ХХ ғ. 20-30 жж. қазақ зиялыларының әліпби айтысы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. ХХ Ғ. БАСЫНДА ҚАЗАҚСТАНДА ЛАТЫН АЛФАВИТІНЕ КӨШУ ИДЕЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 «Күншығыстағы мәдени революция» немесе алфавитті өзгерту саясатының мақсаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Латыншылардың әліпби жобалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11

II. А. БАЙТҰРСЫНОВ БАСТАҒАН АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ӘЛІПБИДІ ӨЗГЕРТУГЕ ҚАРСЫ КҮРЕСІ
2.1 А. Байтұрсыновтың қазақ емлесін дамытуға қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .142.2 Арабшылардың араб графикасының артықшылықтары туралы пікірлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.3 Баку съезі және латын әліпбиінің ендірілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
Курстық жұмыстың өзектілігі. Кез-келген халықтың ұлттық рухани мәдениеті мен тарихында жазу мен емленің айрықша орын алатыны белгілі. Ұзақ мерзімді тарихи үрдістер нәтижесінде қалыптасып, материалдық және рухани құндылықтарды бейнелеуші және ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші ата мұрасы ретіндегі жазу таңбаларының өзгеру тарихы назар аударатын өзекті тақырыптардың бірі болып отыр. ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси өзгерістерден рухани сала да шет қалмады. Руханияттың көзі – ағарту ісі үлкен маңызға ие болғандықтан кеңес өкіметі халықты жаппай сауаттандыру және білім беру жүйесіне реформалар жасады. Қазақ алфавитін ауыстыру мәселесі күн тәртібіне қойылып, Қазақстанда Ұлы Отан соғысына дейінгі он екі жыл ішінде алфавит екі рет өзгертілді. 1928-30 жж. Латын алфавиті араб графикасының негізінде жасалған дәстүрлі қазақ алфавитін ауыстырса, 1940 ж. жазу кириллицаға көшірілді.
ХХ ғасырдың 20-30 жж. қызу айтысқа айналып, аз ғана уақыт ішінде өзгертуге ықпал еткен кеңес үкіметінің өктемдік саяясатының мақсаты мен себептері, және осы саясатқа қарсы күрескен А. Байтұрсынов бастаған бір топ қазақ зиялыларының пікірлері мен дәлелдерін, төл әліпбиді сақтап қалу барысында жүзеге асырған іс-шаралары туралы әлі күнге дейін ғылыми зерттеулер жүргізілген жоқ. Тақырып аясындағы ХХғ. 20-30 жж. қазақ зиялыларының екі түрлі позиция ұстануы, латын әрпін ендіру саясатының бастау алуы, алаш зиялыларының араб әліпбиінің артықшылықтарын дәлелдеу себептері, А. Байтұрсыновтың әліпби реформасы мен латын алфавитінің қажеттілігі дәрежесін айқындау т.б. мәселелер толық зерттелмеген және объективті баға берілмеген ақтаңдақтар қатарында қалып отыр. Осы мәселенің көлеңке тұстарын анықтау және сол арқылы ХХ ғ. бірінші жартысындағы қазақ қоғамының саяси-мәдени ахуалы мен Алаш зиялыларының ұлттық көзқарасы, идеологиялық ұстанымдарын жан-жақты зерттеу, тану қажеттілігі туып отыр. ХХІ ғасырдағы тәуелсіз қазақ халқының ұлттық құндылықтары мен рухани, елдік идеясын дәріптеуде Алаш қайраткерлерінің өнегесі мен мұрасының маңызы зор болып табылады.
Курстық жұмыстың деректік қоры. Зерттеу жұмысында ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатындағы 81, 83, 141, 740, 929, 1692 қорларындағы 1, 2, 231, 244, 307, 309 істер/1/ қаралды. Және осы мәселеге қатысты ҚР Президенті мұрағатының 141 қорындағы 336, 915, 1560,/2/ негізгі дерек көздері болып табылады. Бұл құжаттарда 1924ж. Орынбор съезіндегі А. Байтұрсыновтың, Н. Төреқұловтың баяндамалары, 1926ж. Баку съезінің құжаттары, латыншылар мен арабшылардың пікірталасы, Жаңа Алфавит Қоғамының Қаулысы т.б. маңызды деректер мен мақалалар бар. Және тақырыпты зерттеуде А. Байтұрсынов еңбектері /3/ де қарастырылды.
Курстық жұмыстың зерттелу деңгейі. Бұл мәселеге қатысты толыққанды жүргізілген ғылыми зерттеулер жоқтың қасы. А. Байтұрсыновтың қазақ емлесі мен тіл ғылымына қосқан үлесі туралы бірқатар филологиялық зерттеулер мен мақалалар жарық көрді/4/.
1. ҚР МОМ құжаттары, 81-қор, № 1,2-істер.
2. ҚР Президенті мұрағаты, 141-қор,№1 тізімдеме, №336- іс.
3. Байтұрсынов А. Жазу мәселесі: Қазақ тілінің мәселелері // Қазақ. – 1913. 16 октяб. ( №4)
4. Байтұрсынов А. Ең жақсы әліпби біздікі// Алдаспан. – 2007. №1-2, 6-8бб.
5. Мырзахметұлы М. Қазақ қалай орыстандырылды? Алматы – 1994.
6. Ижанов З. Әліпби туралы архив не дейді?// Қазақ әдебиеті. №7, 7.7.2000. 2-3 бб.
7. Қамзабекұлы Д. Қазақ зиялыларының әліпби айтысы// Қазақ әдебиеті. 12. 2001. 11-б.
8. Салқынбай А. Б. А. Байтұрсынов тағлымы
9. Нұрманова Ш. Б. Қазақ әліпбиінің өзгертілу тархы туралы// А. Ясауи университетінің хабаршысы, №2, 2007, 323-326 бб.
10. Арықбаева Ж. А. Байтұрсынұлы әліпбиінің танымдық тағлымы// Қостанай мемлекеттік университетінің ғылыми хабаршысы. Қоғамдық гуманитарлық ғылымдар сериясы .– 2000. №1. - 54-57б.
11. Әбілқасымов Б. Алфавитті өзгертудің тарихын зерделесек...// «Қайнар» университетінің хабаршысы. - 2001. №1. 15-21-бб.
12. Мусаев К. М. Языки и письменности народов Евразии. Алма-Ата, 1993.
13. Әсембай Е. Қазақ хаткерлігінің рухани-мәдени негіздері// Қазақстан халықтарының мәдени мұрасы және ұлттық білім жүйесі, А., 2004 І.
14. Гарипова З. Языковая политика в Республике Татарстан: Документы и материалы 80-90-е гаф Казань, 1992.
15. Новый Восток 1924, № 25.
16. Байтұрсынұлы А. Араб әліппесін жақтаған баяндамасы// Ақжол А., 1991.
17. Мырза Фатима Ахундов и новый тюркский алфавит// Культура и письменность Востока кн. 2, Баку. 1928.
18. Байдильдин А. О новом алфавите. Кзыл-Орда, 1928.
19. Бакинский рабочий 1923 31-октябрь.
20. Тойшыбекова Ж. Қ. ХХ ғ. басында Қазақстанда латын алфавитіне көшу идеясының қалыптасуы// ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, № 1 (136). 2005
21. Голощекин Ф. И. Отчет Краевого комитета VI Всеказахской партконференции. Кзыл-Орда, 1928.
22. Байдильдин А. Введение нового алфавита в Казахстане// За партию. 1929 №1-2
23. ҚР ОММ құжаттары, 81-қор, № 3-іс.
24. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия/ Бас ред. Ә. Нысанбаев. – Алматы: «Қазақстан энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1 т.1998. -720 бет
25. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия/ Бас ред. Ә. Нысанбаев. – Алматы: «Қазақстан энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2 т.1993. -720 бет
26. Поливанов Е. Д. Основные формы графической революции в турецких письменностях СССР// Новый Восток, КН 23-24
27. Систематическое собрание законов КАССР действующих на основе 1-ое января 1930 г. А. 1930.
28. Нұрымбетова Г. Р. Әріп пен тіл мәселесі жөніндегі саясат// ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы, № 8.
29. Нұртазина Н. Д. Исламға қарсы шабуыл. Кеңес өкіметінің Қазақстанда жүргізген дінге қарсы саясаты (ХХ ғасырдың 20-40- шы жылдары). – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 36 бет.
        
        ‎       ‏әл-фараби атындағы қазақ ұлттық университеті
ТАРИХ‭ ... ЖАҢА ЖӘНЕ ... ... ... ... ... Ғ.‭ ... ‬ЖЖ.‭ ‬ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ӘЛІПБИ АЙТЫСЫ
Орындаған‭__________________ ‬Малдыбай А.‭ ... ... ... ‏/‎ ... ... ...... ... ... ‬д.,‭ ‬проф.‭ ‬Қаражан Қ.‭ ‬С.‭____________ __________________ __________________
/қолы/‎ ... ... ...... ... ... ... жіберілді:
Кафедра меңгерушісі‭
т.‭ ‬ғ.‭ ‬д.,‭ ‬проф.Қаражан Қ.‭ ‬С.‭________________________ _________________ ... ... ...... ... ... ... ... ... ‬ХХ‭ ‬Ғ.‭ ‬БАСЫНДА ҚАЗАҚСТАНДА ЛАТЫН АЛФАВИТІНЕ КӨШУ ИДЕЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1‎ «‏Күншығыстағы мәдени революция‭» ‬немесе алфавитті ... ... ... ... ... ... жобалары‭ ‬..............................................................11
II.‭ ‬А.‭ ‬БАЙТҰРСЫНОВ БАСТАҒАН АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ӘЛІПБИДІ ӨЗГЕРТУГЕ ҚАРСЫ КҮРЕСІ
2.1‎ ‏А.‭ ‬Байтұрсыновтың қазақ ... ... ... ... ... ... араб ... артықшылықтары туралы пікірлері‭ ‬.................................................................................................................................18
.3‎ ‏Баку съезі және латын әліпбиінің ендірілуі‭ ‬.................................................23
ҚОРЫТЫНДЫ‭ ‬...................................................................................................27
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ‭ ‬.....................................................29
‎ ‏ ... ... ... өзектілігі.‭ ‬Кез-келген халықтың ұлттық рухани мәдениеті мен тарихында жазу мен емленің ... орын ... ... ‬Ұзақ мерзімді‭ ‬тарихи үрдістер нәтижесінде‭ ‬қалыптасып,‭ ‬материалдық және рухани ... ... және ... ... ... ата ... ретіндегі жазу таңбаларының өзгеру тарихы назар аударатын өзекті тақырыптардың бірі болып отыр.‭ ‬ХХ ... ... ... ... ... ... сала да шет қалмады.‭ ‬Руханияттың көзі‭ –‬ағарту ісі ... ... ие ... ... ... халықты жаппай сауаттандыру және білім беру жүйесіне реформалар жасады.‭ ‬Қазақ алфавитін ауыстыру мәселесі күн тәртібіне қойылып,‭ ‬Қазақстанда Ұлы Отан ... ... он екі жыл ... ... екі рет ... ... ... ‬Латын алфавиті араб графикасының негізінде жасалған дәстүрлі қазақ алфавитін ауыстырса,‭ ... ... ... ... ... ‏ ХХ ... ... ‏жж.‭ ‬қызу айтысқа айналып,‭ ‬аз ғана уақыт ішінде өзгертуге ықпал еткен кеңес үкіметінің өктемдік саяясатының мақсаты мен себептері,‭ ... осы ... ... ... А.‭ ... ... бір топ ... зиялыларының пікірлері мен дәлелдерін,‭ ‬төл әліпбиді сақтап қалу барысында жүзеге асырған іс-шаралары туралы әлі күнге дейін ... ... ... ... ‬Тақырып аясындағы ХХғ.‭ ‬20-30‭ ‬жж.‭ ‬қазақ зиялыларының екі түрлі позиция ұстануы,‭ ‬латын әрпін ендіру саясатының бастау алуы,‭ ... ... араб ... артықшылықтарын дәлелдеу себептері,‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсыновтың әліпби реформасы мен латын алфавитінің қажеттілігі ... ... ... ... ... ... және ... баға берілмеген ақтаңдақтар қатарында қалып отыр.‭ ‬Осы мәселенің көлеңке тұстарын анықтау және сол ... ХХ ғ.‭ ... ... ... ... ... ... мен Алаш зиялыларының ұлттық көзқарасы,‭ ‬идеологиялық ұстанымдарын жан-жақты зерттеу,‭ ‬тану қажеттілігі туып отыр.‭ ‬ХХІ ғасырдағы тәуелсіз қазақ ... ... ... мен рухани,‭ ‬елдік идеясын дәріптеуде Алаш қайраткерлерінің өнегесі мен мұрасының маңызы зор болып ... ... ... қоры.‭ ‬Зерттеу жұмысында ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатындағы‭ ‬81,‭ ‬83,‭ ‬141,‭ ‬740,‭ ‬929,‭ ‬1692‭ ‬қорларындағы‭ ‬1,‭ ‬2,‭ ... ... ... ... ‬істер/1/‭ ‬қаралды.‭ ‬Және осы мәселеге қатысты ҚР Президенті мұрағатының‭ ‬141‭ ‬қорындағы‭ ‬336,‭ ‬915,‭ ‬1560,/2/‭ ‬негізгі дерек көздері болып ... ... ... ... ... съезіндегі А.‭ ‬Байтұрсыновтың,‭ ‬Н.‭ ‬Төреқұловтың баяндамалары,‭ ‬1926ж.‭ ‬Баку съезінің ... ... мен ... пікірталасы,‭ ‬Жаңа Алфавит Қоғамының Қаулысы т.б.‭ ‬маңызды ... мен ... ... ... ... ... А.‭ ... еңбектері‭ ‬/3/‭ ‬де қарастырылды.
Курстық жұмыстың зерттелу деңгейі.‭ ‬Бұл мәселеге қатысты толыққанды жүргізілген‭ ... ... ... ... ‬А.‭ ‬Байтұрсыновтың қазақ емлесі мен тіл ғылымына қосқан үлесі ... ... ... зерттеулер мен мақалалар‭ ‬жарық көрді/4/.‭ ‬Әліпби тарихына байланысты М.‭ ‬Мырзахметұлының‭ «‬Қазақ қалай орыстандырылды‭»‬/5/‭ ‬еңбегінде отаршылдық ... ... ... анық көрсетілді.‭ ‬Тақырыпқа қатысты жазба жұмыстарының көпшілігі ... ... ... ... ... ‬латын алфавитіне көшу идеясының көтерілуімен байланысты ғылыми жариялымдар мен баспасөз беттерінде бірнеше мақалалар жарық ... ... ... З.‭ ... ‬Д.‭ ‬Қамзабекұлының/7/‭ ‬мақалаларында ХХ ғ.‭ ‬20-30‭ ‬жж.‭ ‬әліпби ... ... ... деректері негізінде зерттелді.‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынов пен алаш зиялыларының күресі туралы А.‭ ‬Б.‭ ‬Салқынбай/8/,‭ ‬Ш.‭ ‬Б.‭ ‬Нұрманова/9/,‭ ... ... ... ‬Б.‭ ‬Әбілқасымов/11/‭ ‬т.б.‭ ‬авторлардың мақалалары жарық көрді.‭ ‬Дегенмен А.‭ ‬Байтұрсынов‭ ... оның ... араб ... ... ... ... ... тарихи тұрғыдан толық түбегейлі зерттелген жоқ.‭
Курстық жұмыстың мақсат-міндеттері.‭ ... ... ... мақсаты‭ –‬ХХ ғ.‭ ‬басындағы зиялылардың әліпби айтысы мен А.‭ ‬Байтұрсынов бастаған ... ... ... ... ... ... зерттеу.‭ ‬Ол үшін төмендегідей міндеттер қойылды:
-‎ ‏латын әліпбиіне көшу идеясының көтерілу себептері мен барысын айқындау‭;
-‎ ... ... араб ... жасаған реформасы мен араб әліпбиінің ерекшеліктерін қарастыру‭;
-‎ ... ... ... ... ... ... ... айқындау‭;
-‎ ‏Орынбор съезінде араб емлесінің қабылдануы мен оған алаштықтардың қосқан үлесін ашып көрсету‭;
-‎ ‏Баку съезінде алаш зиялыларының араб ... ... ... мен ... айқындау‭;
-‎ ‏1924-28‎ ‏жж.‭ ‬арабшылар мен латыншылардың баспасөз бетіндегі айтысында келтірілген дәлелдерге талдау ... ... ... мен ... түркі жаңа әліпбиінің Орталық комитетінің қызметін қарастыру т.б.
Курстық жұмыстың теориялық-методологиялық негіздері.‭ ‬Тақырыпқа ... ... ... мен ... ... ... ‬сыни тұрғыдан талдау жасау.‭ ‬Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл ... ... мен ... ... ... Тәуелсіз Қазақстан тарих ғылымы мен ұлттық көзқарас тұрғысынан,‭ ‬ретроспективті әдіс пен объективтілік принциптерін ұштастыра ... ... ... ... деректеріне жан-жақты талдау жасау.
‎ ‏Курстық жұмыстың ғылыми жаңалығы мен нәтижелері.‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынов ... ... ... алфавитті өзгертуге қарсы іс-шараларын қарастыра отырып,‭ ‬тақырыпқа қатысты мұрағат құжаттарын ... ... ... ... өзгерту‭ –‬әкімшіл-әміршіл жүйенің‭ ‬отарлық сипаттағы науқандарының бірі екенін дәлелдеу.‭ ‬Алаш зиялыларының елдік ... ... ... ... ... ... жұмысында‭ ‬ХІХ ғ.‭ ‬соңы‭ ‬-‭ ‬ХХғ.‭ ‬Басындағы және‭ ‬20-30‭ ‬жж.‭ ‬саяси,‭ ‬мәдени жағдай қарастырылады.‭ ‬Түркі ... ... ... ... мен негізінен Қазақстандағы Алаш зиялылары мен латыншылардың әліпби күресі зерттелді.
‎ ‏Курстық жұмыстың құрылымы.‭ ... ... ... ... ... тұратын негізгі,‭ ‬қорытынды бөлімдер мен пайдаланылған әдебиеттер тізімін қамтиды.
1‎ ‏ХХ Ғ.‭ ‬БАСЫНДА ҚАЗАҚСТАНДА ЛАТЫН АЛФАВИТІНЕ КӨШУ ИДЕЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
.1‎ «‏Күншығыстағы мәдени ... ... ... өзгерту саясатының мақсаттары
ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси өзгерістерден рухани сала да шет қалмады.‭ ‬Руханияттың көзі‭ ... ісі ... ... ие болғандықтан кеңес өкіметі халықты жаппай сауаттандыру және ... беру ... ... жасады.‭ ‬Қазақ алфавитін ауыстыру мәселесі күн тәртібіне қойылып,‭ ‬Қазақстанда Ұлы Отан соғысына ... он екі жыл ... ... екі рет ... ... ... ‬Латын алфавиті араб графикасының негізінде жасалған дәстүрлі қазақ алфавитін ауыстырса,‭ ‬1940‭ ‬ж.‭ ‬жазу кириллицаға көшірілді.
жылдардың ... ... ... ... ... мәдени революцияны іске асыру үшін бірнеше күрделі міндеттерді шешу қажеттіліктері,‭ ‬соның ішінде,‭ ‬ең ... ... ... ... ... ... ... жою мәселесі көтерілгенде КСРО-да зиялылар арасында жазуға қатысты екі тенденция байқалды:‭ ‬біріншіден,‭ ‬дәстүрлі араб алфавитін реформалау‭; ‬екіншіден,‭ ‬бірден жаңа ... ... ... ... кезден-ақ латын негізіндегі алфавитті қалыптастыру идеясы дамыды.‭ ‬Латын грамматикасының ... ... оның араб ... ... ... ... қалыптасуына және халықаралық маңыздылығына байланысты болды деп түсіндірілді/12.‭ ‬12/.‭ ‬Яғни араб жазуы түркі тілдес халықтарға ... діні және ... ... кіріп,‭ ‬көп уақыт бойы түркі соғды жазуымен қатар қолданылып келсе,‭ ‬латын жазуы ... ... ... ... ... ... ғасырларда Батыс Европа елдерінде діни,‭ ‬мәдени,‭ ‬ғылыми зерттеу салаларында ортақ жазба тіл ретінде қолданылғандықтан,‭ ‬латын тілі қоғамдық және жаратылыстану ғылымдарының ... тілі ... ... ... ... ... идея ... кезде түркі зиялылары арасында уақыт талабына сай жаңарған қоғамдық қатынастар туралы ... ... ... ... ... ... және ... Европа елдерімен мәдени байланыс орнатуды қолдаған жәдидшілдіктің бір бағыты ретінде пайда болды/14.‭ ‬317/.‭ ‬ХІХ ғ.‭ ‬ІІ жартысынан басталған латын алфавитіне көшу ... ... ... ... ‬жж.‭ ‬аса кең ауқымда көтерілді.‭ ‬Ол тек Кеңестекр ... ... ұлт ... ... ғана ... ‬Одақ сыртындағы түріктер мен мұсылман елдерінің арасында да дамыды.‭ ‬Мысалы,‭ ‬ХІХ ғ.‭ ‬ортасында Түркия журналисі Сүлеймен Тевфикбей ... ... ... ... ... авторы‭ –‬Шамседдин Сами Фрашерибейдің тәжірибесін қолданып,‭ ‬латын әріптері арқылы түрік тілінің грамматикасын қалыптастырды/15.‭ ‬249/.
Латын негізіндегі жаңа алфавитке көшу туралы ... ... ... ... Республикасы болды.‭ ‬Ол жөнінде А.‭ ‬Байтұрсынов:‭ «‬Араб ... ... ... ... алу ... ... ... –‬қолайсыз,‭ ‬әлдеқашан аты шыққан,‭ ‬онымен жақсылап емле түзеуге болмайды...‭ ‬деп әріп мәселесін алдымен қозғаған әзірбайжандықтар ойлаған еді...‭»‬/16.‭ ‬326/‭ ‬дейді.‭ ‬ХІХ ғ.‭ ‬50‭ ... бұл елде ... ... ... ... ... ... туралы жаңа жобалар ұсыныла бастады.‭ ‬Алғашқылардың бірі ... Ф.‭ ... жаңа ... ... ... ‬1857‭ ‬жылы және‭ ‬1863‭ ‬жылы екі рет жасады.‭ ‬Көпшілік тарапынан ... ... араб ... ... ... ... түркі елдерінің жазуына қолайсыздығын жария еткені үшін патша үкіметі әзірбайжандық Ф.‭ ‬Ахундовты‭ «‬жаңа түрік алфавитінің атасы,‭ ‬негізін салушы‭» ‬деп ... ... ... ... ... ... ... тілдес елдердегі ислам дінінің ықпалына байланысты‭ ‬араб алфавиті ... ... ... ... ... ... араб алфавиті түркі тілінің дыбыстарын дұрыс бере алмайтындығына орыс зерттеушілерінің көзі жеткендігін ... ... ... дін ғана ... келеді.‭ ‬Дін болмаса бұл әріп әлдеқашан тозғындар еді‭» ‬деп көрсетеді/18.‭ ‬42/.‭ ‬Латын алфавитін жақтаушылардың түсінігі ... ... ... ‬Иран әкімшілігінің құрамындағы шенеуніктер мен дінбасылар халықтың білімді,‭ ‬өнерлі болуын қаламады.‭ ‬Бұндай деңгейге жеткен жағдайда‭ «‬патша өзінің тағынан,‭ ... ... ... қалады‭» ‬деген қауіп төніп тұрды/18.‭ ‬42/.‭ ‬Осылайша ХІХ ғ.‭ ... жаңа ... ... ... ... басылса да,‭ ‬ел назарынан мүлде тыс қалып қоймады.‭ ‬1905‭ ‬ж.‭ ‬бірінші орыс буржуазиялық революциясы қарсаңында бұл ... тағы да ... ... мен татар зиялылары латын әрпі туралы баспасөз бетінде,‭ ‬жиылыстарда сөз қылғанымен,‭ ‬мәселе біржақты шешілмеді.‭ ‬1908-1913‭ ‬жж.‭ ‬Түрік елінде ұзақ ... ... ... жылдай түрлі мәдени орталарда,‭ ‬Стамбулда шығатын баспасөз беттерінде ... орай ... ... ... ... графикаына көшу туралы қозғалыстың татарлар арасында белең алғандығын ақын Сағит Рамиевтың‭ ‬1911-1912‭ ‬жж.‭ ... ... ... ... мақалаларына байқауға болады.‭ ‬Қазан төңкерісінен кейін түркі халықтарының орфографиясы туралы мәселе көптеген конференциялар мен съездерде қарастырылды.‭ ‬1918-1919‭ ‬жж.‭ ‬түркі ... ... және өз ... ... ... ... мәселенің шешілуінде уақытша қиындық туғызғанымен,‭ ‬елде тұрақтылық орнағаннан кейін алфавит жайлы пікір-талас‭ ‬1921‭ ‬жылдардың соңғы айларында қайтадан ... ... ... ... ... ... ... түркі зиялыларының жиылысы жаңа алфавитке көшу жөніндегі істің басы саналды.‭ ‬Себебі ... ... ... ... тек ... ... талқыланып,‭ ‬аяқсыз қалып отырса,‭ ‬ендігі кезекте істі жүзеге асыратын жаңа түркі алфавитінің‭ ‬комитеті ... ... Оғлы ... бұл комитет‭ ‬1922-1925‭ ‬жж.‭ ‬түркі халықтары арасында латын графикасының шеңберінде жаңа түрік ... ... ... ... ... ... ... Орталық Атқару Комитетіні төрағасы,‭ «‬жаңа түрік алфавиті‭» ... ... С.‭ ... ‬Ағамалы Оғлы В.‭ ‬И.‭ ‬Лениннің қабылдауында болады.‭ ‬Төраға сөзін мұқият тыңдаған Ленин:‭ «‬Латын графикасына өтуге ... ... ... ... ‬Ағамалы Оғлы:‭ «‬Түгел қолдайды‭»‬,-‭ ‬деп жауап береді.‭ ‬Сонда Ленин:‭ «‬Бұл‭ –‬Күншығыстағы мәдени революция‭»‬,‭ ‬-‭ ‬депті.‭ (‬Бакуде ... ... ... ... Ғ.‭ ‬Шараф сөзінен‭)‬/7.‭ ‬11/.
жылдан бастап латын алфавиттерінде‭ «‬Жаңа жол‭» ‬атты ... ... ... ... ... ... қазан айының‭ ‬20-да Әзірбайжан Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлар кеңесі‭ «‬Жаңа түрік алфавитінің мемлекеттігі ... ... ... ... ... араб алфавитімен қатар барлық мекемелер мен ұйымдарда тең ... ... тиіс ... ... ... ... ... Әзірбайжанда жүргізілген шараларға байланысты жаңа алфавитті қабылдауға әрекет жасай бастады.‭ ‬Өзбек,‭ ‬түрікмен,‭ ‬қырғыз,‭ ‬башқұрт халықтары арасында қаулы ... ... ... ... ... ... ‬кабардин,‭ ‬шешендерде жаңа алфавит қабылданды.‭ ‬Ресей құрамындағы республикалардағы латынға бетбұрыс жасау ... да осы ... ... ... ... ‬Кеңестік жылдарда мәдениет жағынан артта қалған елдердің көпшілігі қазан ... ... ... қолы ... ... ... ... тілектерін орындау жолындағы елеулі құралдарының бірі болған ... ... ... кемшілік болғандықтан алфавит мәселесі көтерілгендігі және алфавит ауыстыру саясаты өркениетке жетудің бір жолы екендігі айтылып,‭ ‬бұл жолда ұшырасқан қиындықтар ... ... ... ... сауатсыз болуы,‭ ‬тілдік мәдениеттің кемшілігі жатқызылды.‭ ‬Дамушы қоғам талаптарына сәйкес жүргізілген шаралар жаңа алфавиттің‭ ... ... ... болды деген пікір қалыптастырып,‭ ‬латын графикасының халықаралық маңыздылығы,‭ ‬яғни интернационалды сөздерді бірыңғай жазуға,‭ ‬халықтар мен ... ... ... ... және ... ... шет ... үйренуде жеңілдік туғызады деп дәріптелді.‭ ‬Шын мәнінде,‭ ‬Кеңес өкіметі дәстүрлі араб алфавитін ауыстыру арқылы ұлттың этно-мәдени ерекшелігін жоюды ... ... ... ... ... қазақ халқының рухани құндылықтарының тамырына балта шауып,‭ ‬орыстандыру саясатын жүргізді/20.‭ ... ... И.‭ ... ... ... халықтардың араб алфавитін жедел өзгерту туралы қатерлі нұсқауында,‭ ‬алдымен латын жазуына көшуді,‭ ‬ал бұл саладағы көздеген ... ... ... ‬латыншадан орыс жазуының таңбасына көшуді мақұл көрген‭? ‬Мұның астарлы сыры неде жатыр‭? ‬Бұл ... ... ... ‬абайтанушы көрнекті ғалым М.‭ ‬Мырзахметұлы Кеңес өкіметінің орыстандыру саясатымен тікелей байланыстырады.
Ұлт саясатында шебер бүркемеленіп интернационалистік идеяның шапанымен ... ... ... ... ... сұмдық зымияндық мақсаттар жатқаны анық.‭ ‬Профессор Қ.‭ ‬Жұбанов айтқандай аса қауіпті де зардабы зор сұмдық заңдарды ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдағы көргенді елдердің адамшылығы өзге болған емес,бүгінгілер бүркеншікті сүйеді‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деуінде көп нәрсенің сырын ... ... ... жолдың қайталануы мүмкін екендігін ишарамен ескерткен көрегендік жатыр.‭ ‬Шындығында,‭ ‬орыстандыру,‭ ‬араб жазуын орыс жазуына алмастыру идеясын патша үкіметі басында өте ... ... ... шет ... ... отарлап,‭ ‬жергілікті жердегі билікті толық қолына алған соң,‭ ‬құпия саясатының сырын ашып,‭ ‬бүркемесін алғанда да,‭ ‬тым ашық кетпей ... ... ... ... ‬Ал И.‭ ... ... ... Ресейдің армандап жүзеге асыра алмай кеткен мақсат-мұраттарын,‭ ‬яғни:‭ ‬1.‭ ‬Орыстандыру,‭ ‬2.‭ ‬Араб жазуын орыс жазуына алмастыру,‭ ‬3.‭ ‬Келімсектерді басқа ұлт ... ... мол ... ‬4.‭ ... жерін қырым татарларынан тазарту,‭ ‬5.‭ ‬Кавказ өлкесін мұсылмандардан тазарту,‭ ‬6.‭ ... Азия мен ... ... ... ... ‬7.‭ ... ... көбейту,‭ ‬8.‭ ‬Орыс тілін ресми түрде айтылмаса да,‭ ‬мемлекеттік тілге айналдыру,‭ ‬9.Ұсақ ұлттарды ассимиляциялап жұтып жіберу,‭ ‬10.‭ ... ... бір ... ... ... ... халқына айналдыру т.б.‭ ‬осы сияқты өте нәзік те күрделі ұлттық мәселелерді халықтар достығы ұранымен‭ ... ... ... ... тікелей куәгері болып отырмыз/5.‭ ‬107/‭ ‬деп жазады.
И.‭ ‬Сталиннің,‭ ‬алдымен араб жазуын латын жазу таңбасымен ауыстыруға нұсқау беруінің сыры әлі де ... ... бар ... ... сезінеміз.‭ ‬Алдымен,‭ ‬латын жазуына жармасудың сыры шет аймақтағы ... келе ... араб ... ... алмастыруды көздеген патша үкіметінің миссионерлік саясатының тарихымен хабардар ұлт республикалардағы зиялылар тобының мол болуынан сескеніп,‭ ‬алдын-ала дайындықсыз бірден орыс ... ... ... ... ... ... ... тудыратыны сезініп,‭ ‬белгілі бір қолайлы жағдай туғанша қоғамдық пікірді адастырып жіберу үшін істелген айла-амал ... ... ... мүлде із-түзін білдірмей жіберу үшін,‭ ‬әлдеқашан шоқынып,‭ ‬орыстанып кириллицаға түсіп кеткен Сібірдің якут тәрізді майда ... ... ... ... жазуды қабылдауға алып келді.‭ ‬Әрине,‭ ‬бұл басқа ұлттарды алаңдатпау үшін істелген уақытша тактикалық ұғымдағы ... бірі ғана ... ... ... ... түркі тілді халықтарды бір ғана жазу таңбасына әкелуді патша үкіметі де,‭ ‬кеңес үкіметі де ешқашан ойлаған ... ... бару олар үшін аса ... ... ... ‬Себебі кеңес еліндегі түркі тілді туысқан халықтары мен Түркияны бір жазу негізінде сауат ашып,‭ ‬бірін-бірі оқып түсінісуі орталық үшін аса ... жол ... ... ‬Өйткені И.‭ ‬Сталин бастаған саяси бюро түркі ... ... бір емле ... оқып ... ... ... ... бір-бірінен аулақ ұстап ажыратпаса,‭ ‬бір тұтастыққа ешқашан жібермейтін/5.‭ ‬108/.
Д.‭ ‬Қамзабекұлы да өз ... осы ... ... ... ‬жылдарда Ахметтер араб харпін‭ (‬төте жазуды‭) ‬неге қызғыштай қорғады деген сұраққа жауап беру үшін сол кезеңнің шындығын білу ... ... ... мерзімді басылымдардың,‭ ‬оқулықтардың шыққанына он-ақ жылдай уақыт болғанда араб харпінен латынға көшу‭ –‬елді басқа континентке көшіркмен ... ... ... ... ары ... ‬8‭ ... «‬Еңбекші қазақ‭» ‬одан сәл-ақ көп тираж жинағанда,‭ ‬ұңғыл-шұңғылы белгісіз латынға ауысу ... ... ... Мұрат ақынның‭ «‬Мен қауіп еткеннен айтамын‭» ‬дегеніндей,‭ ‬Ахметтер латынның‭ –‬кирилге бара жолдағы аялдама екенін ... ... ... ... ... кирилл харпіне көшеміз десе не болар еді‭? ‬Онда Мәскеу колониялық,‭ ‬миссионерлік саясатты ашық ... ... ... еді де,‭ ‬қарсылыққа тап болар еді/7.‭ ‬11/‭ ‬деп түсіндіреді.
ҚР құжаттану және мұрағат ісі жөніндегі ғылыми-техникалық ақпарат орталығының ... З.‭ ... ... өзгерту саясатының мақсатын төмендегідей баяндайды.‭ «‬Араб графикасынан ... ... ... ... орыс ... көшірудің астарында құйтырқы саяси мүддежатқан-ды.‭ ‬Араб графикасынан латынға көшіру ең ... ... ... ... бөлу үшін керек болды.‭ ‬Ол мақсат орындалды.‭ ‬Халық Қазан төңкерісіне дейінгі дінінен,‭ ‬мәдениетінен айрылды.‭ ... ... бойы ... ... ... ... ... жолы кесілді.‭ ‬Бұл мақсатқа жету үшін зиялы ... ... ... ... ... ... ‬3/.‭
Қорыта айтқанда,‭ ‬латын алфавитін ендіру кеңес өкіметінің орыстандыру мақсатында күштеп жүргізілген науқандарының бірі болды.‭ ‬Ол үшін ... ... ... ... осы идея пайдаланылып,‭ «‬Күншығыстағы мәдени революция‭» ‬ретінде дәріптелді.‭ ‬Қазақ зиялыларын екіге бөлген саясаттың жүргізілу барысы мен латын ... ... ... мен ... ... ... баяндалады.
1.2‎ ‏Латыншылардың әліпби жобалары
жылдан бастау алған жаңа қазақ алфавитінің қозғалысына ... ... ... екі ... ... ... ... әрпін негізге алып,‭ ‬жаңа алфавит жасауды көздейтіндер,‭ ‬екіншісі‭ –‬дәстүрлі қазақ алфавитін жақтаушылар.‭ ... ... ... өмір ... ... ... және араб әрпі мұндай қажеттілікті толық қанағаттандыра алмайтындығын дәлел ретінде келтірді.‭ ‬1927‭ ‬жылы қарашада өткен ІУ Бүкілқазақтық ... Ф.‭ ... ... ... ... ... ... ‬яғни оның‭ ‬3%‭ ‬ғана арабша хат танитындығын айта келе,‭ «‬осы сауатсыздарды латын әрпі ... ... ... ... болар еді,‭ ‬ал мына араб жазуын білетін‭ ‬3%‭ ‬бұқараның мәдени дамуын тежеп отырған да ... ... ... ... графикасы негізіндегі қазақ алфавиті жобасын жасау‭ ‬1923‭ ‬ж.‭ ‬Н.‭ ‬Төреқұловқа тапсырылды.‭ ‬Осылайша ... ... ... ... ... ‬оқу мекемелеріндегі әр түрлі үйірмелер мен қоғамдар жаңа алфавит мәселесі бойынша,‭ ... ... ... ... басылымдар әліпбиді ауыстыру идеясын насихаттауда басты құралға айналды.‭ ‬1924-1925‭ ‬жж.‭ ‬Қазақстанда да жаңа алфавитті жақтаушылар қатары көбейе түсті.‭ ‬Жаңа қазақ ... ... ... ... есебі бойынша латын әрпін жақтайтын ұйым саны‭ ‬75‭ ‬болса,‭ ‬мүшелері‭ –‬жан.‭ ‬Латын әрпін үйренгендер саны‭ –‬/22.‭ ‬81/.
Латын әрпіне көшу ... ... ... ... ... ‬Орынбор,‭ ‬Ташкендегі зиялы азаматтар‭ ‬мен сол қалалардағы оқу орындарында оқып жүрген қазақ жастары тарапынан көтерілді.‭ ‬Олар өз ... ... ... ... араб ... өзгерту жөнінде Білімпаздардың алдағы болатын съезінде талқылауды талап етті/6.‭ ‬2/‭ ‬деп жазады З.‭ ‬Ижанов.‭ ‬Бұл жастарға латын ... ... ... ... ... ... ... ‏Бұл съезд‭ ‬1924‭ ‬жылдың‭ ‬12-18‭ ‬маусым аралығында ... ... ... араб ... ‬жөнінде А.‭ ‬Байтұрсыновтың,‭ ‬латын әліпбиі жөнінде‭ ‬Н.‭ ‬Төреқұловтың баяндамаларын талқылады.‭ ‬Латын әліпбиі жөнінде үш ... ... ... (‬Мәскеу‭)‬,‭ ‬Мурзиннің‭ (‬Орынбор‭)‬,‭ ‬Х.‭ ‬Досмұхамедовтың‭ (‬Ташкент‭) ‬талқыға түсті.‭ ‬Талқылау барысында Н.‭ ... ... ... ... ... алмаған Х.‭ ‬Досмұхамедов:‭ «‬Айналадағы желігудің салдары тиіп,‭ ‬мен латынша ... ... ... едім.‭ ‬Құдайға шүкір,‭ ‬енді ақыл кіріп өз жобамнан қайттым‭» ‬-‭ ‬деп жазды.
Латыншылар тобында Н.‭ ‬Төреқұлов,‭ ‬Т.‭ ‬Шонанов,‭ ‬Ә.‭ ‬Ермеков,‭ ‬Ғ.‭ ... ... ... ‬Қ.‭ ‬Тоқтабаев,‭ ‬О.‭ ‬Жандосов,‭ ‬Б.‭ ‬Малдыбаев,‭ ‬т.б.‭ ‬болды.‭ ‬Арабшыларға қарсы олардың пікірлері:
Араб ... ... төрт ... ... ... ... ‬аяғында,‭ ‬жеке тұрғанда‭) ‬жазылады‭;
Араб әріптері‭ ‬бір-бірімен ұқсас,‭ ‬шым-шытырық ирек сызық,‭ ... ... ... ... ... не ноқаттың бірі жазылмай не‭ ‬қойылмаса сөздің мағынасы өзгеріп кетеді‭;
Сөз басындағы дауысты дыбыс алдынан әліп жазып қою дұрыс емес‭;
Дыбыс басына ... әріп ... ... ... ... ... дыбысқа‭ ‬4‭ ‬таңбадан келетіні‭ ‬14‭ ‬үйір,‭ ‬2‭ ‬таңбадан ... ‬8‭ ... ‬3‭ ... ... ‬2‭ ... ... бәрі ... ‬80‭ ‬таңба болады.‭ ‬Біздің тілімізде‭ ‬24‭ ‬дыбыс бар.‭ ‬80‭ ‬таңбаны үйретуден‭ ‬24‭ ‬таңбаны үйрету әлдеқайда жеңіл‭;
Араб әріптері оңнан ... ... ... ... ... ... ... зияны мол.‭ ‬Әсіресе цифрларды орналастыру қиындық туғызады.‭ ‬Себебі бұрынғы оңнан солға қарай жазылған мәтінге цифрды солдан оңға ... ... ... әрпі ... ... ... теңестіру үшін араларына сыналар тықпаланады.‭ ‬Сонан әріптер мыж-мыж болып сынады,‭ ‬тез тозады және жазу мәшинелеріне үйлестіруге ... ... сан ... ... оңға ... ... ... оңнан солға қарай оқылады.‭ ‬Сонда сан мен мәтінді қарама-қарсы оқу,‭ ‬музыка аспатары мен ... ... араб ... орналастыру қиындық туғызады‭;
Алгебра,‭ ‬геометрия,‭ ‬физика,‭ ‬денсаулық сақтау кітаптарындағы барлық формулалар,‭ ‬рецептер әлемдегі мемлекеттерде тек латын әріптерімен жазылады‭;
Бір нөмір қазақ ... ... ... ... ... ‬пұт араб әрпі керек.‭ ‬Ал латын әрпінен‭ ‬2-2,5‭ ‬пұт әріп кетеді.‭ ‬Баспаханалардың әрқайсысында араб әрпі үшін‭ ‬174-200‭ ... ұясы ... ... әрпі үшін әрі кеткенде‭ ‬44‭ ‬ұядан аспайды.‭ ‬Араб әрпін теру жұмысы‭ ‬-‭ ‬өнімсіз,‭ ‬бейнетті,‭ ... ... әріп ... орыс ... ‬7500‭ ‬әріп терсе,‭ ‬француз,‭ ‬поляк,‭ ‬неміс,‭ ‬татар ... ... ... ... ... ... ‬3000‭ ‬ғана әріп тереді.‭ ‬Бұл олардың еңбек ... ... ... ... ... ... ‏әрі олардың мәдениеті төмен.‭ ‬Ал латын әрпін неміс,‭ ‬ағылшын,‭ ‬француз,‭ ‬т.б.‭ ‬өнерлі,‭ ‬мәдениеті жоғары елдер қолданып ... ... ... сол елдермен жуықтасып,‭ ‬олардың жақсылығынан үлгі алып,‭ ‬мәдени табыстарын пайдалануға,‭ ‬олардың жаманынан‭ ‬сақтануға жол ашылады.‭ ‬Соңғы кезде түрік,‭ ‬иран,‭ ... ... ... араб ... ... ... ... ‬КСРО құрамындағы түркі тілдес республикалар мен облыстар да латын әрпін ... ... ... ... араб ... ... латын әрпі дауыс,‭ ‬дыбыс ерекшеліктерімізге сәйкес қолдануға,‭ ‬жазуға ыңғайлы.‭ ‬Солдан оңға қарай дұрыс жазылады,‭ ‬емлесі оңай,‭ ‬әріптері аз,‭ ‬еліміздің ... ең ... ... ... ‬3/‭ ... уәждер келтірді.
‎ ‏А.‭ ‬Байтұрсыновқа қарсы пікір ... ... ... ... ... ‬Ол ... «‬Қосар ма,‭ ‬дара ма‭?» ‬деген мақаласында былай деп жазды:
‎ «‏...‎ ... ... өзін ... тілі ... үйлестіру шарасы қалам ұстағандардың арасында көптен қозғалған,‭ ... ... ... ... іс ... ... ... «‬ы‭»‬,‭ «‬і‭» ‬дыбыстарын таңбалау үшін бұлардың өзін әріппен белгілемей,‭ ‬алдындағы дауыссыз дыбыс әрпінің үстіне үтір қою жиі ... ... араб ... ... ... ... араб ... жасаудың басы деп есептеу‭ ‬–тариха қате.‭ ‬Оны бұл жөнінде болып келген өзгерістердің сірге жияры,‭ ... ... ... жері деп ... керек.‭ ‬Ильминский,‭ ‬Мелиоранский,‭ ‬Радлов сияқты оқымыстылар,‭ ‬Ронгинский,‭ ‬Алекторов сияқты миссионерлер орыс әрпімен таңбалап қазақ әліппесін ... осы ... ... ... ... ... бәрі де ... болатын-ды.‭ ‬Ахметтен көп бұрын қазақ тілі мен оқу құралдарын шығарғандар‭ «‬а‭» ... ... ... ‬мен‭ «‬ө‭»‬-лер барын,‭ ‬немесе‭ «‬з‭» ‬мен‭ «‬т‭»‬-лардың жуан,‭ ‬жіңішкесіне әріп ... ... ... ... ... ... ‬Егер де осы күншығысшылар мен миссионерлер шығарған әліппе болмаған болса,‭ ‬Байтұрсынұлы әліппесі де болмайтын еді.
... араб ... ... ... ... ... ... үтір,‭ ‬мәт қою,‭ ‬арабтың әмзесін дәйекшілікке алу,‭ ‬қосар әріп енгізу.‭ ... осы ... ... ... ... ... ... жаралығы‭ –‬қоса әріптер.‭ ‬Өйткені үтір қоюды алдымен Түркияда Шамсиддин Сами шығарған.‭ ‬Онан ... ... Қоюм ... ... артынан Надимахсудов шығарған.‭ ‬Мәт пен әмзе таңбаларын да,‭ ‬жуан‭ «‬а‭» ‬мен жіңішке‭ ... алу да ... ... ... таяқ ... да бұл бұрыннан бар болатын...‭ ‬Сонымен Байтұрсынұлының сыбағасына ... ‬-‭ ... ... әріптер/23.‭ ‬73-74/‭ ‬деп сын пікір айтады.
... ... Н.‭ ... «‬Біз латын харпін қазаққа күшпен алдырғалы отырғанымыз жоқ,‭ ... ... ... ... ... ... үшін ... да отырғанымыз жоқ,‭ ‬латын харпін үйрену,‭ ‬жазу ... тым ... ... ... ... газетке түрік‭ (‬араб‭) ‬харпімен жазып шығаруға‭ ‬15‭ ‬пұт әріп,‭ ‬латын харпімен‭ ‬2,5‭ ... ... ... ... үшін‭ ‬174‭ ‬ұя,‭ ‬латын харпіне‭ ‬44‭ ‬ғана ұя керек,‭ ‬түрік әрпінің біреуі‭ ‬4‭ ‬түрлі,‭ ... бір ғана ... ... ... ... пікіріне‭ ‬қарап ілгері кетпей тұра алмайды.‭ ... ... ... ... ... ... ... болмасқа тиіс.‭ ‬Қашан латын харпін қолданғанша‭ ‬10‭ ‬жыл,‭ ‬100‭ ‬жыл болар,‭ ‬одан да арман кетер.‭ ‬Бірақ мектептегі ... ... үшін осы ... ... әліппесінің жанынан тіркеп,‭ ‬бір-екі әңгімелерді латын харпімен жазып‭ (‬немістерше‭)‬,‭ ‬балардың көздерін үйрете білу керек‭»‬/7.‭ ‬11/‭ ‬деген дәлелдер келтіреді.
2‎ ‏А.‭ ... ... АЛАШ ... ... ... ... КҮРЕСІ
.1‎ ‏А.‭ ‬Байтұрсыновтың қазақ емлесін дамытуға қосқан үлесі
‎ ‏Латын алфавиті ... ... өзге ... ... сияқты қазақ халқы да төрт-бес ғасыр бойы араб алфавитін қолданып келді.‭ ‬Сол кезде КСРО ... ... ... ... Х ... ХХ ... ‬30‭ ... дейінгі бай мұраларының көпшілігі осы жазу арқылы жазылды.‭ ‬Дегенмен араб жазуын халықтың бір бөлігі ғана,‭ ‬тек ... хат ... ... алды және ... араб алфавиті арнайы араб тіліне ғана шығарылғандықтан,‭ ‬оны түркі тілдеріне қолдану біршама қиындықтар туғызды.‭ ‬Осылайша ХІХ ғасырдың ІІ ... ... ... ... ... ... Ы.‭ ‬Алтынсарин тәрізді ағартушылар қазақтың ұлттық жазба әдеби тілін қалыптастыру үшін оның ... ... ... бере алатын жаңа алфавит қабылдауды,‭ ‬не қолданып ... араб ... ... ... ... сай жетілдіру мәселесін көтерді/20.‭ ‬195/.
‎ ‏Араб әліпбиі қазақ халқының рухани өміріне,‭ ‬мәдениетіне,‭ ‬зиялы қауымның қалыптасуына ықпал ... ... ... ... ... ... қызмет етті.‭ ‬1912‭ ‬ж.‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынов араб әліпбиіне негізделген қазақ жазуына ... ... ... ... ‏Ахмет Байтұрсынұлы‭ –‬қазақ халқының‭ ‬20‭ ‬ғ-дың ... ... ... ... ... ‬мемлекет қайраткері,‭ ‬ақын,‭ ‬публицист,‭ ‬қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ... ... ... ... ... ... «‬Әдебиет танытқыш‭» ‬деген зерттеуі‭ (‬1926‭) ‬қазақ тіліндегі тұңғыш іргелі ғылыми-теориялық еңбек.‭ ‬Байтұрсынұлы әдебиет тарихына,‭ ‬теориясы мен сынына,‭ ... ... рет ... ... ... ... әдебиеттану ғылымының жүйесін жасады...‭ ‬Ол‭ –‬қазақ ғылыми тарихында ұлттық әліпби жасап,‭ ‬жаңа үлгі ... ... ... ... ... ... табиғатына бейімделген араб жазуы негізінде жасалды.‭ ‬Ол Қазақ Білімпаздарының тұңғыш съезінде‭ (‬Орынбор,‭ ‬1924‭)‬,‭ ‬Түркітанушылардың бүкілодақтық‭ ‬1-құрылтыйында‭ (‬Баку,‭ ... ... ... ... ... ‬құндылығын жан-жақты тұжырыммен дәлелдеген ғылыми баяндама жасады.‭ ‬Бұл әліпби ұлттық жазудың қалыптасуындағы ірі‭ ‬мәдени жетістік болып ... ... ... ... ... ‬Ж.‭ ‬Қ.‭ ‬Тойшыбекова:‭ «‬1912‭ ‬жылы А.‭ ‬Байтұрсынов қазақ тіліне қолайсыз таза араб әрпін спецификалық қазақ ... ... ... ... ... арқылы алфавит құрастырып,‭ ‬оны‭ «‬Жаңа емле‭» ‬деп атады/20.‭ ‬195/‭ ‬деп жазады.‭ ‬Профессор Е.‭ ... ... ... ... ... графической революции в турецких письменностях СССР‭» ‬атты мақаласында А.‭ ‬Байтұрсыновтың араб графикасына енгізген ... ... ... ... ... ... ... араб алфавитіндегі қазақ дыбыстарын білдірмейтін кейбір таңбаларды алып ... ... ... ы,‭ ... ... ... ‬у дыбыстарының әрқайсысына жеке таңбалар алу ұсынылды.‭ ‬Жобадағы тағы бір ерекшелік‭ ‬– түрік тіліне тән сингормонизм ... ... ... ... ... жөндеген жаңа қазақ алфавитінде бас-аяғы‭ ‬24‭ ‬әріп таңбасы болып шығады/20.‭ ‬195/.
А.‭ ‬Байтұрсынұлының қазақ жазуына икемдеген араб алфавиті мектеп оқытушылары және ... ‬да ... ... ... ... тарапынан қолдау тауып,‭ ‬күнделікті өмірде қолданыла бастады.‭ ‬Осы алфавитпен‭ «‬Қазақ‭» ‬газеті‭ (‬1913-1919‭)‬,‭ ‬көптеген көркем әдебиет шығармалары ... ... ... бұл ... ... түрде тек‭ ‬1924‭ ‬жылы Орынбор қаласында өткен қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш съезінде ғана қабылданды/11.‭ ‬17/.
... ... ... ... ‬2‭ ... ... болуына байланысты‭ (‬медреселер,‭ ‬орыс-қазақ мектептері‭) ‬әліппелер де араб және орыс әліпбиімен жазылды.‭ ‬Қазақтың ... ... ... Ы.‭ ... ... ... ... ‬1864‭)‬,‭ «‬Қазақтарға орыс тілді үйретудің бастауыш құралы‭» (‬Орынбор,‭ ‬1871‭) ‬оқулықтары тұңғыш рет орыс әліпбиімен жарық көрді.‭ ‬Алайда‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬оқу мен жазуды меңгерген балалардың алған білімі мен дүниетанымын дамытуды ... ... ... ... ... А.‭ ... ‬Алекторовтың,‭ ‬А.‭ ‬В.‭ ‬Васидьевтің әліппелері жарық көрді.‭ ‬Олар екі бөлімнен‭ (‬қазақша және орысша‭) ... ... ... К.‭ ... ... ... ұлт ... орыс тілін саналы меңгеру үшін өзінің ана ... ... ашуы ... ... қағидасын ұстанды.‭ ‬Бірақ қолданылған әліппелер қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктерін түгелдей бере алмады.‭ ‬20‭ ... ... ... сол ... ... ой ... ‬болашағын парасатпен бағдарлай алатын қазақ зиялылар қауымы өсіп-жетілді.‭ ‬Олар халықты сауаттандырып,‭ ‬өркениетті ел қатарына қосуға күш салды.‭ ‬Түркі ... ... ... ... ... топ ... де ... мектептері үшін жаңа оқулықтар жазды.‭ ‬Қазақ балаларын оқу мен жазуға төте жолмен ... ... ... ... ... ... ... ‬З.‭ ‬Ерғалиұлының‭ «‬Қазақ әліппесі‭» (‬Қазан,‭ ‬1910‭)‬,‭ ‬М.‭ ‬Малдыбаев пен Ж.‭ ... ... ең жаңа ... ... ‬1912‭)‬,‭ ‬К.‭ ‬Сырғалиннің‭ «‬Қазақша әліппе кітабы‭» (‬Қазан,‭ ‬1913‭)‬,‭ ‬т.б.‭ ‬осындай серпілістен туған алғашқы ... ... ... бұл ... ... кең ... таба ... ‬Ал ғұлама ғалым А.‭ ‬Байтұрсыновтың жаңа әліпби үлгісімен жазылған‭ «‬Оқу ... ... ... ... ... әліппеге деген сұранысына толық жауап берді.‭ ‬Онда шәкірттердің сөздік қорын ... ... ашу ... ... ... ... көзделді.‭ ‬Қазақ тіліндегі сөздердің дыбысталу ұқсастықтары мен ерекшеліктері ескерілген ұтымды әдіс қолданылды.‭ ‬Сондай-ақ бір дыбысы ғана ... ... ... ... ... ... ... нақтылау,‭ ‬қолдану дағдысын жетілдіру қалыптастырылды./24.‭ ‬678/.
‎ ‏1925‎ ‏ж.‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынов әдістемелік жаңалықтарды ескере отырып,‭ ‬қазақ ... ... ... ... ... ‬ұсынды.‭ ‬Оқулық өз заманына лайық‭ «‬Әліппе‭» ‬жасау ісінің озық үлгісі болды.‭ ‬Әліппеде сауат ашумен бірге балалардың ойы мен ... ... ... ... дағдыларын жоғары деңгейде қалыптастыру мәселелері дидактикалық және әдістемелік тұрғыдан жетік шешімін тапты.‭ «‬Жаңа Әліп-биге‭»‬:‭ ‬а‭) ‬баланың өз ... ... ... ... жайлы әңгімелер‭; ‬ә‭) ‬балаларды адамгершілікке,‭ ‬ізгілікке,‭ ‬тазалыққа тәрбиелейтін әңгімелер мол енгізілді.‭ ‬Жалпы,‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынов отандық ... беру ісі ... ... ойы мен ... ... ... ... зор мән берген,‭ ‬осы мақсатқа жетудің жолын нақты‭ ‬тәжірибе жүзінде‭ ‬дәлелдеген алғашқы қазақ ғалымы болды.‭ ‬Саяси ... ... ... ... ... ... ... қолданылды.‭ ‬Мұнан кейін Т.‭ ‬Шонановтың‭ «‬Жаңалық‭» (‬Әліппе,‭ ‬Қызылорда,‭ ‬1929‭) ‬және Т.‭ ‬Шонанов пен М.‭ ‬Жолдыбаевтың‭ «‬Жаңа арна‭» (‬Қызылорда,‭ ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының ұлылығы оның тек тұңғыш оқу‭ ‬құралын жазғанымен өлшенбесе керек,‭ ‬ең бастысы алғашқы оқулық тілінің терең халықтығында,‭ ‬сапалылығы мен ... ... ... орысша‭ ‬я ноғайша оқыған бауырларымыз сөздің жүйесін,‭ ‬қисынын нағыз қазақша келтіріп жаза алмайды...Яғни қазақ сөзінің ... ... ‬өз ... жазу үшін сол ... сауатын ашып,‭ ‬дағдыланған абзал‭»‬.‭ ‬Ғалым мұны көрегендікпен айтқан-ау.‭ ‬Қазіргі таңдағы тілдік жағдай бұған толық ... ... ... ... ... ... баға береді А.‭ ‬Б.‭ ‬Салқынбай.
‎ ‏Байтұрсынов халыққа ғылым-білімнің қажеттілігін түсіндірумен ғана ... ... беру ісін ... қоюға күш салды.‭ ‬Байтұрсыновтың‭ «‬Оқу құралы‭» (‬1912‭) ... ... ... ... ... ... құралы‭» ‬қазіргі әдістеме тұрғысынан әлі күнге дейін маңызды оқулық ретінде бағаланады.‭ «‬Тіл құрал‭» ‬атты оқулығының фонетикаға арналған бөлімі‭ ‬1915‭ ... ... ... ... ... ‬ж.,‭ ‬синтаксис бөлімі‭ ‬1916‭ ‬жылдан бастап жарық көрді.‭ ‬Оқулық қазіргі қазақ тілі ... ... ... ... ... құрал‭» ‬-‭ ‬қазақ тіл білімінің тарау-тарау салаларының құрылымын жүйелеп,‭ ‬ғылыми негізін салған зерттеу.‭ ‬Оның ... ... ... ... ... ... ‬дәлдігі қазіргі ғылым үшін өте маңызды.‭ ‬Ол тұңғыш төл ... ... ... ... ... ... ... есім,‭ ‬етістік,‭ ‬есімдік,‭ ‬одағай,‭ ‬үстеу,‭ ‬бастауыш,‭ ‬пысықтауыш,‭ ... ... ... ... ... сөйлем,‭ ‬қаратпа сөз,‭ ‬т.б.‭ ‬жүздеген ұлттық терминдерді түзді.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬мұғалімдерге арналған‭ «‬Баяншы‭» ‬деген әдістемелік кітаптар жазды.‭ ‬Ол‭ –‬қазақ тілін оқыту ... ... ... ғалым-ағартушы.
‎ ‏Байтұрсыновтың ақын,‭ ‬аудармашы,‭ ‬ғалым-тілші,‭ ‬әдебиеттанушы ретіндегі ұлан-ғайыр еңбегң өз ... зор ... ие ... ‬1923‭ ‬ж.‭ ‬Байтұрсыновтың‭ ‬50-жасқа толғаны Орынбор,‭ ‬Ташкент қалаларында ... ... ... ‬С.‭ ‬Сәдуақасов,‭ ‬С.‭ ‬Сейфуллин,‭ ‬М.‭ ‬Әуезов,‭ ‬М.‭ ‬Дулатов,‭ ‬Е.‭ ‬Омаров сияқты замандастары‭ ‬баспасөзде мақалалар жариялап,‭ ... ... ... ... ... өте жоғары бағалады.‭ ‬Өмірі мен қызметіне,‭ ‬шығармашылығына ... ... ... ... ... туралы‭ «‬Ақаңның елу жылдық тойы‭» ‬деген мақаласында‭ «‬...Кешегі күндерге дейін бәріміз жетегінде келгенбіз.‭ ‬Қаламынан туған өсиеті,‭ ‬үлгісі әлі ... ... ... ... заманындағы хүкіметтік өр зорлыққа қарсы салған ұраны,‭ ‬ойымызға салған пікірі...‭ ‬әлі ... ... ... қалған бесігіміздей көзімізге жылы ұшырайды,‭ ‬құлағымызға жайлы тиеді‭» ‬деп жазды.‭ ‬1929‭ ‬ж.‭ ‬шыққан‭ «‬Әдебиет энциклопедиясында‭» (‬Мәскеу‭) ‬Байтұрсынов тұлғасына‭ «‬аса көрнекті ... ... ... және ... ‬Ол ... тілі ... реформаторы және қазақ әдебиеті теориясының негізін салушы‭» ‬деген ғылыми әділ баға берілді.‭ ‬1933‭ ‬ж.‭ ‬шыққан М.‭ ... пен М.‭ ... ... ... мен ... ... очерктері‭» ‬деген кітапшасында:‭ «‬оның негізгі бағыты қазақ халқының қоғамдық-мәдени оянуына ықпал ету ... ... ... ... қызметін қорытындылады.‭ ‬Кейінгі коммунистік идеология Байтұрсынов есімін ауызға алуға көп жылдар бойы тыйым салып,‭ ‬ол ... ... ... ... ... ... ... қарамастан белгілі түркітанушы,‭ ‬академик А.‭ ‬Н.‭ ‬Кононов‭ «‬Отандық түркітанушылардың библиографиялық сөздігі‭» ‬деген еңбегінде‭ (‬1974‭) ‬Байтұрсыновтың толық ... ... ... ... ‬басты еңбектерін нақты айтты.‭ ‬Оның қазақ әліппесінің авторы екендігі,‭ ‬қазақ тілінің фонетикасы,‭ ‬синтаксисі,‭ ‬этимологиясы,‭ ‬әдебиет ... мен ... ... ... ... ... ‬75-76/.
2.2‎ ‏Алаш зиялыларының араб алфавитінің артықшылықтары туралы пікірлері
... ... ... ... ... мен ... ... жүрді.‭ ‬1924‭ ‬жылы маусым айында өткен Білімпаздардың тұңғыш съезінде латын харпі мәселесі күн тәртібіндегі негізгі мәселелердің бірі ретінде айқындалды.‭ ‬Съездегі ... жайы ... ... ... ... күні қазақ тұтынып отырған түрік әліппесін тастап,‭ ‬латын әліппесін аламыз деген пікірдің терістігін түсіндірді.‭ ‬Қазақ әліппенің баспа түрінің дара ... ... ... ... де,‭ ... ... да қолайлы,‭ ‬өзге әліппені алудан оңай деп сыпаттады.‭ ‬Жазба ... осы ... ... ... дара ... алу ... ... ‬Латын әліппесін жалғыз-ақ даралау жағынан жеңілдігі бар деп,‭ ‬басқа жағынан кемшіліктері көп ... ... және ... әліппесін жүргізу жұмысы өте көп іс,‭ ‬көп күш керек болғанда,‭ ‬оны алудан пайда жоқ ... ... ... ... ... ... келтіріп,‭ ‬мысалға‭ ‬харіп белгілерін,‭ ‬сан белгілерін,‭ ‬харіп ұяларын,‭ ‬қаріпті жою,‭ ‬теру жеңілдігін алып,‭ ‬латын харпін қолдануға қазір ерте,‭ ‬орыс халқы ... біз неге ... ... ... ... ... ... ‬түрде қарсылық білдірді/7.‭ ‬11/.
А.‭ ‬Байтұрсыновқа қарсы Н.‭ ... ... ... ... әрпін ендіру қажеттілігін дәлелдеуде ол латын әрпін үйренудің жеңілдігі мен баспа ісіндегі тиімділігі туралы ... ... ... нәтижесінде Ахметке‭ –‬дауыс,‭ ‬Нәзірге‭ –‬дауыс беріліпті.
Осы мәжілісті сырттай бақылығын‭ «‬латыншылардың бірі‭» ‬былай деді.‭ «‬Әліппе ... күн ... ... ... ... аса ... тыңдалды.‭ ‬Ақырында латынға қарсылар:‭ ‬араб әліппесін латындікіндей даралап береміз,‭ ‬сөйтіп,‭ ... ... ... былай латын ауызға алынбасын деп,‭ ‬съезге‭ ‬ұсыныс кіргізді.‭ ‬Ең болмағанда латын әңгімесін өңдеп ... ... ... ... тиісті мекемеге тапсыруына‭ ‬Қазақстан Оқу комиссариатына тапсырылсын деді.‭ ‬Дауысқа салынған да тең ... ... ... Оқу комиссары,‭ ‬съезд мүшесі Н.‭ ‬Зәлиұлы орнында болмай,‭ ‬қағаз ... ... ... ... ... ‬Сөйтіп латыншылар бір дауыс артық алған болды.
Жоғарыдағы ұзақ дәйексөздерден Ахметтің де,‭ ‬Нәзірдің де позициясы нық болғанын көру ... ... ... қаупі‭ –‬алаш зиялыларына ортақ қауіп еді.‭ ‬Бакуде өткен түрік Білімпаздары съезінің‭ ... ... ... Қазақстанда харіп мәселесіне байланысты бірнеше‭ ‬жиын болды.‭ ‬Осы жиынның ... сол ... ... ... ... ... ... қазақтың‭» ‬редакторы С.‭ ‬Садуақасұлының бағдары қандай болғанын Ә.‭ ‬Бәйділдин былай сипаттайды:‭ «‬Смағұл тіпті,‭ ... ... ... ... ол ең ... сөз алды.‭ ‬Ол Өлкелік Бюро,‭ ‬Үкімет,‭ ‬халық Ағарту комиссариаты мүшесі ретінде харіп тартысының‭ ‬бір жағына шықпауы керек ... ... ол ... ... сөйледі.‭ ‬Ол А.‭ ‬Байтұрсынұлы сөзін толықтыратын үлкен баяндама жасады.‭ ‬Отырған Алашордашылар,‭ ‬шәкірттер Смағұл сөзінің ... ұзақ қол ... ... ‬Сәдуақасов,‭ ‬сөз жоқ,‭ ‬зиялылардың үкіметтегі бірден-бір тірегі еді.‭ ‬Сондықтан ... ... ... ... ... ... тобында А.‭ ‬Байтұрсынұлы,‭ ‬М.‭ ‬Дулатұлы,‭ ‬Қ.‭ ‬Кемеңгерұлы,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Садуақасұлы болды.‭ ‬Олардың дәлелдері:
Қазақтың осы уақытқа дейінгі тарихы,‭ ‬әлеуметтік-саяси ... ... мен ... қатысты материалдар,‭ ‬жырлар араб әліпбиімен жазылды.‭ ‬Келешек ұрпақ осы бай ... ... шет ... ... желікке ерген демагогтер‭;
Латын‭ –‬баланың ермегі‭;
Латын әрпін аламыз ... ... ... ... ... ... ... болады,‭ ‬елді молда басқарады,‭ ‬халық молданы қолдайды‭;
Латын әрпін алсақ жұрттың бәрі хат танымай надан болады‭;
Латын ... ... әлі ... әрпін өмірге ендіруге көп қаржы кетеді‭;
Қазақтың өңделген араб әрпі‭ –‬қазақтың тума әліпбиі,‭ ‬латын әліпбиі қазаққа жат‭;
Қазіргі араб әліпбиіндегі кемшілікті ... ... ... басында,‭ ‬ортасында,‭ ‬аяғында және жеке жазылатын әріп таңбаларын есептегенде‭ ‬100‭ ... ... ... ... алып ... ‬42‭ ‬таңба қалады.Онда жазуға да,‭ ‬баспаға да кемшілік келмейді/6.‭ ‬2-3/.
‎ ‏Алфавитті ауыстыру халықтың ... ... ... ... ‬дәстүр болып қалыптасқан жүйеге үлкен нұқсан келтіретіндігін түсінген ... ... өз ... ... ... ... сынға алды:‭ «‬Латынның еліктен басқа түгі жоқ.‭ ... ... ... ... ... ... ‬асық болғандардың елігінен шыққан әңгіме.‭ ‬СМұның аты құр елік,‭ ‬әуестік,‭ ‬орыс әйелдеріне бетін ... ... ... ... ... ‬дейді А.‭ ‬Байтұрсынов,‭ ‬М.‭ ‬Дулатов,‭ ‬Е.‭ ‬Омаров.‭ ‬І.‭ ‬Ахметов секілді зиялылар мәдени саяси-экономикалық байланысқа ... араб ... ... ... ... ... еш кедергісі жоқтығын дәлелдеп,‭ ‬көрші және шетелдермен ... ... үшін ... ... ... ... ... ‬Олар‭ ‬1924‭ ‬жылғы қараларында‭ «‬мәселе тексеріліп ашылсын‭» ‬деген талап қойды.‭ ‬Алайда ... ... ... ... ... алфавиті араб алфавитімен салыстырғанда барлық жағынан артық.‭ ‬Сауатсыздықты жою қарқынын жылдамдату,‭ ‬білім беру әдістерін жақсарту,‭ ‬полиграфиялық өндірісті дамытып,‭ ‬өз туған ... ... ... ... ... ... Кеңес Одағы әрі Батыс халықтарымен мәдени қатынас орнату‭ –‬бәрі де жаңа алфавитке көшу мәселесімен өте тығыз байланысты‭»‬/27.‭ ... ... ... ... ... латын алфавиті қадым жазуынан да,‭ ‬төте жазудан да артық деп табылды.
Ахмет Байтұрсыновтың латыншылардың ... ... ... ... Президенттік мұрағат қорындағы Қазақ жазуын латындандыру мәселесі бойынша дискуссиялық кеңес құжаттарында кездеседі.‭ ‬Ол ... ... ... ... жаңа ... көшу ... баяндамасының ғылыми емес,‭ ‬агитациялық сипатта болғанын ашып көрсетеді.‭ «‬Ең алдымен,‭ ‬араб шрифін ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігі жоқ мәселе екендігін айту қажет.‭ ‬Біздің қолымызда басқа халықтардың жазуынан әлдеқайда барлық ... ... жазу ... ... ... ... ақыл-ойы жетпейтін зат емес.‭ ‬Алфавит мәдениетке жетелейтін қысқа жолды көрсететін ешқандай да құпия сапа мен қасиеттерге ие емес.‭ ‬Алфавит дегеніміз‭ ... бір ... ... ... ... ... белгілердің жиынтығы.‭ ‬Алфавит тіл элементтерін толық әрі нақты берген сайын,‭ ‬оның оқу мен ... ... ... ... арта ... ... ... тіліміздің негізгі элементтерін анықтап,‭ ‬оларды тиісті таңбалармен‭ ‬белгілеп қойғанбыз,‭ ‬жақсы жазамыз,‭ ‬жақсы ... ... ... ... ... және басқаларға қарағанда тез әрі оңай сауаттана аламыз.‭ ‬Одан артық не керек‭? ‬Жоқ біздің өз жазуымызды латынмен ... ... екен ... ... ол ... ... ‬арабтыкі екен,‭ ‬араб жазуы дұрыс жазу мен хаманауи техникаға ... ... ... мен біздің қазақ латыншылары да осылай ойлайды.‭ ‬Бірақ тәжірибе қарама-қарсы нәтиже көрсетіп отыр‭»‬/2.‭ ‬32/‭ ... ... ... ... ‬90‭ ‬%‭ ... араб шрифін қолданып келеді,‭ ‬және осы шрифт жүйесі ... жазу ... ... ... ... ... ... пен оны қолданумен байланыстының бәрі кіреді.‭ ‬Жазба мәдениеті қалыптасқан ... ... ... ... ... ... іс емес.‭ ‬Бір жүйеден екіншісіне сатылай өткеннің өзінде көп уақыт,‭ ‬құралдар мен ... ... ... ... ... мен ... параллельді екі жазу бойынша ұйымдастыру,‭ ‬параллельді баспаларды шығару қажет болады.
... ... ... және оның ... мен ... айқындауда төмендегілер негізге алынуы керек:
Тілдің негізгі элементтерін бейнелеу дәрежесі‭;
Баспа және қолжазба мәтіннің оқылу тездігі‭;
Тез жазылуы және ... ... ... ашу ... тиімділігі‭;
Баспа және қолжазба мәтіннің сыртқы әсемдігі мен‭ ‬көз гигиеналылығы//‭ ‬-‭ ‬деп,‭ ‬осы критерийлер бойынша ... ... ... ... ‏Қазақ тілінің дыбыстарын белгілеуде араб жүйесінің‭ ‬19‭ ‬әрпін өзгеріссіз,‭ ‬5‭ ‬әрпі өзгертумен алынды.‭ ‬Латын алфавитінде‭ ‬15‭ ... ғана ... ... ... ... ‬7‭ ... дыбысталуы мен жазылуына өзгешеліктер енгізілуі тиіс болады.‭ ‬Қазақ тілінің екі дыбысын белгілеуде сәйкес клктін ... ... ... ‬Сондықтан оларды ойдан қосуға тура келеді...‭ ‬Сауатты адам әр әріпті жеке-жеке емес,‭ ‬сөздерді ... ... ... жүйесінің негізгі элементтері‭ –‬әр түрлі үйлесімдегі тік ... мен ... ... жүйесі бойынша баспа жолы екі параллельді сызықтардың ортасында орналасады.‭ ‬Араб әріптерінде ... ... ... ... мен қисық сызықтар жеке сөзге үлкен сипат беріп оның оқылуын тездетеді.‭ ... ... ... және ... ... ... ... әрпінде бас әріптердің болуы шрифт реестрінің көлемін үлкейту секілді баспа ... ... ... ... ... ... ... бағытына қарсы қимыл жасалады.‭ ‬Блонский адамның қолы немесе ... ... ... қозғауға әсер ететін ұсақ бұлшықеттердің жақсы дамығандығын ... ... ... ... ... жазғанда латындыкіндей үлкен шеңберлер емес,‭ ‬ұсақ қимылдар жасалады.‭ ‬Нәтижесінде араб әріптері әлдеқайда тез жазылады.Араб алфавиті барлық нүктелерін қосқанның ... ... ... ... ... ‬%‭ ‬аз қозғалыс импульсін береді/2.‭ ‬33/.
Латын жүйесі типографиялық техникаға қолайландырылған.‭ ... ... ... тек ... ... ғана ... ‬Батыстық латын жүйесі түркі тілдерінің дыбыстық құрамына‭ ‬25-30‭ ‬%‭ ‬дәрежеде сәйкес келмейді.‭ ‬Оны сәйкестендіру үшін реформа жасау қажет.‭ ‬Екіншіден,‭ ‬ешбір ... ... ... ... ... ‬Уфа,‭ ‬Ташкент,‭ ‬Самарқанд сынды‭ ‬ірі орталықтардағы баспаханалардан қажетті мөлшердегі реформаланбаған латын шрифтерін таба алмаймыз.‭ ‬Араб шрифінің ... ... ... ... екі есе аз‭ (‬араб әрпі‭ –‬-25‭ ‬ұяшық‭; ... ... ... ... ‬Халықаралық тиімділігіне келсек,‭ ‬орыстардың өзі әріпті өзгертпеген жағдайда,‭ ‬біз неге өзгертуіміз қажет.‭ ... ... ... ... ... ... өз ... жазуды ғана түсінетін боламыз.‭ ‬Араб шрифін жақсартуға шрифті өзгертуден ... аз күш ... ... ... нақты дәлелдерді келтіре отырып,‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынұлы бастаған зиялылар араб әліпбиінің маңыздылығын,‭ ... ... ... ... ... ... жауаптар айта білді.‭ ‬Әрине тіл білімінің маманы Ахмет Байтұрсынұлының баяндамасының құнды болатыны сөзсіз еді.
Құжат соңында,‭ ‬баяндаманың қорытындысы да берілген:
Араб ... оқу және жазу ... ... әрпіне қарағанда объективті сапасына байланысты сауат ашу ісінде қоғамдық маңызы зор.
Типографиялық техника және баспа өнімінің құны жағынан араб ... ... ... ... ... тиімсіз болғанымен,‭ ‬реформаланған түрі әлдеқайда тиімді.
Жазба және терме машиналарына бейімді.
Алфавиттің әріп құрамы қазақ ... ... ... ... ... ... ‬36/.
‎ ‏Сонымен,‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынұлы бастаған алаш зиялыларының араб ... ... ... ... ... алфавиттің‭ ‬12-13‭ ‬жыл бойы қолданылып,‭ ‬орнығып қалғандығы,‭ ‬қазақ тілінің дыбыстық табиғатына лайықталып,‭ ‬өзгертіліп,‭ ‬қазақ мәдениеті мұқтаждығын толық өтеп отырғандығы және оның ... ... ... ... ... ... болып шыққандығы.‭ ‬Сондай-ақ,‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынұлы бұл алфавиттің полиграфиялық мүмкіндіктері мен экономикалық тиімділік жақтарын‭ ‬да баса көрсетеді,‭ ‬жаңа-жаңа ... келе ... ... ... ... болып қалатындығына,‭ ‬араб графикасымен‭ ‬жазылған дүниелерімізден қағажу ... ... ... ... ‬де ... ... ... ‏Баку съезі және латын әрпінің ендірілуі
‎ ‏1926‎ ‏жылы Бакуде Білімпаздар съезі өтті.‭ ‬Оған А.‭ ‬Байтұрсынұлы,‭ ... ... ... ‬Омарұлы,‭ ‬Е.‭ ‬Сүлейұлы барды.‭ ‬Тіпті съезге келген делегаттарға қазақ әнін ... үшін ... ... Әміре де кеткен.‭ ‬Съезд қаулысы жөнінде сол кездің‭ ‬мерзімді басылымдарында Қаныш Сәтбаевтың және ... ... ... жарық көрген.‭ ‬Қаныш Сәтбаев былай деп жазады:‭ «‬Алқаға Түркия,‭ ‬Әзірбайжан,‭ ‬Татарстан,‭ ‬Қазақстан,‭ ‬Өзбекстан және басқа түрік нәсілдес республикалардан өкілдерден келген.‭ ... ... ... болу,‭ ‬қорытындылармен таныс болу үшін жиналысқа Күнбатыс Еуропадан көп профессор келген көрінеді.‭ ‬СССР-дің Академия науктен және Мадияр университетінен өкілдер ... ... ... ... ... ... ... ‬өкіл болыпты/7.‭ ‬11/.
‎ ‏Съезде‭ «‬Түркі тілдерін зерттеу және оның ... ... ... ... ... жаңа әліпбиі‭»‬,‭ «‬Түркі тілдерінің орфографиясы жөнінде‭»‬,‭ «‬Түркі тілдерінде ... ... ... ... ... ... тілін оқытудың әдістемесі жөнінде‭»‬,‭ ‬т.б.‭ ‬мәселелер қаралып,‭ ‬тиісті шешім алынды.‭ ‬Ол шешімдерде ... ... ... ... ‬Қарашай-Шеркеш,‭ ‬Балқар,‭ ‬Қабарда,‭ ‬Осетия,‭ ‬Шешен,‭ ‬Башқұрт,‭ ‬Түркменстан,‭ ‬Өзбекстан,‭ ‬Адыгей-Шеркештердегі латын әліпбиіне көшу қозғалыстарының жұмыстарын оңды деп ... ... ... тілдес басқа республикалары мен облыстары бұлардың тәжірибелерін зерттеп,‭ ‬өздеріне енгізсін деп ... ... ... ... ... үш ... бойынша:
.‎ ‏пән сөздері‭ (‬термин‭) ‬туралы‭;
.‎ ‏емле туралы‭;
.‎ ‏жазу таңбалары
туралы бір тоқтамға келгенін жазады.
Осы жиынға барып,‭ ‬оқиғаның мән-жайын біліп ... ... ... ... ... ... араб харпінің жобасын апарғандығын жазады.‭ ‬Бірақ ол өтпеген.‭ «‬Латынды қабылдап қол ... ... ... ... ... емес,‭ ‬съездің латыншыл мүшелері,‭ ‬съезді шақырған комитеттің мүшелері бір-екеуінен басқаларының бәрі де ... ... ... Е.‭ ... ... та,‭ ‬Елдес те съезде латынның қабылданғанын хабарлайды/6.‭ ‬3/.
... ... ... ... Жаңа әліпбишілер қоғамы‭ (‬ЖАҚ‭) ‬құрылды.‭ ‬Кейін Қазақстан Халық комиссарлары кеңесінің‭ ‬1927‭ ‬жылғы‭ ‬19‭ ‬қарашадағы қаулысымен қазақ жаңа ... ... ... ... ... комитетті Халық комиссарлар кеңесінің төрағасы Н.‭ ‬Нұрмақов,‭ ... ... ... ‬О.‭ ‬Жандосов,‭ ‬Ә.‭ ‬Байділдин,‭ ‬Ә.‭ ‬Ермеков,‭ ‬Ғ.‭ ‬Тоғжанов,‭ ‬Т.‭ ‬Шонанов,‭ ‬Орманбаев,‭ ‬Б.‭ ‬Малдыбаев басқарды.
‎ ‏Арабшылар мен ... ... ... ... ... кезде бұл іске Қазақстан Компартиясы өлкелік комитеті араласып,‭ ‬билікті өз ... ... ... ... көшу ... ... ... бір ізге салу мақсатында партия қызметкерлері А.Байділдин,‭ ‬К.‭ ‬Тоқтабаев,‭ ‬Ғ.‭ ‬Тоғжанов,‭ ‬Жүсіпбеков ... ... топ ... ... партия комитеті‭ ‬1928‭ ‬жылдың соңғы айларында латын әрпіне көшу мәселесін бірнеше рет қарады.‭ ‬12‭ ‬қарашадағы бюро шешімінде‭ «‬арабшылар ... ... ... ‬деп шешім қабылдады.‭ ‬Жаңа әліпті қолданбағандар‭ ‬үкімет әліпбиін аяққа басқандар деп табылып ... ... ... ... ... ... ‬деген шешім мәселені шұғыл өзгертті./архив/
Латыншылардың арабшыларды түпкілікті жеңіп шығуына‭ ... ... ... ... жаңа ... ... ... ІІІ пленумының тигізген ықпалы зор болды.‭ ‬Пленум шешіміне сәйкес осы жылдың‭ ‬19‭ ‬желтоқсанында ... ... ... ... төрағасы Ерназаров пен оның хатшысы Асылбеков қол қойған‭ «‬Жаңа қазақ ... ... ... ... ... ... сәйкес іс-қағаздарды жаңа алфавитке көшіру‭ ‬1929‭ ‬жылдың ... ... ... ... ... қазанына дейінгі мерзімде жүзеге асырылып,‭ ‬1931-1932‭ ‬оқу жылында барлық оқу орындарында ана тілінде оқыту тек жаңа әріппен жүргізілетін болды/27.‭ ‬92/.‭ ... ... көшу ... ... әріп ... ... ғана ... ‬сол жаңа алфавитке сәйкестендіріп жаңа емле ережелерін жасау деген сөз.‭ ‬Жаңа емле ... ... ... ... ‬Қызылорда қаласында шақырылған‭ ‬конференцияда талқыланды.‭ ‬Емлені талқылау кезінде көбірек талас туғызған мәселе‭ –‬емлені қай‭ (‬фонетикалық не ... ... ... ... және ... ... жазылуы жөніндегі мәселе болды.‭ ‬Конференцияға қатысушылардың көбі фонетикалық принципті жақтай отырып,‭ ‬бірақ шеттен кірген сөздерді шама келгенше бұзбай ... ... ... ‬И.‭ ‬Сталиннің,‭ ‬алдымен араб жазуын латын жазу таңбасымен ауыстыруға нұсқау беруінің сыры әлі де ... ... бар ... ... ... ... ... жазуына жармасудың сыры шет аймақтағы қолданылып келе жатқан араб жазуын кириллицаға алмастыруды көздеген патша үкіметінің миссионерлік саясатының тарихымен хабардар ұлт ... ... ... мол ... сескеніп,‭ ‬алдын-ала дайындықсыз бірден орыс жазуына‭ ‬көшіріп жіберу‭ ‬орысшылдық пиғылға қатты қарсылық тудыратыны сезініп,‭ ‬белгілі бір ... ... ... ... ... ... жіберу үшін істелген айла-амал ғана.‭ ‬Бұл саясаттың мүлде із-түзін білдірмей жіберу ... ... ... ... ... ... ... Сібірдің якут тәрізді майда ұлттарын күштеп отырып латынша жазуды қабылдауға алып келді.‭ ‬Әрине,‭ ... ... ... ... үшін ... ... тактикалық ұғымдағы айла-тәсілдің бірі ғана болатын-ды.‭ ‬Болмаса бүкіл дүниежүзіндегі түркі тілді ... бір ғана жазу ... ... патша үкіметі де,‭ ‬кеңес үкіметі де ешқашан ойлаған емес,‭ ‬оған бару олар үшін аса қауіпті саясат болмақ.‭ ‬Себебі кеңес ... ... ... ... ... мен ... бір жазу негізінде сауат ашып,‭ ‬бірін-бірі оқып түсінісуі орталық үшін аса қатерлі жол болып ... ... И.‭ ... ... ... бюро ... тілді халықтардың бір емле негізінде оқып түсінісуінен өлердей қорқатын.‭ ‬Оларды бір-бірінен аулақ ұстап ... ... ... ... ... ‬108/.
‎ ‏Г.‭ ‬Р.‭ ‬Нұрымбетова‭ ‬1927‭ ‬жылы басталған араб алфавитінен латыншаға ауысу,‭ ‬терең ойластырылмаған ... ... бірі ... ‬51/‭ ‬деп баға берсе,‭ ‬зерттеуші Н.‭ ‬Нұртазина‭ « ‬Ислам дініне қарсы большевиктердің ... ... бірі ... ... (‬содан кейін орыс алфавитін‭) ‬енгізу болды.‭ ‬Алфавитті өзгерту Исламға қарсы күрес ... ... ең ... (‬радикалды‭) ‬және сандырақ‭ (‬абсурд‭) ‬шарасы болды деп жазады Ричард Пайпс.‭ ‬Араб алфавитін түбірімен жою халықты Құраннан,‭ ... ... ... ... ұлттық мұрадан қол үздіру‭; ‬сондайақ оның аса маңызды өркениеттік бірегейлік‭ (‬идентичность‭) ‬белгісін жоя отырып,‭ ‬христиан халықтары ... ... ... ... жол ашу болып табылады.‭ ‬Қазақ АКСРнің‭ ‬ОАК латын графмкасы бойынша қолданылатын жаңа ... ... ... ... ... ... исламға байланысты күшпен таңылған араб алфавиті өзінің күрделілігі себепті жарамсыздық танытты‭» ‬делінген...‭ ‬Араб тілді және араб графикасы ... ... ... мен ... ... жою басталды.‭ ‬Жылдары Құран кітаптары өкімет тарапынан керексіз,‭ ‬іске жарамайтын шүберек,‭ ... ... ... ... ... ‬жойылып жатты.‭ ‬Осынша қорлаушылықты болдырмау үшін халық Құран кітаптарын ... ... ... ... ... ... тастаған жәйттер де орын алған‭» ‬/29.‭ ‬15/‭ ... ... ... ... ... мәдени революция‭» ‬деген ұранмен және латын жазуын халықаралық,‭ ‬мәдени жетістіктің көзі ретінде дәріптеумен ... ... ... ... ... ... ... деректері латыншылардың негізінен большевиктік идеяны жақтаушылар болғанын дәлелдейді.‭ ‬А.‭ ... ... алаш ... ... ... ... және жан-жақты дәлелді баяндамалар жасады.‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсыновтың араб жазуын жақтаудағы негізгі дәлелдері‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... дыбыстық табиғатына лайықталып,‭ ‬өзгертіліп,‭ ‬қазақ мәдениеті мұқтаждығын толық өтеп отырғандығы және оның дыбыс ... ... ... айтарлықтай қолайлы болп шыққандығы.‭ ‬Сондай-ақ А.‭ ‬Байтұрсынұлы бұл алфавиттің полиграфиялық мүмкіндіктері мен ... ... ... да баса ... ... сауаттанып келе жатқан халқымыздың қайтадан сауатсыз болып қалатындығына,‭ ‬араб графикасымен жазылған мұраларымыздан айрылып,‭ ‬тарихи санамыздың күңгірттенетініне де баса назар аудартады.‭ ... ... араб ... ... ... ... материалдық және экономикалық тиімсіздігі,‭ ‬т.б.‭ ‬дәйектеріне А.‭ ‬Байтұрсынұлы нақты жауаптар беріп,‭ ‬реформаланған араб графикасының артықшылықтарын,‭ ‬латын әрпінің ешқандай ... ... ... дәлелдеп шығады.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬әкімшіл-әміршіл жүйе қазақ халқын сан ғасырлар бойы тарихи жадын қорландырып келген жазу ... ... мен ... ... ... ... ... бұл іске Қазақстан Компартиясы өлкелік комитеті араласып,‭ ‬билікті өз қолына алды.‭ ‬Жаңа әліпбиге көшу ... ... ... бір ізге салу ... ... ... А.‭ ... ‬К.‭ ‬Тоқтабаев,‭ ‬Ғ.‭ ‬Тоғжанов т.б.‭ ‬секілді азаматтардан топ құрды.‭ ‬Өлкелік партия ... ... ... ... ... ... ... көшу мәселесін бірнеше рет қарады.‭ ‬12‭ ‬қарашадағы бюро шешімінде‭ «‬арабшылар қарсылығы негізінен тойтарылды‭» ‬деп шешім қабылданды.‭ ... ... ... ‬10‭ ... өмір ... латын графикасы‭ ‬1940‭ ‬жылы орыс әліппесімен ауыстырылды.

ҚОРЫТЫНДЫ
... ... ... араб ... латын алфавитіне көшу туралы идея Қазақстанға сырттан әкелінген және саяси,‭ ‬мәдени,‭ ‬идеологиялық мақсаттарды көздеді.‭ ‬Қазақстанда ХХ ғ.‭ ‬басында көтерілген ... ... көшу ... ... ... қазақ зиялылары екі топқа бөлінді.‭ ‬Біржола өзгертуді ... араб ... ... ... ... алғашқы қадам мерзімді басылым беттерінде көтеріліп,‭ ‬кейінірек араб жазуын қазақ тіліне сәйкестендіру жолдарын баяндайтын оқу құралы да ... ... ... ... сол ... қалпында қала берді.‭ ‬Ол бір жағынан ғасырлар бойына қолданылып келген араб жазуын қолдануға тырысушылық болса,‭ ‬екінші жағынан ... ... ... дайындықтары кең етек алды.
Латын графикасына негізделген жазуға көшу немесе көшпеу жөніндегі айтыстар жай пікірлер ... ... ... ... ... ‬ол ... айтысқа айналды.‭ ‬Араб әліпбиін қорғаушылар тобындағы А.‭ ‬Байтұрсынов бастаған‭ ‬М.‭ ‬Дулатұлы,‭ ‬Қ.‭ ‬Кемеңгерұлы,‭ ‬М.‭ ‬Жұмабайұлы,‭ ‬Е.‭ ... т.‭ ... ... ... бұл ... ... астары қандай саяси идеологиялық мақсат көздейтінін жақсы білді.‭ ‬Латын жазуын алу ... ... ... ... ‬бәрібір түптің түбінде орыстандыру кілті болған орыс алфавитіне түсіретінін түсінді,‭ «‬Латын әрпін алу‭ ‬-‭ ‬бұрынғы миссионерлердің жолын қуу‭» ... ... ... ... ... байшыл,‭ ‬ұлтшыл,‭ ‬діншіл деген айдарлар тағылды.
А.‭ ‬Байтұрсынұлы өзінің бүкіл саналы өмірінде қазақ жазба тілін дамытумен айналысты.‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ұлы ... бірі болды.‭ ‬Оның көне араб жазуына жасаған реформасының өте сәтті шығуы әрі сауат ашудың ең жеңіл де ... ... түрі ... ... ... ... бір ауыздан мақұлдады.‭ ‬Әліпби айтысы тек баспасөз беттерінде емес,‭ ‬алфавитті өзгертуге байланысты ұйымдастырлған Орынбор,‭ ‬Баку съездері мен ... қызу ... ... саясат‭ «‬Күншығыстағы мәдени революция‭» ‬деген ұранмен және ... ... ... ‬мәдени жетістіктің көзі ретінде дәріптеумен зиялылар арасына іріткі туғызып,‭ ‬екіге айырды.‭ ‬Мұрағат деректері латыншылардың ... ... ... жақтаушылар болғанын дәлелдейді.‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынұлы бастаған алаш зиялылары жиналыстарда ғылыми ... және ... ... ... ... ‬А.‭ ‬Байтұрсыновтың араб жазуын жақтаудағы негізгі дәлелдері‭ ‬-‭ ‬алфавиттің орнығып ... ... ... дыбыстық табиғатына лайықталып,‭ ‬өзгертіліп,‭ ‬қазақ мәдениеті мұқтаждығын толық өтеп отырғандығы және оның ... ... ... ... ... ... болп шыққандығы.‭ ‬Сондай-ақ А.‭ ‬Байтұрсынұлы бұл алфавиттің полиграфиялық мүмкіндіктері мен экономикалық ... ... да баса ... ... ... келе ... ... қайтадан сауатсыз болып қалатындығына,‭ ‬араб графикасымен жазылған мұраларымыздан айрылып,‭ ‬тарихи санамыздың күңгірттенетініне де баса ... ... ... ... араб ... ... ‬баспа ісіндегі материалдық және экономикалық тиімсіздігі,‭ ‬т.б.‭ ‬дәйектеріне А.‭ ‬Байтұрсынұлы нақты ... ... ... араб ... ... ‬латын әрпінің ешқандай өмірлік қажеттілігі жоқтығын дәлелдеп шығады.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬әкімшіл-әміршіл жүйе қазақ халқын сан ғасырлар бойы тарихи жадын қорландырып келген жазу ... ... мен ... ... ... қызған кезде бұл іске Қазақстан Компартиясы өлкелік комитеті араласып,‭ ‬билікті өз қолына алды.‭ ‬Жаңа әліпбиге көшу жөніндегі бейберекет жұмысты бір ізге салу ... ... ... А.‭ ‬Байділдин,‭ ‬К.‭ ‬Тоқтабаев,‭ ‬Ғ.‭ ‬Тоғжанов т.б.‭ ‬секілді азаматтардан топ ... ... ... ... ... ‬жылдың соңғы айларында латын әрпіне көшу мәселесін бірнеше рет қарады.‭ ‬12‭ ‬қарашадағы бюро ... ... ... ... ... ‬деп шешім қабылданды.‭ ‬1929‭ ‬жылдан бастап,‭ ‬10‭ ‬жыл өмір сүрген латын ... ... ... орыс ... ауыстырылды.
... ... ... МОМ ... ...... ... мұрағаты,‭ ‬141-қор,‭№‬1‭ ‬тізімдеме,‭ №‬336-‭ ‬іс.
Байтұрсынов А.‭ ‬Жазу мәселесі:‭ ‬Қазақ ... ... ‬//‭ ... ... ‬16‭ ... ( ... А.‭ ‬Ең жақсы әліпби біздікі//‭ ‬Алдаспан.‭ –‬.‭ №‬1-2,‭ ‬6-8бб.
Мырзахметұлы М.‭ ‬Қазақ қалай орыстандырылды‭? ‬Алматы‭ –‬.
Ижанов З.‭ ... ... ... не ... ‬Қазақ әдебиеті.‭ №‬7,‭ ‬7.7.2000.‭ ‬2-3‭ ‬бб.‭
Қамзабекұлы Д.‭ ‬Қазақ зиялыларының әліпби айтысы//‭ ‬Қазақ әдебиеті.‭ ‬12.‭ ‬2001.‭ ... А.‭ ... ... ... ... Ш.‭ ‬Б.‭ ‬Қазақ әліпбиінің өзгертілу тархы туралы//‭ ‬А.‭ ‬Ясауи университетінің хабаршысы,‭ ... ... ... ... Ж.‭ ‬А.‭ ‬Байтұрсынұлы әліпбиінің танымдық тағлымы//‭ ‬Қостанай мемлекеттік университетінің ғылыми хабаршысы.‭ ... ... ... сериясы‭ ‬.‭–‬.‭ ‬ №1.‭ ‬-‭ ‬ 54-57б.
Әбілқасымов Б.‭ ‬Алфавитті ... ... ... ... ‬университетінің хабаршысы.‭ ‬-‭ ‬2001.‭ №‬1.‭ ‬15-21-бб.
‎ ‏Мусаев К.‭ ‬М.‭ ‬Языки и письменности народов Евразии.‭ ‬Алма-Ата,‭ ‬1993.
Әсембай Е.‭ ... ... ... негіздері//‭ ‬Қазақстан халықтарының мәдени мұрасы және ұлттық ... ... ... ‬2004‭ ‬І.
Гарипова З.‭ ‬Языковая политика в Республике Татарстан:‭ ... и ... ... гаф ... ... ‏Новый Восток‭ ‬1924,‭ № ‬25.
‎ ‏Байтұрсынұлы А.‭ ‬Араб әліппесін жақтаған баяндамасы//‭ ... А.,‭ ... ... ... ... и ... тюркский алфавит//‭ ‬Культура и письменность Востока кн.‭ ‬2,‭ ‬Баку.‭ ‬1928.
‎ ‏Байдильдин А.‭ ‬О новом‭ ‬алфавите.‭ ‬Кзыл-Орда,‭ ‬1928.
... ... ... ‬31-октябрь.
‎ ‏Тойшыбекова Ж.‭ ‬Қ.‭ ‬ХХ ғ.‭ ‬басында Қазақстанда латын алфавитіне көшу идеясының қалыптасуы//‭ ‬ҚазҰУ хабаршысы.‭ ‬Тарих ... № ‬1‭ ... ... ... Ф.‭ ‬И.‭ ‬Отчет Краевого комитета‭ ‬VI Всеказахской партконференции.‭ ‬Кзыл-Орда,‭ ‬1928.
Байдильдин А.‭ ‬Введение нового алфавита в ... ‬За ... ... ... ‏ҚР ОММ ... ... № ‬3-іс.
‎ ‏«Қазақстан‎»‏.‎ ‏Ұлттық энциклопедия/‭ ‬Бас ред.‭ ‬Ә.‭ ‬Нысанбаев.‭ –‬Алматы:‭ «‬Қазақстан энциклопедиясы‭» ‬Бас редакциясы,‭ ‬1‭ ‬т.1998.‭ ‬-720‭ ‬бет
«Қазақстан‎»‏.‎ ‏Ұлттық энциклопедия/‭ ... ... ... ‬Нысанбаев.‭ –‬Алматы:‭ «‬Қазақстан энциклопедиясы‭» ‬Бас редакциясы,‭ ‬2‭ ‬т.1993.‭ ‬-720‭ ‬бет
Поливанов Е.‭ ‬Д.‭ ‬Основные формы графической революции в ... ... ... ‬Новый Восток,‭ ‬КН‭ ‬23-24
‎ ‏Систематическое собрание законов ... ... на ... ‬1-ое января‭ ‬1930‭ ‬г.‭ ‬А.‭ ‬1930.
‎ ‏Нұрымбетова Г.‭ ‬Р.‭ ‬Әріп пен тіл мәселесі жөніндегі ... ... ... ... ...... ... Н.‭ ‬Д.‭ ‬Исламға қарсы шабуыл.‭ ‬Кеңес өкіметінің Қазақстанда жүргізген дінге ... ... (‬ХХ ... ... ‬шы ... ... ‬Қазақ университеті,‭ ‬2008.‭ –‬бет.‭
27

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғ. басында Қазақстанда латын алфавитіне көшу идеясы56 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында51 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет
Қосарлы дауыссыз дыбыстар және олардың емлесі5 бет
Әліпби тақырыбының қазақ баспасөзінде жазылу мәселелері155 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь