Мутагендік факторлардың тірі организмдерге әсері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4


1.Мутация туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6 1.1Мутациялық өзгергіштік және мутациялар классификациясы ... ... ... ...6
1.2 Мутацияның ағзаға әсер етуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
2. Химиялық қосылыстардың мутагендік әсерлері ... ... ... ... ... ... .19
2.1 Химиялық мутагендердің әсер ету механизмдері ... ... ... ... ... ... ..19
2.2 Бидай мутанттары және оларды селекцияда қолдану ... ... ... ... ... 25
3. Физикалық мутагендердің тірі организмдерге әсері ... ... ... ... ...38
3.1 Адамға сәуле алудың қауіпі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
3.2 Радиациялық мутагенез әдісін селекцияда қолдану ... ... ... ... ... ...43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
Жұмыстың өзектілігі: Жер шарында миллиардттаған жыл бойы тіршілік бар. Оның әрбір бөлшегі бізді қоршап тұр және біздің өзіміз сол тіршіліктің бөлшегі болып табыламыз. Тіршіліктің бастапқы бастауы қандай болғанын біз тек қана болжай аламыз, бірақ ол кездегі жаратылыс ағзалары қазіргі кездегімен салыстырғанда қарапайым болғаны айдан анық.
Сол қарапайым формалардың қазіргі кейіпке ену процесін біз – эволюция деп атаймыз.
Тіршілікте үйреншікті үш қасиет бар, оған бұндай ерекшеліктерді эволюция берген. Бірінші өмірдің өзі тіршіліктен тұрады, оның өзін-өзі жаңғырта алуы. Екінші – прогрессивті күш, тіршілік иелеріне өзгеріс әкелуші, оны «мутация» деп атайды. Үшінші қасиет кері тартпа тенденция, ол мутацияның әсерінен болған, оны «тұқым қуалаушылық» деп атайды.
Мутация дегеніміз – латын сөзі – өзгеріс, орын ауыстыру деген мағына береді. Жан-жануарлар, өсімдіктер әлемі және жер бетіндегі организмдердің барлық формаларының арғы шыққан тегі химиялық қосылыстармен және радиациялық сәулелермен кенеттен өзгеріп кетеді. Мутация процесін тудыратын заттарды мутагендер деп атайды, табиғаттағы мутагендер үш үлкен топқа бөлінеді.
1. Физикалық мутагендер
2. Химиялық мутагендер
3. Биологиялық мутагендер
Бүгінгі таңда ауылшаруашылығында мол өнім беретін өсімдік түрлері алынуда. Бұл генетика мен селекцияның жемісі болып табылады. Жаңа генетикалық –селекциялық әдістер негізінде өсімдіктердің мол өнімді сорттары алынды. Осы жетістіктерге сүйене отырып, генетиктер мен селекционерлер өсімдіктердің өнімділігін одан ары арттырудың жолдарын іздестіруде.
Бұл маңызды мәселені шешу мақсатында физикалық және химиялық мутагенездің орны ерекше. Себебі, дәстүрлі әдістерді қолдану арқылы барлық талаптарға сәйкес келетін сорттарды алу қиын. Әрбір сорттың өзінің кемшіліктері болады. Өсімдіктің генотипін өзгертпей, кемшіліктерді болдырмау немесе азайту тек экспериментальді мутагенез әдісін қолдану арқылы ғана жетуге болады.
Радиоактивті сәулелердің қоғамымызға тигізетін жағымды, жағымсыз әсерлері өте көп. Қазіргі кезде радиациялық мутагенез әдісін селекцияда қолдану қарқынды түрде жүргізілуде.
Ғалымдардың зерттеу жұмыстарының қорытындыларына қарағанда және бүкіл дүние жүзілік әдебиеттерінің деректерін талдағанда радиоактивті сәулеленудің аз дозасы болсада рак дертін тудыратыны сөзсіз.
Ғылыми жұмыстың мақсаты: Радиоактивті сәулелердің тірі организмге әсерін қарастырып, оның нәтижелерін бақылау. Мутациялық өзгергіштіктер туралы сипаттама беру.
1. Сартаев.А, Жұманова.М.Мутациялық теориялардың даму тарихынан.// Биология және салауаттылық негізі.№4. 2008 ж
2.И.В. Дрягина., А.В.Мурин., В.Н. Лысиков. Эксперментальный мутагенез садовых растений. Кишинев. «Штииница». 1999г.
3.Хвостова В.В. Методы применения ионизирующих излучений и других мутагенных факторов в селекций растений //Радиация и селекция растений.- М.:Атомиздат, 1965.-С. 39-49.
4.Богданова Е., Махмудова К., Юсупов А. Изменение морфологии колоса у мягкой пшеницы // Известия МОН-АН РК. Серия биологическая и медицинская. - 1999. - Т. 3. - С. 19-22.
5.Ватаманюк Г.Г., Жучико Л.В., Бразицкий А.В. Радиоционный мутагенез кукурузы // Применение физических и химических мутагенных факторов в селекций и генетике полевых культур: Межвузовский сборник научных статей. - Кишинев: КСХИ, 1985. - С.45 - 48.
6.Шкварников П.К. Использование радиации в селекции растений // Радиация и селекция растений. - М.: Атомиздат, 1965. - С. 17-39.
7.Фриз Гугаде. Мутации и периоды мутаций при происхождении видов. - М.: Изд-во Семенова, 1912. - С.12-17.
8.Зоз Н.Н. Закономерности действия химических мутагенов на высшие растения: Дис. д-ра биол. наук. - Новосибирск, 1969. - С.5 8 - 61.
9.Лутков А.Н. Мутации и их значения для селекции растений // Теоретические основы селекции растений. - М.: Наука, 1935. - № 1. - С.55-57.
10.Шкварников П.К. Влияние некоторых химических соединений на хромосомные перестройки у растений // Докл. АН СССР. - 1948. - Т.59, № 7. - С.1337-1340.
11.Дубинин Н.П Молекулярная генетика и действие излучений на наследственность. Москва, 1994.
12.Демяненко В.В Влияние химических мутагенных факторов на частоту хромосомных аббераций . // Физиология и биохимия культурных растений 2005-37 №4 с 313 -319 Украина
13.Бутенко Р.О Влияние различных доз и концентраций мутагенов на частоту мутаций озимой пщеницы. // Физиология и биохимия культурных растений 2007 - 29 №4 с 326-333 Украина.
14.В.А. Барабой., Б.Р. Киричинский «Ядерные излучения и жизнь» Издательство «Наука» Москва 1972
15.Тарусов Б.Н. /1954/ Основы биологического действия радиоактивных излучений. М. "Медгиз". 1952.
16.Мухамбетжанов К.К. Материалы республиканской конференции по физиологическим основам повышения продуктивности и устойчивости зерновых культур. Алма-ата.
17К.Қ.Мухамбетжанов. Генетика және селекция негіздері. Алматы,1996.
18.Тарасенков И.И., Долгих С.Т. Спектр мутаций у гороха и томатов полученных в М2 под действием химических мутагенов // В сб.: Специфичность химического мутагенеза. - М.: Наука, 1968. - С.33-38.
19.Володин В.Г, Авраменко В.И, Сень JI.A Генетика радиационных мутантов пщеницы. Минск. 1982.
20.Кудряшов Ю.Б., Беренфельд Б.С « Радияционная биофизика» М., 1979
.Василенко О.И., Ишханов Б.С., Капитонов И.М «Радиация»., М 1987
21.Мұхамбетжанов К.К « Генетика» А,2005
22.Мухамбеджанов К.К «Роль экспериментального мутагенеза в селекции растений. Генетико- эволюционные аспекты селекции растенний» Алматы, 2005
23.Инге-Вечтомов С. В. Генетика с основами селекции. М, 1989.
24.Сахаров В.В. Йод как химический фактор, действующий на мутационный процесс у Drosofila melanodaster // Биологический журнал .- 1932.
25.Рапопорт И.А., Шигаева М.Х., Ахматуллина Н.Б. Химический мутагенез проблемы и перспективы. Алма-Ата.Наука, 1980
26.Шевцов В.М. Селекционное использование индуцированных мутаций в свете идей Н.И. Вавилова // Химический мутагенез и проблемы селекции.-М., 1991
27.Никифоров В.Г. Химический мутагенез // В кн.: Общая генетика.- М., 1965.
28.Мухамбетжанов К.К. Қойбағарова Г.Т «Материалы конференции по проблемам генетики и селекции растений», Алматы, 1999ж
29.Р.І. Берсімбаев., К.Қ Мұхамбетжанов. Жалпы және молекулалық генетика. II бөлім. Алматы «Қазақ университеті» 2005
        
        Қазақстан  Республикасы білім және ғылым министрлігі
АЛМАТЫ ҚАЛАЛЫҚ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ
БОСТАНДЫҚ АУДАНДЫҚ БІЛІМ БЕРУ ... 81 ... « » ... ... ... ТІРІ ... ... «Биология»
Жоба жетекшісі: Маттанаева Жұлдыз
Алматы қаласы
2011
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.........................4
1.Мутация туралы жалпы
түсінік............................................................6
1.1Мутациялық өзгергіштік және мутациялар классификациясы...............6
1.2 ... ... ... ... ... ... әсерлері.........................19
2.1 Химиялық ... әсер ... ... ... және ... ... ... мутагендердің тірі организмдерге әсері...................38
1. ... ... ... ... ... ... ... ... ... Жер ... ... жыл бойы ... бар.
Оның әрбір бөлшегі бізді қоршап тұр және біздің өзіміз сол ... ... ... ... бастапқы бастауы қандай болғанын біз
тек қана болжай аламыз, ... ол ... ... ... ... ... қарапайым болғаны айдан анық.
Сол қарапайым формалардың қазіргі кейіпке ену процесін біз ... деп ... ... үш ... бар, оған бұндай ерекшеліктерді
эволюция берген. Бірінші өмірдің өзі ... ... оның ... ... ...... күш, тіршілік иелеріне ... оны ... деп ... ... ... кері ... тенденция, ол
мутацияның әсерінен болған, оны «тұқым қуалаушылық» деп атайды.
Мутация дегеніміз – латын сөзі – өзгеріс, орын ауыстыру ... ... ... ... әлемі және жер бетіндегі организмдердің
барлық формаларының арғы шыққан тегі ... ... ... ... кенеттен өзгеріп кетеді. Мутация процесін
тудыратын заттарды мутагендер деп ... ... ... үш ... ... Физикалық мутагендер
2. Химиялық мутагендер
3. Биологиялық мутагендер
Бүгінгі таңда ... мол өнім ... ... ... Бұл ... мен ... ... болып табылады. ... ... ... ... ... мол ... ... Осы жетістіктерге сүйене ... ... ... өсімдіктердің өнімділігін одан ары арттырудың жолдарын
іздестіруде.
Бұл ... ... шешу ... ... және ... орны ... ... дәстүрлі әдістерді қолдану арқылы барлық
талаптарға сәйкес келетін сорттарды алу қиын. Әрбір ... ... ... ... генотипін өзгертпей, кемшіліктерді
болдырмау немесе ... тек ... ... ... ... ғана ... ... сәулелердің қоғамымызға тигізетін жағымды, жағымсыз
әсерлері өте көп. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... жүргізілуде.
Ғалымдардың зерттеу жұмыстарының қорытындыларына қарағанда және
бүкіл ... ... ... ... талдағанда радиоактивті
сәулеленудің аз дозасы болсада рак дертін ... ... ... ... ... сәулелердің тірі организмге
әсерін қарастырып, оның ... ... ... ... ... ... ... жету үшін келесі міндеттер орындалу керек:
1.Мутация туралы жалпы түсінік ... ... ... ... және ... әсер ... анықтау.
3.Физикалық мутагендердің тірі организмдердегі өзгерістерін талдап,
радиациялық мутагенез әдісінің селекцияда қолданылу маңызы.
Соңғы ... ... ... ... ... отырып алынған
ауылшаруашылығы дақылдары сорттарының тек өнімділігі арттырылып қана
қоймай, ... ... ... қысқа , берік ... ... және ... ... ... ... мүмкіндік туды.
Зерттеудің объектісі: «Казақстан-4» жаздық бидайы.
Зерттеудің пәні: Мутагендік факторлардың тірі организмдерге әсері.
Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негізі: И.В.Дрягина.,
А.В.Мурин., ... ... ... ... растений.
Кишинев. «Штииница».,1999г. Рапопорт И.А., Шигаева М.Х., Ахматуллина Н.Б.
Химический мутагенез ... и ... ... 1980г.
Мухамбеджанов К.К «Роль экспериментального мутагенеза в селекции
растений. Генетико- ... ... ... растенний» ... ... ... ... ... селекцияда
пайдалы мутанттар алу үшін пайдалануға ... Бұл ... ... ... ... табылады. Себебі сабағы қысқа ... ... ... тік ... яғни ... ... ... Мутация туралы жалпы түсінік
1.1 Мутациялық өзгергіштік және мутациялар классификациясы
Әр түрлі факторлардың (мутагендердің) тұқым ... ... ... ... ... ... XX ... бас кезінде
жүргізілді. Ағылшынның көрнекті генетигі Ш.Ауербах мутациялық процестің
даму тарихын 5 кезеңге бөледі.
Бірінші ... - 1900 ... ... ... қамтиды. Бұл кезең
Голландияның генетигі Гуго де ... ... ... деген еңбегінен
басталады. Ол есекшөп (Энотера) өсімдігіне Мендель ... ... ... ашқан ғалымдардың бірі ретінде танылса, екінші жағынан
энотера өсімдігінің ... ... ... ... ... ... ... мен жапырақтарының көптігімен және ... ... ... ... Гуго де Фриз ... ... Мутация дегеніміз жасушада орналасқан генетикалық материалдардың
кенеттен өзгеруін ... 1927 жылы ... ... Г. ... ... рентген сәулесімен әсер ету арқылы мутация жиілігінің бірнеше есе
өсетінін дәлелдеді.Осымен қатар гендерде ... ... ... әр ... ... ... мутацияның шығу және қалыптасу ... ... ... ... алуға тырысты.
Екінші кезең - 1927 жылдан 1940 жылдар аралығын ... ... ... мен ... ... радиациялық мутагененездің
бастамасы болды. 1927 жылы Меллер рентген сәулелерінің дрозофила ... ... ... 1928 жылы ... ... ... тұқымын өңдеу арқылы өзгерген өсімдіктер алды.
Үшінші кезең – 1941 жылдан 1953 жылдар ... ... ... ... бұл кезеңінде ерекше атап ... ... ... ... қасиеті анықталып және микроорганизмдерді
мутациялық зерттеулердің нысаны ... ... ... ... ... ... алғаш рет микроорганизмдерде
көрсетілсе, химиялық ... ... ... ... ... ал ... ... сәулелердің әсеріне
қойылған тәжірибелер көптеген тәжірибелерге жетті. Химиялық қосылыстардың
әсерінен туындайтын ... ... және ... ... ... әр ... қатынаста болатыны анықталды. Химиялық мутагендердің және
рентген сәулелері тудыратын ... ... ... ... химиялық
мутагендердің өздеріне тән ерекшелігі бар екенін көрсетті. Күшті химиялық
мутагендерді 1946 жылы Ш. ... Дж. ... және И.А. ... ... кезең - 1953 жылдан 1965 жылдар аралығын қамтиды. Бұл кезең
тек генетика ғылымында емес, бүкіл биология ... ... ... кезең. 1953 жылы ағылшын физигі Ф.Крик және американдық биолог
Д.Уотсон өздерінің ДНҚ ... ... ... құрылымын және
ген туралы моделін ұсынды. Мутациялық процестің даму тарихындағы ... ... және ... ... түзілудің механизмі молекулалық
деңгейде қарастырыла бастады. Бесінші кезең - 1965 жылдан осы күнге дейінгі
уақытты қамтиды. XX ... 70 - ... соңы және 80 - ... жүргізілген зерттеулер ... ... ... ... ... ... және ... ауысты [7].
Қазақстандағы мутациялық үрдістің дамуы. 1960 -1963 жылдары Ботаника
институтының генетика және ... ... ... ... ... ... А.М.Ғаббасовтың басшылығымен Жезқазған қаласының
маңында тәжірибелер жүргізілді. Ал, 1964 - 1965 жылдары ... ... және ... ... ... ... ... ретінде бидайдың сорттары Жезқазғанға, Саратовская 29,
Эритроспермум 841, Казахстанская 126, ... 46, ... ... ... ультракүлгін сәуле, гамма - сәулелер, ... ... ... ... ... ... ... т.б. Көп жылдық
зерттеулердің нәтижесінде мынандай қортындыға келген: ... ... ... ... гамма - сәулелермен өңдегенде олардың
төзімділігі әр түрлі ... ... ... ... ... Ал,
Саратовская 29 сортының тұқымын химиялық мутагендермен өңдегенде ... ... ... ... ... ... гамма - сәулелерінің әсерімен салыстырғанда өсімдікте екі есе
морфологиялық мутациялар көп алынған[23]. Бұл ... ... М1 ... ... көрінген. Осымен қатар, мутациялық зерттеулер Қазақтың С.К.
Киров атындағы ... ... ... Абай ... ... ... ... егіншілік ғылыми - зертеу
институтында, микробиология және вирусология институтында т.б ... Бұл ... ... ... ... ... ... қарай мутациялық зерттеулердің де бағытында әр салалы болды.
Академик Г.З. ... ... ... ... ... ... 1972 - 1985) күріште, жүгеріде (Мыңбаев, 1970-
1980), бидайда (Тыныбаев, 1968-1980; Ильичев, 1970 - 1980, ... ... ... ... күздік және жаздық бидайда (Зусманович,
1970- 1980) сапалы, өнімді ... ... ... ... ... және Н.Б Ахматулинаның басшылығымен микроорганизмдер мутагенезі мен
қатар қоршаған ортаның мутагендерінің организмге әсері ... ... ... пестицидтердің, ауыр металдардың, химиялық, ... ... ... ... тест - ... сынақтан өтіп, олардың
жасушалық және молекулалық деңгейде әсер ету механизмі зерттеле ... ... ... ... Институтында радиациялық
цитогенетика лабораториясы құрылып, өсімдіктерде гамма - сәулелерінің әсері
жасушалық организмдік деңгейде ... ... ... ... рет ауыр ... ... (хром қосылыстарының) ... ... ... ... ... ... ... белгілері мен қасиеттерінің өзгеруіне
фенотиптік көрініс беретін гендер мен хромосомалардың ... ... ... немесе мутациялық өзгерістер микроорганизмдерден ... ... ... ... және адам ... дейінгі барлық
тіршілік иелерінің әмбебеп (универсальды) қасиеті[11].
Мутация құбылысын тұңғыш рет 1901 ж. ... ... Г. Де Фриз ... ... ... мутация – ішкі және сыртқы факторлардың әсерінен
болатын, генетикалық ... ... ... ... ... ... ... осы күнге дейін өз мәнін жоғалтпаған негізгі
қағидаларына мыналар жатады:
• Мутация секірмелі түрде кенеттен пайда болады;
• Жаңадан пайда болған түрлер ... ... ... ... ... ... табылады;
• Мутациялар пайдалы да, зиянды да бола алады;
... ... табу ... ... ... ... болады;
• Мутациялар қайтадан қайталана алады;
Бірақ Де Фриздің қателік жақтары да болды. Ол ... ... мен ... қарсы қойды. Яғни мутациядан кейін бірден жаңа түр пайда болады
деп есептеді. Шын мәнінде мутация тұқым қуалайтын ... ... ... болып есептеледі, ал жаңа түр ұзақ уақыт ... ... ... ... ... бағытта жүзеге асады. Олардың көпшілігі
организмнің тіршілік қабілетін кемітіп жібереді. Кейде тіпті ... ... ... оны ... мутация деп атайды[7].
Мутацияның пайда болу процесі мутагенез, ал оны тудыратын факторлар ... деп ... ... ең ... ... ... әсер етеді, соның салдарынан барып фенотип өзгереді. Мутагендік
факторларды физикалық, химиялық және биологиялық деп бөледі.
Физикалық ... ... ... ... ... ультракүлгін сәулелер т.б. жатады
Химиялық мутагендерге түрлі табиғи және ... ... ... ... (мысалы, азотты негіздердің аналогтары,
алкилдеуші қосылыстар, нитрозоқосылыстар, акридинді бояулар, алкалоидтар
т.б.) жатады. Химиялық мутагендер ... ... және ... де ... ... ... әртүрлі химиялық мутагендерді қолданған
жағдайда мутацияның бұл екі түрінің арасында айырмашылық байқалады.
Биологиялық мутагендерге өзінің ДНҚ-ын ... ... ... бір бір ... ... ... ... вирустармен бірге әртүрлі вирус ... ... ... бактериялар, гельминттер) жатады.
Паразиттік агенттердің зат орнын ауыстыру ... ... ... ... ... ретінде әсер етуі мүмкін[20].
Жасушадағы зат алмасу ... ... ... ... ыдырау
өнімдері мен организмге тағам арқылы келіп түсетін радиоактивті заттар ... ... ... ... ... ... ... биологиялық мутагендер дейді[27].
Мутация типтерінің классификациясы
Мутациялық өзгерістер алуан ... ... ... Мутация типтерін
классификациялаудың бірнеше жолдары бар, бірақ олардың ... ... ... ... жіктеуге болады:
• Генетикалық материалдың өзгеру сипатына қарай (гендік,
хромосомалық және ... ... ... ... және жаңа ... шығуына байланысты болатын
– гендік;
Хромосомалардың құрылымына әсер ететін ... ... ... ... ... деп ... Мұндай мутациялар
клетканың бөлінуі кезінде немесе ... ... ... ... және олардың құрылымының бұзылуына байланысты
болады.
Хромосомалар санының өзгеруіне байланысты жаңа геномдардың ... ... ...... ... ... ... болу себептеріне қарай (кенеттен ... ... және ... ... ... ... ... кез келген организмде табиғи сыртқы орта факторларының
әсерлерінен пайда болады ... ... ... ... фоны).
Мутацияның кенеттен пайда болу себебі клеткада жүріп жатқан қалыпты ... ... ... ... ... мен ... кездейсоқ
зақымдануына байланысты. Кенеттен болатын мутацияның бір ... ... ... ... ... ... ... механизмдердің
қызметіндегі кездейсоқ ауытқулардың нәтижесінде пайда болады (репликациының
ауытқулары).
Индукцияланған мутация – ... ... және ... факторлармен арнайы әсер етудің нәтижесіболып табылады.
• Гетерозиготадағы көрінісіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... бір аллелі
әсерінің басым болуы және ...... бір ... фенотиптік көрінісінің болмауы);
• Қалыпты фенотиптен ауытқу ... ... ... ... ... және гиперморфты).
Мутация түрлерін жоғарыда көрсеткен принциптер негізінде жәктеу ... ... ие бола ... басқа да жолмен де жіктеуге болады:
• Мутантты аллельдің әсері бойынша және ... ... ... ... ... ... мінез-құлық
т.б.)
• Организмнің тіршілігі барысына қарай (летальді, жартылай
летальді, ... ... ... ... ... ... жатады. Жартылай летальді мутация организмнің ... ... ... ... дарабастар әдетте ұрпақ
беретін жасқа дейін жетпейді, тіршілік қабілетін төмендетіп тұқым
қуалайтын кемістіктің әсеренен тез өлімге ұшырайды. ... ... ... әсер ... мутация жатады.
• Мутацияланған клеткаларға және тұқым қуалау мүмкіндіктеріне қарай
(генеративтік, яғни ... ... ... ... ұрпаққа берілетін және сомалық – көбеюге қатыспайтын дене
клеткаларында пайда болатын ).
• Клеткадағы орналасқан ... ... ... немесе
хромосомалық және цитоплазмалық). Цитоплазмалық мутация құрамында
цитоплазмалық ДНҚ бар ... ... ... ... ... ... ... бұл принциптері кейбір жеке көзқарастарға
негізделген.
Қалыпты ... ... ... ... Дубинин (1982) гендік
мутацияның мынандай түрлерін анықтады және оларды төмендегідей жіктеді:
• Гипоморфты - жабайы типті ... ... ... ... мөлшерінің кемуі есебінен геннің қызметін ... ... ... ... ... аллельдер
жабайы типті аллельдер сияқты әсер етеді, бірақ ... ... ...... ... ... Аморфты мутациялар
геннің жоғалуы ... ... ... ... ... ... w – ақ ... , көздің клеткаларына
пигменттің тасымалдануын бақылайтын ... ... ... Антиморфты – жабайы түрдің фенотипін керісінше өзгертеді.
• Неоморфты – ... ... ... ... ... ... Гиперморфты – ген әрекетінің шұғыл күшеюіне әкеледі, ол оның
бақылауымен ... өнім ... ... ... және ... ... ... процесс. Тірі органмзмдердің кез-келген популяциясында
әрқашанда мутациялық дарабастар кездеседі. Әрбір ген, ... ... ... ... ... көшіп отырады (кесте 1)
Әдетте спонтанды мутацияның жмілігі төмен болып келеді, бірақта
кейбір гендердің мутабильдігі ... ... ... және жеке ... ... де ... ... кездеседі.
Спонтанды мутацияның себептері әлі толық түсініксіз. Жоғарыда біз
иондаушы ... ... ... ... организмдерге әртүрлі деңгейде
мутация тудыратындығын ... ... ... ... фоны
кенеттен болатын мутацияның тек 0,1 % ғана жауапты екендігі ... ... ... ... ... ... табиғи радиацияның
әсері артып отырады. Адамда оның үлесі ... ... ... ... ... ... 25 %-ке ... мүмкін[12].
Спонтанды мутацияның пайда болуын ... орта ... да ... ... ... әрбір 10-15 градусқа
көтерілуі мутация жиілігін бес есеге дейін ... ... 1) ... 1. ... ... кейбір гендерінде спонтанды мутациялардың
пайда болу жиілігі.
| Организм және оның ... ... ... |
| ... ... ... ... Т2 |3×10 -9 |
| ... |1×10-8 ... | |
| ... басу | ... coli ... |
| ... ... | |
| |1×10-9 ... | ... | |
| Т1 ... төзімділік |3×10-9 |
| Т1 ... ... |2×10-8 |
| ... ... |2×10-7 |
| ... ... |2×10-8 ... crassa | |
| ... жоқ ... |4×10-8 ... | |
| ... жоқ ... |8×10-8 ... | ... | |
| Ақ көз |4×10-5 |
| Сары көз |1×10-4 |
| ... |3×10-5 ... | ... | |
| ... ... |1×10-6 |
| ... тұқым |1×10-5 |
| ... ... |2×10-6 ... | |
| ... түсті бояу |8×10-6 |
| ... |3×10-5 ... | |
| ... А |3×10-5 |
| ... |2×10-4 ... ... ... | |
| ... ... ... |1×10-5 ... | ... ... ... ... ... ... ... емес. Ондай мутацияның негізгі себептері клеткада жүріп ... зат орын ... ... ... ДНҚ репликациясында,
рекомбинация мен репарацияда кездесетін қателіктерге және хромосомалар мен
гендердің кездейсоқ зақымдалуына байланысты болады. ... ... ... және ... ... ... де ... болатын
мутацияға әжептеуір ықпал етеді. Ішек таяқшасынан дарабастардығы гендік
мутациялардың жиілігін тым ... ... және осы ... ... ... орналасқан бірнеше ген-мутаторлар
табылған. Сондай-ақ қайсібір гендердегі (MutS, MutL) ... ... жүз есе, ал – MutT, MutD ... ... – мың ... ... Мұндай ген-мутаторлардың өсімдіктерде,
дрозофилада, ашытқыларда және тағы ... ... де ... ... ... ретінде фагтік ДНҚ репликациясы
процесінде негіздерді сұрыптауда басты роль ... ДНҚ ... Т4 ... 43 ... алуға болады[26].
Спонтанды мутация мобильді элементтердің геном бойымен жылжуы
салдарынан да ... ... ... ... шамамен 80% көшпелі
генетикалық элементтердің транспозициясы нәтижесінде пайда болуы ... ... бар. ... ... элементтердің орын ауыстырулары
клеткалардың онкотрансформациясына және қатерлі ... ... ... ... ... пайда болуында маңызды роль атқарады. ... енуі ... ... ... қатар көршілес жатқан онкогеннің
белсенділігін арттыруы мүмкін, ал ол клеткалардың қатерлі ісікке айналуына
алып ... ... ... ... ... ... Г.Д. ... мен Г.Е. Филипповтың (1925
ж.) Кеңес одағында бактериялармен және Г. ... (1927 ж.) ... ... ... ... ... рентген
сәулелерімен әсер ету арқылы мутацияның жиілігін кенеттен болатын деңгейден
көтеру мүмкіндігі бар екендігі ... ... ... жиілігін
ультракүлгін сәулелердің, гамма – сәулелер және α-, β-, ... ... ... ... де арттыруға болатындығы белгілі болды.
Мутагендік әсерлер сонымен қатар әртүрлі ... ... ... ... ... консерваттарда және пестицидтерде де болады[14]
1.2 Мутацияның ағзаға әсер ... Ең ... ... ... ... ағза түзілуі мүмкін. Оның көбісі кейде барлық процесс қоршаған
ортаға байланысты жүреді, оның дамуы, өзгеруі гендер ... ... ... ... ... ... ... немесе аң кішкентай
және арық болады, ал мөлерден ... көп ... ... және ... ... ... тұқымды аш күшік, көп тамақ ... ... ... үлкен ит болып өседі. Иттің өсуін анықтайтын кейбір
гендер тамақтанудың және басқа факторлардың ... ... ... ... ... ... ... қояды. Кейбір бршақ тұқымдарының түрі
бұжыр болады, бұл белілі бір геннің әсерінен ... осы ... ... талы ... ... ... екі бұршақтың
бұжыры бірдей түпте, бірдей жағдайда өскеннің өзінде де ерекшеленіп тұрады.
Кейбір ерекшеліктер толық ген ... ... ... ... ... ... факторларға оған себеп бола алмайды. Сол сияқты адамның қанының
тобы А және В болмаса, сиырдың ... не ... бола ма, ... ақ не ... ма оны біз тұқымдандырушы жұмыртқаның геніне қарап болжап қана айта
аламаз. Бірақ болашақта ондай өгерістерді ... әсер ету ... ... ... шығармау керек.
Бір жұмыртқалы егіздердіі зерттеу арқылы адамға ген мен қоршаған
ортаның қаншалықты әсері бар ... ... ... бар. Бір ... ... ... ұрық ... бөлініп, сол әрбір бөлікте тұқым
дамыған кезде пайда болады.
Басқаша айтқанда олар бір бүтіннің екіге ... десе де ... ... олар бір адам болуы керек болатын. Сондықтанда олар ... ... ... басқалардың ажыратуы, әрине орта жаңдайына
байланысты. Секпілдік оларға генмен берілген, оның ... күн ... ... ... секпілдік бар адамда ғана ол пайда болады. Бірақ ... ма, ... ма, кқп бола ма, аз бола ма ... ... ... ... сүру ... байланысты. Бір жұмыртқалы, бірдей генді екі егіз қыздың
генінде секпілдік бар. Оның біреуі далада көп жүргендіктен ... көп, ... ... ұйде ... секпілі аз[23].
Мутацияда бояу заттар бау – ... ... ... ... ... ... рөл атқарады. XII
–ғасырдың 20 –жылдарында Қытайдан ... ... ... маджента сортын
алып келді, бұл кезде мутация (өзгеріс) гүлдердің неше түрлерін шығаруға
бастама берді, олар ... ... ... ... ... ... – тоты құстың қауырсыны жасыл; қызыңушылар
мутация арқылы көгілдір, сары түсті жолақтар жасады.
Ақ терілі, ... ... ... ... мен қояндарды барлығы
біледі. Альбинизм өзгерісі көптеген тіршілік иелерінде болған, оның ішінде
адамдар да бар[25].
Басқа ... ... өзі емес оның ... жол ... ... ... ұғымды түсіндіретін мутация сүтқоректілердің
кқп тірінде болады. ... ... ... ... ... мен
өсімдіктерде кздеседі. Адамның маңдайында шаштың бір бөлігі ... ... ... ... ... ... Альбинизмге жартылай
жақындап қалған бояулар, гималай қояндары мен сиам мысықтарында кездеседі.
Бұл жануарлардың барлық терісі ашық түсті аң, ал ... ... ... ... ... Олардың гендерінде тек төменгі темперетурада ғана
пайда болатын қара бояу ... бар. Егер ... жас ... ... ... ... ақ ... қала береді. Оның денесіне қара
нүктелі теріні, егер бір жерінен жүнін қырып тастап, оны ... ... ғана ... ... ... ... ұзын жүнді жануарлар тұқымы, ... ... ... ... ангор қояндардың түрлерін шығару барысында пайда
болады. Толқынданған немесе бұйраланған адамның шашы да мутацияның әерінен
болған.
Сонымен қатар ... ... ... тауық, мысық, тіпті адамдардың
жартылай және толық шашынан не терісінен ... әкеп ... ... ... түрі мутацияға түскенгендердің әсерінн болады
және ол ер ... ... ал ... ... ... генінде
болсада ондай жағжайға ұшырамайды.
Адамның саусақтарының қысқа болуы – ... ... ... – полидактилия деп атаймыз. Бұл дене ... ... ... ... ... ... пайда болып тұқым арқылы беріліп
отырған.
Сүйектердің дұрыс бітпеуі немесе блмауы өлімге әкеп ... ... ірі қара ... ... ... ген бар, оның тұқымының көбі
бульдог ... ... ол ... ... ... ... туғаннан кейін көп
болмай өліп қалады. Ерте өлімге алып келген ... ... ... ... ген деп ... ал оны ... ... «өлімге алып ... деп ... ... ... алып келуші гендер сүйек ... әсер ... , ... ... ... еніп кетеді. Олай болса
бұзаулардың жүнінің болмауы басқа ... алып ... ... анықталады.
Радиацияның кері әсері сәуле арқылы өлім алып келетін өзгерістерге әкеп
соқтыратыны ... ... Дене ... ... мен ... ... бермейтін, бір-біріне өалыпты тұқым, нәсілі ерекшелігі ортақ
гендердің жұмысы ... ... Оның әр ... соңында кішкене ғана
өзгеріс енгізеді. Онда «санды» белгі ... ... оңай ... әсіресе түр – келбеті мен үлкендігі ортаның әсерінен көп өзгерсе
қиындау болады. Негізінде бұндай жағдайда ... емес ... ба жоқ, әлде орта орта ... әсерінен бе ажырату мүмкін
емес. Дегенімен мутацияның аз ... ... ... өзгермелі, сыртқы
фактордың күшті әсерінен болған өзгерістер бірдей ... ... аз ... ... ... рөл атқарады. Сондай – ақ радиация да генетикаға
жағымсыз әсер қалдырады[30].
Қатты әсер етеін мутациялар әдетте өлім өлім ... ... және ... қалыпсыздықты көрсетеді. Егер олардың мөлшері аз шамада болса
жеке ... ... ... ... қалуы немесе оның ... ... ... байланысып кетуі мүмкін. Мысалды тек бірінші
мутация түріне кетірсек болады, бірақ та екінші ... ... ... ... ... қарсы тұру, өмір жалғастыру ұрықтану сияқты
құбылыстарға ... ... ... ... ... ... көздің көрмей қалуы көп ... ... ... адамдарға ген арқылы біріледі.
Бір ғана ген адамның қан айналымын бұзып немесе қан кетуін, қан ... ... бола ... ... ... мутация арқылы берілген
бірнеше жанұяға берілгені анықталған.
Зат алмасудың бұзылуы бүйрек ауруына әкеп ... ... Бұл ... ... ... бар, ол осы ... алу ... жүргізілген
мутацияның әсері болуы мүмкін. Зат алмасудың бұзылуы ... ... Оның ... ... ... ... ... Қасқалану
сяқты, күйзеліске тез түсу гені әйелдерден гөрі ер адамдарға ... ... ... жүйесінің бұзылуы өзгеріске ұшыраған гендер арқылы болады.
Осындай көптеген мутант тышқандар да ... ... ... т.б. сияқты аттар берілген. Олардың кейбіреулері өлімге әкеп
соқтыратын жүйке жүйесінің мутацияға ұшыраған ген ... ... ... ... онша ... кері әсер ... ... билеуші тышқандар
да онша жағымсыз емес ген түрі бар. Ондай тышқандар айнала ... ... ... ... және ... болады. Өзгеріске ұшыраған гендер бірнеше
белгілерге әсер етуі таң ... ... емес ... бұл ... ... Оның ... жанама әсерлерінде, өзгерген ... ... ... ... ... әсер ... [21].
Ақыл –ой қабілеттілігі, физикалық ерекшеліктерге қарағанда орта мен
көптеген гендердің арақатынасына ... ... ... ... ... әсер етеді. Аяқ астынан ... ... ақыл ... ... да, ... ... ... адамның ақыл-ойы мен
темперамент қалыптасуы оның ... ... ... Геннің
ерекшелігі – адам эволюциясында мутация арқылы пайда болады[20].
Жыныс арқылы пайда ... ... ... иесі ... екі ... ... ... қосылуы арқылы болады. Жан –жауарларда
кездесетін аталық гамета – ... , ... ... жұмыртқа не
жұмыртқа клетка деп атайды. Ұрықтану кезінде сперматозоид жұмыртқаға кіреді
де екі гаметаның да ... ... Ол жаңа ... ... ... ... жұмыртқа клеткасы хромосоманың бір жиынтығы болса,
сперматозоид әкесінен бір ... әкеп ... Екі ... ... ... ғана ... ... формасыменде, бірдей болады. Әйелде 23
жұп хромосома болады.
Әрбір хромосома бөлінуге даярлық кезінде екі еселеніп алған ... ... әлі бір ... ... ... да бір ... мәселе әрбір хромосома жұптарында недердің
саны жағынан да, орналасу жағынан да ... ... ... арқылы
дәлелденген.
Тек қана хромосомалар ғана жұппен жүрмей гендерде жұптаса жүреді және
әрбір өмірге келген сәби әкесімен анасының гендерін ... ... ... серіктес гендер даму барысында бірдей қызмет атқаруы мүмкін.
Адам денесіндегі гендердің көп ... даму ... ең ... ... ... ... еді, бірақ мутацияның көмегімен ол ұзаққа
созылмайды. Адам денесіндегі ... көп ... ... ... ... олар ... бірнеше формада болуы ғажап емес. Серіктес
жұптар әліде даму ... ... ... және ... да ... алады
олар бірдей формада бла ма жоқ па соған байланысты. Мысалы мүйізді ірі
қарадаға бастапқы ... ... ... жауп беретін ген, мутацияға ұшыраған
кезде сол процесті жүргізе береді, тек бұл жолы ірі ... ... ... сары ... ... жұмыртқа клеткада екі серіктес гендердің формасы бірдей болса,
олардың даму процесін болжау оңай. Адам ... екі ... ... ... ... олардың олардың баласының шашы да тік болады, ал
екі адамның генінде де бұйра шаш болса, баласының шашы да ... ... ... бала ... екі ... ген алса не болады; бір ген бұйра ... тік ... Оның ... даму ... геннің әсер ету күшіне
байланысты болады[10].
Қазіргі жағдайда бұйра шаштың гені күштірек, сондықтан бір гені ... бір ген тік ... бар ... ... шаш ... Екі ... үш ... болуы мүмкін, әсерін анық көрсеткен көрнекілік ретінде
бұйра шаш ... тік ... тік ... ... шаштікін ирек
сызықтармен көрсеткен, бірақ негізінде гендерінде олардың ... ... ... ... ... ... ... тек қана біреуінде ғана тік шашты бала ... егер ... ... де, ... де тік шаштың гені болса. Егер
әке ... де ... ... ... ... гені ... ... шашы тік
болады. Ген тек бір ғана атадан ... ... ... ... ... анық ... болса доминантты деп атаймыз. Егер ген екі ата-
анадан да алынған кезде ғана ... ... ... оны ... ген деп
атайды. Бұл жерде бұйра ... ген – ... та, ал тік ... ... ... біз ... ... беріп отырмыз, шындығында ... ... мен өсу ... бір ғана жұп ... ... ... жағдайда серіктес гендердің күші бір-бірінен онша ажыратылмайды
және оның әсері мүлде бола бермейді. ... ... ... ... ... ... ... айтамыз. Денесінде бірнеше ақ дағы бар мысық пен
терісібірдей түсті мысықтың баласында бір немесе бірнеше ғана аз дақ ... Екі ... ... де күші ... болған жағдайда ... ... ... айтамыз. Ақ түсті генді екі жақтан бірдей
алған сиырдың терісі ақ ... екі гені сары ... сиыр сары ... ал
бір ген ақ, бір ген сары болса ... ... оның ақ және сары түс ... ... ... жеке ... аз ... олардың
тұрақсыздығынан пайда болып, ұрықтануы мен көлеміне бірнеше ... ... мен ... ... ... екі түрлі болуы
табиғи гендердің бөлек болғандығынан болуы ... Екі ... ... ... де ... анықталады. Екі генде адам эволюциясында
мутацияны бастан кешіріп, қазіргі ақ ... қара ... ... ... Екі ... ... жоқ, сондықтан төртгенде әсерін жоғалтады.
Егер адамда екі ақ түстің, екі қара түсті терінің гені болса ... ... ... қара түс бар ма оған ... ... Үш қара ... геннің
комбинациясы бір ақ түсті генмен қосылғанда қаралау мулат болады, үш ... ... ... бір қара ... тері геннің қорытындысы ашық
түсті мулат болады. Көптеген гендер эволюция процесі ... ... ... ... ... ... олардың үш не одан да көп ... ... обын ... гендер А,В және О бір геннің бірнеше формаларын
көрсетеді. Бір адамда екі геннен артық болуы мүмкін емес. Екі А ... ... қан ... және В 0 доминант береді. Егер адамда А және О ... ... ... А ... қан ... егер В және О ... ... тобы В
болады. Ал егер адамның генінде А және В ... онда оның қан тобы ... оның ... ... ... бірі баса ... енді ... мен гендердің ұрпақтан-ұрпаққа қалай берілетінін
қарастыруымыз керек. Алдында ... ... ... ... ... ... ... храмосома алып келеді ал ... ... ... жеке ... екі ... хромосома алады.
Бірақ сол индивид дмаи келе гамета бөледі және одан одан ... ... ... ... ... ... асыру әдісі хромосомадағының
өміріндегі ең ғажап көрніс болып табылады. ... ... биі» деп ... және бұл ... ақ екі ... белгілі бір ретке
сүйене отырып қосылып, қайта ажырасып билеп жүрген сияқты.
Билеу кезінде ... ... ... ... ... ... бір гаметадан екіншісіне ауысып кете ... ... ... ... кеткен. Осылай бір ер адамдағы атасынан
берілген гендерді сперематозоид шығарған кезде бірге ... ... ... ... ... ... ... хромосома ұзын бойдың ,
ал шешесінен қысқа болйдың, тік шаштың серіктес хромосомасын алды делік.
Гамета құру ... бұл төрт ... екі жұп ... ұзын бойдың гені,
қысқа бойымен, тік шаштың гені бұйра шаштыкімен қосылады. Соңғы ... ... ... алдыңғы қалыптан айырылады да бір ... ... ... ... ... гені ұзын ... генімен және тік
шаш қысқа бойдың генімен қосылып кетуі мүмкін.Сондықтан жаңағы ер адамның
өзінің баласына шешесінен және ... ... ... ... ... жаңа ... беріледі (бұйра шаш гені мен қысқа бой, ұзын
бой мен тік шаштың гені ) ... ... ... пайда бола бастағанда да
тура осылай болады[17].
Сондықтан егер балада екі жақтың да ... ... еш ... екі геннің жиынтығының араласуы ... ... ... бір ... ... ... ... болады. Кейбір
сәттерде бірінші және соңғы екі ... ... ... өте ... гендегі бөлшектер мен алмасу жүруі мүмкін. Бұл белгілер бір-
бірінен қатты құшақтап билеп ... аяғы мен ... ... ... ... ... кезде бір хромосомаға орналасқан гендер бөлініп
басқа гаметаларға қосылып кетуі мүмкін. Біз бұны ... ... ... Тышқандығы бір ген жабайы тышқанның сұрғылт –қоңыр
түсіне жауап береді. Бұл түс ... ... ... ... сары
түстің болуынан пайда болған. Мутацияға түскен генде бұл ... ... ... ... және тышқанның түсі толық қара болады. Тура ... ... ... ... да бір ... ... ген
болады және мутация кезінде қысқа айналып қалған формаға ие болады. Енді
тышқанда ұрықтанбаған ... ... ... ... пен ... ... ... ал сперматозоид жұбына мутацияға ұшыраған қысқа құйрықты, қара
түсті ... ... ... алып келеді. Егер би кезінде хромосомлар
жаңа комбинациясы бар бөлшектерге ауыстырып алса ұзын ... қара ... ... ... ... түсті тышқан шығуы мүмкін[18].
Хромосомалар биі көбею секілді ... ... ... Осы ... ... клетканың бөлінуі, жетілу бөлінісі деп аталады, себебі ол
жетілген гаметалардың пайда болуына әкеп соқтырады. ... ... ... жаңа комбинацияларының шығуына әкеледі. Дәл осы тіршілік
иелерінің өзгеруіне ... ... неше ... типтерінің шығуы
мутация арқылы болады [26].
2. Химиялық қосылыстардың мутагендік ... ... ... әсер ету ... қосылыстардың мутагендік әсерлерін зерттеу ертеден басталған
болатын. Ең ... ... ... ... 1916 жылы E.Baur
бастады, ... ол ... ... ... ... ... Одағында
В.В. Сахаров пен М.Е. Лобашев ... ... ... ... мыс ... ... кейбір химиялық қосылыстардың дрозофилада
летальді мутация тудыратындығы анықталды. 1932 жылы орыс ... ... ... шыбынының аналық жыныс жасушаларын йодты калийдің 10%-дық
ерітіндісімен өңдегенде, оның мутация тудыратындығын анықтады[30].
1942 ж. Ш.Ауербах ... ... ... ... әсерін
дрозофилада зерттеп оң нәтижелер алды. Әскери құпиялықты сақтау мақсатында
оның ... ... ... кейінгі уақытқа дейін жарық көрген
жоқ.1940 ж. А.Олкерс Германияда уретанның ... ... ... ... ... ... байқады. 1946 ж. ССРО-
да И.А. Раппопорт этиленимин мен формальдегиддің күшті мутагендің ... Осы ... ... ... ... ... бұл ... жедел дамып, содан бері мутация тудыратын көптеген ... ... ... ... ... ... әр түрлі мутагендік қосылыс
бар екені белгілі[26].
Өздерінің мутагендік белсенділігі жөнінен оларды екі ... ... ... тобы тек қана репликацияланушы ДНҚ-ға әсер етсе, ...... ... ... ... күйдегі (әлі репликацияға
кіріспеген) ДНҚ-ға әсер етеді. ... ... ... ... ДНҚ құрамындағы қалыпты пурин мен пиримидиндерге ұқсас азотты
негіздердің ... және сол ... ... ... да ... және ... ... ДНҚ-да өзгерістер тудыратын мутагендер,
мысалы, азотты қышқыл, алкилдеуші қосылыстар және гидроксиламин ... ... ... ... ... бұзады, соның салдарынан
хромосомалар үзіледі немесе гендік мутациялар пайда болады[25].
Репликацияланушы ДНҚ-ға әсер ететін күшті мутагендердің қатарына ... біз ... ... ... ... ... ... (BU немесе
5-БУ) және 2-аминопурин (2-АП) сияқты азотты негіздердің аналогтары жатады
[24].
Негіздер аналогтарының мутагендік ... ... ... яғни ... ... ... ... өзгеру қабілетіне байланысты. 5-БУ-де тиминге қарағанда
таутомерлі өзгеріс жиірек ... ... ... 5-БУ ... ... формада – гуанинмен қосылысқа түседі (сурет 1 А,Б).
5-бромурацилмен индукцияланатын мутациялар негіздің қосылу ... ... ... ... ... болуы мүмкін, соған
сәйкес ол GС→АТ немесе АТ→ GС-ға ауысуына алып келеді. ... ... ... ... жағдайда матрицалық тізбекте сирек кездесетін
енольдық форма гуанинмен жұптасады, ал содан соң репликацияның келесі циклі
барысында, қарапайым кетоформаға ... ... ... ... жүреді (сурет 1-Г).
5-БУ репликациясы қателікке ұшыраған жағдайда, ... ... 5-БУ ... ... ... ... 5-БУ ... көшкен кезде репликацияның үшінші циклінде цитозинмен жұптасады, ол
АТ→ GС транзициясының шығуын қамтамассыз етеді
(сурет 1-В) .
Нуклеотидті ... ... ... ... ... ... аденин мен тимин және иминоформадағы ... ... ... ... 2-аминопурин 5-БУ ... ... ... қосылу қателіктерінің нәтижесі болып табылатын
транзицияны тудыра алады. ... ... ... сол ... ... ... ... түріне қайтып
оралуы да мүмкін[18].
Химиялық мутагендердің әсер ету механизмдері. Олар ... ... ... ... ... ... ... этиленимин, диэтилсульфат және
т.б);
Азотты негіздердің аналогтары, нуклеин қышқылдарының орнына ... ... (5 - ... 5 - хлорурацил, аминопуриндер және
т.б.);
Ингибиторлар азотты негізді нуклеин қышқылдары (5- ... ... ... ... және бос ... ... ... және ... ... ... сары және қызғылт акридин және т.б.)
Химиялық мутагендерге сипаттама. ... ... жиі ... ... ... диэтилсульфат, N - нитрозо - ... N - ... - N - ... ... ... және т.б.
Этиленимин - С2Н5N. Бұл түссіз, майлы, аммиакка ұқсас иісі ... ... ... 56 - 57 °С. Қату ... - 78 ... ... еріткіштерде жақсы ериді, өте улы.
Диметилсульфат - С2Н8 SО2. ... ... ... ... 188- °С. ... ... ... Суда нашар, ал спиртте,
эфирде жақсы ериді. Өте улы, ... тері ... өте ... ... ... ертіндісімен алынады.
Диэтилсульфат - С4Н10 SО4. Бұл қайнау температурасы - 210°С, балқу
температурасы - 26 °С. Суда ... ... ... - ... - N - ... - С2 Н5 N3 О2. Ақ ... ұнтақ, балқу
температурасы — 123,5 °С. Бөлме температурасында ыдырайды. Суда, спиртте
жақсы ериді.
N - ... - N - ... - С3 Н7 N3 О2. Ақ ... ... ұнтақ. Суда, органикалық еріткіштерде, эфирде ериді. Улы.
1,4 - бисдиазоацетилбутан С8Н10 N4 О2. Ашық - сары кристалл ұнтақ.
Суда және ... ... ... ... Өте ... - С3 Н8 SО3. Ақ түсі, ұнтақ. Суда нашар ериді.
Бөлме температурасында жарылыс беріп ... Өте ... ... ... ... әсер ... қатар молкулалардың
басқа мутагендерге сезімталдығын да арттыра алады. Мысалы, 5-БУ немесе ... ... ... және ... ... ... ... бояуларының мутагендік әсерлері күшті болып келеді, ол оқылу
шегінің ығысуы мутациясын ... ... ... ДНҚ ... де ол ... ДНҚ-ның транскрипцияланатын жіпшесін созады, нәтижесінде
ДНҚ дуплексінің конформациясы бұзылады. Осы ... ... ... ... ... қосылады да шекті ығыстыру мутациясы пайда болады. (сурет
2).
Акридин ... ... ... тобына жатқызады, олар ДНҚ-
ның бір немесе екі бірдей жіпшелерінің бойындағы нуклеотидтердің арасында
орналасыды.
Бірқатар химиялық қосылыстар ... ... мен ... өзгертіп тура мутагендер сияқты әсер етеді. Оларға дезаминдеуші,
алкилдеуші және ... ... ... ... (HNO2) ... тотықтырып дезаминдеу арқылы әсер
ететін, құрамында амин тортары бар ... ... және ... күшті
мутаген болып есептеледі. Азот қышқылының әсерінен цитозин урацилге дейін
дезаминденеді, ол ... ... ... ... ... ... ... Дезаминденудің бұл екі түрі GC→AT және
AT→ GC транзициясына алып келеді.
Гуаниннің дезаминденуінің өнімі – ксантин, гуанин мен ... ... ... ... мутация пайда болмайды.
Негіздерді алмастырумен қатар азотты қышқыл тура және ... ... ... ДНҚ мен ... ... ... ... асырады
және делеция тудырады. Азотты қышқылдардың әртүрлі бактерияларда, ... ... және ... мутация тудыра алатындығы
анықталған.
Алкильдеуші қосылыстар ең күшті ... ... ... ... ... ... ... этильді т.б) апарып жеткізуге
қабілетті алкильдеуші қосылыстардың ... ... ... иприт және оның ... ... ... ... , ... ... т.б.
жатады. Өздерінің жоғары мутагендік белсенділігіне байланысты ... деп ... Бұл ... ... және ... ... жатады. Раппопорт оларды анықтап және өндіріске енгізді.
Кейінірек, В.И. ... ... В.Ф. ... ... ... қосылыстардың ішінді хромосомалық ауытқулардың екі
типін (хромосомды және хроматидті) индукциялайтын заттар бар. Алкильдеуші
қосылыстар ДНҚ ... ... ... ... ... тікелей онымен
реакцияға түседі. Бұл химиялық заттар клеткалық ... ... ... ... ... ... мутациялар туғызады.
Кейбір нитрозоқосылыстардың мутагендік әсерлерінің ... ... ... ... ... 100% дейін жетуі
мүмкін. ... ... ... ... жиілігін кенеттен
болатынмен салыстырғанда 90 еседей арттырып жібереді. ... ... ... ... де ... Нитрозоалкиламиндер
(нитрозоалкилгуанидин, алкилнитрозомочевина) ... ... ... әсер ету етуі ... ретінде О6- алкилгуаниннің
түзілуін қарастыруға болады. Алкильденуге жиірек шалдығатын гуаниннің 7-
ші жағдайында азот атомы. ... ... ... ... ... ... сөйтіп транзиция түріндегі GC→AT мутациясы ... ... ... ... қателігі нәтижесінде транзиция AT→GC,
трансверсия және оқылу шегінің ығысуы тәрізді мутациялар да туындайды.
Белсенді мутагендер ... ... ... ... ... бар гидроксиламинді жатқызуға болады. Ол цитозинмен
әрекеттесіп оған гидроксил ... ... ... ... осылайша
өзгерген цитозин гуанинмен емес аденинмен жұптасады. Соның негізінде GC→AT
транзициясы жүреді [15].
С.М. ... ... ... ... құстардан, балықтардан, жәндіктерден, сол сияқты
вирустардан бөлініп алынған ДНҚ ... әсер ... көп ... ме ... ... ... көрсетілген. ДНҚ
препаратының әсер ету механизмі туралы ... ... ... ... ... ... ... оның хромосомаларына енуі мүмкін
дегендей болжам бар[12].
Көптеген химиялық мутагендерге ұзағынан әсер ... тән ... Әсер ету ... ... ... немесе гендік мутация тудыра
алатын физикалық мутагендерден айырмашылығы, химиялық ... ... ... ... бірден білінбей, әсер
еткенннен кейін екі-үш ұрпақтан соң ... ... ... ... ұзақ
мутагендік әсерлер химиялық мутагеннің клеткада көп уақыт сақталып, клетка
бөлінген кезде оның қалдықтары жаңа ... да ... ... ... ... ... ... мутагендердің
ұзағынан әсер етуінің себептері әлі күнге түсініксіз.
Кенеттен болатын және ... ... ... бір ... ... олар ... геном бойынша кездейсоқ кездеседі. Сондықтан
мутациялық процестің мәселесі теориялық және практикалық мәні бар белгі ... ... алу ... ... ... жылдары рекомбинантты ДНҚ
алу технологиясының жетілуіне байланысты тұтас геномды емес, онығ белгілі
бір ... in vitro ... ... ... өзгертуге мүмкіндік
туды. Химиялық жолмен түзілген олигонуклеотидтердің көмегімен аздаған
жамаулар, делеция немесе ... ... ... ... ... болады. Осындай жолмен құрастырылған кейбір бактериофагтардағы
белоктардың, ашытқылардағы тРНҚ ... ... ... ... алуға
болады[14].
2.2 Бидай мутанттары және оларды селекцияда ... ... ... ... және ... ... ... жасанды мутагенезімен айналысатын зерттеушілердің алдында
маңызды міндет түр, ол - бағытталған ... алу. ... ... ... ... ол ... ... әсер ету ерекшелігімен және
басқа да қосымша факторлардың әсер ... ... ... ... ... ... жолмен алынған мутанттар селекционерді ... ... ... ... және ... ... мен
гибридизация үшін кең жол ашады [3].
Бір сортта белгілі бір өндірістік, технологиялық және ... ... ... ... ... негізгі және шешімі қиын
міндеттерінің бірі. Сондықтан, шаруашылықта құнды белгілері бар формалар
алу әдістерін ... ... өсуі мен ... әртүрлі мутагендердің
әсерін зерттеу белгілі бір ... ... ... ... ... ... әсіресе химиялық қосылыстардың әсерінен
туындайтын мутациялар спецификасы үлкен маңызға ие. Ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... күш жігері селекцияда негізінен
нақты фенотиптік сипатқа ие ... ... ... бағытталған болатын.
Бірақ, көптеген макромутанттардың тіршілік қабілеті төмен, ал керісінше,
кіші мутациялар жиі кездеседі және олардың ... ... ... фенотиптік көрінісімен кіші мутацияларға полимерлі гендердің
мутациялары жатады. ... ... ... ... ... сапалық
белгілердің: өсімдіктің биіктігі, жапырақтардың мөлшері, масақтардың,
масақшалардың, дәндердің, бүйір сабақтарының санына, белок, май ... ерте пісу мен ... және т.б. ... ... әсер
етеді[5].
Гриффит пен Джонсон және т.б зерттеушілердің ойынша, мутациялық
селекция әлемдік айналымда жоқ, тек ... ... бере ... гендер
мутациясын алуға мүмкіндік береді деген пікірді қуаттайды ... ... және ... ... ... ... және пайдалы генотиптер алуға болады[16].
Н.П. Калинина және К.К. ... ... ... ... ... ... ... мен физиологиялық
ерекшеліктерін және ... ... ... тек ... ... ... ... жекелеген морфологиялық белгілер
арасындағы коррелятивті байланыстардың бұзылатындығын ... ... ... мутантты гендердің кең таралған плейотропты әсерімен
түсіндіреді.
Г.А. Романов және Н.В. ... ... ... ... ... ... және ... амалдармен бірге қолдану
нәтижесінде өсімдіктердегі мутациялар жиілігін жоғарылатуға ... Бұл ... ... көп ... мутациялар алу жайлы сұрақтың
бұрыннан шешімі табылғандығын көруге болады. ... ... бір ... алу ... экспериментальды мутагенезде селекционерге қажетті
- ауруларға, ... ... ... ... ... алу, яғни
мутагенездің өзіндік қасиетін білу өте маңызды мәселенің бірі. Келешекте
осы бағытта ... ... ... ... ... ... ... пайдалану үшін олардың генетикалық табиғатын білу маңызды. Себебі,
олардың ... ... ... ... ... бар:
М2-де сұрыпталатын, бірдей фенотипті мутанттар анеуплоидия нәтижесінде
немесе ірі хромосомалық ... ... ... ... әртүрлі гендердің өзгеруінен
(нүктелік мутациялар) пайда болуы мүмкін;
Мутанттар бастапқы ... ... ... бойынша ерекшеленеді. Егер,
осы жиынтық ... ... ... туындаса, онда жағымды
белгілерді жағымсыз белгілерден гибридизация ... ... алу ... Егер бұл ... ... мутациялары болса, бұндай мутантты
шағылыстыру арқылы селекционерге қажетті үйлестегі формалар алуға мүмкіндік
мол[18].
Индуцияланған ... ... ... яғни физикалық және
химиялық мутагендердің әсерінен туындайтын мутациялар - ... ... ... бір ... ... әртүрлі локустарда әртүрлі
мутацияларды индуциялайды. Алдыңғы жұмыстарда бағытталған тұқым қуалайтын
өзгерістердің (өсімдік экстракттарын ... ... ... өзгерістерге және бактериялардағы ... ... ... ... ... ... ... күтпеген нәтижелерге жекелей
алғанда А. Дорранттың ... ... әсер ... және Е.Д.
Богданованың бидай тұқымдарын никотин қышқылының сулы ерітінділерімен (0,1-
0,001%) өңдеу тәжірибелерінің арқасында қол ... ... ... ... ... және ... кейінгі ұрпақтарда мықты және ... ірі, ... ... ... ... және ... ... бойынша
ерекшеленетін өсімдіктер көрініс беретін тұқым қуалайтын ... ... ... ... өзара шағылыстырғанда
сабақтардың антоцианды боялуы және жапырақтардың түктілігі ... ... Ғ2 - Ғ4 ... ... ... Автор, өзгерген
белгілерді бақылайтын гендер осы ... ... ... ... деп есептейді[13].
Өзгергіштіктің жасанды агенттерін пайдаланғанға дейін спонтанды тұқым
қуалайтын өзгерістер жаңа сорттар шығару үшін ... ғана ... ... ... ... ... жаңа пайдалы белгілерді көп мөлшерде
алуға мүмкіндігі мол. ... ... ... мутагендер тірі
организмдерде мүлде жаңа ресурстар шығаратын плейотропты макромутация мен
физиологиялық микромутациялар ретінде ... ... ... және бұрын белгісіз қасиеттердің жиынтығын ... ... ... ... ... ауқымын кеңейтіп және жаңа
ауытқуларды тудырады. ... ... ... ... ... кең көлемде шығаруының арқасында ... орны ... ... ... жұмыстарда әртүрлі химиялық мутагендер
арасында нуклеотид тәрізділер класына ... ... ... ... пайдаланады. Бұндай заттар өте күшті, бірақ тұқым
қуалаушылық пен өзгергіштікке жұмсақ әсер етуші факторы ... ... ... қуалайтын материалға әсері таңдамалы және енгізілген
дозасына, эксперимент жүргізілген ... ... ... отыруға
болады. Ұзақ уақыт бойы химиялық мутагенез процесін ... ... осы ... ... жасалды. Сонымен қатар, химиялық
мутагенез құбылысын зерттеу бейорганикалық химиялық мутагенезден ... ... аз ... ... ... ... көбі ... мутагендер. Ауыр
металлдардың клетка өліміне әкелетін токсиндік әсері бар, бұл селекциялық
жұмысты қиындатады [4].
Химиялық ... ... ... ... ... ... қол жетті. Ауылшаруашылық өсімдіктерінің селекциясында
өнімділіктің жоғарылауын қамтамасыз ету үшін ... және ... ... белгілермен сыртқы ортаның жағымсыз әсерлеріне
төзімділігін ... ... ... ... ... ... ... құнды қасиеттері: өміршеңдіктің, өнімділіктің,
қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... ... минералды қоректі тиімді пайдалану және ... ... ... ... ... өсімдіктерінде
күшті химиялық мутагендер, яғни супермутагендер, өнімділікті 10-40 % және
одан жоғары деңгейге өсірді.
Өсімдіктердің геномына ... ... ... ... бар көптеген
гендер қызмет етеді. Оптимальды ... ... ... ... 1/2-1/3- ге ... ... ... сезімтал және әр осындай
өңдеуден кейін олардың бір ... ... ... Олардың ішінде бір
немесе көптеген мутациялар болады. Осыған орай жаңа ... ... ... ... .
Мутациялық селекция әдісі селекционерлерге әртүрлі мутация типтерінің
генетикалық анықтамаларын пайдалануға және олардың пайда болу жиілігі ... ... ... ... мутагенез - негізгі материалды
дайындау көзі ... ... ... ... ғана ... ... ... бағыттарды дамытатын сорттық дивергенцияға әкеледі.
Күшті химиялық мутагендер тірі организмдер ... ... ... ... ... ... ... клетканың өлімі немесе
тежелуі (цитотоксиндік және ... ... ... ... әсері, мутацияның индукциясы, өсу процестерінің жылдамдауы
және т.б. көрінеді. Көптеген химиялық мутагендер клетка ... ... ... ... ... ие. Олар тек ... ғана ... сонымен қатар, цитоплазматикалық ферменттермен де
реакцияға түсе ... ... ... ... ... ... ... бұзылуына немесе тіршілікке маңызды ферменттердің
тежелуіне әкеледі. Мысалы, көбею функцияларының ... ... ... ... ... түзілуіне кедергі тудырса, ол ұрпақ
берушілікті төмендетеді, яғни зарарсыздыққа ... ... ... үшін
цитотоксиндік әсердің көрінуінде кідіріс болады. Мәселен, бидай дәндерін
нитрозаметилмочевина ... ... олар сулы ... ... ... ... өсімдіктердің өміршеңдігі төмендеп, жалпы
өліміне әкелген. Басқа зерттеулер бойынша, өсімдік ... ... ... әсер ету ... ... ... этилениминмен
бидай тамыршаларына қысқа уақытта әсер етсе, митоздық ... ал ұзақ ... ... - ... ... ... ... мутагендерді сынағанда өсімдіктердің өсуі мен дамуының
жылдамдайтындығы ... ... ... өскіннің жылдам
өсуінен, өсімдіктердің тірі қалуынан, дамудың жекелеген фазаларының өту
уақытының ... ... ... ... жылдамдату әсері
қосылыстардың улылығына және организмнің сезімталдығына тәуелді емес,
бірақ, химиялық ... ... ... ... ... ... ... тәуелді. Әр өсімдіктің реакциясы мутагеннің
жылдамдатқыш дозасына ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Әсер еткеннен кейін бірден көрінетін өсетін қабілеттілік, кейбір жағдайда
өсімдік вегетациясының аяғына дейін сақталады, ал ... ... ... ... Бұл ... ... активтілігіне байланысты модификациялық
өсу қабілетіне орын береді[30].
Өте күшті химиялық мутагендер өте жоғары хромосомалық абберацияларға
ие, яғни: ... ... ... ... аралық симметрия немесе ассиметриялы алмасулар
және бұдан басқа әртүрлі гендік мутацияларды тудырады және ... ... ... ... мутагеннің дозасын таңдау арқылы бұл
қатынастың гендік мутацияға қарай ... қол ... ... ... ... хромосомды мутацияларға қарағанда гендік
мутациялар тудыратын қосылыстар жиі кездеседі[24].
Негізінен супермутагендер көп мөлшерде транзицияларды, аз ... ... өте аз ... ... орын ... ... мутагенез өсімдік селекциясында пайдалы мутанттар алу үшін
кеңінен қолданылады. Мысалы, химиялық мутагендермен әсер ету арқылы алынған
жаздық ... ... ... ... ... ... Ол 2-4 ... 3-5 суреттерде берілген.
2-4 кестеде берілген ... ... ... ... 0,5%- дық никотин қышқылымен, 1%-дық никотин қышқылымен және
1,5%-дық сутегінің асқын тотығымен әсер ету арқылы ... ... ... ... ... ... «Казахстанская-4» сортына химиялық мутагендер никотин
қышқылы және сутегінің асқын тотығымен әсер ... ... ... ... ... ... әсер еткен мутанттардың сабағы
ұзын, ал сутегінің асқын тотығымен әсер ... ... ... ... ... мутанттарда бір масақтағы дән саны және бір масақтағы
дәндердің және 1000 ... ... яғни ... ... ... ... ... болды[29].
Кесте 2. Химиялық мутагендермен әсер ету арқылы алынған «Казахстанская-4»
жаздық
бидайы ... ... ... ... ... |Бір |Бір |1000 дән ... ... |ұзындығы |масақтағы |масақтағы |(г) |
| |(см) |(см) ... саны ... | |
| | | | ... (г) | ... ... ... |19,75±2,02 |0,71±0,1 |38,8 ... сорт | | | | | ... ... ... ... ... |43,7 ... % Н.Қ | | | | | ... 3. ... ... ... әсер ету ... алынған мутанттардың
сандық көрсеткіштері
Кесте 3. Химиялық ... әсер ету ... ... ... бидайының мутанттарының сандық көрсеткіштері
|Варианттар |Сабақтың ... |Бір ... ... |1000 дән ... ... (см) ... |дәннің саны |дәннің |(г) |
| | |(см) | ... | ... ... ... ... ... |38,8 |
|Бастпақы сорт | | | | | ... ... ... |22,75±2Д |1,09±0,05 |40,5 |
|1 % Н.Қ | | | | | ... 4. ... ... ... әсер ету ... ... мутанттардың
сандық көрсеткіштері
Кесте 4. Химиялық мутагендермен әсер ету арқылы алнған «Казахстанская-4»
жаздық ... ... ... ... ... |Бір масақтағы|Бір масақтағы |1000 дән |
| ... ... ... сапы |дәннің |салмағы (г) |
| |(см) |(см) | ... | ... ... сорт ... ... |19,75±2,02 |0,71±0,1 |38,8 ... ... ... ... ... |40,3 ... % Н2О2 | | | | | ... 5. 1,5 %- дық сутегінің асқын тотығымен әсер ету ... ... ... ... 6. ... ... әсер ету арқылы алынған
қысқа сабақты бидай мутанттары.
Өте жоғары концентрациядағы кейбір гербицидтер мен пестицидтер де ... ... ... гербицидтер мен пестицидтерді шамадан тыс мөлшерде
пайдаланбау қажет.
Негізгі ... тірі ... ... ... ... ... ... туындатады. Хлорлы көмірсутектердің
жинақталуының классикалық бір мысалы – ДДТ ... ... ... ... ... ... ... Залалсыздандарудан кейін алынған сараптар нәтижесі ДДТ көл
суларында 0,02 ... ... 10, ал ... ... 900-ге ... ... балықтарда 2700, балықпен қоркетенетін
құстарда 2100 ... ... ... ДДТ ... әсері жасалынбаған
құстарда, инсектицидтердің мөлшері шамамен оның судағы мөлшерінен 100 ... Іс ... ДДТ ... ... ... ... ... азйтқан.
Адам организмінде хлорорганикалық пестицид (ХОП):
• Май ұлпасында ... Рак ... ... ... ... ... ... бұзады;
• Репродуктивтік қызметін зақымдайды;
• Қан ауруларына әкеп соқтырады;
Хлороганикалық пестицидтер(ХОП)
ХОП – ... және ... ... ... жататын химиялық
заттардың үлкен класы. Олар ... ... буы ... ... ... қысымды, концентірлі қышқылдар әсеріне тұрақты, суда нашар
еритін (тексерілген деректерге ... ... ДДТ 1 ... ... ... ... липидтер мен майларда жақсы еритін кристалдық
заттар. ХОП ерекшелігі олардың молекулаларының ... осы ... ... ... ... ... болуымен түсіндіріледі.
ДДТ құстар жұмыртқасының қабығының түзілу процесінің бұзылуына
соқтырады. Нәтижесінде жұмыртқа қабығы мүлдем ... ... өте ... ... ... Калифорнияда шағалалардың ұяларын ДДТ-мен өңдегеннен
кейін жұмыртқадан шыққан балапандардың ұрғашылары еркектерінен төрт есе аз
болған. ДДТ ... ... ... ... ... ... ... жүзінде дәлелденген. ДДТ әсері көп ... мен ... ... ... ... Физикалық мутагендердің тірі организмдерге әсері.
3.1 Адамға сәуле алудың қауіпі
Жоғырыда физикалық мутагендік ... ... ... ... ... ... сәулелер жататындығын
айттық. [21].
Тұқым ... ... ... ... ... ... ... жылыорыс ғалымдары Г.А.Надсон мен Г.С.Филиппов
дәлелдеді. Олар радий сәулелерімен әсер ету ... ... ... ... алды. Одан кейін америкалық ғалымдар ... ... ... ... ал Дж. ... 1928 жылы жүгері мен арпа
өсімдігінен рентген сәулелерінің мутагендік әсерін байқады
Кейінірек мутация ... ... ... ...... α-, β-, ... жоғары энергилы бөлшектердің көмегімен де арттыруға
болатындығы белгілі болды.
Радиоактивті сәулелердің мутагендік қасиетін түсіну үшін ең ... ... ... ... ... ... хромосомалардағы
болатын өзгерістерді білу керек. Клеткада ... ... ... процесі
құрамына негізінен дезоксирибонуклеин қышқылы енетін хромосомалармен тығыз
байланысты. Олай болса радиацияның әсерінен ең ... ... ... Соның салдарынан барып мутация пайда болады[20].
Радиоактивті сәулелердің төменгі дозалары нүктелік мутация тудырады,
яғни ол жағдайда хромосоманың ... ғана ... ... жеке бір ... ... Ал ... ... хромосомалардың үзілуі, орын алмастыруы
сияқты күрделі өзгерістер пайда болады. Мұндай жағдайда жаппай мутациялану
жүріп, зат ... ... ... ... ... ... ақырында организм өлімге душар болады.
Радиоактивті сәулелердің әсерінен пайда болатын ... ... үшін ... келеді. Мысалы, адамда тұқым қуалайтын психикалық
өзгерістерді, қан ауруларын, бедеулік т.б. тудырады.
Қазіргі кезде ... ... ... әсер ету механизмдері
біршама зерттелген деуге болады. Соның бірі – ... ... ... шыбындарының радиацияға ... ... 10-20 есе кем ... ... ... ... бөліну қарқыны тышқандар мен басқа да сүтқоретілерге қарағанда
көп төмен. Ал радиацияға деген сезімталдық ... ... ... ... ... әсіресе ит пен маймыл өте сезімтал. Мұндай зерттеулер
адамның сәулеге деген сезімталдығы туралы болжам жасауға негіз бола ... ... ... ... ... ... қандай түрге
жататындығына да байланысты болады. Генетикалық тұрғыда радиацияға деген
сезімталдықтың түрге тән ерекшеліктері ... ... ... ... ... жыныс бездерінде 4р (рентген ) дозаның өзі-ақ жыныс
клеткалары ядроларының өзгеруіне әкеп соққан, ал ... ... ... үй ... ... ... ешбір өзгеріс байқалмаған.
Маймылдарға 100-200 р. дозамен әсер ... ... ... ... клеткаларының
ұрықтану қабілеті жойылады, ал тышқандарда мұндай жағдай 400 р. дозада ғана
байқалады[15].
Адам баласына мутацияның ... ... тән ... ... ... болашақ ұрпақ үшін қауіпті, себебі генетикалық кемістіктердің жүзеге
асуын тездетеді. Осыған байланысты сәулеленген адамдардың бірінші ... –ақ ... ... аурулар байқалады. Бұған Нагасакидегі атом
жарылысынан зардап шеккендер дәлел бола алады. Сонда ... ... ... ... 80 пайызынан әртүрлі тұқым қуалайтын ауру
мен ... ... ... дене ... ... ... ісіктің
(рак) пайда болуы да негізінен олардағы генетикалық құрылымдардың өзгеруіне
байланысты.
Рак радиацияның ... ... ... ... ол ... соң бәраз уақыттан кейін барып байқалады, себебі оның алдында
күрделі өзгерістер жүреді. Өсімдіктер мен жануарлардың дене ... ... ... ... әдістермен зерттейді[13].
Иондаушы сәулелердің мутагендік әсерлері. Иондаушы сәулелерге рентген
сәулелері, қысқа толқынды гамма және космостық сәулелер, корпускулалық ... ... мен ... протондар, нейтрондар, α-бөлшектер
т.б. жатады. Иондаушы сәулелердің барлық түрлері де ... ... ... 0,1-1 нм ... ... ... ... болып
келеді, соған байланысты ол тірі ұлпа мен ... ... ... ... еніп
кетеді. Бұл жағдайда осы және басқа иондаушы сәулелердің энергиясы тікелей
клетка компоненттеріне, соның ішінде ДНҚ молекуласына әсер ... ... ... ... ... және гамма
сәулелердің) сыртқы қабаттан электронды ұшырып түсіріп атомды оң ... Бұл ... өз ... ... ... ... ... зарядты иондарға айналдырады. Содан соң осы екі түрлі иондар
бос радикалдармен бірігіп екінші ... ... ... ... ... ... жоғары энергиялы фотондардан емес, жеке-жеке
бөлшектерден тұрады. Олар электрондар мен протондар сияқты зарядты ... ... ... жоқ ... да ... Олардың физикалық әсері
өздерінің кинетикалық ... ... ... ... ... өнімдері бөлшектің бойында тығыз орналасады, ал электромагниттік
толқындарда (рентген және гамма сәулелер) ион ... ... ... ... ... ... ... олардың қайда
шоғырланатындығына (организмнің ішінде не сыртында), сәуленің ... ... ... ... қасиеттеріне (тығыздығына, судың болуына, т.б.)
байланысты болып келеді.
Сәулелендірудің мөлшері уақытқа ... ... де ... жөн. ... ... ... бір ... (мөлшер) әлсіз қарқынмен ұзақ уақыт
немесе қысқа уақыт ішінде жоғары ... ... ... да ... ... ... мутацияларды, сол сияқты транслокациялар
және басқа ... қоса ... ... ... ... алады. Индукцияланған мутацияның жиілігі сәулелердің ... ... ... ... ... 7).
Иондаушы сәулелер генетикалық аппаратқа тек тікелей ғана емес,жанама
жолмен де әсер ете ... ... ... ... ... барлық
органеллаларында су, органикалық және ... ... ... ... асады. Иондалумен қатар хромосоманың
химиялық компоненттерімен әрекеттесетін ... ... бос ... ... ... да молекулалармен көптеген радиациялық химиялық
реакцияларға түсетін ... ... және ... асқын тотығының
белсенді радикалдары пайда болады.
Тірі ұлпаларда көп мөлшерде судың болатындығы зерттеушілерді ... ... ... ... ... ... болу керек деген
ойға қалдырды. Оттегінің қатысуында радиоактивті сәулелер ... ... бар ... ... ... ... ... ал олар оттексіз ортамен салыстырғанда мутация санының
артуына ықпал етеді. ... ... ... ... ... ... арту ... оттектік әсер (оттектік эффект) деп
атайды.
Сәуле энергиясының дозасын қазіргі кезде греймен (Гр) өлшейді. 1Гр ... ... ... ... 1кг ... иондаушы радиацияның 1Дж. Энергиясы
сіңірілгендегі дозаға тең. Ол бұрынғы өлшемдер бойынша 100 рад және ... (Р) ... ... радиация кумулятивті әсер етеді: 8 Гр көптеген жануарлар мен ... ... ... ... доза ... ... 2 Гр доза жеңіл сырқат
тудырады, егер біраз уақыттан кейін сол доза қайталанса сырқат үдей ... ... күні ... алып ... Адам үшін ... ... дозасы
гендік мутация бойынша 1 Гр, ал ... ... ... Гр ... ... ... мутагендер қатарына ультракүлгін сәулелер де жатады. Олар
рентген сәулелеріне қарағанда толқын ... ... ... ... және кіші ... ... ... жануарлар сен өсімдіктер клеткаларының тек сыртқы қабатына ғана
өте алады және ұлпаларда ионизация ... ДНҚ ... ... ... нм ... сәулелерін сіңіре алады. Бұл шама ... ... ... сайкес келеді, ал ол ДНҚ ... ... ... ... оның ... негіздерінің УК-
сәулелерді сіңірумен тікелей байланысты екендігін көрсетеді. УК-сәулелердің
мутациялық әсері ДНҚ-ның бір ... ... ... ... ... және ... тимин-тиминді димерлердің
(Т-Т-димер) пайда болуына байланысты. ДНҚ-да димерлердің болуы ... ... ... алып ... ... ... ... ойып алу және сол сияқты ДНҚ құрылымы тұтастығын қалпына келтіру
де қателіктерге әкелуімүмкін. Жақында УК-сәулелермен ... ... тағы бір түрі ... ол ... ... ... ... Олар тимин мен цитозин ... ... ... және ... ... ... ... алдындағы
зақымданудың бір түріне жатады.
Қазіргі кезде радиацияның әсерінен болатын адам популяциясы ... ... ... ... ... ... туындап отырады.
Адам поуляциясы толып жатқан қайнарлардан тарайтын иондаушы сәулелердің
әсерлеріне шалдығады. Мәселенің ... ... әрі ... ... ... ... генетиканың аса маңызды мәселелері ... ... ... ... ... ... кезде былайша
жинақтауға болады.
1. Белгілі бір клеткада мутация тудыру үшін ол клетка ... ... ... радиацияның әсеріне ұшаруы керек. Бұл принциптің
жеке адамдардағы сәулеленудің әсерін зерттеуде үлкен ... ... ... ... ... ... ... деңгейін білу
(УК немесе рентген сәулелері) олардың жыныс клеткаларына тигізетін
қауіпті әсерлерін жоюға мүмкіндік береді. ... да олар ... ... рак ... тудыратын сомалық мутациялар пайда болуы мүмкін.
2. Рдиация жаңа бір биологиялық ... ... ол ... ... ... түрлі мутациялар мен клеткадағы басқы да
өзгерістердің пайда болу мүмкіндігін арттырып ... ... ... ... кенеттен өздігінен ... ... ... ... ... ... ... болсақ мутацияның жиілігі радиацияның
жиілігіне байланысты. Пайда болуы үшін тек бір ғана ... ... ... мутация жағдайында доза-әсердің (эффект) байланысын
көрсететін ... өзі тура ... ... болатындығы анықталған:
M=µ+k1D; сонда М-мутация саны; µ- ... ... ... ... ... k ... ... /доза. Әрбір мутациялық құбылыс
белгілі бір сезімтал, тез ... ... бір ғана рет ... ... ... әрі ол ... ... радиацияның
дозасы артқан сайын бір қалыпты өсіп отырады.
4. Пайда болу үшін бірден артық ... ... ... ... доза-әсерге тәуелді график бір бағытты
(бір соққы беретін) және квадратты (екі соққы ... ... ... Көп ... ... үшін қысқа уақыт ішінде екі
үзіліс болуы керек және сол ... ... ... ... ... ... қажет.
5 .Радиацяның қуаты төмен дозасын қолданғанда, мутация ... ... ... аз ... ... ... ... үшін адам организімінде кедергі ... ... өз ... бере ... олар ... ... кез ... иондайды, олардың химиялық байланысын бүзады, бүл организмдегі
биологиялық процестердің қалыпты ағысы мен зат алмасуын ... ... адам ... ... ... және ... да заттардың
өзгеруіне, яғни сәуле ауруының дамуына әкеліп ... Бұл, өз ... ... ... ... ... нерв ... және басқалардың
жүмыс істеуін тоқтатуға алып келеді.
Сәуле ауруы адамның сыртқы мүшелерінің зақымдануынан және радиациялық
ластаушылардың ішкі ... ... ... ... ... дәрежесіне, алынған сәуленің мөлшеріне ... қарт ... мен ауру ... ... ... Адамдар 50 рентген
сәуле алса сәуле ауруы байқалмайды. Ал, 100 рентгеннен бастап ... ... ... ауруы өзінен алынған сәуленің мөлшеріне қарай ауыр және
созылмалы ... ... ... ... рет ... алғанда ауыр сәуле
ауруына ұшырайды, ал аз мөлшерде алса ұзақ уақыт сәуле ауруына шалдығады.
Сонымен қатар организм клеткаларында қауіпті ... ... ... ... ... өтеді.
Қабылдаған мөлшеріне қарай сәуле ауруы төрт түрлі дәрежеде ... ... ... ... ... - 100 - 200 рад сәлелену дозасы кезінде.
Жасырын мерзімі 3-5 ... ... ... ... ... ... көтерілуі, лоқсу, пайда болады. Ауруды емдеуге болады.
II дәрежелі сәуле ауруы (орташа) - 200 - 400 рад ... ... ... ... 3-4 ... Ауру ... анық ... Өте жақсы емделген
жағдайда екі—үш ай ішінде ... ... ... ... ... - 400 - 600 рад сәулелену ... ... ... анық ... әқ-сы 30 минуттан кейін қайта-қайта
құстыртып, дененің температурасы 3 градусқа ... Ауру ... және ... ... ... өзінде ауыз кілегейі зақымдалып, гиперемия болуы
мүмкін (қан белгілі бір орынға немесе үлпа ... ... ... ... ... ... артады немесе оның ағуы қиындайды), ауыз бен ... тері ... ... ... жәй ... шөктен тыс
қызаруы. Жасырын мерзімі 10-20 апта, бұдан кейін бас қатты ауырып, ... ... ... ... ... бірнеше айдан кейін сауығуы мүмкін.
IV дәрежелі сәуле ауруы (өте ... - 600 - ... ... ... дозасы
кезінде 20-30 минуттан кейін алғашқы белгілері біліне бастайды. ... 40° ... ... тері ... Дәрет сұйылады.
Емдемесе екі-үш апта бойында өледі. Аурудың барлығы ... ... ... ... ... селекцияда қолдану. Радиоактивті
сәулелердің әсерінен пайда болатын мутациялар, организм үшін көбінесе
зиянды ... ... ... ... ... олар ... өсімдіктер мен микроорганизмдерде пайдалы өзгерістер тудыра
алады. Осыған ... ... ... ... пайда болатын
мутациялар селекцияда кеңінен қолданылады[13].
Ауылшаруашылық өсімдіктеріне сәулелердің әсерін зерттеуде ТМД және
шетел оқымыстыларының ... ... ... Бұл ... ... Хвостова және Невзгодина (1961), Хвостова мен Можаева
(1979) және басқа да авторлардың жұмыстарынан көруге болады. ... ... ... ... ... әсерлерін төмендету
және әр түрлі дақылдардың ауруға, суыққа және құрғақшылыққа төзімді болып
өнімді ... ... алу. ... ... ... ... Можаева
(1968), көп көңіл бөлген, соның негізінда сары дақ ауруына төзімді күздік
бидай мутанттары алынды, Кононенко (1970), ... (1964) қара ... ... ... ... ... Лысиков (1966) және Оринштейн ... ... ... ... линиясын алды[24].
К.К. Мұхамбетжанов пен К.Е.Утешова (1997) эксперименттерінде күздік
бидайдың ... ... ... ... ... ... ... ұзындығы 15-20 см-ге қысқарды.
Мутациялық селекцияда жақсы жетістіктерге Индияда
М. Шваминатхан (1969) жетті. Ол мексикалық ... ... ... ... ...... әсер етіп, қысқа сабақты, ерте пісетін, протеині
көп мөлшерде (16,5%) болатын және де бағалы ... амин ... бар ... Бұл ... ... жаңа сорты Шарботи Сонор алуға жол ашты. Ол
жоғары өнімділігімен (70-80ц/га) және тез ... ... ... ... жақсы жетістіктерге жетті.
Осындай жолмен Абай ... ... ... ... ... және молекулалық ... ... ... (Со60) ... ... әсер ету ... ... Қазақстан-3, Қазақстан-126 сорттарының қысқа буынды ... ... 8). Бұл ... ... тұрғыда тиімді болып табылады.
Себебі сабағы қысқа болғандықтан бидай ... ... тік ... ... ... ... ... жолдармен мақтаның, қарабидайдың, арпаның,
томаттың, т.б. дақылдардың ауруға, қуаңшылыққа төзімді, мол өнімді көптеген
мутантты сорттары алынған.
Жаздық бидайдың ... және ... ... ... ... ... (сәуле мөлшері 8 кр-ден 20кр-ге ... ... ... ... ... ... мутантты өсімдіктердің
сабағының ұзындығы бастапқы сорттарымен салыстырғанда 15-20 см-ге ... ... ... ... санында және олардың салмақтарында
айтарлықтай өзгерістер байқалмайды. Бірақ мың /1000/ ... ... ... (5-6 кестелерде көретілген)
Соңғы жылдары әртүрлі ... ... ... ... ... өнімділігін арттыру мақсатымен, тұқымды егер
алдында өңдеудің әртүрлі ... ... ... тәжірибелер
жүргізілді. Ол тәжірибелердің нәтижесі түрлі дақылдардың, әсіресе, ... ... ... бұршақ, т.б. өсімдіктердің тұқымдарын алдын-ала радиацияның
белгілі бір мөлшерімен әсер етіп, ... ... ... ... ... көрсетті.
Сөйтіп осы жоғарыда келтірілген жаздық бидай радиомутанттарының біраз
шаруашылық жағынан ... ... бар ... 5. Гамма сәулелермен әсер ету арқылы ... ... ... ... ... | | | | | | |
| ... ... |Масақтың саны |Бір масақтағы |Бір масақтағы |1000 дән ... ... ... (см) | ... саны ... ... |
| |(см) | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... |81,3±1,1 |7,3±0,2 ... ... ... |41,7 ... сорт | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... ... |6,8±0,08 ... |35±0,8 ... |44,6 ... | | | | | | ... 6. ... ... әсер ету арқылы алынған «Қазақстан-126» жаздық
бидайы мутанттарының
сандық көрсеткіші.
| | | | | | | |
| ... ... ... саны |Бір ... |Бір ... |1000 дән ... |биіктігі ... (см) | ... саны ... салмағы|салмағы |
| |(см) | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... ... ... ... ... ... |47,2 |
|Бастапқы сорт | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... |76,2±2 ... ... ... ... |38,7 ... | | | | | | ... факторлар жалпы тіршілік иелеріне тигізетін пайдасымен қоса
зияны да ... ... ... ... ... оң ... берсе,кейбір
тіршілік иелеріне теріс те әсерін беріп жатыр.
Радиацияның әсерінен дене клеткасында қатерлі ісіктің ... ... ... құрылымы бұзылады. Рак радиация әсерінен бірден болмайды, ағза
сәулеленген соң біраз ... ... ... байқалады, ақырында өлімге алып
келеді.
2. Радиоактивті ... ... да ... ... көп. Аз ... ... терісі күйіп немесе жүні түсіп қалуы мүмкін. Тіпті
ата-анаға әсер етпеген күннің өзінде де оның келешек ... ген ... Кей ... ... ... ... ... өліп қала береді.
Дүниеге келген күннің ... де ... ... ... ... ... ... мутанттар алу үшін қолданылады.
Өсімдіктердің тұқымдарына, ... ... ... жоғарыда аталған мутагендермен әсер ету ... әр ... ... ... ... ... 130-дай түрінен 31 мыңға
жуық мутация анықталды. Мәдени өсімдіктерден алынған мутантты формалардың
көпшілігі ... ... ... ... келеді.
4.Қазіргі таңда ауылшаруашылық өсімдіктердің сорттарын жақсартуда және
олардың жаңа түрлерін алуда экспериментальді мутагенез ... әдіс ... ... ... ... ... ... болашағы зор екеніне ешкім күмән келтірмейді.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... даму тарихынан.//
Биология және салауаттылық негізі.№4. 2008 ж
2.И.В. Дрягина., А.В.Мурин., В.Н. Лысиков. Эксперментальный ... ... ... ... ... В.В. ... применения ионизирующих излучений и других
мутагенных факторов в селекций растений //Радиация и ... ... ... 39-49.
4.Богданова Е., Махмудова К., Юсупов А. Изменение морфологии ... ... ... // ... МОН-АН РК. Серия биологическая и медицинская.
- 1999. - Т. 3. - С. 19-22.
5.Ватаманюк Г.Г., Жучико Л.В., Бразицкий А.В. ... ... // ... ... и ... ... ... в
селекций и генетике полевых культур: Межвузовский сборник научных статей.
- Кишинев: КСХИ, 1985. - С.45 - ... П.К. ... ... в ... ... // ... ... растений. - М.: Атомиздат, 1965. - С. 17-39.
7.Фриз Гугаде. Мутации и периоды мутаций при происхождении видов. - ... ... 1912. - ... Н.Н. ... ... ... ... на высшие
растения: Дис. д-ра биол. наук. - Новосибирск, 1969. - С.5 8 - 61.
9.Лутков А.Н. ... и их ... для ... растений //
Теоретические основы селекции ... - М.: ... 1935. - № 1. - ... П.К. ... ... химических соединений на хромосомные
перестройки у растений // Докл. АН СССР. - 1948. - Т.59, № 7. - ... Н.П ... ... и действие излучений на
наследственность. Москва, 1994.
12.Демяненко В.В Влияние ... ... ... на частоту
хромосомных аббераций . // Физиология и ... ... ... ... №4 с 313 -319 ... Р.О ... различных доз и концентраций мутагенов на частоту
мутаций озимой пщеницы. // Физиология и ... ... ... ... 29 №4 с 326-333 ... Барабой., Б.Р. Киричинский «Ядерные излучения и ... ... ... ... Б.Н. /1954/ ... ... действия радиоактивных
излучений. М. "Медгиз". 1952.
16.Мухамбетжанов К.К. Материалы республиканской конференции ... ... ... продуктивности и устойчивости зерновых
культур. Алма-ата.
17К.Қ.Мухамбетжанов. Генетика және селекция негіздері. Алматы,1996.
18.Тарасенков И.И., Долгих С.Т. ... ... у ... и ... в М2 под действием химических мутагенов // В ... ... ... - М.: ... 1968. - ... В.Г, ... В.И, Сень JI.A ... радиационных мутантов
пщеницы. Минск. 1982.
20.Кудряшов Ю.Б., Беренфельд Б.С « ... ... М., ... О.И., ... Б.С., ... И.М «Радиация»., М 1987
21.Мұхамбетжанов К.К « Генетика» А,2005
22.Мухамбеджанов К.К «Роль экспериментального мутагенеза в селекции
растений. ... ... ... ... ... ... ... с основами селекции. М, 1989.
24.Сахаров В.В. Йод как химический ... ... на ... у ... ... // Биологический журнал .- 1932.
25.Рапопорт И.А., Шигаева М.Х., Ахматуллина Н.Б. Химический ... и ... ... ... В.М. Селекционное использование индуцированных мутаций в свете
идей Н.И. Вавилова // ... ... и ... ... ... В.Г. Химический мутагенез // В кн.: Общая ... ... К.К. ... Г.Т ... ... по ... и ... растений», Алматы, 1999ж
29.Р.І. Берсімбаев., К.Қ Мұхамбетжанов. Жалпы және молекулалық генетика.
II бөлім. Алматы «Қазақ университеті» 2005
-----------------------
Сабақтың биіктігі
Масақтың ... ... дән ... ... дән ... ... ... Каз.4. ... 0,5 % ... ... ... ... дән саны
Бір масақтағы дән салмағы
1000 дән
салмағы
Бастапқы сорт. Каз.4. ... 0,5 % ... ... ... ... дән ... ... дән салмағы
1000 дән
салмағы
Бастапқы сорт. Каз.4. ... 0,5 ... ... ... ... ... 1,5 % ... ... ... ... дән ... ... дән салмағы
1000 дән
салмағы

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абиотикалық факторлардың ағзаларға әсері.4 бет
Мутагенездің жалпы ерекшеліктері, қолданылатын атаулары12 бет
Имуниттеттің генетикасын зерттеу әдістері4 бет
XVIII ғасыр ортасындағы тірі табиғат туралы метафизикалық ұғымдар13 бет
Анатомияны тірі адамда оқу әдістері10 бет
Атмосфералық ауаға антропогендік факторлардың әсері3 бет
Атмосфераның табиғат пен тірі организмдер тіршілігіндегі рөлі10 бет
Ағза және орта. Экологиялық факторлар және олардың тірі ағзаларға әсері1 бет
Биология кабинетінде тірі табиғат бұрышын ұйымдастыру20 бет
Биологиялық факторлардың микроорганизмдерге әсері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь