пошталық байланыс қызметтерінің ... ... ... ... ... статистикалық мәліметтер елімізде
байланыс нарығының ... арта ... ... Осыған орай қазірде
телекоммуникациялық қызмет көрсетуге сұраныс кеңеюде, себебі ... ... ... туындайды. Осы қажеттілік телекоммуникацияның
дамуын анықтайды, яғни ... ... ... үшін ... ... енгізеді. Елімізде байланыстың инфрақұрылымның элементі
ретінде мәні мен ролі – ол ... ... ... қамтамасыз ету
болып табылады. Елдегі ешбір сала байланыс құралдарынсыз ... ... да ... нақтылы және сенімді жұмысы және оның әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... ... басқаруға
мүмкіндік береді.
Саланың даму келешегі сапалы түрде жаңа деңгейі бар және ... ... ... ең жаңа ... мен ... ... қызметтері рыногында бәсекелестіктің барынша дамуымен,
ұлттық байланыс құралдарын пайдалану ... ... ... ... ... ... және ... қызметінің қызмет етуінің ерекшеліктері
инфрақұрылымдық кешеннің құрамдас бөлігі бола отырып ... ... ... шығындарының елеулі үлес салмағынан тұрады.
Осылайша, көліктік-коммуникациялық қызмет ... ... ... ... ... қызметтерінің жүзеге асырылуының тиімділігі елдің әлеуметтік-
экономикалық дамуының елеулі ... ... ... ол ... ... ... ... қоғамдық өндірістің нәтежиелерінің
жетілуіне әсер етеді. Осының ... ... ... ... ... ... толық және жан-жақты қамтамасыз
ету үшін жағдай жасайды.
Қазіргі жағдайда ішкі, не болмаса ... ... да ... ... ... ролі ... орын ... Еліміз өңірдің барлық
елдерімен экономикалық қарым-қатынастарды ... ... ... да қауіпсіз, әрі сапалы ... ... ... ... ... өсу мен ... ... арттыруға ықпал
жасау Қазақстанның көлік-коммуникация жүйесінің ... ... ... ең ... ... ... ... және коммуникация саласын дамытудың негізгі бағыттары мынадай:
- Қазақстанның көлік кешенін евразиялық көлік жүйесіне интеграциялау;
- саланы мемлекет ... ... ... ... көлік дәліздерінің ауқымдық-меридиандық жүйесін қалыптастыру;
- көлік және коммуникация ... ... ... ... Қазақстан Республикасында инфрақұрылымның қызмет көрсету
салаларының дамуы қоғам мүшелерінің ... ... ... әсер ... Осы ... ... өндірістің құрылымындағы
экономикалық-әлеуметтік өзгерістерге, оның тиімділігін көтеруге ықпал
етеді. ... ... ... ... халықтың әл-ауқаты ілгері
дамиды.
2.2. Инфрақұрылым – ұлттық ... ... ... ... ... концепциясы экономикалық даму теориясының
анағұрлым ... ... ... ... Қазақстан Республикасының бәсекеге
қабілеттілігінің индикаторы болып бірінші кезекте, азаматтардың ... мен ... ... тұрақтылықты дамыту, елдегі заңдардың сақталуын
дамытуболып табылады. ... ... мен ... ... ... болса, елдің де бәсекеге
қабілеттілігі, сонымен қатар ресурстарды ... ... мен ... ... ... мықты болады.
Өндіріс пен техникалық прогресстің дамуымен ... ... ... анықтай бастады. Ең алдымен елдің инфрақұрылымын,
оның ғылыми потенциалын, ... ... ... бастады.
Инфрақұрылым ұлттық шаруашылықта және оның ... ... ... орын ала бастады. Ол үшін ... ... ... ... қабілеттіліктің мәнін терең зерттеуді жүзеге
асырып, ұлттық шаруашылықтың бәсекегеқабілеттілігінің негізгі ... ... ... ... – бұл ... деңгейде қаралатын күрделі
экономикалық категория:
... мен ... ... ... ... өндірушілердің бәсекегеқабілеттілігі;
• Салалық бәсекегеқабілеттілік;
• Елдің бәсекегеқабілеттілігі.
Бәсекеқабілеттіліктің барлық осы деңгейлерінің арасында ... ... ... ... бар. ... елдік және салалық бәсеке қабілеттілік
бәсекеге қабілетті тауар шығару мен ... ... ... ... ... табылады [39].
Қазіргі таңда әлемдік бәсеке қабілеттілікке бағалық емес факторлар шығады.
Олар үшін маңызды ... ... ... оның ... мен ... маңызды болып табылады. Сондықтан да көптеген елдер өздерінің
тауарлық бәсекеқабілеттілігін ... ... ... жоғары
технологиялық өнімдер шығару арқылы қамтамасыз етуде. Ал олардың ... ... ... ... ... ... емес.
Тауардың бәсекеқабілеттілігін, тауар өндірушіні және ... ... және ... ... әлемдік нарықта
көрсететін синтетикалық көрсеткіш болып елдің бәсекеқабілеттілік көрсеткіші
табылады.
Жалпы, елдің бәсекеқабілеттілігін елдің еркін бәсеке жағдайында әлемдік
нарықтың ... ... ете ... ... шығара алу қабілеттілігі
бойынша анықтауға болады [40].
Сонымен, ұлттық экономиканың бәсекеқабілеттілігі – жалпыға ... ... ... өте ... ... ... ... бәсекеқабілеттілігі ұғымының аясында тауарлар мен ... ... ... маркетингтік, ұйымдастырушылық-басқару,
ғылыми-техникалық, экономикалық, өндірістік мүмкіндіктердің және де
шетелдік ... мен ... өте ... бәсекеге түсетін үйлескен
қосындысы түсіндіріледі.
Кейінгі онжылдықтардың әлемдік тәжірибесі ұлттық ... мен ... ... ... қабілеттілігін тұрақсыз ретінде көрсетеді.
Оның қажетті деңгейін ... тұру ... рөлі зор ... ... ... ... бағытты әрекеттерді талап етеді. Оның
қызметінің ... ... ел ... экономика
бәсекелестермен бәсекелестік артықшылықтарды тудыруға бағытталған.
Бәсекелестік артықшылықтар теориясы клесідей ... ... ... ... ... ел өзіне ғана тән ... ие ... ... ... да бір саланың еңбек өнімділік
деңгейі, өндірістік, техникалық, коммерциялық квалификация деңгейі; ... бір ... ... қызмет көрсететін персоналының деңгейі; өндірәлген
тауардың сапасы мен ... ... ... ... ... басқару
деңгейдегі стратегиялық ойлау жатады [41].
Стратегиялық жоспарда мемлекеттің саясаты ... ... үшін ұзақ ... ... салуда және осы орайда ... күш ... ... болуы қажет. Бірақ, тәжірибе
көрсеткендей, мемлекеттің ... ... жаңа емес ескі ... ... ... Ондай әрекеттер дамуға деген баяу
жүрісті білдіреді.
Рыноктық экономика жағдайында мемлекет тіпті ... ... мен ... ... ... ... қызметімен
бөлінбеген. Мемлекет бәсекеқабілеттілікті басқармайды, ал жанама түрде оған
әртүрлі шаралар арқылы және реттеудің заңды, заң актілер, үкімет ... ... ... ... ... әсер ... Басқаша айтқанда,
мемлекеттің міндеті, ұлттық экономиканың бәсекеқабілеттілігін нығайту үшін
қолайлы жағдай ... ... ... ... ... ... кәсіпккерлік
бастамаға ие, осы мәселені шешуге сәйкес кадрлары бар, өз ... ... ... ... ... ... Тек ... ғана,
олардың жұмыс істеу қабілетінен ғана олардың тек қана өз ... ... ... ... мемлекетпен шығарылған жалпы ұлттық
мүмкіндіктерге де байланысты.
Батыс ... ... ... бәсекеқабілеттілік бағалау
мәселесімен көптеген ғылыми-зерттеу ... ... Олар ... «Басқарудың мәселелері бойынша Еуропалық форум» орталығы Женевада)
және халықаралық (Женевада штаб-пәтері бар бүкіләлемдік экономикалық форум,
Лозаннадағы Даму мен ... ... ... ... ... ұғымы олармен өздеріндегі бар жағдайларда өздерінің
тұтынушылары үшін ... ... ... мен ... түрлерін жасауға
деген нақты және потенциалды ... [42, ... ... үшін ... ... аса ... мен 300 ден аса ... пайдаланылған.
Анализдің мәліметтері 10 факторға бөлінеді, атап айтсақ:
1. экономикалық потенциал мен экономикалық өсу қарқыны;
2. өнеркәсіптік өндірістің тиімділігі;
3. ғылымы мен ... даму ... мен, ... ... ... ... ... еңбек бөлінісіне қатысу;
5. ішкі нарықтың динамикалығы мен сыйымдылығы;
6. экономиканы мемлекеттік реттеудің әсері;
7. қаржылық жүйенің икемділігі;
8. ... ... ... ... ... ... экономиканың бәсекеге қабілеттілік факторларының жүйесін
анализдей отырып инфрақұрылымның олардың арасында елеулі орын ... осы ... әр ... ... және жана әсер ... ... ... болады.
Бәсекеқабілеттіліктің рейтингісін есептеу үшін әлемдік экономикалық
форумның және менеджменттің Халықаралық ... ... ... ... ... олардың 41 көрсеткіші ел туралы ... ... ... соңында рейтингте көзделмейді. Қалған 249 параметр егіз
агрегирленген ... ... ішкі ... ... ... ... мемлекеттік реттеу; несиелі-қаржылық ... ... ... ... ... ... ... қабілеттіліктің агрегирлі факторлары өз кезегінде бірнеше ішкі
факторларға бөлінеді (4-кесте) [42, с.85].
4-кесте – Бәсекеге қабілеттіліктің агрегирлі факторлары
|Агрегирлі факторлар ... ... |
| |1. ... құн |
| |2. ... ... ... ... |3. ... |
| |4. ... ... |
| |5. ... ... ... |
| |6. Өмір сүру құны |
| |7. ... |
| ... төлем балансы |
| |2. ... және ... ... ... ... ... |3. ... және товар импорты |
| |4. ... ... ... |
| |5. ... ... ... |
| |6. ... ... ... |
| |7. ... ... |
| |8. ... ... |
| |1. ... ... |
| |2. ... ... |
| |3. ... ... ... ... |4. ... ... ... |5. Сот ... |
| |6. ... қорғау органдары |
| |1. ... ... |
| |2. ... қол ... ... ... |3. Қор ... ... |
| |4. ... ... ... |
| |1. ... |
| |2. ... ... |3. ... ( ... ... |
| |4. ... |
| |5. ... |
| |1. ... |
| |2. ... ... шығындар ... ... |3. ... ... ... |
| |4. ... ... |
| |5. ... ... |
| |1. ... кадрлардың деңгейі |
| |2. ... ... ... ... |3. ... орта |
| |4. ... меншік |
| ... ... |
| |2. ... ... сипаттамалары |
| |3. ... ... ... ... |4. ... |
| |5. ... беру жүйесі |
| |6. Өмір сүру ... |
| |7. ... ... ... ... ... ... инфрақұрылым өзінің элементтері, қасиеттері мен
ерекшеліктері бар дербес бәсекегеқабілетті фактор ретінде көрінеді. ... ол ... ... ... ... және жанама әсерін
тигізеді.
Қазіргі таңда инфрақұрылымның дамуы анағұрлым ... ... ... ... Ол ұлттық ... ... әсер ... және оның ... ... оған оның ... ... елеулі әсер ете отырып ... ... ... ... ... ... рол
атқарады.
М. Портер өз еңбегінде бәсекегеқабілеттіліктің ең негізгі төрт сатысын
көрсетеді. Олар ... ... ... ... Оның үш ... ... ... бәсекеқабілеттілігінің өсуі жзеге асады яғни
ол халықтың ... ... ... Төртінші сатыда өсім
баяулап, құлдырайды. Ол ... ... ... ... ... онда қандай шешімі табылмай тұрған мәселелердің бар екендігін,
сонымен қатар экономиканың ... ... ... ... етіп ... ... береді [43].
Өндіріс факторларының негізіндегі бәсекелестіктің дамуы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... факторлары
табиғат ресурстарының, ауылшаруашылық дәнді-дақылдарды өсіру үшін қолайлы
жағдайлардың арқасында жеңіске ... ... ... дамуы. Бұл сатыда экономиканың
бәсекелестік артықшылығы ұлттық фирмалардың агррессиялық инвестициялауға
негізделеді. Кәсіпорындар бәсекені ... ... ... ... ... тиімді озық технологияға салады.
Жаңалықтарды енгізудің негізінде бәсекелестіктің даму. Бұл ... ... ... ұлттық экономиканың ... ... ету ... ... ... ... ... өсуіне, жаңа техника мен технологияның енгізілуіне ... ... ... ... және ... ... және ... өсуіне алып келеді. Өндіріс факторларын жетілдірудің
және қалыптастырудың жаңа механизмдері пайда бола бастайды.
Бұл сатының тағы бір ... ... ... ... ... ... ... сұраныстың күрделі құрылымын ынталандыра отырып жоғары
дамыған ұлттық аяны қалыптастыру болып табылады.
Индустрияның бәсекелестікке ... ... жаңа ... тағы бір ... ... – қызмет көрсету саласындағы халықаралық
бағытты нығайту, сұраныстың күрделі құрылымына ықпал ... ... ... ұлттық саласын қалыптастыру.
Байлық негізіндегі бәсекелестік. Алғашқы үш сатылардан ерекшеленетін,
байлық негізіндегі ... ... ... құлдырауына әкеліп
соқтырады. Экономиканың қозғалыстағы күші қол жеткен ... ... ... проблема бұрын құрылған байлық көмегімен ... қол ... ... және ... ... экономиканың бәсекелестікке қабілеттілік критерийі жүйенің макро
және микроэкономикалық даму деңгейлеріне сәйкес қалыптасуы ... ... ... бұл еліміздің макроэкономикалық ортасына, оның
технологиялық және ... ... ... ... ... амал ... ... компаниялардың қызметі және
стратегиялары және ұлттық бизнес-орталықтың сапасы бағаланады. Олай ... ... ... ... құру және қамтамасыз ету
процесі жойылған. Ғаламдық барлық өсу мәніне қарамастан, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... бірге, инфрақұрылым шаруашылық объектілерге ұтымды әрі тиімді
жұмыс істеуге мүмкіндік бере ... ... ... ... ... инфрақұрылымның негізгі өндірісі ... ... пен ... ... ... ... ... арттыру үшін біз тұрақты, әрі ... ... және даму ... ... талпынамыз. Біздер ... ... ие ... келеді, әрине, мұнда өнімдер мен
қызметтер басты мәселе болып табылады.
Қызмет көрсету нарығында ... ... ... ... үшін ... ... олардың тұтынушылары бірқатар проблемаларға
ұшырайды. Мұндай проблеманың бірі ... ... ... ... және нормалардан ауытқуы болып табылады.
Қызмет көрсетуші кәсіпорындар ... ... ... ... ... жағдайда, тұтынушыларды тарту сатысындағыдай, қызмет сапасына да аса
назар аударылмайды. Мұндай проблема барлық ... ... ... ... ... мен ... ... ұйымдастыру, көлік, туристік,
медициналық, ... беру және ... ... ... ... инфрақұрылымның кейбір салаларын және олардың ... ... ... ... ... ... жаңа ... тәрбиелейтін және жаңа творчествалы және
еліміздің еңбектік әлеуетін құратын білім беру ерекше ... ие. ... ... бола отырып, білім беру, ... ... ... ... оның ... санаттылық, творчествалық және
қоғамның еңбектік әлеуетін дамыту үшін қажетті жағдайлар жасайды.
Қазіргі заман ... ... ... беруді дамыту масштабы бойынша
теңдессіз және еліміздің тұрақты ... және ... ... ... маңызды рөлін түсіну, жергілікті және ... ... ... ... халықтың өміру сүру деңгейін және сапасын
арттыру кезеңі болды.
Әлемде мемлекеттердің экономикалық ... ... ... ... азаматтардың білімімен, барлық деңгейде ... ... ... ... Бұл ... ... ... рөлін және орнын қайта бағалауға және қайта қарауға жеткізді.
Бұл мойындау ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігінің, ... ... ... ... әрі ... ... халықтың білімінің деңгейі және
кадрлардың кәсіби даярлығы екендігімен ... және ... ... жоғары технологияларды меңгеруді және ендіруді,
ұлттық қауіпсіздікті және мемлекеттік қауіпсіздігін қамтамасыз
етеді;
- қоғамда ... ... ... ... ... ... дамудың жоғары деңгейіне жеткізеді;
- мемлекеттік баламалықты қалыптастыру, ... ... ... ... ... ... ... жеке басын
әлеуметтендіру үшін азаматтық-патриоттық негізді құрады.
Көптеген елдер білімді жоғары ... ... ... ... ... санаттылық әлеуетін дамытуға ерекше көңіл бөледі.
Қызмет түрлері өз ісінің мамандарымен көрсетілетіндігі ... ... беру ... ... ғана ... сондай-ақ, өзінің ісін білетін
әрі оны жақсы ... ... және ... ... ... ... дейін Қазақстан Республикасының білім беру cаласын
мемлекеттік дамыту бағдарламасында» «нарықтық экономикаға жан-жақты ... ... кең, ... алынған мамандық бойынша жұмысқа даярланған
кәсіби, өз ісінің ... ... ... жаңа ... ... ... ... байланысты, қоғамның бәсекеге қабілеттілігін арттыру жағдайы
ретінде педагогтардың кәсібилігін арттыру қажеттілігі туындайды.
Әлемдік нарықтағы бәсекелестік ... ... ... ... ... ел ... ... белгілі, ал кадрлық ресурстар дамудың
базалық факторы болып табылады.
Сапалы білім беру қызметінің нәтижесіне еліміздің ... ғана ... ... ... даму жүйесіндегі мемлекеттің одан әрі гүлденуі де
байланысты.
Денсаулық сақтау – ... ... ... қалыптастыратын
әлеуметтік инфрақұрылымның маңызды саласы. ... ... ... ... ... ... бірі ... Ол еліміздің даму, цивилизация дәрежесін және игілігін ... ... ... қана ... ... етуге, оқуға, материалдық және
әлеуметтік жетістіктерге жетуге дайын.
Осы саланың қызметтері ... ... ету ... ... ... ... қоғамдық бөлудегі белгілі функцияларды жүзге
асырып, қоғамдық өндірістің барлық буындарын өткірлейді. ... ... қана ... ... ... ... ... және әлеуметтік
жетістіктерге жетуге дайын. Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... ... адам ... өндірудің стратегиялық
мәселелерін шешу көбінесе біздің денсаулық сақтау сапасымен ... ... ... ... ... ... халықтың
денсаулығын сақтау қызметтерінің мүмкіндігі мен сапасын жақсарту туралы
мәселені алға қояды.
Денсаулық сақтау қызметтері ... ... ... және ... ... ... ... қамтамасыз етуге, жұмысшылардың жоғары еңбеккке
қабілетті болуына және белсенді ұзақ өмір ... ... ... ең ... ... ... медициналық көмекке жалпы қол жеткізу
мүмкіндігі және жалпымен қолданылуы жатыр.
Қазақстан Республикасында көптеген ... ... ... ... ... Медициналық қызмет көрсету кезінде әлеуметтік
теңсіздік және оларға қол жеткізу ... орын ... ... ... ... ... ... теориялық көрсетілгенімен,
тәжірибе жағынан жүйе жұмыс ... ... ғана ... ... ... ... ауыл және қала ... арасында денсаулық сақтау
қызметтерінің көрсетілуінде де айырмашылықтар кездеседі. Денсаулық сақтау
қызметтерінің төмендеуі, ең ... ... ... нашар тығыздығына
ықпал етеді.
Осыған байланысты осы теріс үрдісті жеңуге бағытталған кешенді шаралар
жүйесі, мемлекетпен халықтың тіршілік ... ... ... ... ... ... ... халықтың әлеуметтік-гигиеналық жағдайын
арттыру талап етіледі.
Денсаулық сақтау жүйесі ... ... ... өлімнің төмендеу,
физикалық және психологиялық әлеуетті арттыру салдарынан ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан денсаулық
сақтау саласы, бір жағынан, экономиканың даму нәтижесі, ал ... ... ... ... істеу қабілеттілігіне оң әсер ... ... ... ... маңызды факторларының бірі
ретінде қарастырылуы мүмкін.
Әрбір қазақстандықтың денсаулығы мемлекеттің ... ... ... ... Оның ... ... экономиканың одан әрі өсуі
мен сапалы дамуы үшін сенімді базаны қамтамасыз ... ... ... көрсеткіштерін оңтайлы мүмкін деңгейде қамтамасыз ету ғана емес,
сонымен қатар осы ... ... ... ... ... ... деңгейіне дейін тұрақты арттыру негізгі мәселе болып
табылады.
Адамдардың амандығын одан әрі ... ... ... ... ... ... туризм де жүйені ... ... ... ... Оның ... – жұмысшылардың бос уақытын
уақытша және объективті шектерін кеңейту, маңызды және пайдалы ... ... ... ... күні ... Республикасында туризмге экономиканың табысты
саласы ретінде мемлекет тарапынан оны ... ... ... ... ... көп ... бөлінуде. Туристік кластердің ядросы
қызметтерді пайдаланушылар, яғни, бұл ... ... ... ... ... ... ... агенттіктер болып
табылады. Қонақ үйлер, демалыс үйлер, көлік компаниялары ... ... ... ... және ... агенттіктермен ұсынылатын қызметтер
пакетін қамтиды.
Республикада туристік қызығушылықты ұсынатын объектілердің жеткілікті
мөлшері әрекет етеді. Компаниялар туризмнің ... ... ... ... ... экологиялық, сауықтыру, спорттық және аң аулау. ... бұл ... ... ... деп ... келмейді, себебі туристік
объектілердің жаңа ... ... үшін ... ... ... шамамен 713 туристік фирмалар мен компаниялар қызмет атқарады.
Барлық туристік компаниялардың 10 пайызы ғана елімізге туристерді ... ішкі ... ... ұсынады, ал қалғандары сыртқа шығу қызметтерін
ұсынады.
Қазақстан аумағының кеңдігіне байланысты, ... ... және ... ... ... көбінесе көлік-
коммуникация кешенінің тиімді қызметіне байланысты. Отандық ... және ... ... ... кепілі мемлекеттік
көлік және транзиттік саясатқа ... ... ... ... ... ... табылады.
Егеменді еліміздің дамуы мен бүкіл әлемдік ауқымда ... ... ... ... ... көлік-коммуникация кешені
саналады. Оның негізгі себебі болып аталған саланың ... ... ... ... бағдарламаларды жүзеге асыруға мүмкіндік бере алатын
ролі. Инфрақұрылымның осы саласының әлемдік ... ... ... қабілеттілігінің маңызды факторы болып табылады. Оларсыз
Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... айналымына тарту, шалғай аудандардағы жаңа ашылған пайдалы кең
қазбаларын игеру мүмкін емес еді.
Қазақстан Республикасының әлемдегі ... ... 50 ... ... ... ... жедел экономикалық дамуы үшін үлкен
жетістікті қамтамасыз ету ... ... ... «Ірі
көлік инфрақұрылымдық объектілердің айналасына шағын және орташа жобалар
арқылы икемді, жоғары технологиялық қалпына келтірілген ... ... ... қажет. Осылайша Орталық Азиядағы біздің көшбасшы бағыттарын
қамтамасыз ету үшін аймақтық ... ... ... ... ... ... болады» делінген [31]. Осыған ... ... ... ... ... ... ... көлік
қызметтеріне деген сұраныстарды толық қанағаттандырумен тығыз байланысты.
Көлік инфрақұрылымы – экономиканың экономикалық және әлеуметтік маңызды
даму факторы. ... ... ... ең ... оның ... ... экономиканың әрекет етуші шаруашылық құрылымының нәтижелігін
арттырады.
Қазақстан Республикасында көлікке және ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың
бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуге және тағы басқаларға ерекше көңіл
бөлінеді. Тиімді ... ...... бәсекеге
қабілеттілігінің маңызды элементі.
«Қазақстан – 2030» даму ... ... ... ... ... ... ... кешеннің бәсекеге
қабілеттілігін қамтамасыз ету және еліміздің аумағы арқылы ... ... ... ... Осыған байланысты көлік-коммуникациялық кешенді
дамыту мақсаттары сапалы көлік ... ... ... және ... ... толық қанағаттандырумен тығыз
байланысты.
Қазақстан Республикасында көлікті дамыту артықшылығы Еуропалық және
Азия континенттерінің ... ... ... ... ... ... ... шығару және импорттау және басқа елдердің
жүктерін және ... ... ... ... экономикалық
пайдаларды қолдану үшін көлік мүмкіндіктерінің туындауына ықпал етеді [45].
Көлік, ... ... ... ... ... ... саяси мақсаттарға жетудің маңызды құралы бола отырып,
қоғамның тіршілік ... ... ... ... ... Көлік –
жүктерді және адамдарды тасымалдайтын салаға ғана емес, ... ... ... тіршілік ету және шаруашылық жағдайын түрлендіретін салааралық
жүйе. Көліктің тарихи дамуы, ... ... ... ... ... ... ала анықтады, оның тұтастығын және халықаралық
әсерін нығайтуға ... ... ... ... ... ... мен тұтынушылар арасындағы
географиялық ажырауларға негізделген. Осыған байланысты, өндіріс пен
сұранысты байланыстыра ... ... ... және ... өзін
кеңейтеді. Осының арқасында іскер адамдардың ... ... ... ... ... ... ... экономиканы дамыту шегінде көлік бірқатар ... іске ... ... ... тартылған.
Ең алдымен, бұл жолаушыларды тасымалдаудағы халықтың және экономиканың
сұраныстарын ... ... ... тасымалынсыз әртүрлі
салалардағы кәсіпорындардың жұмыс істеуі және халықтың тіршілігін арттыру
мүмкін емес екендігі белгілі.
Жолаушыларды тасымалдау ... ... ... ... ... ... мүмкін болады. Ол өндірістік процеске
қажетті ... ... ... ... тасымалдау өзінің
мүмкіндіктері арқылы экономиканың функциялау процесін ... және ... ... әсер ... Бұл көліктің әлеуметтік, ... және ... ... ... ... ... қабілетті болу үшін, ең алдымен, осы салада
маркетингті дамыту және жетілдіру қажет. Негізгі қызмет маркетингі ... ... ... саласында жүзеге асырылады. Маркетинг жүктерді
тасымалдау саласында ... ... ... ... оған
жүктерді тасымалдау тапсырыстарын ұйымдастыру және көлік ... ... ... ... толығымен қанағаттандыруға және осы
негізде бәсекелік артықшылықтар және тұрақты кірістер алуға ... ... сату ... ... ... қазіргі заманғы көтерілу кезеңінде экономиканы
ауқымдау және ... ... ... ... бойынша онымен
ілесіп жүретін процестер көлікті дамытуға қатысты жаңа амалдарды талап
етеді. ... ... ... өсуі, республиканың Дүниежүзілік ... ... ... мерзімді кезеңде көліктің құраушы үлесін сапалы
қаралуын талап етеді.
2015 жылға ... ... ... ... стратегиясымен,
республиканы дамытудың негізгі артықшылықтардың бірімен қазіргі заманға
лайық және бәсекеге ... ... ... ... ... ... ... көлік жүйесіне интеграциялау анықталған.
Инфрақұрылымның жағдайы елдің бәсекеге ... ... бірі ... ... ... ... ... дамыту
резервтерін қолдану Қазақстанға кеңістікті ұсыну бойынша әлемдік ... ... ... және ... ... жүктерді тасымалдау және логистикалық менеджменттің
қағидаттарына сәйкес жүктерді, ... және ... ... ... ... ... ... қол жеткізуге мүмкіндік
береді. Өндіріс секторының ... ... ... ... көлік
өнімдерінің жүйелерін жетілдіруді талап етеді.
Көлікті ... ... ... кеңістіктің бірлігіне, тауарлардың
еркін қозғалысына және қызметтердің еркін ... ... ... және ... Қазақстанның тұтастығын және оның
ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, халықтың тұрмыс ... ... ... кепілдік береді.
Көлік-коммуникациялық кешенді дамыту артықшылықтары болашақ бәсекеге
қабілетті көлік-коммуникациялық ... ... ... ... ... ... ... қатарына кіреді: темір жол көлігі
және ақпараттық инфрақұрылым. Осы секторларды таңдау темір жол ... ... жүйе ... ... ... ... ал ... ел ішінде тауарлардың тиімді қозғалысын ұйымдастыру ... ... ... ... көлік-коммуникациялық кешенді тиімді
интеграциялау үшін барлық қалған секторлардың ресурстарын біріктіруге
мүмкіндік ... ... түрі ... ... ... ... ... инфрақұрылымдық элементі ретінде саланың рөлі мен
мәні ... ... ... ... ... ... қызмет көлемін тұрақты арттыратын экономиканың динамикалық
дамушы саласы болып табылады.
Қазақстанның телекоммуникациясы – ... ... ... ... экономикалық өсуге ықпал ететін «Қазақстан 2030»
стратегиялық ... ұзақ ... ... ... ... ... ... үрдістер Қазақстанды
қолданыстағы желілерді жаңартуды жедел ... ... жаңа ... қайта құрылымдауды жүргізуге жетелейді.
Телекоммуникация нарығындағы бәсекелестік ... ... ... ... ... ... оның жеке салаларын және
өндірісті дамытушы қозғалыс күші ... ... ... ... ... ... ... еңбектің
өнімділігі 2-6 есе артады. Кредиттік-қаржы саласында экономиканың «кассалық
бесін» қамтамасыз ету үшін байланысты және ... ... ... ... ... ... жүз есе қысқартуға мүмкіндік береді.
Банктік істе, сауда және ... ... ... ... жүйесін
қолдану, әсіресе тиімді. Елдің әр жерінде әрекет ететін жеткізушілермен
және тұтынушылармен ... ... ... ... қажет.
Коммуникация жүйесінің әрекетінсіз мемлекеттік және ... ... ... мәселелерді шешу, өнеркәсіп іскерлігінде,
ғылым, білім, медицина және мәдениет ... ... ... ... ... ... ... коммуникация қызметтерінің жоғары
тиімді және сенімді ... ... ... ... радиорелейлік магистральдардың болуы, жергілікті автомат телефон
станцияларының ... ... ... ... ... ... елдің
экономикасын басқарудың тиімділігін көтереді. Қызмет көрсету тармағының
өсуі тұрғындар өміріне өзгерістер әкелуімен әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... уақыттағы техникалық құралының болуы
байланыс ролінің артуына әкеледі. Байланыс қызметтерін пайдалану адамдардың
араласу мүмкіндіктерін кеңейтіп, ... ... мен ... ... ... ... ... ұсынылатын қызметтердің ... ... ... ... ие. ... қызмет
соңғы ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктеріне дәл ықпал етеді.
Телекоммуникация (байланыс) саласындағы ғылыми-техникалық прогресс
өндірістік ... ... ... автоматтау негізінде байланыс
желілерінің және құралдарының сапалы параметрлерін ... ... ... және ... ... жүйелерін, жылжымалы
объектілері бар ... ... ... ... қолдану түріндегі техникалық дамудың мұндай басым бағыттары
ұсынылатын қызметтердің көлемі мен ... ... ... ... жаңа
қызмет түрлерін жүргізуге, кезекті дамуды инвестициялауға қажетті қосымша
кірістерді алуға мүмкіндік береді.
Байланыс қызметтеріндегі ... ... ... ... жаңа байланыс түрлерін (телемәтінді, телефонды, факс бюроны)
ендіруді талап етеді. ... ... ... қаржы және сауда
мәмілелерінің жылдамдығы ... ... ... ... ... ... байланыс қызметтерін бұрыңғыдай ұсынбау ... ... ... мен ... сәйкес сату қажет. Қазіргі уақытта
байланыс қызметтерін сату, нарықтың конъюнктурасына байланысты ... ... ... пен ... ... белсенді әсер ету мәселесі
қозғалуда. Сауда қызметі өндірістің ... ... ғана ... ... сапалы сипаттамаларын арттыруды алдын ала болжайды. Осыған байланысты
қызметтің және өнімнің сапасын арттыру, ассортиментін ... үшін ... ЭЕМ, ... ... ендіру негізгі рөл атқарады.
Байланыс инфрақұрылымның маңызды құрам ... ... ... ... ... салаларында өндірістік процестердің қалыпты
жұымс істеуіне, халықтың тұрмыс тіршілігін жақсартуға және ... ... ... ... таратылуын қамтамасыз етеді.
Байланыстың тұрақты және сапалы жұмысын дамыту және қамтамасыз ... ... ... жағдайы болып табылады. Байланыс мәні жеке
пайдалану саласында және нарықтық ... ... ... ... күні ... ... ... қарқынды дамыту, қызмет
түрлерін (қалааралық байланысты, электронды ... ұялы ... ... басқаны) өзара ауыстыру ... ... ... ... ... жаңа қызмет түрлерін құруға
итермелейді және дәстүрлі қызмет ... ... ... қажеттілігіне
жеткізеді.
Телекоммуникацияның маңызды элементтерінің бірі ауқымды Интернет
компьютерлік ... және оның WWW ... ... ... табылады. Интернет
жарнама үшін бірегей мүмкіндіктерге ие және екі ... ... ... ... ... жанамаланған гипермедиялық ортаны сатуды
қарастырады: 1) Интернет – көп ... ... ... ... жаңа ... ... ... пайдаланушылармен ақпарат алуға мүмкіндік беретін pull-модель
қолданылады; 2) ...... ... ... алуды жүзеге
асыруға мүмкіндік беретін және ... ... ... ... осы ... дистрибьютерлік фирмалардың орнын маңызды өзгертетін
қандай да бір аумақтық ... ... ... жоқ ауқымды виртуалды
электронды нарық.
Қазақстанда статистикалық мәліметтер бойынша, интенетті 600 мыңна ... ... Бұл ... ... 4 есе аз. ... Union мәліметтері бойынша Қазақстан әр жүз ... ... саны ... ... 147-ші орында. Ал интернетті
пайдаланушылардың ... саны ... ... ... [47].
Телекоммуникация қызметтерінің нарығы біздің елімізде, әсіресе
инфрақұрылымның ... ... ... ... ... ... ... белсенділіктің өсуі, халықтың табысын ... ... да ... макроэкономикалық факторларды арттыру телекоммуникация
қызметтеріне деген жоғары сұранысты қалыптастырады, нарықтың дамуына ... ... ... үшін бәсекеге қабілеттілік жетістігі – ұлттық
мәселе, себебі ол институттарда, құндылықтарда, мәдениетте адамдардың ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
бүгінге дейін басқа елдерге тек ... ... ... ел ... Ол әрдайым шетелден келетін бейбітшілік тұрғыдағы дайын өнімдерді
ғана пайдалануды көздейді.
Кез келген жағдайда бұл оңай ... ... оның ... көп ... ... және ... тым көп өзгеру салдарынан ... ... ... ... ... ... ... жоғары болған жағдайда ғана жетістікке жетуге ... ... ... аз ... көп ... ... дегенді білдіреді.
Шығындардың ақталмайтындығына, артықшылықтарды өзгертуге және әрдайым ... ... әзір болу ... Егер ... ... және ... ... базасы, менеджменті, қауіптерді сауатты басқара ... ... ... және мемлекет арасында өзара келісім және ... онда ... ... ... болады.
Олай болса, инфрақұрылымды қамтамасыз ету, ... ... ... ... сала қызметтерін іске асыру тиімділігі елдің ұлттық
шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... кеңеюіне, қоғамдық өндірістің нәтижелерін
жетілдіруге ықпал етеді. ... ... ... барлық мүшелерінің
қоғамдық сұраныстарын одан әрі және толық, жан-жақты қанағаттандыруға
қажетті алғы ... ... ... экономикасын дамыту және бәсекеге
қабілеттілігін арттыруда инфрақұрылым салаларының қызмет ... және оны ... ... ... негізі.
2.3. Республикадағы инфрақұрылым дамуының инвестициялық ахуалы.
Мемлекеттік саясаттың маңызды ... ... ... инвестициялық
климаттың жетістігі болып табылады.
Инвестициялар Қазақстан Республикасының ... ... ... ... қызмет атқарады. Инвестициялар көмегімен тауарлар мен
қызметтердің өндірісін өсіруге, жаңа ... ... ... ... ... арттыруға және т.б. болады.
Инвестициялар нєтижесiнде мемлекеттiк табыстардыњ артуы мемлекеттiњ
жалпы ... ... ... µмiр ... ... ж±мыспен ќамтамасыз ету м‰мкiндiктерiн ќ±руѓа жаѓдай туѓызады.
Сонымен бiрге єлеуметтiк ќажеттi шыѓындарды ... және ... ... ... ... ... т‰рде психикалыќ аурулар, ќылмыс сияќты
ќоѓамныњ ... ... ... ... ... ... ... ќалѓан депрессиялы аудандардыњ дамуына жаѓдай жасайды [48].
«Республиканың индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға
арналған стратегиясына» ... ... ... ... ... ... ... әлеуетін
пайдалану белгіленген [49].
Ќазаќстан Республикасыныњ ‰кiметi басты назарды ... ... ... деп санайды. Сонымен ќатар єлеуметтiк-экономикалыќ дамудыњ
мањызды шарты болып республикадаѓы соњѓы жылдардаѓы жоѓарѓы ... ... ... ... ... шаруашылықтағы ғаламдану
жағдайында, отандық экономиканы бәсекеге қабілеттілігін ... ... және өз ... ... инвестициялық климатты
қалыптастыру және экономиканың шикізат емес саласын дамыту мақсатында
мемлекеттің ... ... ... факторлық шығындар негізінде жүргізілген жағдайда ... ... ... талап етілгенде мемлекет рөлі маңызды
болуы ... Ол ... ... салаларға, ең алдымен, инфрақұрылымға
жұмсау сияқты тәжірибелік шараларда байқалуы мүмкін.
Инфрақұрылым қазіргі ... ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымды дамыту бірыңғай экономикалық
кеңістікті, ұлттық шаруашылықты, ұлттық ... ... ... ... сол ... өзге ... пен ... өндіруде елдің
біліктілігін қалыптастыруға ... алғы ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымдық объектілерінің дамуын талап
еткен жағдайда осы процесс керісінше жүреді.
Инфрақұрылым ұдайы өндірістің негізгі факторы болып табылады. ... ... ... ... көп ... баяу ... ... маңызды болмауы және теріс өлшемге ие болуы мүмкін. Сондықтан жеке
кәсіпкерлер оның ... ... ... ... қызығушылық тудырмайды.
Инфрақұрылымды дамыту мақсатында оны қаржыландыру мемлекеттік бюджет,
кәсіпорын қорлары, әртүрлі қорлар және инвестициялық компаниялар және ... ... ... ... ... ... ... тањда инфрақұрылымның ќызмет кµрсетулер аясыныњ дамуында жєне
оларды инвестициялауда єлi де ... ... ... ... ... аясында, єрбiр кєсiпорында инвестициялыќ ќиындыќтарды жењу
ќ±ралдары мен жања ... ... жєне ... ... ќамтамасыз
етiлуi ќажет. Єлеуметтiк-мєдени салаларда б±л ... шешу ... ... ... ... жєне ... (меценат)
байланысты.
Ќызмет кµрсету саласындағы инвестицияныњ ролi, ол сол ... ... ... кµрінедi. Мысалы, көлік және коммуникация
кєсіпорындарыныњ жоѓары инестициялыќ ... ‰шiн ... ... ... ... жања ... игеру, персоналды оќыту сияќты
мєселелер шешiмiн табу инвестициясыз м‰мкiн емес. Iзiнше ... ... ... бєсекелестiк ќєбiлеттiлiгiн кµтеру, олардыњ
рыноктыќ ќатынастаѓы орнын ... ... ... ... ... ... Егер ќызмет кµрсету салаларына инвестицияны
тарту, тартылѓан ќаражатты маќсатты пайдалану ж‰зеге асќан жаѓдайда, ... ... ... ... ... бiр кµзi ... сµзсiз. Экономикамызда болып жатќан
µзгерiстер инвестициялыќ ... ... ... ... Єсiресе,
инвестицияныњ бiлiм,ѓылым, денсаулыќ, көлік және байланыс т.б. ... ... зор. ... пен ... ... ... ... жаќсарту - экономиканы дамытудыњ негiзгi маќсаты.
Қазіргі уақытта Қазақстан ... ... ... ... ... ... құрылмайды. Жоғары даму деңгейіне
нақты тауар айналымы процесіндегі делдалдық ... ... ... ... ... ... ... қызметтерін ұсынатын
қаржы институттары жетті. Сонымен қатар өздерінің әлеуетін ... ... ... ... міндетті емес қызмет түрлерін көрсететін
(мысалы, қорларды ерікті ... ... және ... ... активтерін
инвестициялау қызметтерін орындайтын қазақстандық инвестициялық компаниялар
мен фирмалардың ... ... ... ... ішінде инфрақұрылымға енгізетін тікелей
инвестициялардың салыстырмалы ... ... ... ... ... және ... ... түсіндіруге болады.
Бұл жағдай елде тұрақты, саналы және қысқартылған ... ... үшін ... ... ... әрі ... сұраныстарымен ерекше
анықталатын тиімділікке ұмтылу барысында баламалы нарықтық инфрақұрылымды
құруға тікелей байланысты болатын тұжырымның алға ... ... ... сол не өзге ... ... ішінде инфрақұрылымға салымдарды
енгізу тәуекелдерін (нарықтық, саяси және ұйымдастыру) ... ... ... ... кез ... ... қолдайтын (қамтамасыз ететін)
инфрақұрылым негізгі үш секторларды құрау керек: технологиялық, ... ... ... технологиялық секторы, ең алдымен, бизнес-
инкубаторлар және сауда үйлері, инновациялық-технологиялық орталықтар ... ... ... ... ... ... қаржылық
сектор әртүрлі инвестициялық құралдар түрінде іске асырылады: бастапқы және
кепілді қорлар, сонымен қатар ... ... және жеке ... әртүрлі техникалық көмек қорлары; кадрлық сектор негізінен,
материалдық емес сипатқа ие және ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлерге және менеджерлерге
кеңес беру, ... ... және ... ... ... арқылы іске
асырылатын нақты және нақты емес байланыстар жүйесін қарастырады.
Инвестициялық процестің ... ... ... ... ... тікелей немесе жанама қызығушылық тудырады.
Инфрақұрылымды дамыта отырып, мемлекет оны циклге ... ... ... және оның ... ... ... ... туындаған қарама-
қайшылықтарды шешуге ұмтылуда, бірақ ең бастысы – ... ... ... ... елдің маңызды жаңарту, капиталды тиімді енгізу белгісіне
айналды.
Қазіргі уақытта Қазақстан ... ... ... ... салымдар шамамен 15-20 пайызды құрайды, бірақ оны
жалпы дамыту ... ... ... ... ... біздер арттамыз.
Әлеуметтік-экономикалық әдебиетте, көбінесе, советтік экономиканың
деңгейінен бірнеше есе артық АҚШ инфрақұрылымының даму ... ... ... саласының меншікті салмағы жалпы көлемі 1995-2000 жылдары
2,3 есе көбейді және 2000 жылы 65,6 ... ... АҚШ ... ... ... ... шаруашылық кешеніндегі қызметтер
интеграциясы, ілгерлі құрылымдық өзгерістер, динамизм, көп қырлылығы,
сервистің ... ... және ... қала және ауыл ... ... ... болып табылады [50].
Біздің еліміздің инфрақұрылым ... ... ... ... ... тарихи және басқа себептермен түсіндіруге болады.
Соғысқа дейінгі және соғыстан ... ... ... ... ... дамуына көп көңіл бөлінбеген. Автор сол уақытта
туындаған объективті және ... ... ... мәселесін алға
тартып отырған жоқ, себебі олар бұрыннан белгілі.
Инфрақұрылымдық кешеннің ... ... ... оның ... қалдық
қағидатының дәлденбеген тұжырымы себепші болды. Өндірістік инфрақұрылымды
қарастырайық (әлеуметтік инфрақұрылым туралы ... ... ... ... оған ұдайы өндірістің құрама бөлігі ретінде емес,
материалдық өндірісті қамтамасыз ету ... яғни ... ... ретінде қараған. Инфрақұрылымға деген мұндай амал ең алдымен,
оның дамуына капиталдық салымдарды ... ... ... ... және ... ... ... ретінде оның рөлін дұрыс
бағаламаған.
Қоғамның жаңа сапалы жағдайын қалыптастыру жағдайында өздерін канондар
мен стереотиптер түрінде ұсынғандарды ... ... ... туындайды.
Сонымен қатар, бұл айтқанымыз материалдық-заттай фактор және ұдайы
өндірістің ... ... ... ... тиіс ... ... ... инфрақұрылымды бағалау амалын қызмет көрсету саласы
ретінде қарастырмауымыз керек. Өндіріс процесінде ол көбінесе шаруашылық
кешенімен ... және оның ... мен ... арттырушы
маңызды факторы болып табылады, яғни ... ... ... дамыған
инфрақұрылымсыз мүмкін болмайды.
Инвесторлар және инвестиция ... ... ... ... ... ... төмен болған жағдайда өздері үшін ең жоғары кірісті
алуға ... әрі ... ... өте ... экономикалық мотивацияға
ие болады. Осыған байланысты барлығына арналған пайда негізгі бизнестің
тиімді дамуында туындайды, ал ... ... ... ... ... ... дамуға ықпал ететін құрал ретінде болады.
Бірақ ифнрақұрылым коммерциялық пайда алу ... ... ... ... ... Бұл ... ... саласын жобалық
қаржыландыру кезінде пайдаланылатын амал қолданылады. Олай ... ... жері ... ... ... ... ... табылады.
Өндіріс құралдарының меншік түрін кеңейту бірқатар күрделі проблемаларды
белгіледі. Оның ... ... ... өту кезеңінде әлеуметтік
инфрақұрылымның дамуына байланысты. Олардың бірі ... және ... ... ... ... іздестіру
қажеттілігін құрайды.
Бүгінгі күні бюджет әлеуметтік ... ... ... ... ... шығындарды өзіне жүктеуге қабілетсіз. Бір жағынан
мемлекет халықтың (әсіресе тұрмысы нашар бөлігінің) мүддесін ... ... ... ... ... ... ... міндетті,
сондықтан ол әлеуметтік инфрақұрылым объектілерінің өзін-өзі қаржыландыруға
толығымен өте алмайды.
Қазіргі кезде Қазақстан ... ... ... ... ... объектілерін қаржыландыру бойынша бірегей
басқа амалдарын ... ... ... ... ... әсер ... объектілеріндегі инвестициялық
жобаларды іске асыру кезінде мемлекеттің және жеке ... ... ... әрекеттерін дамыған шет елдердің көпжылғы шаруашылық
тәжірибелерін алып ... ... ... ... ... ... ... жүйесі, келісім-шарттық жүйе және ... ... ... ... іске ... ... ... келісімдер кеңінен таралған, инвестициялық
процестің түрлі ... оның ... ... тарапынан
бақылаумен үйлеседі.
Осы модельді қолдану өндірістік және әлеуметтік ... ұзақ ... ... ... ... жеке
капиталды белсенді тарту қажеттілігімен (мемлекеттің шектеулі қаржылық
мүмкіндіктері шегінде) ... ... ... ... кең ... ... болады. АҚШ-
та концессиялық келісім-шарттардың көмегімен әдетте, суды ... ... ету, ... ... ... ... салу
объектілерін жекеше қаржыландырумен жүзеге асырылады. Концессиялық ... ... және ... салу ... және тағы ... ... ... инфрақұрылымдық жобалардағы жеке капитал
ағымын қамтамасыз ету үшін мемлекет екі ... ... ... тәуекелдер
және сыйақылар балансын құру қажет. Мемлекетпен нақты ... ... ... ... инвестициялық артықшылықтардың анық
тұжырымдамасын құру, әлеуетті жеке ... ... ... ... ... бойынша негізгі жұмыстар алдын ала орындалу керек.
Концессиялық келісімдерді іске асырудың маңызды жағдайы инфрақұрылымның
белгілі салаларында жеке ... ... үшін ... жою ... болса, жоғарыда ұсынылған жағдайлар, егер инфрақұрылым уақытында
жарияланбаса және дамымаса, онда болашақта ... ... ... оның желісінің жедел жаңартылуын көрсетеді. Бірақ, бұл жол оны әрдайым
дамыту және ... ... ... ... болады.
Экономистер инфрақұрылымды дамытуға жұмсалатын инвестицияларды,
өндірістің көбеюімен ... осы ... ... ... ... ... ... жұмыс істеу тиімділігі
шығындардың төмендеуінде, кірістің артуында және ЖІӨ ... ... ... Бұл ... дамыған инфрақұрылым негізгі өндірістің үздіксіз
жұмыс істеуіне ... ... ... және ... шығындары төмен
өміндер сапасын ... ... Олай ... ... ... ... ... ықпал етуі мүмкін, тіпті оны тежеуі
де мүмкін. Мысалы, жол, автокөліктерге май құю ... және тағы ... ... ... ... болуы тиіс. Егер бұл олай ... ... ... ... ме? Егер жол ... ... ... не? Сәйкесінше, инфрақұрылым – бұл экономикалық өсуге
маңызды әсер ... ... ... инфрақұрылымды дамытудың негізгі көздерінің бірі ... ... ... экономикалық өсудің басым саясатын іске
асыру ... ... ... да, ішкі ... ... ... ... өзінің және инвесторлардың, елдің тұрмысы ... ... ... ... алғашқы бастаманы ол өзіне алуы
тиіс.
Қазақстан Республикасы экономикасында шикізатты ... ... ... ... ел ... ... Ол технологиялық және өндірістік
әлеуеттің тиімсіз қолданылуын дәлелдейді. Олай ... ... салу ... ... сала ... және ... газ өндіру
(негізгі капиталға енгізілетін жалпы инвестициялар көлемінің 32,9 пайызын
құрайды), жылжымайтын мүліктерге қатысты ... (21 ... ... ... ... ... әрі ... жетілдіру үшін
инвестицияның көп бөлігін тек қана ... және ... ... ... ... ... ... салаларына да көбірек тартылғаны
абзал.
5-кесте – Қазақстан Республикасындағы инфрақұрылымның кейбір салалары
бойынша ... ... ... инвестиция
|Салалар |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 ... ... ... |1099986 |1327864 |1703684 |2420976 ... ... | | | | | ... ... | | | | | |
| ... ... және |0,4 |0,2 |0,3 |0,2 |2,1 ... ... ... | | | | | |
|% | | | | | ... ... |4939 |2425 |5001 |5819 |58206 ... және ... % |11,1 |12,3 |11,4 |8,1 |13,5 ... ... |121613 |163112 |194171 |195531 |380582 ... ... % |0,7 |0,7 |0,5 |0,4 |1,6 ... тенге |7976 |9156 |7704 |9979 |43942 ... ... | | | | | ... ... |0,6 |0,8 |0,8 |0,5 |2,2 ... % | | | | | ... ... |6465 |10667 |14172 |13016 |60058 |
| ...... ... ... жөніндегі агенттің |
|мәліметтеріне сүйеніп, пайыздық үлесі автормен есептелінген. [51]. ... ... ... ... ... ... ... капиталға салынған инвестициялардың біртіндеп ... ... және ... инвестициялық ахуалдың қолайлығын
білдіреді. ҚР Статистика жөніндегі агенттіктің деректері ... 2002 ... ... 1099986 млн ... ал 2006 жылы бұл ... млн ... ... яғни 155,5 пайызға артық. 2006 жылы жалпы
инвестиция ... ... пен ... үлесі 13,5 пайызды, денсаулық
сақтау және әлеуметтік қызметтер ұсыну – 2,1 ... ... беру – ... ... ... және жеке қызметтер ұсыну – 2,2 ... ... ішкi ... ресурстарыныњ жетiспеушiлiгiне байланысты
мемлекеттiњ экономикалыќ саясатында шетел тiкелей ... ... ... ... хал-ахуалды ќалыптастыру басты баѓыт ... ... ... тарту µнеркєсiп, ауыл шаруашылыѓы жєне
µзге де салалардаѓы инвестициялыќ жобаларды несиелеудiњ ... ... ... ... ... ... µндiрiстiк аппаратты жања ѓылыми-
технологиялыќ негiзде ќайта ќ±рып, тауар жєне ... ... ... ... ... инвестицияны экономикаға ±тымды тарта
бiлгенде жєне тартылѓан инвестицияны ... ... ... ... ... ... ... Президентi Н.Є. Назарбаевтыњ Ќазаќстан халќына жолдауында
шетел инвестицияларын тарту стратегиясы ±заќ мерзiмдi маќсат ретiне ... тыс ... ... ... ... ... инфрақұрылымды дамыту үшін
шетелдік инвестициялардың мәні туралы көп айтады.
Халықаралық бірігу және ғаламдану кезінде кез-келген елдің ... даму ... ... ... ... ... ... байланысты. Шетелдік капиталдар Қазақстанның ... ... көзі ... ... ... ол ... ... қалуын жоюды, инновациялық процестерді жетілдіруді, жаңа
рыноктық ұйымдық-экономикалық институттардың құрылуын жүзеге ... ... ... пайдасына жүзеге асыру нұсқасын таңдау
кезінде шетелдік инвестор екі ... ... ... ... ... және тәуекел дәрежесін. Егер олардың арасындағы қатынас ең ... аз ... онда ... ... ... ... қабылдамайды.
Егер үкімет осындай жобаларды инвестициялауға және оны жүзеге асыруға
мүдделі болса, онда ол ... ... ... ... ... ... кепілдіктерді ұсыну арқылы күтілетін
кіріс мөлшерін ... ... ... ... капиталды дүниежүзілік тарту, осы ... ... ... құру ... ... Осы күшті бағытты Қазақстан
Президенті ... ... ...... ... бірлестікте
инвестиция үшін тартымды орын ретінде ұсыну, инвесторларды ең негізгі
салаларға белсенді тарту ... ... атап ... ... ... ... жалпы өлшемі Қазақстан Республикасының экономикасында
жоғары көтерілмей жүр. Олай болса, ... ... ... ... ... ... 2002 жылы ... инвесторлардың
көлемі 487069 млн теңгені құрады, ал 2005 жылы бұл ... 959148 ... ... яғни - 96,9 ... ... Шетелдік инвестицияның жалпы
көлеміндегі көлік пен байланыс үлесі 2005 жылы - 4,3 ... ... және ... қызметтерді ұсыну – 0,01 пайызды, білім беру – ... ... ... және жеке ... ... – 0,3 пайызды
құрады (6-кесте).
6-кесте - - ... ... ... ... ... негігі капиталға шетелдік инвестиция
нақты ағымдағы бағамен
| |2002 |2003 |2004 |2005 |
| ... ... елде ... ... үшін ... ... ... төмен деңгейде. Бұл қолайлы инвестициялық климаттың жеткіліксіздігімен,
салық ... ... ... ... ... ... және ... саласының әлсіз дамуымен негізделген.
Шетелдік инвесторларды мемлекеттің экономикалық ... ... ... ... ... ... капиталды тартудың негізгі шарттары ретінде төмендегілерді
көрсетуге болады:
- Қазақстан аумағында инвесторлардың қызметі үшін тұрақты ... ... ... ... ... жүйесінің тұрақтылығы;
- жеке меншік институттарын нығайту;
- инвестициялық шешімдердің қабылдануын қамтамасыз ететін ... ... беру ... ... шетелдік инвесторлардың сапалы және уақтылы ақпараттық қамтамасыз
етілуін реттеу.
Біздің ... ... ... ... ... ... қалуы
келесі себептерге байланысты: соңғы 15 жыл ішіндегі ... және баяу ... оның ... ... ... ... ... шектелуі, өндірістің тиімділігін қарқындау және
арттыру, ұлттық бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... Республикасында көлік саласындағы инвестициялық
белсенділіктің, оның ішінде жолаушылар тасымалының ... ... ... ... талаптарына сәйкес оның одан әрі даму жолындағы
негізгі кедергілердің бірі ... ... ... ... ... көп ... ... негізгі құқықтарының бірі – қауіпсіз және еркін
қозғалу құқығын қамтамасыз ету ... ... ... – ҚР статистика жөніндегі Агенттігінің деректері бойынша [56].
7-сурет - ... және ... ... ... ... салынған
инвестициялар
7-суретте көріп отырғанымыздай 2000-2006 жылдар аралығында көлік және
байланыс салаларының негізгі капиталға ... ... ... ... отырмыз. 2000 жылы көлік саласының негізгі капиталына
салынған инвестиция көлемі 48870 миллион теңге ... бұл ... ... 230120 миллион теңгеге, яғни 4,7 есе ... ... ... бойынша 7769 миллион теңгеден 150462 миллион теңгеге ... бұл ... ... көлемі жыл сайынғы сала қызметтерінің
одан ілгері өркендеуіне әлі де азшылық танытады. Сондықтан бұл ... ... көп ... талап етеді.
Жолаушылар тасымалындағы инвестициялардың жеткіліксіздігі нәтижесінде
бірнеше кезең бойына негізгі қорлардың физикалық және ... ... ... Бірақ өндірістік және технологиялық база түпкілікті жаңарту мен
модернизацияны талап ... ... ... жол ... ең ... тозған жолаушылар вагондары қолданылады. Жолаушылар вагондарының
орташа ... ету ... 65 ... ... Негізінен жолаушылардың
шаруашылығы бойынша негізгі қорлардың физикалық тозуы 60 ... ... ... 1993-1994 жылдары соңғы рет сатып алынған, ол уақытта
218 германдық вагондар 246 млн ГФР ... ... ... ... ... жылдары темір жол көлігі жаңа жолаушылар составын алған ... ... ... да ... жоқ ... Темір жол көлігін
жоспарлайтын, ал кейбір елдерде төртінші ... ... ... ... ... Франция, АҚШ, Қытай, Ресей және басқа
елдердің) тәжірибелерін ескерсек, техникалық саясатты осы бағытта ... ... ол ... ... ... шығындарын және өсімін
қысқартуға жағдай жасайды. «Қазақстан темір жол» НК» АҚ ... 60-70 ... ... қалып отыр және ол екінші ұрпақтың
техникаларына сәйкес, олардың маңызды тозуы ... және ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты төмендегілер
есебінен тасымалдаудың болжамды көлемдерін қамтамасыз етуге қажетті ... ... ... ... жаңа құрылымдағы немесе жаңартылған жолаушылар вагондарын сатып алу;
- ... ... ... ... келтіру және жаңарту (кузовтар
мен тіркемелердің қалпына келтірілген ... ... ... ... қызметтерін сатып алу, ішкі жабдықтарды жаңарту және
қазіргі заманғы интерьерды құру, сонымен ... жеке ... және ... ... ... ... және ақпараттармен қамтамасыз ету;
- технологиялар ... ... ... ... ... алу аспаптарын сатып алу және басқалар);
- технологиялық жабдықты сатып алу (жабдықтарды және басқа техникалық
құралдарды сатып алу).
Мұның барлығы қазіргі ... ... ... ... ... ... ... етуге мүмкіндік береді.
Олай болса, қазақстандық темір жол көлігінің ... ... ... ... ... ету, ... қатар қолданыстағы әлеуетті іске
асыру үшін оның ... ... ... ... составты
жаңартуға және инновациялық технологияны ендіруге бағытталған инвестициялық
қызметті жақсарту қажет.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасынның 2003-2015 жж. ... даму ... ... ... ... ... ұйымдарда
инновациялық технологияларды енгізу бойынша үйлесілген шаралар кешенін
жүзеге ... ... ... ... Атап өту ... жоғары экономикалық
тиімді жаңа техника мен технологияны ...... ... ... ... ... ... шарттарының бірі болып табылады.
Бүгінгі күні көліктегі инфрақұрылымдық міндеттерді шешу жөніндегі
Қазақстан Республикасының 2015 ... ... ... ... ... үшін ... сомасы 3,4 триллион теңге көлемінде болатын ... ... ... ... Оның 214,3 ... теңгесі
2006 жылға жұмсалды [58].
Сонымен, көлік және коммуникация қызметтерінің дамуында инвестицияның
келесідей артықшылықтары бар:
- жол-құрылыс материалдары мен ... және ... ... ... бұл ... ... қызмет көрсетуші
кәсіпорындардың дамуына және мемлекеттік емес капиталды тартуға әрекет
етеді;
- құрылыс ... ... және ... ... ... ... бір уақытта жоғарылайды, олар бойынша қозғалыстың, байланыстың
жылдамдығы өседі, тасымалдаудың құны ... және ... ... мен ... ... да төмендейді;
- шетелден және ел ішінен жеке инвестицияларды тарта отырып, ... ... ... ... ... ЖІӨ мен бюджеттің табыстары салықтық түсімдерден өседі, жұмыс
орындарының саны көбейеді.
Сонымен ... ... және ... ... ... ... шешу бүгінгі күнде осы салаларды басқару жүйесінде
сәйкес реформа кезінде ғана мүмкін ... ... ... көлік және
коммуникация саласында анағұрлым мақсатты болып ... ... ... рөлі ... ... ішкі және сыртқы инвестициялық қорларды мобилизациялауға ... ... құру бола ... ... ... ... ... єл-аухатына тiкелей
єсерi мол. Сондыќтан да елiмiзде ... ... ... ... ... ... ... Б±л мєселеде, яѓни
экономиканыњ єлеуметтiк баѓыттылыѓын к‰шейтуде мемлекеттiњ ролi ... ... ... ахуал елдің дамуындағы барлық
жинақ мәселені шешуді ... және ... ... ең ... ... өсімге қол жеткізу, ішкі және әлемдік рынокта отандық
инфрақұрылым салаларының бәсекеге ... ... ... ... ... сапалы қызмет көрсету тиімділігі
Инфрақұрылымның салалары өзінің тұтынушыларына ұсына алатын ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігі – бірқатар бөлшектерден тұратын күрделі
деңгей болып табылады, оның ішінде маңыздысы болып сапа табылады.
Қазіргі кездегі ... ... ... ... ... кең ... жоспарда көрінеді. Тәжірибе
өндірілетін өнімнің сапасы мен ... ... ... ... бар екендігін көрсетеді. Инфрақұрылымда еңбектің тиімділігін
әдетте, аз шығындармен ... ... жету ... бұл ... ... ... ... уақыт шығынын төмендетуде, қызмет
көрсету сапасының жоғарылануында көрінеді.
Қызмет көрсету сапасы – анағұрлым сыйымды ... ... ... ... ... ... (өнімнің сапасын) сипаттайтын қосындыларды,
қызмет көрсетудің ... ... ... ... ... қызметтерін қолдануға уақыт ... ... ... ... жабдықтардың, технологиялық
жетістігінің ... ... ... істеу әдісінің прогрессивтілігін
және қызмет көрсетудің ережелерін және жеке ... ... ... ... ... ... көрсету сапасы мәдени ... ... ... ... ... және ... бақылау, шарттар
мен оған ықпал етуші факторларға мақсатты әсері арқылы ... ... және ... ... ... шаралардың, әдістер
мен құралдардың жиыны ... ... ... көрсетудің сапасының
құрамдас бөліктері, мысалы, қоғамдық ... ... ... ... факторлар: тағамдардың сапасы мен түпрлері, залды
және жағдайды эстетикалық безендіру, ... ... ... ... еместігі, тазалық және тәртіп, қоғамдық тағамдану
кәсіпорыныныңыңғайлы орналасуы болып табылады.
Тұтынушы үшін ... ... оның ... ... бұйымдар, қызмет көрсетудің түрі немесе формасы табылады.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... және жеке ... сапалы жаңа мұқтаждықтарды шарасыз туғызатын қызмет көрсетудің
жаңа салаларының пайда болуын есте ... ... ... инфрақұрылымның салаларында материалды ... ... жеке ... мен ... ... отырып
жүргізіледі. Және мұндағы сапа осы аймақта ... ... ... ... ... ... ... керек. Өндірістік
инфрақұрылымның қызмет көрсетуінің сапасы тауар ретінде оның ... ... ... ... ... ... егер де әр ... құн бір мұқтаждықты қанағаттандыратын болса, онда олардың
сапасы әр түрлі ... ... де, ... құн ... ... және ... ... оның
белгісін сипаттаса, онда сапа, ең алдымен, нақты бағаны алдын алады.
Қызмет көрсету аймағында материалды және ... емес ... құн ... ... ... ... ... көрсету
аймағында өндірілген материалды тұтынушылық сапа ретінде; екнішіден,
халыққа қызмет көрсетудің ... ... таза ... ... және ... ... мәдени қызмет көрсету ретінде қарастырылуы керек [60].
Инфрақұрылым салаларында сапа, ең алдымен, ... ... ... ... тұрмыстық қызмет көрсетуде – жөндеудің
кепілдігі; қоғамдық ...... ... ... ...... деңгей, оның тұрақтылығы және тез арада қызмет
көрсетудің ... ...... ... және ... саудада – барлық құрамдас бөліктерін: сұраныстың өзгеруі,
тапсырманы безендендіру және т.с.с. қоса отырып ... ... ... ... ... өсуімен оның тұтынушыларының
талаптары да өседі. ... ... ... және ... ... ... емес ... кезде, оның сапасына қойыолаитын талаптар ... ... ... ... ... көп ... ... да, халықтың да таңдауының мүмкіндігі жоғарылады,
тұтынушылар өндіріске көрсетілетін қызметтердің ... мен ... ... ... ... ... жеделдетілген ғылыми-техникалық прогрес әрекет етеді. Оның
инфрақұрылым салаларында пайда болуы – екі жүзді. Бір жағынан, бұл аймақтың
әр ... ... ... үрдістердің тікелей эжетілуі болады,
басқа жағынан – ғылыми-техникалық прогрес сапа ... ... ... ... дәрежеде асыра түсетін ... жаңа ... ... ... ... ... аймағында әлеуметтік және
өндірістік ... ... ... ... ... өндіріс күштерінің және экономикалық қатынастырдың дамуының
қоғамдық-экономикалық шарттардың адамдардың тұтынуына жарамдылық ... ... ... ... ... объективті) жиынтығы
бар.
Инфрақұрылымның салаларының арасында халыққа көліктік қызмет көрсетудің
сапасын көрсеткіміз келеді.
Көліктің жұмысы ... ... ... ... ... минималды мерзімі, тасымалдаудағы жүктің 100% ... ... және ... бойынша ыңғайлылықтар, тарифтер туралы
шынайы ақпаратты алу ... ... ... және ... ... ... Тек осы шарттарда ғана клиент сәйкес ... ... ... ... мәселесі қарастырылған кезде келесідей
ерекшеліктерді ескерген және есте сақтаған жөн:
• қызметтер жиынын таңдау көліктік қызмет көрсетудің деңгейінің ... ... ... талап етеді;
• клиенттің қажеттіліктері бірнеше болуы ... бұл бір ... және ... ... ... ... ... талаптарға
қызмет ететін қасиеттер мен сипаттамаларжың сәйкес келуіне ... ... ... қол қою ... ... ... мен
қажеттіліктері нақты бекітіледі;
• көптеген жағдайларда клиенттің мұқтаждықтары уақыт өте келе өзгереді,
бұл маркетингтік ... ... ... ... ... етеді. Көліктің
қызмет етуінің әрбір түрі күрделі зерттеуді және талдауды ... ... ... ... мен сұраныстары, әдетте, нақты бір
қаситеттерде сандық сипаттамасымен бейнеленеді және қауіпсіздік, қызметтік
жарамдылық, пайдлануға ... ... ... ... және т.б. ... ... қосады;
• сапаны сандық бағалау үшін «салыстырмалы сапа», «сапа деңгейі», «сапа
мөлшері» сияқты сөздер қолданылады.
Қазіргі ... ... ... ... шарттарында көрсетілетін
қызметтердің сервисі мен сапасы мәселесімен тығыз байланысты ... ... ... ... ... деңгейін жоғарылату
мәселелері анағұрлым жоғары мағынаға ие бола бастады.
Сапа дегеніміз ... ... ... ... ... мен қызмет көрсетудің сипаттамасының жиынтығы. Егер де,
компания бағыт бойынша және ... ... ... ... онда болашақта клиент тасымалдаушының тұрып қалудың ... ... ... төмендетуін, жеткізу желісін кеңейтуін және
т.б., яғни көрсетілетін ... ... ... ... [61].
Сапалы қызметтерді көрсету анғұрлым қымбат қызмет деп ойлау – қате
түсінік. Керісінше, ... ... ... ... қателерді жоюға
бағытталған материалды және еңбек қорларының қосымша ... ... ... ... ... жүйелік үзілістері ... ... ... ... ... орны мен ... алып келеді.
Көліктік қызмет етуде ... ... ... қағидасына негізделеді, яғни қызмет көрсетудің сол немесе
басқа шартарына сәкес тұтынушылардың топтастырылуы. Қызметтерді сегментация
үрдісінің өзі төмендегідей үш кезеңді қосады:
- ... ... ... негізінде кілттік бөлшектерді
анықтау;
- тұтынушылар үшін бұл бөлшектердің саоыстырмалы маңыздылығын орнату;
- қызмет көрсетудің сол ... ... ... ... ... ... топтастырылуы.
Сапа өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің негізгі факторы болып табылады,
бірақ та көліктік қызметтер үшін баға мен сапа сұраныстың деңгейін ... ... ету және оның ... ... ... ... ... сипаттайтын параметрлерге мыналарды
жатқызуға болады: жүктің түрі (саяхаттың ... және ... ... ... ... ... жүк айналамының (жолаушылар айналамының)
ұдайылылығы; жеткізімнің дереулілігі және уақыты; тарифтердің деңгейі;
жеткізу циклында ... ... ... ... қалу-басқа
орындарға ауыстуры) қажеттілігі; жіберушінің немесе ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы бар және оның сандық және сапалық
сипаттамаларына берілген нақты бір орында бар ... ... ... ... өйткені соған байланысты ... ... ... ... ... ол ... дерлік бөлінген, ал нәтижесінде сандық ... ... ол ... ... ... ... ... қанағаттандыруға) мүмкіндіктердің бар немесе ... ... ... ... ... ... назардың белсенділігі туралы
шетел тәжірибесі мәлімдейді. Осылайша, дамыған рыноктық экономика ... ... ... ... даму қарқыны орын алады: ... ... ... ... ... емес ... ... жоғары құнды жүктерді тасымалдау мөлшерінің ұлғаюы; жеткізімнің
орташа аралығының ұлғаюы және халықаралық тасымалдардың бөлігінің өсуі;
сапа мен ... ... желі ... тасымалдау мерзіміне жауапкершіліктің
өсуі; кәсіпорындарда тасымалдау көлемі қысқарған кезде ... ... ... ... ... ... ... көлемінің
азаюы және контейнерлерде және ... ... ... ұлғаюы; жылжымалы құрамның жүкті көтеру ... ... ... ... ... құрамдағы жүкті (жолаушыларды)
тасымалдау көлемінің жоғарылауы.
Тұтынушаларға көліктік қызмет етудің сапасының ... ... ... ... ... ... ... дейінгі уақыт;
- талап бойынша жеткізімнің сенімділігі және мүмкіндігі;
- қорлардың болуы, жабдықтаудың тұрақтылығы;
- тапсырманы орындаудың қол ... ... мен ... ... орналастырудың және бекітудің жайлылығы;
- қызмет көрсетуде шығындар ... ... ... ... объективтілігі;
- несиелерді берудің мүмкіндігі;
- қоймаларда жүктерді өңдеудің тиімділігі;
- ораудың сапасы, сонымен қатар дестелік және контейнерлік тасымалдарды
орындау мүмкіндігі.
Жолаушыларға ... ... ... ... да ... ... ... мәліметтеріне сәйкес клиентураны көпшілік сұратулар
қызмет көрсетудің көрсетке қарай ... ... ... ... [62]
100 – пункттермен жеткізілімнің сенімділігі бағаланған;
60 – талдаудың жайлылығы, ақпаратты ... ... ... ... жоғары деңгейі;
50 – қызмет көрсету үрдісінде байланыстардың болуы;
10 – несиені беру ... және ... ... көрсетудің нақтылығы тапсырманы алудан ... ... ... ... ... циклының
ұзақтылығымен сипатталады.
Көліктік қызмет етудің нарығының дамуы бағалықтан сапалы бәсекелестікке
өту бағытында болады. Тұтынушы (жолаушы) ... ... ... әр ... аспекттеріне үлкен назар аударады.
Көліктік қызмет етудің экономикалық және әлеуметтік тиімділігі халықты
тасымалдау бойынша қызметтерді көрсетуден, оларды ... ... ... ... мұқтаждықтарын қанағаттандыру жолымен жүкті
өткізуден тұрады.
Бүгінгі күні Қазақстан Республикасында ... ... ... да олардың принципті жаңа сапасына, оларға қол жеткізушілікке
және сенімділікке қол жеткізуге үлкен қызығушылық бар. Онда ... ... ... ... маңызды мәселелерді шешу тапсырмасы қойылған.
Олардың ішінде бастысы болып жолаушыларға қызмет етудің сапалық және сандық
көрсеткіштерін ... ... және ... ... ... ... және ... жайлылығын жақсарту, ақпараттық қамтамасыз
етудің жаңа формаларын енгізу және т.б. табылады.
Жолаушыларға қызмет көрсетуді жақсарту ... шарт ... ... ... ... үнемі байланысты алдын алады. Ол өз уақытында
және ... ... ... ... ... ... ... қабілетті жолаушылық тасымалдауды және ... үшін ... ... ету үшін ... ... ... ... көліктің мақсаты – халыққа қауіпсіз, сенімді, ұқыпты, ... ... таза және ... ... ... ... ... Қоғамдық көлік секторындағы әрекеттің шарттары болып оның
әрекеттілігі мен тиімділігі болукы мүмкін. Әрекеттілігі дегеніміз ... қол ... ... ... ... бір ... ... Тиімділіктің (өнімділіктің) көрсеткіші болып алынған
нәтиже мен қызметтерді көрсетуге салынған ... ... ... ... Қоғамдық көліктің барлық операторларымен қызметтерді
көрсету – тиісті қызмет көрсету ... ... ... ... қол жеткізу, ұқыптылық және сенімділік жоспарында ізін ... ... ... ... ... ... ... мүмкіншілік
қаншалықты қарапайым және ... ... ... бар ... ... ... ... білдіреді,
ұқыптылық бақылаудың ... ... ... ... берілген
қызметтердің пайызын анықтауды білдіреді, ал сенімділік график бойынша
берілген ... ... ... ... ... жатады.
Қоғамдық көліктің бар қызметтерін көрсетуді тиімді ... ... ... жаңа ... ... туралы ұсыныстарды бағалау үшін
қызмет көрсетудың ... ... ... ... ... ... маңызды дәрежеде бюджетте бар және қоғамдық көлікке
бөлінетін қаржылық қорларға ... Бұл ... ... қайта
қарастыру және уақыт өте ... ... ... секторында болатын
өзгерістерді бейнелеу мақсатында түзетіп/модификациялап тұру керек. ... ... ... ... жол станцияларының немесе
трамвайлардың және автобустардың ... ... ... үшін ... ... билеттерді сату және ақпараттық
(қозғалыстың тізімін қосқанда) қызметтерге, жеке қауіпсіздікке, бағалардың,
сапаның және ... ... ... қатынасына қатысты болып ... ... ... сапасын жоғарылату үшін қабылданған шаралар
туралы және осындай зерттеулердің ... ... ... ... да
маңызды болы табылады. Қоғамдық көліктің тиімді жүйесі көліктің барлық
түрін ... ... ... ... олардың өзара толықтыруларын ... ... ... ... ... ... отырып, біріктірілуі
керек.
Біздің ойымызша, жалпы қолданудағы көлікте жолаушыларға ... ... ... шешу ... маңызды тапсырмалар
төмендегілер болып табылады:
- жолаушыларға ... ету ... ... және ... ... жағынан жолаушыларға сыйламаушылықпен қараумен ... ішкі және ... ... және жолаушылық көлікті безендіру, нақтырақ
айтсақ, маршруттың бағытының ... және ... ... ... ішінде орынықтарда орынның номерін көрсете отырып, сондай-
ақ балалары бар жолаушылардың және ... ... ... ... және кондуктордың фамилиясының ілулері болуы керек. Сонымен
қатар, ... ... ... және ... ... маршрутты
таксиды қолданудың ережелері туралы ақпарат орналастырылуы керек;
- үйлестірілген тізімдерді орындау және ... ... ... ... ... ... ... жүргізушілерінің жол жүрісінің Ережелерін жалпы қолдануын бұзу
жағдайларынан басқа;
- ... ... ... ... ... ... ... анықтау.
Тұтынушы онымен көрсетілетін қызметтің сапасының әр түрлі аспекттеріне
үлкен көңіл бөледі. Әлеуметтік-экономикалық ... ... ... басқарғанда жолаушылық көлік жүйесі қандай болып табылады, ... ... ... жиыны – сапаның көрсеткіштері қызықтырмайды.
Жолаушыларға ... ... ... ... қол ... ... ... жайлылығы кіреді. Ол схема түрінде 7-
суретте бейнеленген.
| ... ... ... ... ...... ... – Жолаушыларға көліктік қызмет көрсету сапасы көрсеткіштерінің
құрылымы
Қызметтердің қол жетімділігі оларды қызмет көрсету ... ... ... ... қол ... ... ... бойынша
алу мүмкіндігімен сипатталады.
Көліктік қызметті ... ... ... кезіндегі көлікті
қолдануды мақсатқа жетумен сипатталатын көрсеткіштермен сипатталады, яғни
саяхат ... ... ... ... және жолаушылардың күш ... ... ... ... ... ... және ... көрсетудің мәлімделген деңгейінің кепілділігімен
анықталады.
Жолаушылармен қызметті алудың ... ... ... ... құрамның және сызықтық жабдықтардың жайлылығымен,
персоналдың ... ... ... көрсетудің сапасының көрсеткіштеріне жалпы талаптар:
тұтынушылардың нақты қызығушылықтарын ... ... ... ... деңгейіне және олардың әрекетінің
табыстылығына тәуелділік.
Көліктік қызметтердің ... ... үш жүйе ... және төмендегілерді сипаттайды:
- көлік экономикасының қорларының сапасы;
- тасымалдаудағы ... ... ... ... ... ... ... басқару жүйесінің тиімділігінің сапасы.
Рыноктық экономика жағдайында көрсетілетін көліктік қызметтердің және
көлік саласының өмірге тұрақтылығының ... ... ... – бұл ... жұмысының сапасын жоғарылату болып табылады. Бірақ та,
бұл шартты жүзеге асыру үшін толығымен алғанда ... ... ... әрекет керек. Басқарудың сапасын жоғарылату үшін барлық көліктік
қызмет етудің шаруашылығында ақпараттық жүйелерді құру және ... ... ... ... ... ... технологиялар саланың
әрекетінің барлық аспекттеріне: ұйымдастырушылыққа, ... ... және ... ... ... ... ... өнімнің сапасын дұрыс басқару үшін ... ... ... ... сапасының өзгеруіне және пайдаланушылардың
көліктік қызмет ... ... ... ... ... шығындарға,
мақсатты қолдану керек, яғни көрсетілетін қызметтердің сапасына шығындардың
тиімділігінің деңгейі қолдануы мүмкін.
Қалалық және ауылдық жергілікті жерлерде көліктік қызмет ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге, жердегіқоғамдық көліктің бәсекеге
қабілеттілігін ... ауа ... ... ... ... оқиғаларының санын азайтуға және т.б. уақытты
үнемдеуінен тұрады.
Жолаушылық ... ... ... ... ... ... қабілеттілігінің басты шарты ретіндегі қызметтер
көлемінің басымды жоғарылауына, ... ... ... ... кеңеюіне бағынуы керек
Жолаушыларға қызмет көрсетудің сапасының даму үрдісі мен ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарды жүргізумен бірге жолаушыларға қызмет
ету формасының әр түрлілігі;
- кәсібилілікті, ... ... ... ... ... ... тәртібі мен қарым-қатынасын жоғарылату;
- жаңа көліктік, ақпараттық технологияларды енгізу;
- әлемдік тәжірибеде және т.б. қолданылатын жолаушыларға қызмет етудің
прогрессивті әдістерін ... ... ... ... жақсарту – міндетті шарт ретінде барлық
қызметтік жұмыстардың арасындағы өзара үнемі байланысты қарастырады. Ол өз
уақытында және ... ... ... ... қызығушылықтарын
сақтауға және жолаушылық тасымалдарда бәсекеге қабілеттілікті және оның
халыққа тартымдылығын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... көрсетуді жақсартуға қажетті шаралар:
- жолаушыларға журналдарды, газеттерді және ақпараттық буклеттерді
ақысыз тарату;
- жүру бағытында демалыс және ... үшін ... ... ... ... ... теледидармен (әрбір купеде тыңдаудың құралдарын –
құлаққапты орната отырып), тоңазытқышпен жабдықтау (вагонға -1);
- жататын ... және ... ... ... және
бағыттаушыны шақыру жүйесімен жабдықтау. Бағыттаушыны шақыру үшін ... ... өз ... және жеке ... ... ... ... тамақтарды сұрату, поездтың бағыты туралы ақпаратты алу және
т.б.) жақсартуға алып келеді
- рейтингтік ... ... ... ... сапалы қызмет ету
үшін бағыттаушыға материалды ынталандыруды жүргізу. Жолаушыларға қызмет
етудің сапасын жоғарылату үшін ... ... ... бағыттауыштарды, поездтердің бастықтарын аттестациялағанда және
дәрежені берген ... ... және ... ... коэффициентін
ескеру керек;
- тұтынушылық сұранысты қамтамасыз ету ... ... ... ... ... тізімді және маршруттардың жүру графигін өңдеу
керек, шетел туристтерін тарту үшін ... ... ... (мысалы, олар ұлттық орнаменттің элементтерін қолдана отырып,
шығыс стилінде безендірілуі мүмкін) назар аудару ... осы ... ... жолаушыларға қызмет етудің сапасын
жақсартуға, өндірістік және ... ... ... ... және ... ... ... бәсекеге
қабілеттілігін жоғарылатуға бағытталған.
Темір жол көлігінің ... ... ... ... ... ... емес. Ол тасымалдаудың ... ... ... ... ... ... ... жұмысына тәуелді, сонымен
қатар құрылысты, қайта құруды және жанар майды, материалдарды, техниканы,
қор ... және т.б. ... ... жолдардың электрификациясын
жүзеге асыратын ұлттық ... ... ... ... ... жол ... ... қажеттіліктерін
қанағаттандырумен өзара байланысты анықтау – ... ... бірі ... ... көп ... динамикалық, уақыт
және кеңістік бойынша тегіс емес, анықталмаған және альтернативті болып
табылады.
Көліктік қызметтерде қажеттіліктерге әсер ... ... екі ... ... қажеттіліктерін жоғарылататын және төмендететін.
Мұқтаждықды жоғарылататын факторларға келесілер жатады:салааралық және
территориалды пропорциялардың өзгеруі, ғылыми-техникалық прогресс, сыртқы
сауданың ... ... ... ... ... ... қорғау.
Көліктік қызметтердегі қажеттіліктер өндірістің даму деңгейіне, әсіресе,
салалық және территориалды құрылымға байланысты.
Тасымалдарда қажеттіліктің төмендеуі тасымалданатын ... пен ... ... ... ... ... және ... тәжірибесі бәсекеге қабілетті
қызметтерді құрудың ... ...... ... ... екендігін
сенімді көрсетеді.
Көліктік қызметтің барлық түрлерінің сапасын ... ... ... ие. Бұл үшін бар ... ... ... ... ... ... сапасын бағалаудың шарты болып табылатын ... құру ... ... ... жақтардың құқықтарына және
міндеттеріне ... ... ... ... ... ережелерін және көліктің бөлек салаларын реттейтін заңнамалық
акттерді қабылдау керек.
Қызметтерді көрсетудің ... ... ... ... ... ... ... аккредитивтік жүйесін
қолданумен анықталады. Сапаның стандартизациялау және сертификациялау
жүйесін ... ... және ... көрсету шартын – қызмет көрсетуді
анықтаумен байланысты.
Сапа жүйесінің құрылуының және оның ... ...... институттарға сәйкес сертификацияланған
қызметтерді көрсететін ... ... ... кедергісіз дерлік
мүмкіншілікті алады. Ал, егер де сәйкестік сертификаты беделді халықаралық
ұйымдармен ... онда ... ... ... ... ... дәрежеде бәсекелестікте болады, өзінің бәсекеге
қабілеттелігін күшейтеді [64].
Сапа ... ... ... және ... ... деп саналады, егер:
- жүйе тұлғамен қабылданса және түсінілсе, ... ... ... бар ... және ... ... табылса;
- көрсетілетін қызметтер (шығарылатын өнім) шындығында да клиенттің
сұратулары мен ... ... ... ортаға және қоғамның қажеттіліктеріне әсері ескерілсе;
- ерекше назар ... ... ... ... ... емес, оларды
алдын ала жоюға аударылса.
Қызмет көрсету сапасынмен қамтамасыз ету ... ... ... жүйе ... ... өндірістік емес еңбектік ... ... ... Сапа жүйесін жүзеге асыру тапсырмалармен,
өніммен, үрдістермен және нақты бір компанияның немесе ұйымның ... ... ... ... ... ... болжамдық
қажеттіліктеріне сәйкес, сапаны үнемі жақсарту талаптарына жауап беруі
керек.
Компанияның өнімі мен ... ... ... ... ... ... сапаны басқару жүйесін енгізу және қолдау жолымен
қамтамасыз етіледі. Еуропа мен ТМД ... кең ... ISO ... ... ... ... ... жүйесі алды. Сондықтан да,
ISO 9001:2000 сәйкес Қазақстанның көлігінде сапаны басқару жүйесін ... ... ... деңгейінде қызметтер көрсетуге мүмкіндік береді.
Сапаны басқару жүйесіне ISO 9001:2000 ... ... ... ... Ұйым төмендегілерді орындауы керек [65].
- сапаны басқару жүйесіне және оларды ұйымда ... ... ... осы ... жүйелілігін және өзара әрекеттесуін орнату;
- осы үрдістерді орындау және оларды ... ... ... беру үшін ... ... мен ... анықтау;
- орындауды қолдауға және осы үрдістердің мониторингісіне талап
етілетін қорлардың және ... ... ... және ... ... кепілдік беру;
- бұл үрдістердің мониторингісін, өлшеулерін және талдауын жүргізу
керек;
- жоспарланған ... және бұл ... ... ... ... үшін қажетті шараларды енгізу керек.
Сонымен қатар, қазіргі кездегі халықаралық ... ... ... ... ... ... ... үрдістерінің ерекшеліктерін ескере отырып, көлік сияқты салада
сапаны басқару жүйесін енгізу ғылыми негізделген ... ... ... ... етеді, өйткені жүйенің сәйкестігіне оның тиімділігі тәуелді
болып ... ... бір ... ... ... халықаралық
стандартқа сәйкес келмеуі аймақтық ықпалдастықтың және ... әрі ... ... ... әсер етеді. Сондықтан да ... ... ... ... ... өту бойынша, сапаны сертификациялау ... ... ... күшейту керек. Бұл мәселелерді шешу үшін халықаралық тасымалдар
шартын алдын ала ... ... ал бұл үшін ... және ... талаптарын және стандарттарын, жеке ... оны ... ... және ... ... стандарттау және
сетрификациялау жүйесінің даму болашағын зерттеу керек.
Бәсекеге қабілеттіліктің, байланыс ... ... ... деңгей және өндіріс технологиясының ... жаңа ... ... ... өндірістің қазіргі кездегі тозу
құралдарын енгізу қатты әсер ... ... ... мүмкіндігі және нақты бір нарықта
өзінің орнын табу мүмкіндігі телекоммуникация қызметінің және бәсекелестік
күрестің ... әсер ... ... әрекетінің экономикалық
әдістерінің жиынтығының бәсекеге қабілеттілігіне тікелей байланысты.
Бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... және ... қарқынын жинауда. Бірақ та, барлық жетістіктердегі
ұлттық ... ... ... ең ... ... бірі ... барлық тобы үшін байланыстың негізгі қызметтеріне сұранысты
толығымен қанағаттандыру, телекоммуникация қызметін көрсетумен ... ... ету ... табылады.
Көрсетілетін қызметтердің, өмірге тұрақтылықтың және ... ... ... ... ... ... ... бірі – байланыс жұмысының сапасын жоғарылату болып
табылады. Бірақ та, бұл критерийді толығымен жүзеге ... үшін ... ... ... ... ... ... сапасы құқық бойынша байланыс ... ... ... көрсеткіштер жүйесінде алдыңғы орынды
алады. Мұны келесі факторлармен ... ... ...... ... Оның сапасын жақсарту бойынша
жұмыс өндіріс салаларының және басқару органдарының жұмысының ... алып ... ... өнімі – пайдалылығы ақпаратты берудің жылдамдығымен, ... ... ... және байланыстың әрекетінің сенімділігімен
анықталатын әсер болып ... ... ... ... бұзу ... ... емес ... білдіреді.
- сапаның деңгейі – жоғарылауда шығындармен шамаласпайтын ... ... да, ол ... ... ... ... ... алмайды.
Инфрақұрылым салаларының қызметтерінің сапасын ... ... ... ... ... ... негізгі жолдары
ретінде келесілерді айтуға болады: ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... және еңбекті
ұйымдастыруды жетілдірудің, сапаны басқарудың, жауапкершілікті күшейтудің
және байланыстың жоғары сапалы ... ... ... жетістіктерін
енгізу.
Байланыс қызметінің сапасын жақсарту ... ... ... ... ... ... нарығының конъюнктурасын талдау,
сұраныстың құрылуы және басқа маркетингтік зерттеулер болып ... ... және ... ... сұранысқа әсер ететін тұтынушылардың
және факторлардың артық көрулерін талдау – оптималды техникалық ... ... ... ... ... және ... ... нарығын кеңеюін қамтамасыз ететін телекоммуникация облысына
қаражаттарды ... ... ... ... ... кезеңдермен қатар, байланыстың сапасын жоғарылату
бағытындағы маңызды кезеңдердің бірі – сапаның ... ... ... ... ... ... ... қызметінің
сертификациясы – бұл қызметтердің сапа және техникалық сипаттамалар бойынша
сәйкес келуін құжаттық растау. Халықаралық стандарттарға ... ... ... ... ұйым – ... ... ... бірлестігі – ЭБХБ) стандарттар кешенін құру ... ... ... ... сертификациялауды алдын алады. Байланыстың
қызметінің сапасын сертификациялау лицензияны тұтынушыларға беру құқығын
берумен қатар ... ... ... Халықтың өмір сүру жағдайында инфрақұрылымды ... ... ... ... мемлекеттік реттеу құралдарының өзара қатынасы.
Мемлекет тарапынан инфрақұрылым салаларын рыноктық қатынас жағдайында
реттеудің алғы шарты әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы құрылымға ... алуы ... ... ... ... ... экономиканың қандай
орын алуын сараптап, қажетті мамандармен қамтамасыз етуде ұйымдастырушылық-
құқықтық, экономикалық жолдарды іздестірілуді ... ... Ол өз ... ... ... алатын реттеу болуы тиіс.
Реттеу - әлеуметтік-шаруашылық процестә ... ... ... ... ... ету мақсатында мемлекеттің сол
процеске әкімшілік-экономикалық және ұйымдастырушылық-құқықтық араласуының
белгісі [66].
Мемлекет инфрақұрылымға ... ... ... ... ... кәсіпкерлердің экономикалық және саяси ұстанымын бекітуге жағдай
жасайды және ... ... ... ... үшін жағымды
шарттарды құра отырып, жеке ... ... және аз ... ... ... экономикаға араласу қажеттілігін мойындай отырып,
шетел экономисттері оның қызметін нақтылауға ... Олар ... әр ... ... – бұл ... және ... ... нарықтың
және жеке кәсіпкерліктің дамуы ... ... ... ... ... ... ретіндегі экономиканың кешендік дамуын қамтамасыз ету, жалпы
шаруашылық бағыттағы ... ... емес ... ... ... ... ... кәсіпкерлік деп есептейді.
Адам факторын жан-жақты белсендіруге, еңбек және ... ... ... ... ... ... рынок қатынастарын
жүзеге асыру шарттарында олардың мұқтаждықтарын ... ... ... дамуын алдын алады.
Қазіргі кездегі ... ... ... ... маңызды облыстарының бірі болып табылады. Инфрақұрылымды құру
мемлекетке қойылатын талаптардың арасында жиі қайталанып отырады.
Мемлекеттің ... ... кең ... ... талабы – қызметтің
бұл саласы жеке капитал үшін жеткіліксіз түрде тартылуының ... ... ... экономисттерінің ойлары бойынша, жалпы шаруашылық
және әлеуметтік-мәдени белгідегі капиталды құру үшін мемлекеттің ... бар. ... олар ... құру – бұл ... ... ... ... – таза мемлекеттік кәсіпорындармен бірге жеке және аралас
(капиталдың белгілі бір ... ... ...... орын ... бірақ та кез-келген жағдайда тікелей мемлекеттің
бақылауында болатын экономиканың бақыланатын секторына жатады. ... ...... ... ... мен қызметтеріне
тарифтерді орнату, бәсекелестік өндіріс деңгейінде табыс нормасын ... ... ету, ... ... кезеңдерінде халықтың төлем
қабілеттілігін қамтамасыз ету және тағы да басқалар ... ... ... демеу болып табылады.
Аралас экономиканың дамуының нақты бір кезеңінде монополиялар мемлекет
экономикасында мемлекеттің тікелей қатысуынсыз жүре алмайды. ... ... ... ... ... білімге, жұмысшылардың
маманданған дайындығына және тек материалдық игілікті қайта ... ... ... ... қайта дайындаудың тағы да басқа мезеттеріне байланысты.
Бұл үрдіс қазіргі кездегі ғылыми-техникалық прогрестің ... ... ... ... ... ... ... шығындары
капиталды өндірістік жинауда инвестициялық көмек ретіндегі үлкен ... ... ... ... ... ... ... табылады
және сондықтан да, қоғамдық бақылауға жатады. Коммуналды ... ... ... ... табиғи газдбен және тоқпен
жабдықтайтындардың белгілейтін бағасы (тарифы) қоғамдық оптималды баға деп
аталады. Ол ... ... ... ... ... Егер де ... комиссияның мақсаты – қорларды бөлудің
тиімділігіне қол жеткізу болса, онда ол шекті ... тең ... ... ... ... ... ... Бұл қорларды бөлудің
тиімділігіне қол ... ... ... ... тең баға орташа жалпы
шығындар жабылмайтындай түрде ... ... ... ...... болып табылады. Мұның себебі – қызметтің негізгі шегі немесе табиғи
монополияның ... ... ... Бұлар олардың өнімі мен қызметіне
қойылатын шыңды талаптарды (күнделікті және ... ... ... ... сұраныс салыстырмалы түрде қалыпты болған кезде олардың
маңызды түрдегі өндіріс қуатын орнату тенденциясы болады.
Дамыған экономикалық жүйелерге тән инфрақұрылым ... әр ... мәні ... ... ... және рыноктық қатынастардың
құрылуы мен ... ... ... қайта құру
әлеуметтік үрдістерді мемлекеттік бақылау жүйесінің құрылуының негізгі
қағидаларын қайта қарастыру ... ... ... құру ... экономикалық дамудың жалпы моделін
іздеумен байланыста шешілуі керек.
Ел экономикасының және бөлек аймақтардың бүгінгі күндегі жағдайы ... және ... ... ... ... ... алып ... нақты бір деңгейдегі мемлекеттік басқару жүйесінің
дағдарысының ... ... ... ... бақылау аумақтық дамудың тұрақты, балансталған және
әлеуметтік бейімделген ... ... үшін ... құру ... ... ... тетіктерге және қағидаларға сүйенбейді. Мұның
бәрі әлеуметтік инфрақұрылымды тұрақты ету үшін негізді ... ... шығу ... ... қиын ... ... ... анықталмаған.
Мұндай мақсаттар ретінде қызметтің келесідей функционалды ... ... ... бар ... ... да, жүзеге асырылатын қайта құрудың
мақсаттарына да ... ... ... инфрақұрылымның құрылуына
аймақтық дамуды бақылаудың бейімделуі.
- бақылау субъектісінің қызығушылығының сәйкес келу ... ең ... ... ... ... ... қатар аймақтық
қаржылық-ресурстың мүмкіншілігінен шығатын әлеуметтік ... ... ... ... ... ... дамуын бақылау деп сапаны жақсарту
және халықтың өмірінің ... ... ... ... ... ... ... және балансталған қызмет етуін қамтамасыз
ету бойынша арнайы ұйымдстырылатын жүйелік әрекетті түсіну керек.
Осылайша, ... ... ... ... жүйелерінің
негізгілерінің бірі болып өмір сүру деңгейінің оң динамикасының факторы
болатын бағыттауларды қолдау болуы ... ... ... ... ... ... ... кұзыретіне қатынасы ... ... ... әлеуметтік саясат және жұмыссыздық
мәселесін шешу; дамудың мемлекеттік ... ... ... және
бюджет аралық саясат; бағалық және несиелік саясат; ... ... ... ... салықтық саясатты және оның
дифференциациясын анықтау және т.б.жатады.
Мемлекеттің бақылаудың нақты әрекеттері анық және анық ... ... ... бәріне ортақ және таңдамалық ... ... ... ... ... ... ... дамудың таңдамалық дамуының
артықшылығы туралы жиі естуге болғанымен, ... ... ... ... қолдау түріндегі дамуды бақылау – бұл саяси,
құқықтық, ... ... ... және басқа сипаттағы арнайы
ұйымдастырылған әрекеттің жиынтығы, ол ... ... ... ... ... жеке және банктік капиталды
тарту жолымен ынталандыру (сонымен қатар, ресурстық жолмен).
Екіншіден, инфрақұрылымның ... ... ... үшін ... ... инфрақұрылымның қызмет етуінің сәйкес ... ... ... ... ... халықтың мұқтаждықтарын
қамтамасыз ету көзқарасы бойынша апаттар аймағының немесе өткір аймақтық
жағдайлардың туындауына жедел ... ... ... ... мемлекеттік бақылау ... ... ... ... ... - әлеуметтік қауіпсіздік пен халықтың елеулі
өмір сүру деңгейі үшін шарттарды қамтамасыз ету. ... ... - ... ... ... деңгейіне және әлеуметтік
аймақтың қызметтерін тұтыну стандарттарына қол жеткізу. Ұзақ мерзімді
дамуда – бұл ... ... ... және ... ... стандарттарына жақындауы болып табылады.
• стратегиялық мақсат ретінде - әлеуметтік мәселелерді шешудің мақсатқа
бағытталған саясатын жүргізу.
Құқықтық және әкімшілік бақылау ... ... ... және ... ... әр түрлі заңды акттерді бекіту
жолымен жүзеге асырылады. Бақылаудың бұл аймағына, ... ... ... мен әлеуметтік қызметтердің нормативтері жатады.
Мемлекеттік келісім шарттарды ... ... ... ... ... ... ... банктік несиелерді,
жеке құрылымдардың қаражаттарын тарту ... ... ... бақылаудың формаларының ішінде инфрақұрылымның дамуының
мемлекеттік ... ... ... ... ... ие. ... біздің ойымызша, бағдарламалық-мақсатты тәсіл болуы керек.
Бағдарламалық-мақсатты тәсілдің ерекше белсенділігінің ... – бұл ... ... ... ... ... ... аймақтық бюджетте қаржылық қорлардың ... мен ... ... ... бағыттарын ерекшелеу қажеттілігі.
Қазіргі кезде бағдарламалық-мақсатты тәсіл нарықтың стихиялық бөлшектерін
нивелирлеуге, әлеуметтік қақтығысқа ... ... және ... ... ... жүзеге асуға және осылайша нарықтық ... ... ... ... ... ... ... индикативті жоспарлау шегінде жүзеге
асырылады және ел экономикасының дамуының ... ... ... ... болуын қарастырады. ... ... ... ... ... ... және әр ... көзінің құралдарын аккумулирлеуге арналған ... ... ... ... ... ... және
басқармашылық қамтамасыз етілуі арнайы құрылған қаржылық-өнеркәсіптік
топтармен жүзеге ... ... ... ... ... ... экономикалық механизмі ... ... ... ... ... ... ... басты мақсаты – адамдар мен бизнестің өмір сүруі
үшін ... ... ... құру ... ... – ол бюджеттік-
салықтыққа, ... ... әр ... ... ... мақсатты бағдарламаларға қатысты әр түрлі шараларды қолдану
жолымен қол жеткізілуі мүмкін.
Әлеуметтік аймақты қаржылық ... ... ... ... ... шаралар жүйесі – ағымдағы мазмұн мен ... ... үшін ... ... ... ... тұрақты базасының
пайда болуына әрекет етуі керек.
Рыноктық ... ... ... ...... ... ету ... ең алдымен, инвестициялық әрекетке, жұмыс
күшінің миграциясына және т.б. әсер ету үшін қолданылатын салықтық механизм
болып табылады. Тікелей және ... ... әр ... ... ... ... ... үлкен маңызға ие. Бұл табысқа салықты төлеудің
мерзімін ұзарту, аймақтар бойынша дифференциацияланған жеңілдіктер немесе
әлеуметтік инфрақұрылымның даму ... ... ... ... ... толығымен алып тастау болуы мүмкін.
Салықтық саясат немесе бюджеттік-салықтық бақылау өндірістің құлдырау
шартында салықтық ... ... ... ... ... ... ... салық салу түрлерімен байланысты және сол
уақытта, егерде аймақ қандай да бір аймақты ... ... онда ... ... ... ... керек. Өкіметтің жергілікті
органдарының салықтық базасын төмендету – нақты ақшаның ... және ... ... ... ... білдіреді. Өкіметтің жергілікті
органдарының алдында өндіретін кәсіпорындардың ... ... ... мен ... ... мәселесі тұрады.
Құрылымдану кезеңінде қызметтерге ... ... ... ... ішінде, халықтың санының қысқаруынан және ... ... ... ... ал бұл жергілікті биліктің салықтық
базасын азайтады. Бұдан жергілікті мемлекеттік ... ... мен ... ... ... ... ... Мысалы, егерде аймақ қызметтерге ... ... онда ол ... үшін ... ... ... ал бұл салықтық базаның
алдағы қысқаруына алып келеді. Айтып өту керек, ... бұл ... ... ... деңгейін қамтамасыз ететін болса, онда қызметтерге
салықтардың ... ... ... және бизнес үшін аймақты тартымды
етпейді.
Инфрақұрылым салаларының анағұрлым белсенді ... шешу ... ... даму ... ... керек. Қаржылық қорлардың
шектеулі шарттарында анағұрлым ... ... ... жағынан (халық
деңгейінде) және өкіметтің аймақтық органдары жағынан (аймақтар деңгейінде)
инвестицияларды әлеуметтік бақылау табылады. Елде ... ... ... ... ... шарты ретіндегі әлеуметтік стандарттан шыға
отырып, бағдарламаларды іріктеуді қарастырады. ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешуге бағытталған
бағдарламаларға берілуі керек.
Ел үшін қызметтер ...... ісі. ... ... ... ... ... өңдеу және оларға сәйкес қорларды құру
арқылы әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту болып табылады.
Жоғарыда айтып ... ... ... және аймақтық бюджеттің
салықтық базасының төмендеу шарттарында инфрақұрылымды инвестициялау –
ерекше ... ... ... ... ... ... ақша ... нәтижесінде қиындатылған. Басқа жағынан, аймақ әрекеттің
дамуын ынталандыру ... сол ... ... ... қажетті болатын қаражаттардан айырыла отырып, әрекеттің
бөлек түрлерін салықтан босатады. Бұл ... ... ... үшін маңызды
бөгет болып табылады. Бұдан шығу - әр түрлі табыс алушылардың және халықтың
ақша қаражаттарын қолдану, яғни ... әр ... ... ... табылады.
Өндірістің құлдырау және нарықтық құрылымдардың құрылу ... ... ... бірнеше тәуелсіз көздерінің болуы –
қажетті нақтылық.
Біріншіден, әлеуметтік аймақта өздерінің шығындарын ... ... ... және ... қорларына төлеу есебінде жеке құрылуларынан
өзінің шығындарын жабатын жеке кәсіпорындар пайда ... ... ... ... ... үшін ... ... бөлігі
сақталынғанымен, жеке кәсіпорындар жеке меншіктің басым түрлері болады.
Әлеуметтік аймақ саласында жеке аймақтың дамуы тұтынылатын ... ... ... ... және ... ... ... аймақта
бәсекелестікті құруға, жұмыс күшінің аймақтық дамуында сұранысты дамытуға,
материалды өндіріске және ... ... ... ... ... ... тартуға, салықты көтеру арқылы ... ... ... мүмкіндік беретін болады. ... ... ... жұмыс істеу үшін насихаттауды қажет етпейді,
өйткені нарық – ... өмір ... ... ... өкіметтің жергілікті органдарының материалды базасы әлсіз
болғанымен, кәсіпорынның әрекетімен байланысты ... ... ... ... ... ... төлей алатын кәсіпорынның
әлеуметтік ортасын қаржыландыру қазіргі кезде қажеттіден де көп. Болашақта
әлеуметтік ... ... және ... администрацияның қаржылық
базасын бекіте отырып, қаржыландырудың бұл каналы жойылуы керек. Өндірістік
аймақтың ... ... ... оларды қайта бөлу жүйесі,
бюджеттен тыс қорлары, сонымен қатар өзінің кәсіпорынының ... мен ... ... ... мен ... шығындардың орнын
толтыру) арқылы бағыттауы керек.
Үшіншіден, соңғы кезде бюджеттен тыс ... ... ... ... Бұл ... ... әлеуметтік инфрақұрылымның
объекттерінің кооперативті бастауларындағы құрылысқа байланысты ... ... ... ... ... ... ... құруға және
мазмұнына бағытталған. Қаржыландырудың мұндай жолының мәні ұлғаятын болады.
Төртіншіден, халықтың құралдарын қаржыландырудың жеке бір көзі ... ... ... ... ету мәселесін шешкен кезде олар
маңызды рөл атқаруы мүмкін. Бірақ та, ... ... ... ... көзі ретінде қарастырған кезде ... ... ... есте ... жөн. Мемлекетпен және жергілікті
өкіметпен кепілденген ... ... ... ақысыз және жеңілдікті қызметтердің жиыны болуы керек.
Әр түрлі ... ... ... саласына бағытталатын
қаржылық құралдардың бар мөлшерінде және ... ... ... ... ... ... және
әлеуметтік стандарттың параметрлерінің арасында ... ... ... болуы мүмкін емес.
Әлеуметтік инфрақұрылымның дамуы мемлекеттік басқарудың маңызды әдісі –
мақсатты әлеуметтік ... ... ... ... арқылы
қаржыландыру болып табылады.
Аймақтық дамуды бақылаудың маңызды әдісі - әр ... ... ... ... ... ... ... нақты бір деңгейді қамтамасыз
ету, халықтың өмір сүру сапасы және ... ... ... және ... ... шығындардың негізгі бөлігі өздеріне алады.
Рыноктық экономиканың қызмет ету ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері болуы керек:
1. Әлеуметтік инфрақұрылымды қаржылық қамтамасыз ... ... ... та ... ... жеке көздер: мемлекеттік қаржылар
(бюджеттік жүйе), әлеуметтік аумақтың ... ... ... қорлар (заемдық ... және ... ... ... аймақтың салаларын қаржыландыруда әр түрлі көздердің
қатысу деңгейіне сәйкес, соңғыларын ... ... үш ... бөлуге болады:
- жеке және заемдық қаражаттарды қолданатын ... ... ... ... ... ... тізімнің (ведомоство) бөліктеріне және жеке
меншікке сәйкес жеке ... ... ... ... ... қаржыландырылатын ... ... ... бюджетпен қаржыландырылатын денсаулық сақтау, білім
беру, мәдениет және өнер.
3. Бюджеттік жүйенің құрылуының қағидалары, ең алдымен, бір ... ... даму ... жүзеге асыруына жергілікті
бюджеттердің қаражаттарының қосылымын, оның инфрақұрылымдық ... етуі ... ... ... ... экономикасының дамуының
тиімділігімен анықталуы керек.
Инфрақұрылымның қаржыландыру жүйесін құру елдің қаржылық-несиелік
жүйесінің жалпы ... ... ... ... да, ... құрылу үрдісін басқару мемлекеттік органдарды басқарудың ... ... ... ... ... мемлекеттік капиталды салу ... сол ... ... ... ... ... ... құрылымдық өзгерістерді қамтамасыз ететін қайта өндірудің маңызды
факторларының бірі.
Жаңа ... ... үшін ... ... ... ... инфрақұрылымдық құрылу бойынша бағдарламаларды жүзеге асыру ... ... құру ... ... саясат;
- бюджеттен аймақтың әлеуметтік-экономикалық даму мақсаттарына жауап
беретін, жаңа инвестицияларды орнату үшін ... ... ... ... ... ... мен субсидиялар;
- жергілікті салықтарға қатысты, аймақтың әлеуметтік инфрақұрылымының
кешендік даму мәселесін шешуде белсенді түрде ... ... үшін ... беудің төлемінің қорларына қатысты жеңілдік саясат.
Бағаларды бақылау мемлекетпен ... мен ... ... ... ... ... әр түрлі тарифтерді орнату ... ... ... өтуде ерекше мағынаны мемлекеттік бақылаудың
жанама экономикалық әдістері алады. Ең ... бұл ... ... ... ... ... ... қозғалуының маңызды
бөлшегі болып табылады.
Экономикалық реттегіштердің параметрлерін анықтау ... ... ... ... ... әсер ... соммалық шектері
Қазақсатан Республикасының заңды акттерімен ... ... ... ... түрде индикативті жоспарлау арқылы
және болашақта – экономиканы, ... ... ... ... әдістерді программалау арқылы жүзеге асырылады.
Сонымен қатар, мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... ... аймағында мемлекеттік саясатты жүргізу мақсаты көліктік
инфрақұрылымның жүйесінде әлеуметтік, ... ... ... ... да ... ... кепілдік беретін және тиімді қанағаттандыратын
жүйені құру ... ... ... ... ... ... құру
инфрақұрылымның әрекетін мемлекеттік бақылауды ... ... ... арасында жақсы бәсекелестікті жоғарылату шартында мүмкін
болады.
Кең аумақты, көптеген елдермен ... ... ... ... ... ерекше назар аударады.
Көліктік-коммуникациялық салаларды ... ... ... және ... ... қамтамасыз етумен байланысты
емес әрекеттің бөлігін саудаға тарта ... ... ... ... ... ... жол және су көлігі)
және көліктік ... ... ... (республикалық белгідегі
әуе жайлар, Ақтау порты, әр түрлі навигациялық, диспетчерлік қызметтер және
т.с.с.) жеке меншік құқығын сақтауды ... әр ... ... түрлерінің дамуын мемлекеттік бақылау келесідей
негізгі формаларда көрсетіледі:
• Мемлекеттік ... ақы және ... ... және тозу ... ... регламенттеу;
• Шаруашылық бақылдаудың қаржылық емес әдістері (маршруттық
тасымалдауларды ұйымдастыруға, пайдаланымдық әрекетті ... ... ... ... ... беруге, техникалық
стандарттарды орнатуға және тағы да басқаларға рұқсатты беру).
Көлік шаруашылықтың басқа ... ... ... және ... және ... жергілікті органдары, сонымен қатар
кәсіпорындық бірігулер жағынан реттеуге көбірек расталған. Бұл органдардың
барлығының ... оның ... ... рөл ... ... көлік облысындағы мемлекеттік саясат жетекші
экономикалық дамыған елдерде ... ... ... ... ... ... ... қайта қаруландыруды және қайта
соғуды жылдамдату;
- көліктік жүйені магистральдеуді жоғарылату;
- ... ... ... ... ... және оларды біріктіруді
күшейту;
- маманданған жұмыс күшін дайындау және оның кәсіби деңгейін
жоғарылату бойынша шараларды өңдеу;
- көлікте ... ... ... және ... ... бағытталған ғылыми зерттеулерді кеңейту;
- жүктік және қалааралық жолаушыны тасымалдаудың өзін-өзі өтеу
қағидасын күшейту.
Көлік саласының пайда болуымен байланысты мәселелер ұйымдастырушылық-
құқықтық ... ... ... ... ... және
құрылымымен, сонымен қатар заңдағы сәйкес ... ... ... ... ... ... монополиялық салаларын қайта құрған
кезде ерекше ... ... ... ... ... 100%-ның
мемлекетің иелігінде болуы, кәсіби және нарықтық ... бар, ... ... ... ... және ... тасымалдауға) жауап
беретін саланың әр түрлі сала тармағын дамыта отырып, басқарудың тиімділігі
үшін шарттарды құру ... Және ... ... бірі – ... ... барлық қаржылық және әкімшілік басқару жүйесін
саланың мөлдірлілігімен қамтамасыз ету міндеттілігі.
Маңызды ... мәні бар ... ... үш ... ... ... ... және қызметтерді тұтынушылардың
қызығушылықтары соқтығысады. Сонымен қатар, тұтынушының және ... ... ... ... қарама-қарсы болады. Осыған
байланысты, көліктің ... ... ... ... ... ... болды.
Көліктік үрдістің үш құрамдас бөліктерін: оның ... ... және ... ... ... ... және көліктік қызметтерді өңдеушінің қаржылық-экономикалық
жағдайына әсер ететін көлік үрдісінің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... өндірушісін таңдауға, ал потенциалды
өндірушіге – кәсіпкерлік әрекетпен айналысуға мүмкіндік ... ... ... ... және реттеу керек болды.
Мемлекеттің көліктік саясаты тікелей әдістермен де, жанама әдістермен
де жүзеге асырылады. Тікелей ... ең ... ... ... инфрақұрылымына, мемлекеттік көліктік кәсіпорындарға қатысты
қолданылады. Мысалы, ... ... ... және бағалардың деңгейін
орнату, меншікті мемлекет ... алу, ... ... құрылымын өзгерту және т.б.
Көлік экономикасын реттеудің жанама әдістеріне, ең алдымен, қаржылық
ынталандырудың әр ... ... ... ... тозу мерзімі және
бөлу бойынша жеңілдіктер, төменгі пайыздық заемдар және ... ... және ... ... ... құруды мемлекеттік бақылау
(тарифтерді бекіту) жатады. Көліктік кәсіпорындардың мемлекеттік және жеке
түрінде қайта құрылуы маңызды ... ... ... ... ... (су жолдарын, автомобиль және темір жол ... ... су ... әуе жайларын және т.б.) қолдану құқығын беру. Бұл
шарттар көліктік кәсіпорындардың нақты бір ... ... ... ... білдіруі мүмкін.
Мемлекеттік көліктік саясат өзгеріссіз қалмайды, ол дамиды және жалпы
әлеуметтік және экономикалық үрдістердің әсерімен ... ... ... және ... оған сәйкес ғылыми-техникалық прогресс көлікте
техникалық прогресті ... ... ... ... ... және ... оның ... қабілеттілігін жоғарылатады.
[68].
Көліктік саясат Қазақстан территориясы бойынша транзиттік тасымалдардың
тиімділігін ... ... ... қатар көліктік ... ... және ... сапасын жақсарту үшін саланың
көліктік-коммуникациясының озық ... ... ... ... саясаттың
басымдысы ретінде таңдалған көліктік-коммуникациялық кешеннің дамуының
бағыттары саланың даму мәселелерін шешуде берік негізді ... ... ... ... ... тұрған басты
тапсырмалардың бірі – көліктің әр ... ... ... ... ету, ... көліктік кешенді басқаратын бір механизмді құру,
яғни ... ... ... құру ... ... ... тапсырма
төмендегілер арқылы шешіледі:
• мультимодальды тасымалдар жүйесінің дамуы арқылы;
• көліктік, соның ішінде ... ... ... ... ... ... құру және ... арқылы;
• елдің көліктік кешенінде статистикалық органдардың, кеденнің,
салықтық және басқа құрылымдардың мәліметтеріне ... ... ... құру арқылы;
• прогрессивті технологияларды иемденуге, қазіргі кездегі көліктік
құралдарға, көліктік жүктердің жаңа дәстүрлі емес ... ... ... ... ... ... ... арқылы.
Қазақстан Республикасының үкіметінің 2001 жылғы 11 маусым айының №
801 қаулысымен Қазақстан Республикасының мемлекеттік көліктік ... 2008 ж. ... ... ... оның ... ... ... ұлттық көліктік инфрақұрылымның құрылуы мен дамуы;
елдің батыс аймағындағы көліктік инфрақұрылымның дамуы;
- ... ... ... ... ... ... ... жылдамдатылуы және елдің транзиттік
мүмкіндігінің дамуы;
- мемлекеттік реттеудің және ... ... ... кемелденуі
[66].
Құрылымдық қайта құрулардағы экономиканың либерализациясы көліктік
кешенде көліктік ... ... ... ... және дамушы
Қазақстанның нарықтық экономикасының ... алып ... ... база, сонымен қатар көлікті басқару ... ... ... ... және ... көлікте) және салааралық
(сәйкесінше, автомобильдік, темір жол және су ... ... ... қатар көліктік қызметтердің нарығын иеленуге шетел
тасымалдаушылармен бәсекелестік дамуда.
Елдің ... ... ... ... көп ... әрбір
аймақтың көліктік инфрақұрылымының даму ... ... ... аймақтардың көліктік жүйесінің балансталған дамуының
қажеттілігі және ... ... ... кезде көліктік әрекетті
мемлекеттік реттеу мәселелерінде орталық және ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі көліктік стратегиясының
жалпы мемлекеттік мәні бар, ол Қазақстан ... ... ... 2006 ... 1 наурызындағы «Қазақстан жаңа ... ... ... ... ... өзінің көрінісін тапты.
Көліктің қызметтері оны алушыларға атап айтқанда, ... ... ... ... ... және ... ... етудің стратегиялық мәселелерін шешу
қажеттіліктеріне бейімделген болуы керек.
Қазақстан ... 2015 ... ... ... ... және стратегиялық тапсырмалары:
• Қазақстанның көліктік ... ... ... жүйесімен
интеграциясы;
• бірегей сыртқы интеграцияланған көліктік кеңістіктің құрулуы;
• қазіргі кездегі перспективалы ұлттық көліктік инфрақұрылымды ... ... ... тиімді қолдану және оның дамуы;
• көліктік үрдістердің анағұрлым тиімдісіне қол жеткізу және ... ... ... ... және ... ... ... құнына дейін төмендету;
• ұлттық көліктік заңнаманы халықаралық заңнамалық нормалардың, аймақтық
және ... ... ... ... талаптарымен
үндістіру;
• бірегей экономикалық кеңістіктің және аймақаралық байланыстардың
дамуын бекіту, сонымен қатар ... ... және ... ... ... ... ... қол жеткізушілікті
қамтамасыз ету;
• Қазақстанның көліктік жүйесінің бәсекеге қабілеттілігін инновациялық
технологиялардың және ... ... ... есебінен
жоғарылату;
• көліктік үрдістердің қауіпсіздігін, көлікте болатын оқиғалардың санын
және ауырлығын ... ... ... ... қауіпсіздікті және энергетикалық қорларды тиімді қолдануды
қамтамасыз ету;
• көліктік ... ... ... климаттың құрылуы [31].
Стратегияның шегінде меридаональды және ... ... ... ... ... ... ... қолданатын болады. Стратегия қолда бар, жаңа
түзу ... ... ... және көліктік құралдардың барлық түрін
біруақытта ... ... ... ... жүзеге асырудан төмендегідей нәтижелер күтіледі:
- Қазақстанның экономикасының дамуына жалпы позитивті әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... жоғарылату және елдің көліктік жүйесінің
қызмет етуінің ... жаңа ... өтуі және оның ... көліктік
жүйесімен интеграциясы, өнімнің және қызметтің көліктік құрамдас бөлігінің
төмендеуі.
Қазақстан ... ... ... ... көлік және
коммуникация Министрлігімен және ҚР-ның Үкіметімен ... ... ... ... оның негізгі тапсырмалары төмендегілер болып
табылады:
- көлік облысындағы Қазақстан Республикасының қызығушылықтарын ... ... ... ... және халықаралық ынтымақтастықты
жүзеге асыру;
- жеке меншіктің формасына тәуелсіз, көліктің ... ... ... құқықтық және нормативтік тәртібін анықтайтын заңнамалық және басқа
акттердің жобасын және нормалардың стандарттарын өңдеу;
- көліктің барлық түрінің ... ... ... ... тұжырымдамасын өңдеу, инвестициялық, ғылыми-техникалық және әлеуметтік
саясатын құру және жүргізу, ... ... ... ... және ... ... міндеттерді іске ... үшін ... ... саласын дамытудың 2006-2012 жылдарға арналған
бағдарламасы қабылданды, онда жалпы ... ... ... 1,3 ... ... ... ... ішінде жергілікті
жолдар желісін дамытуға 271 млрд.теңге бөлінді [69].
Азаматтық авиация саласын одан әрі дамытудың ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған
бағдарламасында көрініс тапқан, атап айтқанда, олар – ... әуе ... ... ету, озық халықаралық
стандарттарға сәйкес саралы және бәсекеге қабілетті авиациялық қызметтерді
ұсыну және ... ... ... ... ... және ... жүзуді дамыту мақсатында Қазақстан
Республикамының теңіз көлігін ... ... ... арналған
бадарламасы және Қазақстан Республикасының кеме қатынасын дамыту және ішкі
су жолдарында қауіпсіздікті ... ... ... жылдарға арналған
бағдарламалары әзірленді [71, 72].
Аймақтық мәні бар көліктік инфрақұрылымның ... ... ... ... ал ... бәсекелестік ортада жүзеге
асырулуы мүмкін көліктік ... ... ... кәсіпорындары
республикалық мемлекеттік кәсіпорындардың құрамынан шығады және ... ... ... инструмент ретінде нормативтік құқықтық қамтамасыз
ету, ... ... ... ... қызметін реттейтін нормативтік
құқықтық акттерді өңдеу қолданылады.
Көлік және коммуникация ... ... ... ... анағұрлым толық тоқталған жөн (8-сурет).
Ескеру – автор құрастырған
9-сурет - Экономикалық қатынасқа негізделген көлік және коммуникация
кәсіпорындарының (фирмалардың) қызмет ету ... және ... ... ... ... механизмі – бұл ... ... ... ... реттеу, нормативтік қамтамасыз ету, ақпараттық ... орта ... ... ... өз кезегінде өзара бір-
бірімен байланыста бола ... осы сала ... ... ... ілгері жүруіне ықпал етеді.
Көліктік саланың нормативті-құқықтық базасының ... ... ... және ... ... ... ... талаптарды бейнелейтін ... жол ... ... ... ... жалғасатын болады. Тек осы салада ғана
2007 жылы 100 ... ... ... және ... ... ... басқа инструменті - әкімшілік ету, ... және ... ... саясаттың, салықтық және кедендік ... ... ... ... секторының әрекетімен қамтамасыз ету
мақсатымен көлік және коммуникация ... ... ... ... ... ... жүйесінің жетілуінің негізгі
бағыты – ... ... ... класы бойынша және мемлекеттік
көліктік ... ... ... ... ... табылады.
Соңында, тарифтік саясат халықаралық және ішкі көліктік ... ... ... және ... ... етуі ... және коммуникация саласының ... ... ... ... ... ... ... Бұл экономикалық ... ... және ... ... ... тұрақтылық – бұл жүздеген,
мыңдаған жұмыс ... бұл ... ... ... бұл ... ... және ғалымдарды тәрбиелеудің негізі.
Сондықтан да, мемлекеттің маңызды тапсырмасы – көліктік-коммуникация
қызметтер нарығының құрылуына және ... ... ... ... ... пен ... көліктік қызметтің сапасын жоғарылатуда
және әрбір пайдаланушы бағасы мен сапасын ескере отырып, анағұрлым ... ... ... ... ... ... ... құруда кәсіпорынның
және бәсекелестіктің дамуына жан-жақты жәрдемдесу болып ... және ... ... ... ... ... – бүгінгі күні тиімді мемлекеттік реттеуді және олардың
динамикалық өсуі үшін жаңа сапалы шарттарды құру болып табылады. Көлік ... ... ... ... ... ... төмендегідей: арнайы қабылданған заңдарды жүзеге асыратын қосымша
нормативті-құқықтық актілерді ендіру мен ... ... ... ... ... және ... ... көлік заңнамасын
халықаралық нормалармен үйлестіру және соған ... ... ... асуын қатаң қадағалау; рынок қатысушыларының мақсат-
мүдделерін заң бойынша қорғау және қадағалау; саланы ... ... ... ... жасауға бейімделуін қадағалау.
3.2. Аймақтағы халықтың өмір сүруін қамтудағы ... кең ... алып ... Әр ... өзіндік табиғи,
ұйымдастырушылық-құрылымдық ерекшеліктері бар, оның ... ... ... ... ... ... ... халықтың қажеттілігін қанағаттандыру
деңгейі, бірінші ... ... өмір ... ... ... шарттарымен және табысымен байланысты. Әрбір адамның өмір сүру
деңгейі ... ... ... ... ... ... барлық
мүшелерінің мүлігіне, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның даму
деңгейіне байланысты.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... жаңартуын жоғарылатумен қатар, кәсіпорындардың
инфрақұрылымының қызығушылықтарының ... ... ... ... ... ... қатынастардың жаңа шарттарына жауап
беретін құқықтық базаны құра отырып, инфрақұрылымдық ... ... ... құру керек. Бұл, өз кезегінде, ... ... ... ...... дәрежеде тиімділікті алып келетін,
сол немесе басқа аймақтың (толығымен алғанда елдің) әлеуметтік-экономикалық
деңгейін, халықтың өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Қазақстанның экономикасының қазіргі кездегі даму кезеңінде халықтың
өмір сүру ... мен ... ... өте ... болып отыр. Олардың
шешімі елдегі алдағы қайта құрулардың қарқыны мен бағыттылығына және соңғы
кезекте, ... ... ... тұрақтылыққа байланысты. Бұл
мәселелерді шешу мемлекетпен таңдалған, басты назарда – адамның ... және ... ... жақсы болатын нақты бір саясатты талап
етеді. Сондықтан да, өмір ... ... ... ... ең әр ... үлкен қызығушылықты тудырады.
Сондықтан, бүгінгі таңда анағұрлым ... ... бірі – ... ... ... өмір ... ... ету және
инфрақұрылым салаларының даму ... өмір сүру ... ... ... ... табылады. Өз кезегінде, аймақтарда ... ... ... ... кезектегі қолдауын талап
ететіндерді анықтауға мүмкіндік береді. Ғаламдық мағынада, бұл ... ... ... ... ... даму
мәселесін сапалы жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.
Халықты өмір сүрумен қамтамасыз ету – қоғамның әлеуметтік-экономикалық
даму деңгейіне, оның ... ... ... ... өмір сүру әрекетінің
деңгейін қолдау үрдісі.
Өмір сүрумен қамтамасыз ету жүйесі немесе өмірлік орта туралы ... біз ... өмір сүру ... қажетті шарттарын айтамыз: баспана,
тағам өнімдері, киім, аяқ тиім, жылжу құралдары, білім беру және ... ... ... ... ... демалыс, өз-өзіне және жанұяға
қызмет көрсету. Қоғамның дамуы бойынша адамның табиғатпен өзара ... ... ... ... ... ... қойылатын кәсіби,
интеллектуалды талаптар, оны өмір сүрумен қамтамасыз ету ортасы - ... мен ... ... ... жүзеге аспайтын секілді өмір
сүрудің және әрекеттің объективті факторы болып табылады.
Қоғамдық еңбекті бөлудің тереңдетілуі, халық ... өсуі және ... ... қосымша еңбектің жаңа аяларын туындатады, яғни
біз төменде қарастыратын, адамды өмір ... ... ету ... ... ... ... айналады.
Өмір сүрумен қамтамасыз етудің мұндай ортасы - өндіріс аясы және ... ... мен ... ... тұтыну болып табылады. Берілген аяның
пайда болуы «адамдардың адамға әрекеті» бойынша қоғамдық еңбекті ... ... ... ... ... берілген ая, бір жағынан,
қызметтер өндірісі мен ... ... ... қорларды босатуға мүмкіндік
беретін материалдық өндірісте еңбектің өнімділігінің өсуіне жағдай жасауға
міндетті; ... ...... ... бірге адамның
жеке тұтыну қорын құрайтын қызметтерде және ... ... ... ... ... ... міндетті.
Инфрақұрылымның ауыл шаруашылық мәселелерін шешкен кезде маңызы зор.
Тиімді агроөнеркәсіптік кешенді және ... ... ... ... жол
желісіз, сенімді көліксіз, элеваторларсыз, қоймаларсыз және ... ... ... өте ... Бұл ... кез-келгенінің болмауы
соңғы өнімнің ... және ... ... әсер етеді. Ауыл
шаруашылығындағы, толығымен алғанда, ... ... ... ... тапсырма – ауыл ... ... ... ... ... ... ... пайда болатын маңызды дәрежедегі өнімдік жоғалтуларды жою болып
табылады. Әсіресе, ауыл аймағындағы жолдардың ... ... ... қазіргі кездегі ауыл шаруашылығының мұқтаждықтарына дейін
жеткізу жиналған өнімнің ... ... ... қорын тезірек
жоғарылатуға мүмкіндік береді.
Ауыл тұрғындарын өмір сүрумен қамтамасыз етудің деңгейін жоғарылатудың
бағыттарының бірі – ... ... және ... мөлшеріне байланыссыз
әлеуметтік инфрақұрылымның қызметтеріне ... ... ... ... да, ... ... ... үшін және сапаны жоғарылату үшін
қаржыландыру ... ... ... ауыл ... өмір ... ету ... ... мақсатты бағдарламасын өңдеу керек,
сондай-ақ онда әлеуметтік инфрақұрылым ... ... ... ... және ... ... жүйесін қарастыру керек.
Әлеуметтік инфрақұрылым, біріншіден, жұмыс күшін қайта өңдеу үшін
шарттарды ... ... ... ... және ... нақты
бір деңгейіне әсер етеді, үшіншіден, сауда мекемесінің желісі арқылы азық-
түлік және ... ... ... ... төртіншіден,
адамдардың мәдени-салттық мүмкіндігін қолдайды. ... ... ... әрекеті халықты өмір сүрумен қамтамасыз ету
жүйесін құруға бағытталған.
Егер де, ... даму ... ... болса, онда бұл өндірістің
тиімділігінде әсер етпеуі мүмкін емес. Егер де, ... ... ... ... ... ... ... болса, онда бұл маманданбаған
жұмысшылардың өнімділігімен салыстырғанда жоғары ... ... ... мүмкіндік береді.
Өмір сүру деңгейін жоғарылату (әлеуметтік прогресс) ... ... ... ... ... ... ... – халықтың өмірінің сапасы бойынша аймақтардың жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын
қазақстандықтардың әл-ауқатын жоғарылату өмір сүру шартында аймақаралық
ерекшеліктерді тегістеу бойынша ... ... ... ... ... жаңа ...... нивелирлеуін қарастыруы керек. Егер де, ... ... ... ... ... даму ... (оның техникалық деңгейі, технологиялық қолдану деңгейі және т.б.)
ерекше артықшылықтар жоқ десек, онда қызметтердің және ... ... ... ... ... ... маңызды аймақаралық
ерекшеліктер бар. Бұл ерекшеліктерді жеңу ... ... ... бірі ... ... Егер де, ... ... өмір сүрумен қамтамасыз ету ... ... ... ... онда зерттелетін мәселенің маңыздылығы және ... ... ... ... ... инфрақұрылымның бөлшектері
адамға тікелей шықпайтыны анағұрлым анық болып ... ... ... ... ...... ... қызмет етуі – инфрақұрылымның
нақты бір объекттерін құруды талап ететінін өздерінің ойында ... ... өте келе ... ... ... ... (көлік, байланыс құралдары және т.с.с.): олардың адамның әр түрлі
мұқтаждықтарын қанағаттандыру үшін ... ... күш ... ... ... ... Көптеген зерттеушілер өндіріс аймағына қатысы
бар және адамның әлеуметтік дамуы үшін бір уақытта жағымды ... ... ... ... ... қызмет көрсету және т.б. сияқты
инфрақұрылымның бөлшектерін зерттеуге аса көңіл ... ... ... ... сақтау, білім беру, ... және т.б. ... өмір сүру ... ... ету үшін және ... ... ... дамуы үшін шарттардың ажырамас бөлігі ретінде көбірек
қарастырылады.
Аймақтың тұрғындарын өмір ... ... ... өмір сүру ... ... аман-саулық үшін қолайлы жағдайлар құру бірінші орынға
шығады. Бұл халықты тек қана ... ... ... ... ... және ... қарым-қатынастың субъектісі ретінде қарастыру
керектігін білдіреді, ал оның ... ... ... даму ... ... ... керек.
Қазақстан кең аймақты алып жатыр. Әр аймақтың өзіндік ... ... бар, оның ... ... әлеуметтік шарттары бар.
Қазіргі уақытта мемлекеттің әкімшілік құрылымы 14 ... ... ... екі ...... мен ... тұрады.
Облыстар 159 ауылдық аудандар, 84 қаладан және 240 ... ... алты ... аудан бөлініп көрсетіледі, яғни:
Шығыс Қазақстан – Шығыс Қазақстан облсы;
Солтүстік-Шығыс Қазақстан – Павлодар облысы;
Орталық Қазақстан – Ақмола және ... ... ...... Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан
облыстары;
Батыс Қазақстан – Ақтөбе, Батыс-Қазақстан, ... және ... ... ... ... рөлді инфрақұрылымның дамуы алады.
Соңғы жылдары Батыс Қазақстан аймағы, соның ішінде Ақтөбе облысы ел
экономикасында маңызды мағынаға ие ... ... ... ... ... минералды-шикізат ресурстарының мол қоры мен олардың алуан түрлілігі.
Облыстың өнеркісіп құрылымында отын-энергетикалық пайдалы қазбалар басым.
Облыстық көлемде шикі ... және газ ... ... мен газ ... ... ... үлесі 1991 жылы 9%-дан 2005 жылы 56%-ға өскен
[73]. Бұл ... ... ... саласындағы республиканың қарқынды даму
орталығына айналды.
2006 жылы өңірлік жалпы өнім жан басына шаққанда 5500 АҚШ ... ... өнім ... ... рет 545 млрд 300 млн теңгені құрады.
Бұл – 2005 жылғы деңгейден 60 миллиардтан ... ... көп. Осы ... ... республика өңірлері арасында алғашқы қатардағы көшбасшылар
құрамынан сенімді орын ... ... ... өзгертуде Ақтөбе облысының ролі мына
жағдайлармен анықталады:
- республика ... ... ... диферсификацияланған
экономикалық потенциалы;
- аймақ экономикасының интеграция процесінің өсуі;
- аймақтың шикізат ресурстарының мол қоры мен ... ... ... ... ... ... ... бағдарланған құрылымын
тиімді қалыптастыруды, шетел және ... ... ... ... ... ... ... жағдайы көлік магистралдарын, Азия мен
Европаны жалғастыратын трансконтинентальдық қатынас маршруттарын жасауға
және ... ... ... ... ... мол жер ... агроөнеркәсіптік кешенді дамытуға
мүмкіндік береді;
- Ресей Федерациясының шекаралас аймақтарымен ынтымақтастықты, сауда-
экономикалық ... ... ... мол мүмкіндіктері [74].
Осы тұрғыда Ақтөбе облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы, бәсекелесу
қабілетін көтеру оның инфрақұрылым ... ... ... ... ... әкімшілік-аймақтық бөлінуі 12 ауданмен сипатталады,
жалпы тұрғындардың саны 2007 жылдың басында 695326 адамға тең ... ... ... санының 4,5 пайызын құрайды.
(жылдың басында)
Ескерту – Қазақстан ... ... ... ... ... құрастырылған [73], [75].
10-сурет – Қазақстан Республикасы және Ақтөбе облысы халқының
санының өсу динамикасы
Ақтөбе облысының инфрақұрылымының даму ... оның әр ... ... ... ... әр сала оған ... бөлшектердің
нақты бір жиынымен көрсетілген.
Ең алдымен, инфрақұрылымның маңызды салаларының бірі - ... ... ... Ол ... ... ... ... дәрігерлік-емханалық мекемелермен және т.б. қамтамасыз ... ... ... бәрі тұрғылықты халықтың ... ... ... ... ... береді.
Ақтөбе облысының бұл саласының даму деңгейінің өзіндік артықшылықтары
мен кемшіліктері бар. ... ... ... ... ... даму
деңгейінің көрсеткіщтері 7-кестеде көрсетілген.
Бірнеше жыл бойы Ақтөбе облысы республика бойынша ... ... ... ... ... ету ... ... орынды
алатын, ал 2006 жылы бұл ... ... ... ... жоғары болды – 7,8 % құрады.
Бірақ та, айта кету керек, Ақтөбе облысында ... ... ... ... ... ... көбеюін көрсетеді. Ауруханалық
төсек-орындармен қамтамасыз ету қарқыны маңызды дәрежеде халықтың санының
өсу ... ...... ... ... ... ... дамуының негізгі
көрсеткіштері
(жылдың соңында)
| |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 ... | | | | | | ... |2934 |2985 |3121 |3213 |3275 |3310 ... | | | | | | ... | | | | | | ... мың ... | | | | | ... ... |43,8 |44,7 |46,5 |47,4 |47,7 |47,6 ... ... | | | | | | ... |4590 |4854 |4922 |5154 |5298 |5326 ... мың ... | | | | | ... ... |68,5 |72,6 |73,3 |76,0 |77,1 |76,6 ... | | | | | | ... |52 |55 |52 |54 |56 |57 ... бірлік | | | | | | ... |4943 |5066 |5343 |5565 |5580 |5716 ... | | | | | | ... мың | | | | | | ... ... |73,8 |75,8 |79,5 |82 |81,4 |82,2 ... | | | | | | ... |233 |254 |269 |260 |272 ... ... | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... саны | | | | | | ...... ... статистика жөніндегі агенттіктің |
|мәліметтеріне сүйеніп ... [75], [76]. ... ... ... басқа көрсеткіштері бойынша, соның
ішінде орта медицина ... ... 10000 ... ... амбулаторлық-емханамен қамтамасыз етуі бойынша
Республика аумағының ... ... ... ... ... ... ... деп сипаттауға болады. Соңғы жылдары
инфрақұрылымның бұл бөлшектерімен ... ... ... ... табылады.Бірақ та, атап өту керек, бұл жоғарылау нақты бір деңгейде
орта медицина ... ... және ... ... ... тұрақтылығының есебінен жүрді. Соңғы
жылдарда бірінші рет 18 жаңа объектілердің құрылысы жүзеге асырылда (1047,8
млн. теңге ... ... ... облыстың денсаулық сақтау
мекемелерінің 54 объектісі өтті (335,9 млн. ... ... ... ... ... ... рентгенодиагностикалық және ултра дыбыстық
кешендермен, эндовидеоскопиялық жабдықпен жабықталды. ... ... ... ... ... кемшіліктерді де атап өту керек. Ең
алдымен, ол ауылдық ... ... ... оқу орны және ... бар
аймақта медициналық маманның парадоксалды жетіспеушілігі.
8-кесте – Ақтөбе облысындағы білім беру ... ... ... басында)
| ... ... | | | | | | ... білім |514 |505 |494 |491 |488 |485 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |153,1 |153,9 |150,5 |144,3 |138,6 |136,3 ... адам | | | | | | ... | | | | | | ... білім | | | | | | ... |14,5 |14,9 |15,1 |14,9 |15,0 |15,1 ... | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... мың | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | ... |15 |15 |16 |16 |16 |16 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |3,8 |4,4 |4,8 |5,2 |5,4 |5,8 ... адам | | | | | | ... |12 |12 |13 |15 |16 |16 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |13,0 |14,3 |17,5 |22,6 |26,5 |30,5 ... адам | | | | | | ... оқу | | | | | | ... |6 |6 |7 |7 |7 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |28,8 |31,3 |29,4 |35,0 |37,7 |40,5 ... адам | | | | | | ...... ... ... ... агенттіктің |
|мәліметтеріне сүйеніп құрастырылған [75], [76]. ... ... ... ... беру ... даму ... сипттамаларға ие. Бұл саланың даму деңгейі төмендегі ... ... оқу ... обылыста 485 жалпы білім беру мекемелері қызмет
етті, оның ... 79 ... ... 98 ... және 288 орта
мектептер. Осы кезеңде мектептер саны алдыңғы жылдармен ... ... ... ... ... ауылдық жерлерде мектеп жасындағы балалардың
жоқ болуынан және ... ... ... ... ... меншігінде мектептердің саны -482, ал жеке
меншік мектептер 3-еу. 2006-2007 оқу ... жеке ... ... ... бар ... саны – 110, ... кластарымен – 10,
лицей кластары бар мектептің саны – ... ... саны ... ... ... орта ... ... жылдан жылға қысқаруына әкелді, айта кету керек ... ... ... және ... ... ... болды.
Бұл өз кезегінде, балалардың қауіпсіз және жайлы білім беруі үшін ... ... ... талап етеді.
Білім беру саласы көрсеткіштері арасындағы өзгерістер - олар жоғары оқу
орындарындағы, колледждердегі және ... ... ... ... ... ... ... айқындалуы жақсы көрсеткіш.
Бұдан басқа, инфрақұрылымның бөлшектерінің дамуына назар аудару керек,
олармен қамтамасыз ету ... ... және ... ... ... әсер етеді. Олардың қатарына жалпы түрде қол ... ... ... халықты қамтамасыз етуді ... Осы жылы ... ... қол жететін кітапханалардың кітапхана қоры
1000 тұрғындарға 8807 дананы құрады. ... ... қоры ... ... ауылдық жерлерде, облыс кітапханасының 10%-ы ғана
компьютермен жадықталған, 0,3 % - Интернет желісіне қосылған.
Тиімді географиялық ... ала ... ... ... көліктік
коммуникацияның дамыған желісінде орналасқан. Көліктік-коммуникация ... ... ... даму ... ... ... ала отырып обылыста бұл саланы дамытуға басты ... ... ... бұл ... ... ішінде автожолдардың техникалық
күйін қалпына келтіру үшін оларды қайта жаңғырту және ... ... ... Ал, ... ... ... жолаушылар
терминалына қайта жаңғырту жұмыстары аяқталып, бұл ... ... ... ... ... жайлылығы жағынан республикадағы ең үздік
әуежай болмақ.
Төмендегі ... ... ... ... ... ... түрлері бойынша қызмет ету көрсеткіштері берілген. 2005 жылы барлық
көлік түрі ... жүк ... ...... тонна, бұл 2001 жылғымен
салыстырғанда 43,6 пайызға ... ... ... автомобиль көлігі жалпы жүк
тасымалдаудың 72,1 пайызын құраса, темір жолмен – 26,4 ... ... ... тасымалдау барлық көлік түрлері бойынша 2000 жылы 15,30 миллион
болса, бұл көрсеткіш 2005 жылда 4,5 есе ... яғни 71,05 ... ...... облысында көлік түрлері бойынша жүк және жолаушы
тасымалдау
| |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... ... | | | | | | ... тонн |32,76 |37,44 |44,81 |44,28 |47,4 |47,04 ... ... | | | | | | ... ... |6,2 |7,4 |9,7 |11,0 | |12,4 ... |23,2 |26,4 |29,9 |32,4 |11,7 |33,9 ... |2,6 |3,3 |4,5 | |35,3 | ... ... |76 |34 |71 |88 | |74 ... | | | | |84 | ... млн.| | | | | | ... |15,30 |55,62 |70,46 |58,13 | |71,05 ... ... | | | | |70,04 | ... ... |1,9 |1,7 |1,6 |1,4 | |1,2 ... |11,7 |52,1 |54,7 |55,2 |1,2 |67,3 ... |1,5 |1,5 |1,4 |1,3 |67,1 |1,4 ... мың ... |31,6 |43,3 |46,8 |1,3 |32,7 |
| | | | | |42,9 | ...... ... ... ... агенттіктің |
|мәліметтеріне сүйеніп құрастырылған [73], [75]. ... ... ... ... төрт ... ... жүк ... тасымалын және мемлекет аралық қатынаста транзиттік тасымалдарды
жүзеге асыратын темір жол көлігі құрайды.
Автомобильді тасымалдау жүйесі – ... ... ... жүктерді және
жолаушыларды тасымалдау қажеттіліктері үшін жеткілікті ... ... ... ... 2005 жылы 33,9 млн. ... жүк тасымалданды,
бұл көрсеткіш 2004 жылдың деңгейімен салыстырғанда 3,8%-ға төмен.
Халыққа қызметтер мен жайлылықты құрудан басқа көліктің ... ... ... өңдеуге – қала мен ауыл арасындағы әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... ... ... шешуге және т.с.с. көмектеседі. Халықтың
көліктік қызмет көрсетуін жетілдіру адамдардың тұрмысын ... ... ... құрамдас бөлігі болып табылады.
Көліктік және басқа инфрақұрылымдық салалармен ... ... ... ... құрастыру үрдісі алға шықты. Бұл саланың
анағұрлым ... ... ... ... ... ... ... өсімі жылдам ... ... ... соғұрлым жылдам қарқынмен дамуы керек.
миллион тенге
Ескерту – ... ... ... жөніндегі агенттіктің
мәліметтеріне сүйеніп құрастырылған [75], ... - ... ... байланыс қызметінен түскен табыстар динамикасы
2000-2006 ж.ж. Ақтөбе ... ... ... қолдануын
ұйымдастырудың негізгі әрекетінен табыстың өсімі байқалды. 2006 жылы 5540,6
миллион теңгені ... бұл 2000 ... ... ... 164,5 ... Бұл көбінесе халықтың байланыс қызметін, қалааралық және жергілікті
телефондық байланысты, Интернет желісін және т.б. ... ...... ... статистика жөніндегі агенттіктің
мәліметтеріне сүйеніп құрастырылған [75], [76].
12-сурет - ... ... ... жергілікті телефон байланысымен
қамтамасыз етілуі
2000-2006 жж. аралығында ... ... ... маңызды
өзгерістер болды, олардың ішіндегі бастылары болып ... ... ... ... ... ... ... жұмыс көлемінің
күрт жоғарылауы.
Айта өту керек, Ақтөбе облысының қалалық жерінің телефондандыру үрдісі
ауылдықпен ... озық ... ... ... 2001-2005 жж.
Ақтөбе облысының қалалық жеріндегі үй телефон ... саны 1,4 ... ал осы ... ... ... тек 2 есе ғана ... Өз
кезегінде, атап өткен жөн, Республика облыстарының ішінде Ақтөбе облысының
қалалық пәтерді телефондандырудың жоғарғы өсу қарқыны бар және 2006 жылы ... ... ... ... жыл бойы ... ... ауыл ... пәтерлік
телефондармен қамтамасыз ету бойынша 7-ші орынды алды. Тағы да ... ұялы ... ... ... пайда болуымен байқалды, оның
даму қарқыны пошталық байланыстың, бекітілген телефонияның, қалааралық және
халық аралық байланыстың даму ... ... ... алда ... ... ... ... халықтың инфрақұрылымның бөлшектерімен
қамтамасыз ету туралы және аймақтың халқын өмір ... ... ... ... да әсер етуі мен оның даму ... мен ... ... туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Аймақтың тұрғындарын өмір сүрумен қамтамасыз етуінде тіршілік ету ... ... ... үшін ... ... құру ... ... Бұл халықты тек қана еңбек қоры ретінде санамай, ... ... және ... ... ретінде қарастыру
керектігін білдіреді, ал оның мұқтаждықтарын қанағаттандыру ... ... даму ... ... жұмысында төмендегідей қорытындылар жасалды.
1. Инфрақұрылым - қоғамның барлық элементтерінің дамуын және ... пен әр ... ... ... көрсету арқылы өзара қарым-қатынасын
білдіретін, нәтижесінде тиімді әлеуметтік-экономикалық ... ... ... өмір сүру сапасын жоғарлататын экономикалық қатынас жүйесіндегі
салалар мен ... ... ... ... ... ...... функциялары өндірістік қызмет
көрсету және экономикалық дамуды қамтамасыз ету болып табылатын ... ... ... Олар ... ... жүруі мен тиімді жұмыс
істеуі үшін жалпы жағдай тудырады. Ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... ететін сала
кешені ретінде қарастыру анықталған.
3. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... арттыру, жеке тұлғаның еңбек
ету қабілеттілігін қалыптастыру үшін қоғаммен бөлінген ресурстарды ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
қатынастардың жүйесін қарастырады.
Осыдан, біз өз ... ... деп ... - ... – бұл ... ... ... және өндірістік жағдайда
қызмет көрсетудегі қатынасын және қажеттілігін ... ... ... ... ... ... ... қабілетті жағдайында
күрделі бөлігі бола тұрып, өзінің дамуы мен жетілу ... ... ... тереңірек түсінуге мүмкіндік беретін сапалы
жаңа ерекшеліктерге ие болды. Ал бұл ... оның ең ... ... ... ... ... ... салаларының қызметтері жұмысшылардың еңбек
нәтижесі ретінде өмір сүру игіліктерін өндірудің негізгі құрамдас бөлігі
болды, нәтижесінде оның ... ... ... екіншіден, ауқымды әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуде, тұрмыс
халінің артуында, қала мен ауыл арасындағы айырмашылықтарын жоюда, еңбек
ресурстарын ... ... ... ... ... үнемдеуде,
адамдардың бос уақытының ауқымын ... ... ... ... ... инфрақұрылым салаларының экономикалық дербестілігі
нақтыланды және ... ... жеке ... ... стандарттарды, техникалық шарттарды ... ... ... ... жаңа ... ... ... Қызмет көрсететін ... және ... ... басқа
инфрақұрылымдық салалармен қатар, әлеуметтік, экономикалық, сыртқы саяси
мақсаттарға жетудің ... ... бола ... ... ... етуінің
негізгі жағдайын қамтамасыз етеді. Көлік – жүктерді және ... ... ... сала ғана ... ... ... ең алдымен,
тіршілік ету және шаруашылық жағдайын түрлендіретін ... ... ... ... ... ... дамуы, көбінесе Қазақстан
Республикасының экономикалық және кеңістіктік дамуын алдын ала анықтады,
оның ... және ... ... ... ... ... Көлік-
коммуникация қызметтерінің нарығы тауар өндірушілер мен ... ... ... негізделген. Осыған байланысты, өндіріс
пен сұранысты байланыстыра отырып, көлік пен ... ... және ... өзін ... ... ... ... адамдардың
коммерциялық белсенділігі артады, халықтың әлеуметтік сұраныстары жақсы
қанағаттандырылады.
Ұлттық экономиканы ... ... ... және ... ... ... іске ... қамтамасыз етеді. Ең алдымен, бұл
жолаушыларды тасымалдаудағы және телекоммуникация ... ... ... ... ... ... ... тасымалынсыз және байланыссыз әртүрлі ... ... ... және ... тіршілігін арттыру мүмкін емес.
6. Экономикалық қатынастардағы инфрақұрылым салаларына, атап айтқанда
көлік және коммуникация саласына инвестицияны тарту ... ... ... Көлік және коммуникация қызметтерінің ... ... ... ... ... ... мен ... және телекоммуникация
желілеріне сұраныс жоғарлайды, бұл өнімдерді шығарушы, қызмет ... ... және ... емес ... ... ... ... көлемі ұлғаяды және жолдың, байланыс желілерінің техникалық
деңгейі бір уақытта жоғарылайды, олар ... ... ... өседі, тасымалдаудың құны төмендейді және нәтижесінде, көптеген
тауарлар мен қызметтердің ... да ... ... және ел ... жеке ... ... ... көліктік-
коммуникация инфрақұрылымымен қатар туризм дамиды;
- ЖІӨ мен бюджеттің табыстары салықтық ... ... ... саны ... қатар, көлік және ... ... ... ... шешу ... ... осы салаларды басқару жүйесінде
сәйкес реформа кезінде ғана мүмкін болып ... ... ... ... ... ... ... жинақ мәселені шешуді
анықтайтын және ... ... ең ... ... экономикалық өсімге
қол жеткізу, ішкі және әлемдік ... ... ... ... ... ... ... түйіні.
7. Инфрақұрылым салаларының қызметтерінің сапасын жоғарылатудың және
нарықтық байланыстың сапалы қызметтерімен толтықтырудың негізгі ... ... ... ... ... ... ... қайта құрулардың, өндірісті және ... ... ... ... ... ... ... халықаралық стандарттар жүйелерін (ИСО ... ... ... ... ынталандырудың жетістіктерін
енгізу.
8. Мемлекеттің және көліктік-коммуникация кешенінің қатысушыларының
өзара қатынасының ...... күні ... ... ... ... ... өсуі үшін жаңа сапалы шарттарды құру болып табылады.
Көлік және коммуникация салаларының ... ... ... ... ... ... ... заңдарды жүзеге асыратын
қосымша нормативті-құқықтық актілерді ендіру мен жүзеге асыру; халықаралық
стандарттарды ... ... және ... ... ... ... ... үйлестіру және соған ... ... ... ... ... қадағалау; рынок қатысушыларының мақсат-
мүдделерін заң бойынша қорғау және қадағалау; саланы ... ... ... жұмыс жасауға бейімделуін қадағалау.
Әдебиеттер:
1. Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі жаңа ... ... ... ... ... ... №55(24632) 1 наурыз, 2-беттен.
2. Голиков Н.Ф. Инфраструктурно-территориальный комплекс. –Алматы, 1990,
с.13-14.
3. Абалкин Л., ... Г., ... В. И др. ... ... ... ... капитализма // Коммунист. – 1968. №18. –с.114.
4. Макконнелл Кэмпбелл Р., Брю ... Л. ... ... проблемы и
политика. В 2 т.: Пер. С англ. 11-го изд. Т2-М.: Республика, 1992,
с.388.
5. Агабабьян Э.М. ... ... ... ...... ... ... Ковалев А.Е., Никитина Г.А. Формирование инфраструктуры рынка
сельскохозяйственного производства ... ... ... ... 1991, №11, ... Третьяк С.Н. Инфраструктура экономики. – Хабаровск.: ... ... ... С.И. ... ... ... инфраструктуры в
территориальном развитии России / Фундаментальные и ... ... ... Колодин В.С. Логистическая инфраструктура регионального товарного
рынка. – Иркутск.: Идат.ИГЭА, 1999, с.14.
10. Казаков Ю.Н., ... Б.С. ... ... ... ... – М.: ... 1991, 164.
11. Организация рыночной инфраструктуры: Уч.пособие /Под.ред. Мамырова
Н.К. – Алматы, КазГАУ,1997, с.57.
12. Муханова Е.Б. ... ... и пути ... ... – М.: ИЭ РАН, 1999, ... Ковалев А.Е., Никитина Г.А. Формирование инфраструктуры рынка
сельскохозяйственного производства /Вестник ... ... ... 1991, №11, ... ... А.И. ... ... в системе общественного производства. –
Москва.: Высшая школа, 1982, с.79.
15. Важенин С.Г. ... ... ...... ... 1984, с.83.
16. Волощук Г.А. Инфраструктура торговли. – Киев.: Высш.шк., 1989, с.48.
17. История развития транспорта и ... ... ... А.И.Шалтыков. – Алматы.: Бастау,2000, с.48.
18. Дриц В.И. ... ... ...... Наука и
техника, 1986, с.65.
19. Комаров М.П. Инфраструктура регионов ... ... – СПб.: ... В.А., 2000, ... ... Л.Ф. ... ... международных экономических
связей: Учебное пособие – Алматы, 1998, ... ... Д., ... ДЖ. ... и ... ...... 1990, с.156.
22. Косин А.С., Левиков Г.А. Международная транспортная экспедиция. ... ... 2005, ... Варнавский В. Реформирование и ... ... в ... ... экономика и международные
отношения, 2005, №8, с. 14-15.
24. ... В.М., ... К.С. ... ... ...... ... экономики и
маркетинга, 2000, с.142.
25. ... В.В. ... ... ... ... ... ... восточной литературы, 1991, с.95.
26. Зак Ф.М. Диверсификации японских ... ... В ... ... за рубежом. – Москва.: Экспресс-информация.
1990, с.26-27.
27. Reforming Infrastructure: Privatization, Regulation, and Competition.
World Bank, Policy Research Report. ... ... p. ... ... П.В. ... инфраструктура. Новосибирск, 2005, с. 65.
29. Рыночная экономика: инфраструктура функционирования. М: МСЭУ, ... ... У.К., ... Д.К. Теория маркетинга и менеджмента в сфере
услуг.- Алматы, 2002, с. 96.
31. ... ... ... в ... 50 ... ... ... Выступление Президента РК Н.А.Назарбаева на ... ... ... 18 ... 2006г. ... Акорда.
32. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі көлік стратегиясы.
33. ... ... ... мен ... ... жинақ /Жалпы редакциясын басқарған Э.Қонаев/. Қазақстан
Республикасы Статистика агенттігі. – Алматы, 2006, 92 бет.
34. Бекмағамбетов М.М. Қазақстанның автомобиль ... ... ... ...... ЖШС ... 2005, 14 бет.
35. Социально-экономическое развития Республики Казахстан 2006 ... РК по ... 2007г, с. ... ... Т.Б., ... Б.А. Пути ... транспортных услуг в
Казахстане. – Алматы, 2001, с. ... ... М. «К ... о ... развития транспортного
комплекса Казахстан», Транзитная экономика, 2001.№3, с. 24.
38. http://nt-design/fileview.php?table=filereposity&id=113607.
39. Жуламанов Р.К. Конкурентоспособность ... ... ... ...... ИРК, 1995, с. 115.
40. Дайнеко А.Е., Забавский Г.В и др. Мировая ... ... ... роста. – Москва.: Издательство деловой и учебной литературы,
2004, с.104.
41. Кныш М.И. Конкурентные стратегии: Учебное пособие. – СПб., ... ... Н.А., ... А.В. Международная экономика. – М.: Дело и
Сервис, 2004, с. ... ... ... ... Пер. с англ. И с предисловием
Б.Д.Щетинина.- Москва.:ИНФРА-М, 2000, с.43.
44. Государственная программа развития образования ... ... ... ... ... Н.К. ... – магистраль экономической интеграции. –
Алматы: Атамура, 1998, с145.
46. Стаханов В.Н., ... Д.В. ... ... ... ... ... 2001, с. ... Р.Алшанов, Ә.Әшімбаева Жаһандық экономика және Қазақстан. ... , 28 ... 2007ж, ... ... Е.Н. Инвестиции в реальной сектор экономики. – Алматы.:
КазГАУ, 2000, с. ... ... ... ... ... ... 2003-2015 гг., Астана, 2003г.
50. Дюмулен И.И. Международная торговля услугами. – Москва: Экономика,
2003, с.107.
51. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... Редакциясын қараған Қонаев Э. – Алматы, 2006, с. 23-24.
52. ... В.Д. ... ... ... ... ... ... 90-х годов // Известия НАН РК. ... ... 2001, №3, с. ... ... Н.А. К ... ... ... конкурентоспособной нации. Послание Президента РК народу
Казахстана // Казахстанская правда, 2004г, 20 марта., № 56, с.1-2.
54. ... М.Т. и др. ... ... и ... ... ... 1997, с. 67.
55. Назарбаев Н.А. Инвестиция игергенге игілік // ... ... 11 ... 6 ... ... ... ... Ақпараттық-талдау жинағы /
Б.Т.Сұлтановтың редакциясы басқарған. - Алматы, 2006, 92-96 бб.
57. ... Т.Б., ... Б.А. и др. ... ... отрасли Республики казахстан // Сб. Докладов второй
международной научно-практической конференции ... ... ... ХХ! век". – ... ... 2002, ... Көлік және коммуникация министрі С.Ахметовпен сұхбат //Айқын, 2007,
26 (722) 13 ... 3 ... ... У.К. ... и качества услуг в условиях интенсификации
общественного производства. – Алматы.: Наука, 1987, с. ... ... Е.В. ... услуг. – СПб: Питер, 2000, с. 142.
61. Нысанбаев С.Н. и др. Управление качеством. Учебное пособие. – Алматы:
Қазақ университеті, 2000, ... ... Н. ... ... // Railway ... ... ... Ботабеков Р. Компания «Жолаушылартранс»: работа в межобластном
сообщении //Магистраль – 2005, №8, 30-32 ... ... И. ... ... и сертификация. – Москва: Юрайт-
Издат, 2002, с. 96.
65. Стандарт ИСО ... ... ... ... Требования.
66. Мамыров Н.К., Ихданов Ж. Государственное регулирование экономики ... ... ... опыт, проблемы. Учебное пособие. –
Алматы: Экономика, 1998, с.8.
67. Концепция государственной ... ... ... Казахстан
на период до 2008 г., одобренной Постановлением Правительства РК от 11
июня 2001 года, №801.
68. Сыртанов С.К. ... ... ... и ... ... ... ... 2002, с.63.
69. Қазақстан Республикасының автожол ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Азаматтық авиация саласын дамытудың 2006-
2008 жылдарға арналған бағдарламасы.
71. Қазақстан Республикамының теңіз көлігін ... ... ... ... ... ... кеме ... дамыту және ішкі ... ... ... ... ... ... ... Ақтөбе облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы / ... ... ... ... басқармасы, 2006.
74. Дүйсембаев К.Т., Балқияұлы Н. ... ... ... ... аймақаралық ынтымақтастық мәселелері атты
халықаралық ғылыми конференцияның материалдары. – Ақтөбе, 2003, ... ... ... 2006. ... сборник /Под.ред.
К.С.Абдиева. – Алматы, 2006, - 215с.
76. Регионы Казахстана. Краткий статистический справочник. Агентство ... ... ... 2007, - ... ... Н.Ә. ... жолы. – Астана, 2006.
78. Назарбаев Н.А. Рынок и социально-экономическое развитие. – Москва:
Экономика, 1994, - 368с.
79. ... Н.А. ... – 2030: ... ... ... ... және ... артуы: Ел Президентінің
Қазақстан халқына жолдауы. – Алматы: ... 1997, - 234 ... ... Я.А. Экономическая ... и ... ...... ... ... 2003.
81. Казахстанская модель рыночных преобразований: социально-рыночные ... ... / ... и др. – ... ... ... Беккайыров С.Б. Транспортная инфраструктура Республики Казахстан. ... ... 2001, ... ... ... безопасности в условиях ... ...... ... ... ... ... М.Б. Экономика Казахстана на пути преобразований. ... МЭМО и РК, 2001, - ... ... О.С. ... экономика: институты, инновации,
экономическая политика.- Москва: экономическая литература, ... ... Г.П. ... ... Т.2. – Москва, 1975.
87. Экономическая энциклопедия. Политическая экономия. Т.2. – ... ... ... Большой энциклопедический словарь. http://dis.academic.ru.
89. Словарь ... ... ... ... ... www. academic.ru.
-----------------------
Инфрақұрылым
Бірқатар кәсіпорын, фирмалардың өндіріс процесіне қатысуы
Өнімнің (қызметтің) заттық өзгеруінің мүмкін еместігі
Көлік және коммуникация қызметтерінің ерекшеліктері
Уақыт бойынша келіп ... ... ... ... ... ... сапасына қатаң бақылау
Өндіріс және тұтыну процестерінің ажырамайтындылығы
Өндірілген өнімнің (қызметтің) заттық еместігі
Автомобиль көлігі
Теміржол көлігі
Қызмет көрсететін көлік салалары
Су көлігі
Әуе көлігі
Құбыр ... және ... ... қалааралық, халықаралық, ауылдық жердегі телефондық станциялар
Қызмет көрсететін коммуникация салалары
Сымсыз байланыс және интернет
Радиоландыру, радиохабар, радиобайланыс және телевизия кәсіпорындары
Көліктің жеткіліктілігі
Сенімділік
Нәтижелілік
Пайдалану қолайлылығы
Қолайлылық
Пайдаланудың комфортабельділігі
Көліктің ... ... жүру ... ... ... ... ... жүру барысында жолаушының күш-қуатын үнемдеу
Жол жүру барысында ... ... ... және ... ... ... ... ұйымдық-экономикалық механизмі
Шаруашылық қызметңн құқықтық реттеу
Заңдар
Президент жарлықтары
Үкімет қаулылары
Жергілікті үкімет органдарының заңдары
Басқару әдістері
Әкімшілік-экономикалық.
Әлеуметтік-психологиялық.
Механизм элементттері
Өндірістік құрылым
Ұйымдық құрылым.
Ғылыми-техникалық және инновациялық ... ... ... ... бөлу және баға ... ... қатынастар жіне еңбек ақы бойынша келісімділік.
Материалдық-техникалық қамтамасыз ету.
Қаржы-несие жүйесі.
Инвестициялық механизм.
Әлеуметтік даму жүйесі.
Сыртқы-экономикалық қызметті жүзеге асыру тәртібі.
Нормативтік қамтамасыз ... ... ... и ... орта ... қызметтеріне сұраныс.
Рынок конъюнктурасы.
Материалдық факторлар
Сыртқы-экономикалық орта.
Салық салу жүйесі.
Еңбек рыногындағы жағдай
Ақпараттық қамтамасыз ету
Технологиялық ақпарат
Экономикалық ақпарат
Анықтамалық және статистикалық ақпарат
Рыноктық орта туралы ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 152 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикалық қатынастар жүйесіндегі инфрақұрылымның даму мәселелері115 бет
Ақ "тұранәлем банкінің" құрылу тарихы14 бет
Ақпарат11 бет
Инвестициялық жобаны қаржыландыру64 бет
Корпорация бюджетін құру ролі және үдерісі58 бет
Математика сабағында жаңа ақпараттық технологияларды қолдана отырып оқушылардың құзыреттілігін арттыру83 бет
Қазақстан Республикасы индустриялы-инновациялық саясаты36 бет
Шағын қалалардың әлеуметтік-экономикалық даму жағдайлары (Арқалық қ. мысалында)67 бет
"swot талдау"3 бет
Инфрақұрылым мәні, оның мазмұны және функциялары15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь