Отбасы жас ұрпақты әлеуметтендіру институты ретінде

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 БАЛАНЫҢ ОТБАСЫНДА ӘЛЕУМЕТТЕНУІ: ЗЕРТТЕУДІ ТЕОРИЯЛЫҚ. МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН НЕГІЗДЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9

1.1 «Әлеуметтендіру» ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

1.2 Зерттеуді негіздеудің теориялық . әдістемелік бастаулары ... ... ... ... ... ..11

2 ОТБАСЫ БАЛАНЫҢ ӨМІР СҮРУІ МЕН ЖЕТІЛУ ОРТАСЫ ... ... ... ... ... ... 21

2.1 Отбасы социологиясы . жанұя туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21

2.2 Отбасының құрылымы, тұрмысы, міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

2.3 Баланың әлеуметтенуі мен психикасы қалыптасуының әлеуметтік (отбасылық) алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45

3 БАЛАНЫ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУДЕГІ БҮГІНГІ ОТБАСЫЛЫҚ
ТӘРБИЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59

3.1 Нәрестелік және балдырғандық жас шағындағы баланың отбасында әлеуметтенуінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59

3.2 Баланың балаң жас шағындағы отбасылық әлеуметтендірудің қиыншылықтары мен тәрбиелік амалдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...77

3.3 Халықтық педагогиканың, отбасылық салт . дәстүрлер мен жөн . жоралғылардың жас ұрпақты әлеуметтендірудегі орны мен рөлі ... ... ...101

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .118

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...121

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .127
Жұмыстың жалпылама сипаттамасы. Зерттеуде жас ұрпақты әлеуметтендіріп, қоғамдық өмірге қосудағы отбасының орны мен рөлі қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Отбасы дүниеге жаңадан келген әрбір баланы аяқтандырып, қоғамдық ортаға қосудың қайнар бастауында тұрған әлеуметтік институт.
Өйткені өмірге жаңадан келген әрбір нәресте бірден пісіп, жетіліп, бітім-болмысы, бет ажары келіскен, ақыл-есі толысқан, ішкі жан дүниесі бай, сегіз қырлы, бір сырлы, арлы, намысты, адамгершілігі бар азамат болып қалыптаса салмайды.
Ондай азамат санатына жету үшін оған өсіп, өнуі, адам баласы өзіне дейін жинақтаған әлеуметтік тәжірибені меңгеруі қажет.
Демек, дүниеге жаңадан келген әрбір баланы, жаңа ұрпақты өмір сүре білуге үйрету үшін оқыту және бейімдей білу қажет. Олардың әрқайсысын жеке тұлға, белсенді де білікті азамат, белгілі бір кәсіпті толық меңгерген іскер жан етіп қалыптастыра, өмір сүруге икемдеп, тәрбиелеп жетілдіре білу керек.
Сонда ғана бала өмірден өз орнын дұрыс таба алады. Өзін бағалай біледі. Өз «менінің» мәнін түсініп, өзін басқалардан ажырата алады. Өзін жеке тұлға ретінде сезінеді. Баланың өз «менін» айыра алуы - оның тұлғалық қадір -қасиеттерінің өзекті арқауы, кісілігінің айрықша белгісі.
Міне осындай тұлғалық, жеке бастық қадір - қасиеттердің қалыптасуына тікелей әрі белсенді ықпал ететін орта – бұл отбасы. Сондықтан да отбасы социологиясы жанұяны – баланы, өскелең ұрпақты әлеуметтендірудің ең бастапқы ұясы ретінде қарастырады. Қазіргі ересектер мен жастар арасындағы ішкілік, есірткіге құмарлық көріністер мен әркелкі ауытқушылықтар туа біткен қасиеттер емес. Отбасында және әлеуметтік ортада көргені, әлсіздігі, ақпарат жүйесінің бейбастақтыққа тәрбиелеуі, көңілден шығатын іс - әрекеттер кеністігінің жетіспеуі, рухани таяздықтың қанат жаюы салдарлары. Осы мәселелердің өз шешімін табуы дұрыс бағдармен әлеуметтенуге аса маңызды ықпалын тигізеді.
Отбасының адамзат өркениетінің пайда болып, дамуындағы мәртебелі орны мен рөлі оның жанұялық қызметтерінің (функцияларының) терең әлеуметтік мәні барлығымен, қоғам үшін аса маңыздылығымен сипатталады. Демек «бізге отбасы және неке институтын нығайту керек. Оның мәртебесін көтеріп, ар-иман құндылықтарын жаңғыртуға тиіспіз. Отбасылық құндылықтар мен дәстүр біздің қоғамның және мәдениетіміздің негізі болған және солай болып қала береді де. Бізге көптеген отбасыларында сақталған игі дәстүрлер мен құндылықтарды, көпбалалықты насихаттау қажет. Себебі өмірге жаңадан қадам басқан әрбір баланың, әрбір жаңа ұрпақтың өмірден өз орнын тауып, дұрыс қалыптасуы отбасындағы тәрбиеге тікелей байланысты.
1 Назарбаев Н.Ә. Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. 2010, 30 қаңтар.
2 Нұсқабаев О. Дүниеге ғылыми көзқарас және жастар. - Алматы: Қазақстан, 1984. -127б.
3 Краткий словарь по социологии. - М. Политиздат, 1985. - 477с.
4 Лапаеева В.В. Социология права / Под ред.академика РАН, д.ю.н., проф. В.С. Нерсесянца – М.: Издательство Норма. - 2000. - 304 с.
5 Нұсқабаев О. Мектеп – жас ұрпақты әлеуметтендіру институты. -Алматы: Қазақстан, 1997. - 152 б.
6 Выготский Л.С. Развитие высших психических функций. - М., 1960.
7 Божович Л.И. Личность и ее формирования в детском возрасте.-М.: Просвещение, 1968. - 464 с.
8 Развитие и современное состояние психологической науки в СССР /Отв.ред. А.А. Смирнов. - М.,1975.
9 Ярошевский М.Г. Психология в ХХ столетии. - М., 1974.
10 Обучение и развитие /Отв.ред. Л.В. Зенков. - М.,1975.
11 Опыт системного исследования психики ребенка /Отв.ред. Н.И. Непомнящая. - М.,1975.
12 Развитие ребенка /Отв.ред. А.В. Запорожец пен Л.Э. Вентер. –
М., 1968.
13 Ананьев Б.Г. О человеке как объекте и субъекте воспитания /Избр.психол.труд: В 2т - М.: Педагогика, 1980.- Т.2.- С.10 - 127.
14 Қалдыбаева Т.Ж. Детский сад и жизнь: Социальные проблемы развития детских дошкольных учреждений в Казахстане. – Алматы, 1994. – 158 с.
15 Гальперин П.Я. Введение в психологию. - М.: МГУ, 1976.-150 с.
16 Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения. – М.: Педагогика, 1986. - 239 с.
17 Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики. – М: МГУ, 1972. - 575с.
18 Эльконин Д.Б. К проблеме периодического психического развития в детском возрасте //Вопр.психологии. - 1971. - № 4. - С.6-20.
19 Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы /Отв.ред. проф. А.В. Петровский. Өңделіп толықтырылған екінші басылымнан аударылды. - Алматы: Мектеп, 1987. - 288 б.
20 Шибутани Т. Социальная психология - М.: Прогресс, 1969.
21 Андреева Г.М. Социальная психология: Учебник - 2 - е изд., доп.и перераб. - М.: МГУ, 1988. - 432 с.
22 Кон И.С. Социология личности. - М.: Политиздат,1967. - 384 с.
23 Петровский А.В. Личность. Деятельность. Коллектив. - М.: Политиздат, 1982. - 255 с.
24 Психология. Словарь /Под. общ. ред. А.В. Петровского, М.Г. Ярошевского - 2-е изд., испр. и доп. - М.: Политиздат, 1990. - 494 с.
25 Гилинский Я.И. Стадии социализации индивида //Человек и общество - Л.: ЛГУ, 1971.- Вып.9 - С. 44-52.
26 Андреева Г.М. Социальная психология: Учебник-2-е изд., доп. и перераб. - М.: Изд-во МГУ, 1988. - 432с.
27 Социология. Оқулық. - Алматы: Білім, 2005.-160б.
28 Нұсқабаев О. Дүниеге ғылыми көзқарас және жастар. Алматы: Қазақстан, 1984.-127б.
29 Андреенкова В.П. Проблемы социализации личности. //Социальные исследования. - М.: Наука, 1970. - С. 19-21.
30 Кон И.С. Психология старшеклассника. - М.: Просвещение, 1982. - 207 с.
31 Кон И.С. Психология юношеского возраста. - М.: Просвещение, 1979. -176 с.
32 Беличева С.А. Сложный мир подростка. - Свердловск: Средне-Уральское книжное изд-во, 1984. - 129 с.
33 Эльконин Д.Б. Психология игры. - М., 1978. - 223с.
34 Ананьев Б.Г. О психологических эффектах социализации //Человек и общество - Л., 1971. – С.145-167.
35 Антонов А.И., Медков В.М. Социология семьи. - М.: Изд.МГУ, 1996. - 304 с.
36 История социологии. - Минск: Вышэйшая школа, 1993. - 327с.
37 Габдуллина К.Г. Краткий словарь русско-казахских терминов по социологии. - Алматы: Ғылым, 1995, - 92 с.
38 Хилл Р. Современные тенденции в теории семьи //Социальные исследования - М., 1970. вып.4 – С 268 - 277.
39 Гидденс Э. Социология. Учебник. - Челябинск, 1991. - 277с.
40 Семенов Ю.Н. Происхождение брака и семьи. - М., 1974.– С.16-23.
41 Дюркгейм Э. О разделении общественного труда. - М., 1991.
42 Зидер Р. Социальная история семьи в Западной и Центральной Европе (конец ХҮІІ-ХХвв.). - М.: Гуманист. Изд. ВЛАДОС, 1997. - 302с.
43 Антонов А.И. Микросоциология семьи: методология исследования, структура и процессы. - М.: Изд. Nota Bene, 1998. - 360с.
44 Хилл Р. Современные теории в исследовании семьи //Социальные исследования. - М.: 1970. - Вып.4 – С. 19 - 21.
45 Попеное Д. Упадок американской социологии //Вестник МГУ. - Сер.18. Социология и политология. 1996. - №3. - С.61 - 65.
46 Социология. Учебник /Отв.ред. П.Д. Павленок -2-е изд., перераб.и доп.- М.: Издательско-книготорговый центр “Маркетинг”, 2002. - 1036 с.
47 Сорокин П.А. Человек. Цивилизация. Общество. - М.: Высшая школа, 1992. - 375с.
48 Харчев А.Г. Брак и семья в СССР. - М.: Мысль. 1979. - 265 с.
49 Мацковский М.С. Социология семьи: Проблемы теории, методологии и методики. - М., 1989. - 321с.
50 Антонов А.И. Социология рождаемости. - М.: Статистика, 1980. - 211 с.
51 Бестужев-Лада И.В. Поисковое социальное прогнозирование: перспективные проблемы общества. - М., 1984. - 357 с.
52 Голод С.И. Моногамная семья: кризис или эволюция? //Социально-политический журнал -1995. - №6. - С.51-58.
53 Гурко Т.А. Гендерная социология //Социология в России - М.,1996.- С.197-202.
54 Елизаров В.В. Перспектива исследования семьи: анализ, моделирование, управление. - М.: Мысль,1987. - 173с.
55 Кон И.С. Введение в сексологию. - М.: Мысль, 1988. - 234 с.
56 Бойко В.В. Малодетная семья. - М.: 1980. - 183 с.
57 Говако Б.И. Студенческая семья. М.: Политиздат, 1988. - 157 с.
58 Соловьев Н.Я. Брак и семья сегодня. - Вильнюс,1977.
59 Сысенко В.А. Устойчивость брака. М.: Мысль, 1981. - 246 с.
60 Юркевич Н.Г. Семья в современном обществе - Минск, 1964.- 197 с.
61 Тартаповская И.Н. Социология пола и семьи. - Самара,1997.-187 с.
62 Чуйко Л.В. Браки и разводы. - М.: Политиздать, 1975.- 227 с.
63 Янкова З.А. Городская семья. - М.: Мысль,1979. - 174 с.
64 Арғынбаев Х.А. Қазақ отбасы. - Алматы,1967. - 328 б.
65 Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХҮІІ - начале ХХ века. - Алматы: Наука, 1971. - 634 с.
66 Жаназарова З.Ж. Современная семья в Казахстане и ее проблемы. Монография - Алматы: Қазақ университеті, 2004. - 257 с.
67 Социологиялық сөздік /Ред.басқ.соц.ғ.д., проф.К.У.Биекенов -Алматы: Қазақ университеті, 2003. - 167 б.
68 Энгельс Ф. Происхождение семьи, частной собственности и государства: // Маркс К., Энгельс Ф. - Соч.,Т.21 - 237 с.
69 Социология. Оқулық - Алматы: Білім, 2005. - 160 б.
70 Халық санағы қорытыланды // Егемен Қазақстан, 2010, 1 наурыз.
71 Айқын - 2010, 31 наурыз.
72 Айқын - 2010, 17 сәуір.
73 Жаназарова З.Ж. Социология семьи. Учебное пособие - Алматы: Қазақ университеті, 2006. - 192 с.
74 Кули Ч. Первичные группы. Американская социологическая мысль. - М., 1994.
75 Жаназарова З.Ж. Семейный социум как предмет внимания социальных работников //Саясат. - 2003. - №4. - 75-77 б.
76 Хилл Р. Семейные решения и социальная политика: социологический аспект изучения положения женщин и семьи. - М.: Мысль, 1977.
77 Семья – объект демографии. – М., 1986.
78 Бегалиев Д. Өлімге асыққандар өмірге неге қапалы? //Оңтүстік Қазақстан. - 2009. 21 ақпан.
79 Халық санағы қорытындысы // Айқын, 15 ақпан.
80 Қазақстан Республикасындағы халықтың өмір сүру деңгейі және кедейшілік /Статистикалық мониторинг. - Алматы, 2010. - 228 б.
81 Заң газеті - 2010. 31 наурыз.
82 Назарбаев Н.Ә. Дағдарыстан – жаңару мен дамуға. Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауы // Егемен Қазакстан, 2009. 12 наурыз.
83 Елбасы отбасы мен әйелдерді қолдаудың бірнеше жаңа бағыттарын айқындап берді //Айқын, 2009. 16 наурыз.
84 Абдыкаликова Г.Н. Социологический мониторинг как инструмент изучения семейно-демографической ситуации в Казахстане // Материалы международной научно-практической конференции: Феномен социальной инженерии: опыт и реконструкция будущего 21-22 мая 2010г. - Алматы, ИД «Жибек жолы», 2010. – 6 – 11 б.
85 Нұсқабаев О. Елбасы жолдауларында Қазақстандық отбасылардың әлеуметтік мәселелерінің шешілуі. // // Материалы международной научно-практической конференции: Феномен социальной инженерии: опыт и реконструкция будущего 21-22 мая 2010г. - Алматы, ИД «Жибек жолы», 2010. 252 – 256 б.
86 Мухина В.С. Мектеп жасына дейінгі психология. - Алматы: Мектеп, 1986. - 227 б.
87 Жарықбаев К.Б. Развитие психологической мысли в Казахстане. -Алматы: Казахстан,1968. - 242 с.
88 Валлон А. Психическое развитие ребенка.- М., 1967. - 134 с.
89 Эльконин Д.Б. Психология дошкольника - М., 1975. - 227 с.
90 Возрастные и индивидуальные особенности младших подростков. /Под.ред. Д.Б.Эльконина и Т.В.Драгуновой - М.,1967. - 223 с.
91 Драгунова Т.В. Подросток. - М., 1972. - 341 с.
92 Фельдштейн Д.И. Психология воспитания подростка - М., 1978.-
- 291 с.
93 Гурова Р.Г. Выпускник средней школы. - М.: Педагогика, 1977.-213с.
94 Климов Е.А. Путь к профессии. - Л., 1974. - 157 с.
95 Начало пути: поколение со средним образованием /Отв. ред. М.Х. Титма. - М.: Наука, 1989. - 240 с.
96 Кон И.С. Психология юношеского возраста - М.: Просвещение, 1979. -268 с.
97 Философия. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқулық. /Құрастырған Т. Ғабитов - Алматы: Раритет, 2005. - 400 б.
98 Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Педагогика және психология. - Алматы: Мектеп, 2002. - 256 б.
99 Оқушылардың тұлғалық қасиеттерін дамытудың педагогикалық негіздері /С.Қалиев, Ш.Майғарағанова, Г.Нысанбаева, А.Бейсенбаева. -Алматы: Білім, 2001. - 224б.
100 Маркс К., Энгельс Ф. Размышления юноши при выборе профессии. Из ранних произведений. - М., 1956. - 342с.
101 Заң газеті - 2010, 17 сәуір.
102 Нұсқабаев Е.Н. Жастар арасында жағымсыз қылықтар жасау неге көп (нақты-социологиялық зерттеу мәліметтері не дейді?) // Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің хабаршысы. - 2004. - №3. -193-197 б.
103 Нұсқабаев О., Нұсқабаев Е. Ауыл жастарының жаһандану жағдайындағы адамгершілік - құқықтық тәрбиесі // Глобализация и вопросы социокультурной адаптации: Материалы ІІ Конгресса социологов Казахстана. - Астана, 2005. - 199 - 203 - б.
104 Қазақстан Республикасындағы халықтың өмір сүру деңгейі және кедейшілік (статистикалық мониторинг). /ҚР статистика жөніндегі және БҰҰ кедейшілік, жұмыспен қамтылу және әлеуметтік қауіпсіздік бойынша кеңейтілген тақырыптық топтарымен біріккен жариялымы. - Алматы: Қазстатақпарат, 2010. - 227 б.
105 Заң газеті - 2010, 13 сәуір.
106 Неке және отбасы туралы Қазақстан Республикасының Заңы. -Алматы: ЮРИСТ, 2009. - 56б.
107 Нұсқабаев Е. Ауыл жастарын адамгершілік - құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіру. Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация қолжазбасы. – Түркістан, 2010. - 154 б.
108 Заң газеті – 2009, 29 желтоқсан.
109 Ертаев М. Еңбек мазмұны, құрылымы және еңбекті гуманитарландыру // Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ хабаршысы. -1999. - №3. - 62 - 63 б.
110 Тұрлыбекова А. Жас ұрпақты нарық жағдайында кәсіпшілдікке бейімдеу. соц.ғ.к., ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация авторефераты. - Алматы, 2008. - 24 б.
111 Измайлов А.Э. Народная педагогика. Педагогические воззрения народов средней Азии и Казахстана. - М., 1991. - 304 с.
112 Сарсенбаев Н.С. Обычай, традиции и общественная жизнь. - Алматы: Казахстан, 1974. - 368 с.
113 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. - Алматы: Ғылым, 1984.
114 Бердібаев Р. Алғы сөз // Қазақ фольклорының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1993.
115 Матжанов К. Балалар фольклорының этнографиялық бастаулары // Қазақ фольклорлығының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1993. - 247 б.
116 Қалиев С. Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. - Алматы: Мектеп, 1987.
117 Табылдиев Ә. Халық тағылымы: жаңылтпаш, санамақ, жұмбақ, мақал, мәтел, терме. – Алматы: Мектеп, 1992.
118 Қазақтың ұлттық ойындары. - Алматы, 1976.
119 Жарықбаев Қ. Аталар сөзі - ақылдың көзі. - Алматы, 1980.
120 Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет - ғұрыптың беймәлім 220 түрі. - Алматы: Сонат, 1998. - 255 б.
121 Айталы А. Ұлттану. - Астана: Елорда, 2000. - 171 б.
122 Камалова Н. Той мерекелік салт - дәстүрлік әрекеттер // Астана: Парасат әлемі, 2005. - 96 б.
123 Абдрашева Б.Ж. Ұлттық дәстүр әлеуметтік институт ретінде. социология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертация қолжазбасы. – Өскемен, 2008. – 148 б.
        
        Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ -Түрік университеті
ӘОЖ 314.6:316.346.32-053.2 ... жас ... ... институты ретінде
22.00.04 – әлеуметтік құрылым, әлеуметтік институттар мен процестер
социология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми ... ... ... О. Нұсқабаев
Қазақстан Республикасы
Түркістан, 2010
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................3
1 БАЛАНЫҢ ОТБАСЫНДА ӘЛЕУМЕТТЕНУІ: ЗЕРТТЕУДІ ТЕОРИЯЛЫҚ-
МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН
НЕГІЗДЕУ...............................................9
1. «Әлеуметтендіру» ұғымы
..........................................................................
....9
2. ... ... ... - ... ... БАЛАНЫҢ ӨМІР СҮРУІ МЕН ЖЕТІЛУ ОРТАСЫ........................21
1. Отбасы социологиясы – жанұя туралы
......................................................21
2. Отбасының құрылымы, тұрмысы,
міндеттері............................................28
3. Баланың әлеуметтенуі мен психикасы қалыптасуының әлеуметтік
(отбасылық) ... ... ... ... ... Нәрестелік және балдырғандық жас шағындағы баланың отбасында
әлеуметтенуінің
ерекшеліктері..........................................................
............59
3.2 Баланың балаң жас шағындағы отбасылық әлеуметтендірудің
қиыншылықтары мен ... ... ... ... салт - ... мен жөн ... жас ұрпақты әлеуметтендірудегі орны мен
рөлі...........101
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
......................................118
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.......................................................121
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
...................................127
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпылама сипаттамасы. Зерттеуде жас ұрпақты әлеуметтендіріп,
қоғамдық өмірге қосудағы отбасының орны мен рөлі ... ... ... ... ... жаңадан келген әрбір
баланы аяқтандырып, қоғамдық ортаға қосудың қайнар ... ... ... ... жаңадан келген әрбір нәресте бірден пісіп, жетіліп,
бітім-болмысы, бет ... ... ... толысқан, ішкі жан дүниесі бай,
сегіз қырлы, бір сырлы, ... ... ... бар ... болып
қалыптаса салмайды.
Ондай азамат санатына жету үшін оған өсіп, өнуі, адам баласы өзіне
дейін ... ... ... ... ... ... жаңадан келген әрбір баланы, жаңа ұрпақты өмір сүре
білуге үйрету үшін оқыту және бейімдей білу ... ... ... ... ... де ... азамат, белгілі бір кәсіпті толық меңгерген
іскер жан етіп қалыптастыра, өмір сүруге ... ... ... ... ғана бала ... өз орнын дұрыс таба алады. Өзін бағалай біледі.
Өз «менінің» мәнін түсініп, өзін басқалардан ажырата алады. Өзін жеке ... ... ... өз «менін» айыра алуы - оның тұлғалық қадір
-қасиеттерінің өзекті арқауы, кісілігінің айрықша белгісі.
Міне ... ... жеке ... ... - ... ... әрі ... ықпал ететін орта – бұл отбасы. ... да ... ... – баланы, өскелең ұрпақты әлеуметтендірудің ... ұясы ... ... ... ... мен жастар арасындағы
ішкілік, есірткіге құмарлық көріністер мен әркелкі ауытқушылықтар ... ... ... ... және ... ... ... әлсіздігі,
ақпарат жүйесінің бейбастақтыққа тәрбиелеуі, көңілден шығатын іс ... ... ... ... ... ... жаюы ... мәселелердің өз шешімін табуы дұрыс бағдармен әлеуметтенуге аса маңызды
ықпалын тигізеді.
Отбасының адамзат өркениетінің пайда болып, дамуындағы мәртебелі ... рөлі оның ... ... (функцияларының) терең әлеуметтік мәні
барлығымен, қоғам үшін аса маңыздылығымен сипатталады. Демек «бізге отбасы
және неке институтын ... ... Оның ... ... ... ... ... Отбасылық құндылықтар мен дәстүр біздің
қоғамның және мәдениетіміздің негізі болған және солай болып қала ... ... ... отбасыларында сақталған игі дәстүрлер мен құндылықтарды,
көпбалалықты насихаттау қажет. Себебі өмірге жаңадан қадам ... ... ... жаңа ... ... өз орнын тауып, дұрыс қалыптасуы
отбасындағы ... ... ... ... ... жаңа ... қоғамда
жинақталған мәдени мұраны, материалдық және рухани құндылықтарды табыс
етуші ... ... ... ... ... ... ... толық әлеуметтеніп, тұлғалық және адамгершілік қадір - ... өмір ... әзір ... етіп ... ... ... ... істері және отбасылық - демографиялық ... ... ... ... ... және ... ұйымдармен, ғылыми
қауымдастықпен бірлесе отырып отбасына қатысты мәселелерді, ең алдымен бала
туылымы, ана мен бала ... ... бала ... мен ... ... ... ... тапсырамын. Бұл бағытта ішкі және
халықаралық тәжірибелер зерделенуі ... ... ... ... ... ... баланы отбасында
әлеуметтендіру мәселелеріне Елбасы ... ... ... ... ... ақ, осы ... ... авторының алдына зор жауапкершілік жүктеп, артылар
жүгі ауыр болса да, зерттелуі ... ... ... ашып ... ... ... деңгейі. Әлеуметтануда отбасы өмірінің әртүрлі
жақтары қарастырылған еңбектердің ... ... ... жеке ... зерттелген еңбектер жоқтың қасы. Айталық,
отбасы социологиясының ... ... ... ... Э. ... ... ... М. Вебердің «Жұбайлар және ана құқығының
дамуы», М. Ковалевскийдің «Отбасы мен жеке меншіктің пайда болуы мен ... К. ... ... және ... Ч. ... топ» атты еңбектерінде отбасы нақты тарихи құрылым ретінде
ғана ... да ... ... ... ... қалаушылар ретінде танылатын француз
социологы Фредерик Пьер Ле Пле мен ... ... ... ... ... ... ең қарапайым, кішкентай бөлшегі ретінде ғана
зерттеледі. Ле Пле өз зерттеулерін отбасы ... ... ... ... үш ... жуық отбасының өмір сүру салтын талдады.
Нәтижесінде отбасы типологиясын ... үлгі ... ... көп ... ... ... ... жанұяға тән бір ғана
құбылысты ... ... ... Тек XX ... екінші жартысынан
бері қарай ғана отбасы біртұтас жүйе ... ... ... ... ... Пікіріміздің дәлеліне айғақ келтірелік. 1974 - ... ... АҚШ - тағы 25 ... 50 - ге жуық ... ... ... ... – отбасы қызметтенуінің мәнін жан ... ... ... ... ... ... ... жасақтауды қолға алды.
Жобалық проект ... ... ... ... ... мақсатында
оны 24 салаға бөліп алып, қарастырды. Мысалы, типтері, ... ... ... ... қарым - қатынас, рөлдік ынта, кикілжің, билік
бөлінісі, жас ... ... емес ... т.т. Осы ... арасынан
өздерінің зерттеулерінің артықшылығымен көрінген У. ... У. Гуд, К. ... ... И. Ной, Д. Попеное, И. Ренте, Р. ... Дж. ... т.б. ... ... ... әлеуметтанушыларына мәлім.
Отбасы мәселелерін зерделеген ТМД ... ... ... ... ... мәселелер), М.С. Мацковскийді (әдістемелік
тәсілдер), А.И. Антоновты ... ... ... И.В. Бестужев
- Ладаны (отбасын болжау), И.С. Голодты (отбасы тұрақсыздығы), И.С. ... іс - ... М.Х. ... ... ... ... (қазіргі отбасы мәселелері), т.б. атауға болады.
Қазақстандық қоғамтанушылардың ішінен отбасы ... ... ... ... ... ... ... Арғынбаевтың «Қазақ отбасы» атты еңбегі көшпелі қоғамдағы қазақ
отбасыларының тұрмыс - ... ... ... арналса,
әлеуметтанушы З.Ж. Жаназарованың «Современная семья в Казахстане и ... атты ... ... ... ... ... - ... тұғырнамаларының мазмұндарын, бүгінгі таңдағы
қазақ ... жай - ... ... ... те, жоғарыда біздер тарапынан аттары аталып, еңбектеріне қысқаша
болса да шолу жасалған ғалымдардың ... біз ... ... ... ... ... еңбектерінде тұжырымдалған
қағидалық принциптер мен тұжырымдар зерттеуіміз үшін ... ... ... ... ... ... анық.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... ұрпаққа беріліп келе жатқан әлеуметтік
тәжірибені, ... ... ... ... ... салт -
дәстүрлерді, жөн - жоралғыларды, ... - ... ... және ... бір
кәсіпті меңгерту арқылы әлеуметтендіріп, қоғамдық өмірге қосудағы орны мен
рөлін талдау.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазіргі Қазақстан отбасылары.
Зерттеу ... ... ... Қазақстандық отбасылардың өз балаларын
әлеуметтендіріп, қоғамдық өмірге қосудағы қызметін (функциясын) бағымдау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- ... ... ... ... алғаш рет жас
ұрпақты отбасында әлеуметтендіру мәселелері жеке ... ... ... ... ... жас ... отбасында әлеуметтендіруді талдаудың теориялық -
методологиялық негізі ретінде отбасы социологиясының ... ... ... ... ... ... - ... айтылған отбасы құрылымы, тұрмысы, атқаратын
қызметтері (функциялары) туралы айтқан ой - ... ... ... ... балаларды отбасында әлеуметтендірудің әлеуметтік (отбасылық) алғы
шарттары негізделді;
- балаларды отбасында ... ... ... ... ... ... ... мен жеке отбасыға
тән өзіндік ерекшеліктері анықталды;
- балалардың жас шағындағы бағымы, өсіріп - жетілдірудің ... ... ... ... ... жас шағында әлеуметтендірудің тәрбиелік амалдары
мен ерекшеліктері нақтыланды;
- отбасылық салт - дәстүрлер мен жөн - ... ... орны мен рөлі ... ... теориялық - әдістемелік негізі ретінде отандық және
шетелдік ... ... ... мәселенің қайсы бір жақтарын
қарастырған еңбектері пайдаланылды.
Заңдық негіздері ретінде Қазақстан ... ... ... отбасы туралы Қазақстан Республикасының заңы, әйелдер істері және
отбасылық - ... ... ... ... ... ... ұрпаққа білім беру, оларды ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамалық
бағдарламалар алынды.
Зерттеудің эмпирикалық негізі ретінде жас ... ... ... орны мен ... ... ... анықтау
мақсатында 2007-2009 жылдары аралығында ... ... ... ... ... өзі ... нақты - социологиялық
зерттеу мәліметтері пайдаланылды. Сауалнама сұрақтарына 1237 ... ... ... 568-і әке – ... 384-і ... мен ... 265-і
мектеп мұғалімдері мен тәрбиешілер, жыныстық тұрғыдан алып ... 796-сы ... 441-і ер ... ... маңыздылығы. Зерттеуде жас ұрпақты отбасылық
әлеуметтендірудің мән - мағынасы, ... мен ... ... ... оқу ... ... ... психологиялық -
педагогикалық арнайы курстардан дәріс ... ... ... ... ... және ... - ... саясат жөніндегі
ұлттық комиссиялар өз жиындарында, қаулы - ... ... ... ... ... ... ата - ... бала
тәрбиесінде таптырмайтын көмекші құрал бола алады.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар:
- Балаларды отбасында ... ... ... ... үшін ... нақты тарихи құрылым ретінде
қарастырылып, талдаудың теориялық - ... ... ... ... ... оның ... дамуына ықпал еткен
социолог - ғалымдардың еңбектерінде айтылған отбасының ... ... ... ... ... ... қатысты екшеленіп таразыланды;
- Бақуатты тұрмыс қалпы, жанұялық жылылық туыстық қарым - қатынас,
ата - ананың, аға - інінің, апа - ... ... ... ... ... ішкі жан ... сана - ... ой
- өрісінің қанаттануына, дене бітімінің өсіп, жетілуіне, жоғары
адамгершілік қадір - қасиеттері мен оң ... - ... ... ... Бала ... ... ... факторларына әлеуметтік
(тегі, өсіп, өніп келе ... ... ... ... отбасылық (берекелік, ынтымақтастық, үйішілік ... ... ... мен табиғилығы, ата - ананың ... ... ... ... ... ... ете, ... тәрбие бере
білуі, т.т.), жеке бастық қабілеттілігі (ақыл - ой ... ерік ... ... ... т.т.) ... ... ... және арнайы үйрету, тәрбиелеу және оқыту
негізінде ғана баланың бойында адам ... ... ... мен ... ... жеке ... ... қалыптасады. Демек,
баланы жас шағында әлеуметтендіруде үлкендер (ата - ана және
т.б.) баланың жеке ... ... ... ... ... ... ала ... баланың жалпы адами қасиеттерін,
өмір сүруге бейімділігін, танымдық, қызығушылық, өнер - білімге
құмарлық, әуестік, мүдделік, мақсат - мұраттық қалыптарын, ... ... мен ... ... - қасиеттерін, айналасындағылармен
дұрыс қарым - қатынасын, іс - әрекетке, ... ... ... ішкі ... ... мен ... жүйесін,
интеллектісін, өзін - өзі тануы мен бағалай білуін, өз «менін»
түсінуін, ерік - ... мен ... ... ... дұрыс қалыптастырып, дамытуға күш жұмсалуы тиіс. Бір -
бірімен кіріге байланысып, бала ... ... ... қасиеттер
ғана баланың әлеуметтенуі мен ... ... ... ... құрайды. Баланың биологиялық тұрғыдан да,
физиологиялық және психикалық тұрғыдан да пісіп жетілуі, ойлауы,
есі, тілді ... іс - ... ... бір ... т.б. ... ... сабақтас, қатар жүретін
үрдістер;
- Балаң жас шақ кәмелеттікке толар шақтың бастауында ... ... ... өмір сүрудің бұрынғыдан өзгеше жаңа
деңгейіне шығаруға дайындықты барынша жандандыруды ... ... ата - ана ... әлеуметтенуін кешенді
ұйымдастырып, олардың талап - ... мен ... ... ... дұрыс таңдауларына ұйтқылық жасай білулері керек.
Алдағы өмірлеріндегі бағыт - бағдарлық ұстанымдары мен ... оң ... ақыл - ой ... мен ... сана
-сезімдерінің шарықтық деңгейде дамуларына, оңды мінез - құлық
пен ... ... ... ... ... ... ететін еңбек мәдениетін, қоғамдық тәртіп пен
заңдылықты сақтап жүруге мүдделікті, саяси және ... ... және дене ... мәдениетін,
экологиялық және экономикалық мәдениеті меңгерулеріне ... ... ... ғана бала жаңа ... нық ... ... Өзі өмір сүріп отырған қоғамның әлеуметтік - экономикалық
құрылысына сәйкес әлеуметтік рөлдер жүйесіне қосыла ... ... өмір ... бейімделіп, қазіргі еңбек рыногінен
білімі мен біліктілігіне сәйкес келетін жұмысты таңдап ала алады;
- Ұлттық ... ... ... ... яғни оларды
әлеуметтік өмірге даярлап, қосуға бағытталған тәлімдік дәстүрлі
өнеге - үлгісі халықтың аңыз ... ... ... ... шешендік сөздерінде, эпостық жырларында, әдет -
ғұрыптарында, наным - ... ырым - ... пен ... - ... ... т.б. ... ... айтқанда, қазақта халық педагогикасының тәлімдік үлгі -
өнегелерін қамтитын рухани мұра мол. Оны халқымыз үзбей ... ... ... орын - ... ... ... келеді. Өсіп келе
жатқан жас ұрпақты оқыту мен тәрбиелеудің ... ... ... - ... және ... ... мен ... халықтық педагогиканың тәлімдік жөн - жоралғылары
кәдімгідей ықпал етті.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі мен ... ... ... ... ... - ... ... мен ғылыми семинарларда
жасаған баяндамаларында және жариялаған мақалаларында ... ... ... ... жұмысы Қ.А. Ясауи
атындағы Халықаралық Қазақ - Түрік университетінің Әлеуметтану кафедрасының
мәжілісінде және Л.Н. ... ... ... ... ... кафедрасында талқыланып, мақұлданып, қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы мен көлемі. Диссертация кіріспеден, 3 ... ... ... ... ... тізімінен, қосымшалардан
тұрады. Жұмыстың жалпы көлемі 143 бет.
1 БАЛАНЫҢ ОТБАСЫНДА ӘЛЕУМЕТТЕНУІ:
ЗЕРТТЕУДІ ТЕОРИЯЛЫҚ – ... ... ... ... ... терминінің мән - мағынасы қысқа қайырғанда, индивидтің
басқалармен ... - ... және іс - ... ... ... ... келе жатқан әлеуметтік тәжірибені игеру нәтижесінде қоғамдық өмірге
кірігуін айқындайтын ұғым ретінде түсіндіріледі.
Десек те бұл ұғымның мәні тереңірек. «Әлеуметтендіру » ... ... әрі ... ... қатынастардың, факторлардың және үрдістердің
баланың адам ретінде ... әсер ... ... ... ... ... әлеуметтік - психологиялық, саяси - экономикалық,
моральдық - этикалық, ... ... ... ... және ... желісі ретінде мазмұндалады. Сонымен қатар ... ... бір ... қоғамдағы әртүрлі өмірлік жағдаяттардың индивидке
стихиялық ықпал етуі нәтижесі. Сондай - ақ өсіп келе ... жас ... ... адам етіп ... қосу ... ... жеке ... етіп
мақсатты бағытта қалыптастыру өзегі ретінде де танылады.
Себебі адам ... ... ... ... ... айырмашылығы
шамалы ғана болады. Дегенмен адам баласының бойында адам ... ... мол. ... ... ... адам заттары дүниесінде,
адамдар қарым - қатынастары дүниесінде өмірге келеді. Алда сонда тіршілік
етеді. Адамдар дүниесінде ... орта ... ... ... ... ... әлеуметтік тәжірибе бар. Баланың адам болып қалыптасуының
негізі осы тәжірибені игеру ... ... ... Бұл ... ... ... ... тәрбиелеу, үйрету, бойға сіңіру, дағды -
ісмерлікке баулу және ... ... ... ғана жүзеге асырылады. Баланың
биологиялық тұрғыдан да, физиологиялық және психикалық тұрғыдан да ... ... есі, ... ... іс - ... ... бір
тәсілдерін, білімді, т.б. игеруімен айтарлықтай сабақтас.
Адамзат ... іс - ... ... ... ... ғана ... жетілдіріліп отырылмаған, осы құралдарды, қоғамдық тәжірибені
кейінгі ... ... ... ... да анық ойластырылған. Бұл
ойластырылған жол тәрбиелеу, бойға сіңдіру, дағды - ... ... ... ... ... ... ... - ұрпаққа беріп отырудың
бағытты, бағдарлы әрі тиімді ұйымдастырылған әдісі. Бұл ... ... ... ... және психикалық тұрғыдан пісіп
жетілулерінде де, оларды әлеуметтендіріп, ... ... ... ... меңгерген білімді де саналы азаматтар етіп ... ... ... ұғымы алғаш рет өткен ғасырдың орта шенінде
американдық психология мектебі өкілдерінің ... ... ... ... ендірушілердің алдыңғы санатында американдық психолог
ғалымдар Дж. Кольманның, А. Парктің, А. Бондураның, Д. ... ... Жас ... ... ... алғашқы монографиялық
зерттеулердің алдыңғы қатарында Дж. Кольманның ... ... ... ... ... (1968) еңбектерін атауға
болады.
Қазақстандық ... ... ... ... бірі ... ғылыми айналымға ендірген ғалым О.Нұсқабаев өзінің
1984 жылы «Қазақстан» баспасында жарияланған «Дүниеге ғылыми ... ... атты ... ... бұл ... ... елдерінде XIX
ғасырдың аяғынан бермен қарай қолданыста дей ... ... ... ... ... ... ... «мінез -
құлық» нормаларын белгілеу үшін ғана қолданылды. Бертін келе ... ... ... ... ... игертудің және
оқытып, тәрбиелеудің нәтижесі ретінде қарастырыла ... деп ... ... ... ... ... рухани байлықтар мен мінез -
құлық нормаларын белсенді түрде меңгерту және жетілдіру жолымен жас ... ... ... - ... ... сәйкес әлеуметтік рөлдер
жүйесіне қосуды бейнелейді [3-4].
Белгілі психолог Л.С.Выготскийдің пікірінше, адамның жеке адам ретінде
қалыптасуы, әрқайсысының ... ... ... бар, ... ... ... байланысты екі жақты дамудың ... өсіп ... ... ... ... ... ... әрекетінің жемісі.
Табиғи өсіп жетілудің негізінде адамның биологиялық жетілу процесі,
яғни онтогенез жатыр. ... ... жан - ... жетілген жеке адам ретінде
қалыптасуы тек әлеуметтендіру процесінде жүзеге асырылады.
Себебі қоғамда өмірге жаңадан келген әрбір ... адам ... ... ... факторлар көп - ақ. Мысалы, әрбір баланың
күнделікті өмірінде ... ... ... өтіп ... ... оның жеке басының қалыптасуына стихиялық тұрғыдан ықпал етуі
мүмкін. ... ... ... оның жеке ... ... түрде
оң бағытта қалыптастырудан, яғни, мақсатты түрде оң ... ... ... оң, дұрыс тәрбие беру оны әлеуметтендіріп, қоғамдық
өмірге адамгершілік ... - ... ... ... ... мен іскерлігі
нақты, кәсіби біліктілігі мығым азамат ... ... ... ... ... қарап, педагогтар мен психологтар ұзақ ... ... ... бір ... тек ... ... ... тәрбие ретінде баса көңіл аударып келді. Әйтсе де қазіргі
гуманитарлық білім, ... ... ең ... ... ... объектісі ретінде ресми құрылымдардан тыс бейресми ... ... ... ... ... ... арнайы тіркелмеген діни
секталардың, т.б. қызметін және баланың мінез - ... ... - ... ... қалыптасуына тікелей ықпал ететін көрші - қолаң мен
көшенің ықпалын да зерделеуді дұрыс деп есептейді.
Жоғарыда ... ... ... ... ұғымына ғалым О.
Нұсқабаев тарапынан берілген анықтама бұл ұғымның мән - мағынасын толық
ашып ... деп ... ... О. Нұсқабаев берген анықтамада өмірге
жаңадан келген әрбір жаңа ... ... ... ... баланың бойына сіңіру жолдары көрсетілуімен ... ... ... ... ... ... жүргізу амалдарын, салт -
дәстүрлер мен жөн - ... ... ... т.б. ... да ... ... дегеніміз жеке тұлғаны жан - жақты
қалыптастыру, жеткіншек, жас ... ... мен ... ... белгілі
бір тәртіпке келтіріліп, жинақталған қажетті ғылыми білімдерді, дағды ... және ... ... байлықтарды, мүдделерді,
құндылықтарды, дүниетанымдық тағылымдар мен салт - ... әдет ... мен жөн - ... ... пен ... - ... нормаларын
меңгерту арқылы оларды біртіндеп ... өмір ... ... ... - экономикалық құрылысына сәйкес әлеуметтік рөлдер жүйесіне
қосу» [5. 14б].
Бұдан ... ... жас ... адам ретінде қалыптасуы оны дұрыс
тәрбиелеудің, оған терең білім ... ... бір ... ... - ісмерлікке баулудың нәтижесінде оны белсенді түрде әлеуметтендіріп,
қоғамдық өмірге саналы азамат ретінде ендірудің ... ... ... ... ... ... - ... бастаулары
Қазіргі социологиялық ғылыми талдамдарда әлеуметтендіру институттары
деп өмірге жаңадан келіп, жетіліп, өсіп - өніп келе ... ... - ... ... келе ... ... ... рухани және
материалдық құндылықтарды, ... ... ... ... ... ... ... - құлық үлгілерін меңгерулеріне ықпал
ететін нақты топтар (орталар) танылады. Мұндай нақты топтарға (орталарға),
яғни әлеуметтендіру институттарына ... ... ... ... алды
білім беру мекемелерін, мектепті, арнаулы орта және жоғары білім беру ... ... ... ... ... мен ... ... қарап әлеуметтендіру институттары сыртқы ортаға тән, ... ... ... ... ... ... ететін барлық
әрекеттерді – әр келкі әлеуметтік ... мен ... - ... ... саяси, этикалық, құқықтық және қоғамдық, ұжымдық, топтық
құндылықтыр мен ... ... ... ... ... әрі ... мінез - құлқын, жүріс - тұрысын, моральдық
-психологиялық болмысын, олар өмір ... ... ... орта ... ... отырушы күш ретінде танылатындығын байқауға болады. Себебі кез ... ... ... ... ... ... мен ... баланың белгілі бір жағдайға, немесе әрекетке орай мінез ... ... ... ... ... ... ішкі түрткілік
тетіктерін реттеуші тұтқа болып есептеледі.
Осыған байланысты сыртқы әлеуметтік ықпалдың баланың ішкі ... ... - ... ... ... түсінудің маңызы
зор, терең методологиялық мәні бар. Бұл айналым ғылыми ортада ... ... ішкі ... ... ... деп
аталады. Мәнісі Л.С. Выготскийдің жоғары психикалық функцияларды дамыту
теориясының мазмұнымен түсіндіріледі. Л.С. ... ... ... ... және ... процесінде құралдардың көмегімен
табиғат күштерін өзгертудегі еңбектің рөлі жөніндегі ... ... ...... ... істейтін іс - әрекеті, ол адамның мінез ... ... ... ... ... ерекшелеуге жеткізеді деген ой
айтты. ... бұл ... оның іс - ... ... ... ... ... адамның сыртқы практикалық іс - әрекетінде құралды
қолданатыны ... ... ішкі ... іс - ... ... ... т.б.) ... негізінде пайда болады. Құрал мен белгінің
ұқсастығы (психологиялық жағынан) ... ... іс ... ... мүмкіндік беруінен көрінеді. Құрал мен белгі арасындағы айырмашылық
олардың түрлі бағыттылығынан ... ... ... ... ... ол
объектіде өзгеріс туғызуы тиіс, ол табиғатты игеруге бағытталған адамның
сыртқы іс - ... ... ... ішке бағытталған, ол объектіде еш
өзгеріс туғызбай, адамның ... - ... әсер ... ... ... ... - ... игеру өзара байланысты, өйткені адамның табиғатты өзгертуі
адамның өз табиғатын да өзгертеді. ... ... ... ... іс ... ... ... психикалық белсенділік мүмкіндігін шексіз
күшейтіп, кеңейтетіні тәрізді, белгілерді ... ... ... ... іс - әрекетке көшу, адамның бүкіл психикалық іс - ... ... ... ... арқылы осы тәсілдердің (құралдардың да, белгілердің
де) барлығын игеру процесінде жүзеге асады. Міне сондықтан да ... ... ... және ... ... психикалық дамуын анықтай отырып,
оның өмірін ... ... ... ... орын ... ... дамуының бұрынғы ұрпақ тәжірибесін игеруге себепкер белгі
тәсілдерінің ... ... ... тыс ... да және үйретусіз,
тәрбиелеусіз, және оқытусыз бойға сіңдірілуі да еш мүмкін емес. Сонымен,
Л.С. ... ... ... ... ... ... жаңа идея жүзеге асты. Мәдени дамудың жалпы генетикалық заңын
Л.С. Выготский ... ... ... мәдени дамуындағы қандай
да болмасын іс - ... ... екі рет, екі ... ......... ... интерпсихикалық категория ретінде адамдар
арасында, одан соң интрапсихикалық ... ... ... ... ... [6.197-198б]. «Қандай да жоғары психикалық функция бастапқы
әлеуметтік функция болатындықтан, өз дамуында сыртқы саты ... ... ... ... жоғары психикалық функциялардан адамдардың әлеуметтік
қарым - қатынастары көрініп жатады. Л.С. Выготский ... ... ... ішке енгізілген және жеке адам ... мен ... ... ... ... қарым - қатынастар жиынтығы деп
жазды. Әлеуметтік мінез - құлықты генетикалық түрде жеке ... ... ... ... ... ... қарама - қарсы ... ... ... ... алдымен адам арасындағы қарым -
қатынастар ретінде қалыптасады да, тек ... ... ғана жеке ... ... ... деп ... ... сырттай қарағанда ой
- пікірлер, дәлелдемелер, айғақтар, генетикалық түрде ой - толғаныстарының
қақтығысынан туындайтын таластан ... ... ... ... ... теориясына сәйкес, талас ой толғаныстарын туғызады. Жеке
адамның қалыптасу процесі дегеніміз жеке ... кім ... ... оның ... жасаған қарым - қатынасы арқылы орнығады деген сөз.
Дегенмен, баланың әлеуметтік тәжірибені меңгеруі – ... көп, ... ... ... ... адам ... да, ... да үздіксіз
даму жағдайында өрбиді.
Алайда жануарлар дүниесі мен адамның даму ... ... ... сапа ... ... Адам мен ... ... шығуы жағынан да, құрылымы жағынан да теңесе алмайды. Жануарлар
психикасы ... ... ... – биологиялық бекіген тәжірибенің тұқым
қуалап берілуі. Соның негізінде жануардың сыртқы ортаға дара икемделуі ... ... ... функцияларының ерекшелігі сол олар баланың
қоғамдық - тарихи тәжірибені ... ... ... дамып отырады. Бала
адамдар дүниесінде, адам заттары дүниесінде, ... ... ... өмірге келіп тіршілік етеді. Оларда қоғамдық практика тәжірибесі
қалыптасқан. Баланың дамуы дегеніміз осы тәжірибені игеру ... ... [7. 23б]. Бұл ... ... ... ... ... болған
жағдайда, яғни тәрбиелеуде, үйретуде, бойға сіңіруде және оқытуда жүзеге
асырылады.
Адамның жоғары формалардағы психикалық іс - ... ... ... ... ... - ақ ... әрекеті үстінде үйрену және оқу
процесінде белгілі бір мәліметтерді ... және ... ... ... ... ... ... мен сөздер адамдардың іс - әрекеті
мен үйрену процесін ... ... ... ... ... ... ... мен дамуы, оның ішінде мәдениеттің де пайда ... ... да бар ... әлеуметтік және психикалық тұрғыдан тарихи ... де ... Бала ... ... қалыптасқан тәжірибені
игереді. Баланың ойлауы, есі, тілді қабылдауы, іс - әрекеттің белгілі бір
тәсілдерін, ... т.б. ... ... ... ... іс - ... жүзеге асыру құралдары ғана дамып
қоймай, осы құралдарды, қоғамдық тәжірибені ... ... ... жолы да ... ... ... түсті. Бұл ерекше жол
тәрбиелеу, үйрету, бойға сіңдіру және оқыту. ... ... ... ... ... ... ... жүзінде әбден сыналып,
орныққан әдістері болып саналады. Тәрбиелеу, үйрету, ... ... ... ... психикалық дамуы мен әлеуметтену үрдісінде айқындаушы рөл
ойнайды. ... ... ... ... өмір ... икемделеді.
Тіршілік етуге дайындалады. Шаруашылық тәсілдерін ... ... іс - ... ... ... ... Бұл ... бала
өскен сайын күрделене түсіп, жан біліктілік амалдары, дағды - іскерліктерді
дамыта ... Ал, осы өмір ... ... ... икемділік өз кезегінде
бала психикасының, ішкі жан дүниесінің, сана - ... ішкі ... ... ... ... ... ... елгезек тапқыр, пысық
болып өсулеріне ... ... ... бола ... да ... ... келе ... осы көптеген тартымды қасиеттердің ...... ... біріктіріп бір қалыпқа түсіруші
негізгі қасиеттерді анықтауға болады ... ... А.В. ... ... ... және жас ... психологиясы»
атты монографиялық зерттеуде. Олар ... 1) ... жеке ... ... 2) іс - ... ... ... 3) сана тетіктерінің даму дәрежесі [8-11].
Баланың даму процесінде қалыптасатын мотивтер сан алуан болса ... мен ... ... ... ... - ... ... анықтайтын жетекші бағыттылықты бөліп алуға мүмкіндік
береді. ... ... оқу ... ... ... ... олар үшін
жақсы оқу, мұғалімнің талаптарын орындау маңызды. Мұндай балалар мектептегі
үлгерім бағасын жоғары ... ... ... ... мұндай бағдар
біршама формальды қарадүрсін сипатқа ие. Екінші ... ... ... Олар ... ... жаңа ... алғанды ұнатады. Алайда,
оқушылар барлық оқу пәндеріне бірдей тырыспайды. Бұл балалар үшін ... осы ... ... ... мен ... ... маңыздырақ.
Көптеген балалар үшін неғұрлым маңыздысы – өзін қоршаған нақты ортамен
қарым - ... ... ... ... ... - құлқы ... ... мен ... қарым - қатынасындағы белгілі бір позиция
жетістіктерімен анықталады. Төменгі сынып оқушылары үшін ... ... ... ... ... ... - ақ, қалыптасқан мінез - құлық пен
қарым - қатынастың дағдылы тәсілдері маңыздырақ болып ... ... ... ... ... ... жеке басын қалыптастыру ... тура ... ... - ақ ... іс - ... ... мақсат
айқынырақ көрінеді.
Адамның жеке басының жетекші бағдары балалардың ... ... ... ... да ... ... ... бағыттылығы бар
балалар сыртқы болмыс заттары мен құбылыстары туралы білім алуға ... алу ... ... ... ... ... тұра осы оқушылар
қимылдарын, дағдыларын жетілдіре ... ... ... іс - ... ... ... сабақтар орындауға қатысты болғанда) үнемі
айқын мақсаттылық көрсетпейді. Оқу бағдары бар балалар оқу тапсырмаларын,
жекелеген операцияларды ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жасау ағымы пайда болып, жаңа міндетті (игерілмеген
үлгі бойынша) шешудің ортақ тәсілін ... ... ... келгенде
қиналады. Басқа адамдармен өзара қарым - қатынас жасауды ерекше маңызды ... ... ... бұл бағыттылықты түрліше жүзеге асырады. Мысалы,
қайсыбір балалар үздік оқушы ... ... ... ... ... т.б. ... ... бағдар балалардың мектептегі өмірін және олардың ... ... - ... ... ... ... анықтап отырады. Сонымен,
адамның жеке басының бағдарын ескеру – ... ... ... ... ... мен тәрбиелеуді (адамның жеке басын дамыту) неғұрлым
тиімді жүзеге асырудың бірінші және қажетті шарты.
Бағдар оқушының жеке ... ... ... және ... анықтайтын
қатып қалған, өзгермейтін сапа емес. Жасы өскен сайын балалардың жетекші
бағдарының өзгеріп отыруы мүмкін. ... ... ... оқушылары үшін оқу
іс - әрекетінің маңыздылығы біртіндеп арта ... IV ... ... ... - ... ... ... даму процесінде баланың болмысты тамаша бейнелеуінің ... және ... ... отырады. Бұл, нақтылап айтқанда, ... ... ... ... де ... Мысалы, мектепке
дейінгі бала үшін тұтас ситуация мен заттардың сыртқы қасиеттерін бейнелеу
басым болса, ... ... ... ... ал одан ... т.б. ерекшелей бастайды. Біртіндеп ұғым және ... ... ... негізгі критерийі баланың ойланып толғану дәрежесі,
заттармен жүргізетін өз іс - ... ... ... заттарды және ең
соңында өзін, өзінің ... ... ... ... ... «менді»
түсіну баланың жеке басы дамуының әр жағын ... ... ... ... бала ... ... ... үш негізгі жағын бөліп шығаруға
болады: 1) тәрбиелеу, үйрету, бойға сіңдіру және оқыту процесінде ... ... - ... ... дамуы; 2) игерілген тәсілдерді ... ... ... 3) жеке ... ... қасиеттерінің
(бағыттылығы, іс - әрекет, сана және ойлаудың психологиялық құрылымы) дамуы
[19.13; 26-30б]. Дамудың көрсетілген бағыттарының әрқайсысы ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста болады. Бір - бірімен өзара кіріге байланысып
жатады. Қосындыларында ғана ... ... ... мен ... құрайды.
Десек те сыртқы, яғни баланың қоғамдық қатынастар жүйесінен өз орнын
тауып, қоғамдық өмірге белгілі бір кәсіпті ... ... ... ... ... ... ... азамат болып енуіне ықпал ететін
макродеңгейлік әлеуметтендіру ... ... ... ... ... ... т.б.) ... қатар, олардың микроортасының да
(аула, көше, құрбы - құрдастары, т.б.) әсерін жоққа шығаруға болмайды.
Демек, ... ... ... ... ... ететін барлық
жағдаяттар (өмір, оқиға, құрбы - құрдастар, отбасы, мектеп, спорт ... ... т.б.) ... ... ... Осылардың ішінен
жеткіншектердің әлеуметтік - адамгершілік қалпының, мінез - құлқының ... ... ... ықпал ететін жағдаят (топ) ретінде
айырықша аталатыны референттік топ. ... топ ... бұл ... ... ... ... ... топтың балаға ықпалы
баланың бұл топты өзіне эталон ретінде танитындығымен ... ... ... мінез - құлқын өзіне жақын адамдардың мінез - құлқына, жүріс
-тұрысына, адамгершілік қадір - ... ... ... Өзін - ... берген бағасымен салыстыра отырып бағдарлайды. Солар бағалаған
құндылықтарды бағдарға алады. Осыған ... ... топ» ... - ... ... ... мен психологтардың жан -
жақты қазбалап, нақты анықтауға ... ... ... алдыңғы
санынан көрінеді. Айталық «референттік топ» ... мән - ... және ... әлеуметтік психология ... ... Г. ... Т. ... Т. ... Х. ... ... И.С. Конның, А.В. Петровскийдің және басқалардың ... - ... ... сараланған [20-23].
Референттік топ негізінен нормативтік және салыстырмалық екі функция
атқарады. Референттік топтың нормативтік функциясы ... ... бұл ... ... топ ... ... - ... нормаларының
әлеуметтік нұсқаулары мен құндылық бағдарларының бастау негізі ретінде
көрінеді.
Референттік топтың ... ... ... ... референттік топ мұнда индивид арқылы өзін және басқаларды
бағамдайтын ... ... ... Осыған орай референттік ... және ... ... сол бір ғана ... өзі ... ... - ақ «жағымды» және ... ... ... да
сараланады. Жағымдыларына индивид өзін идентификациялайтын және өзі ... ... ... ... ... ал ... индивид
жақтырмайтын референттік топтар жатады. Әрбір индивидте, әдетте қарым -
қатынастар мен қызметтің ... ... ... саны ... ... болады (мысалы, отбасы, қайсыбір клуб не спорт секциясы,
аула компаниясы, музыкалық ансамбль және т.б.). Референттік топтың белгілі
бір ... үшін ... ... ... ... жиі ... индивид, әдетте, референттік топтың өзі туралы пікірі жайында ... ... ... Дегенмен индивид үшін референттік топтың өзіне
ұнамайтын ұстанымдары болуы мүмкін. Мұндай жағдайда топ, ... ... ... үшін ... ... ... ... қажет болады [24.
86-87б].
Баланың әлеуметтенуінде сондай - ақ, ... ... ... ... және танымалдығы да шешуші рөл ойнайды. Отбасында
әке беделі, оның биік ... ... ... ... ... ... ... болуы, өздері тұратын ауыл немесе
көше тұрғындарына да жақсы істерімен танымалдығы бала жүрегінде әкесі ... ... ... ... ... ... белсенді позициясын
қалыптастырады.
Баланың әлеуметтенуі адамзат тарихында қалыптасқан ... - ... ... ... ... ... институттарының іс
-әрекеттерін зерделеумен қатар, осы институттардың ... ... ... ... де ... ... ... дүниеге аяқ басқан
әрбір жаңа ұрпақтың әлеуметтеніп, қоғамдық өмірге қосылу тетіктерінің мәнін
ұғыну мүмкін емес.
Әлеуметтендіру тәсілдері бұл баланың өзін ... ... ... қарым
- қатынасы, байланысы. Осы қарым - қатынастың, байланыстың көмегімен бала
қоғамдық қатынастар жүйесіне кірігеді. Ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе ... ... ... ... қалыптасып орныққан мінез - құлық
үлгілерін, рухани және ... ... ... ... те балалардың бойына әлеуметтік тәжірибені, озық мінез - ... және ... ... тәсілдері олардың жас шамасына қарай
әртүрлі болып келеді. Мысалы, баланың ерте ... ... ... ... оның ... қарым - қатынасы арқылы дәнекерленеді.
Нақ осындай қарым - қатынастар жүйесі негізінде бала белгілі бір дағдыларды
игереді, онда ... ... ... ... ... ... -
қатынас жасау тәсілдері байиды, тілі жетіледі, т.с.с. Осының бәрі ... іс - ... ... ... кеңеюіне, демек,
айналасындағылармен қарым - қатынас жасау тәсілдерінің ... ... Ал, ... өз ... ... ... және әлеуметтенудің
одан арғы барысының жағдайларын өзгертеді ... бала енді ... ... іс - ... ... да ... ... Баланың бұрынғы даму
жетістіктері мен тіршілік жағдайының өзгеруі оның өзін ... ... ... ... - ... жаңа мазмұнға ойысады. Олармен
қарым - қатынаста бала жаңа ... ... Ұғым - ... ... ... ... ... сұхбаттасу тәсілдері байып, жаңа
әдістермен толыға түседі. Мұндай ... ... даму ... ... ... өту барысында анық байқалады.
Осыған орай, соңғы кезде, психологиялық - педагогикалық зерттеулерде,
сондай - ақ жас ерекшелігі психологиясында адамның (баланың) даму ... ... ... ... ... Мысалы баланың туылғаннан
мектепке барғанға дейінгі кезеңдерін бөбектік шақ (туылған күнінен қырқынан
шыққанға дейінгі аралық); нәрестелік немесе ерте ... шақ ( бір - ... бір ... дейінгі аралық); сәбилік шақ (1 жастан 3 жасқа дейінгі
аралық); естиярлық және ересектік жас кезеңдері ( ... бұл ... ... шақ, ... және ... шақ деп те ... Балабақшадағы
топтарға сәйкес (үш жасқа дейін - ерте сәбилік шақ ... ... ... ... өмірінің төртінші жылы; естиярлар тобы - бесінші жыл; ... жыл және ... алды ... тобы - ... жыл) ... ... төменгі сынып жасындағы (6 - 7 жастан 10 - 11 жас ... ... ... (11 - 12 ... 15 - 16 жас ... ... ... (17 - 18 жас аралығы). Тәрбиелеу мен оқыту үрдісінде
балалардың жас ерекшеліктеріне қоса, бір жас ... ... ... дара ... де ескере білген жөн [19. 34-36б].
Осы жоғарыда нақтыланған жас шамаларына сәйкес балаларды әлеуметтендіру
тәсілдері де жаңа амалдармен толығып ... ... ... ... жас шағы ... биологиялық тұрғыдан пісіп,
толысуларының белгілі бір кезеңдерінің мазмұнын құрайтын ... ... ... ... көрсеткіштерін көрсетулермен
қатар, балалардың әлеуметтік тұлға ... ... бір ... ... ... ... қоршаған нақты әлеуметтік ортаға
бейімделу жағдайларын да сипаттайды.
Осылайша психологтардың балалардың бір жас ... ... ... ... жаңа жағдайларға сай олардың психикасының жаңа
сапалармен толығып ... ... ... социологтарға балалардың
әлеуметтенуінің әртүрлі кезеңдерінің өзіндік ... ... бар ... ... ... ... ... Я.И. Гилинский әлеуметтендіру үрдісін төрт кезеңге ... ... Ерте ... ... ... ... мектепке барғанға дейінгі
аралық);
2. Оқу кезеңі (1- ші ... ... ... ... аралық);
3. Әлеуметтік кемелдену кезеңі (еңбек етуге араласқанға дейінгі
уақыт);
4. Еңбектену аяқталып, ... ... ... ... [25.
44б].
Г.М. Андреева әлеуметтендіру кезеңдерін бар - жоғы екі ... ... ... ... ... ... ... Бұл аралық екі ... ... ... бала ... келген күннен мектепке барғанға дейінгі
аралықты қамтиды;
ә) екінші кезең оқыту мен еңбекке араласқанға ... ... ... ... және ... оқу орындарында оқыған уақыттарды
қамтиды.
2. Еңбек ету кезеңі (еңбекке араласқан ... ... ... ... ... қамтиды) [26. 344-347б].
Десек те жоғарыда мысал ... ... ... ... басым көпшілігі қабылдай бермейді. Олардың
пікірінше адамның әлеуметтенуі белсенді түрде ... ... ... ол
бүкіл өмір бойына созылмайды. Ол тек ауытқымалы мінез - құлық ... ... ... ... ... ой - ... мен дүниеге қөзқарасы
және т.б. қалыптасу үшін қажетті болатын мерзімге ғана, яғни ... ... ... ... ... керекті уақыт бойына созылады. Ол,
орта есеппен алғанда, 23 - 25 ... ... ... Ал, ... ... ... ... бір әлеуметтік жағдайлардан басқаларына
ауысуына байланысты жаңа рухани байланыстар мен ... ... - ... меңгеруіне келсек, мұны әлеуметтену емес, әлеуметтік бейімделу
деген дұрыс сияқты. Мысалы, кешегі күнгі белсенділер - комсомол және ... ... - ... ... қолдарындағы билікті пайдаланып
қоғамдық мүлікті жекешелендіріп, әбден байып алды. Яғни жаңа ... ... ... мұрат тұтқан құндылықтарды тәркі етті. ... ... ... жатпайды, керісінше, олардың бұрындары да,
қазір де тек билікке қол жеткізу үшін, байю үшін өмір ... ... өте ... ... ... адамның әлеуметтену үрдісін үш кезеңге бөліп қарастыруға болады:
a) бастапқы ... ... ... ... ... ... ... жасөспірімнің әлеуметтенуі;
б) орнықты немесе біржола әлеуметтену.
Бірінші кезең, негізінен, отбасында және балалар бақшасында тәрбиелену
кезеңімен, екінші кезең 17 - 18 ... ... орта ... оқу - ... ... ... Ал, ... жас өспірім шақтан ересек шаққа ... яғни 17 - 18 – 23 - 25 жас ... ... Бұдан кейін,
әлеуметтенген, қалыптасып біткен адамның әрі қарай дамуы мен ... ... ... ... реті ... ... анықтай кеткен жөн, балалардың жас және
психологиялық ерекшеліктеріне қарай ... ... ... де ... ... келеді. Мысалы, бала дүниеге
келгеннен мектеп жасына жеткенге дейінгі аралықта негізгі ... ... мен ... ... ... Оқу ... ... негізгі міндеті мектепке жүктеледі. Ал, жас өспірім
шақтан ересек шаққа дейінгі аралықта (17 - 18 – 23 - 25 жас ... ... ... еңбек ұжымы атқарады.
Әртүрлі әлеуметтендіру институттарының қызметтерінің әркелкі ... ... И.С. Кон, С.А. ... Д.Б. ... ... да назар аударған болатын. Сонымен қатар, бұл ғалымдар жас және
психологиялық ... ... ... ... институттардың
балаларды әлеуметтендіру амалдарының да әртүрлі екендігіне де ... ... олар ... эксперимент нәтижелеріне қарағанда
балаларды бастапқы әлеуметтендіру үрдісінде ойын ... ... ... ... ... оқу ... оқыту мен тәрбиелеу
үрдісі, еңбектену ... ... ... рөл ... ... ... күрделі үрдіс. Оларды әлеуметтендіруде әлеуметтік
институттар балаларды әлеумметтендіру амалдарымен, әдіс - тәсілдермен қатар
олардың психикасы мен ... ... ету ... (тетіктерін) де
кеңінен пайдаланады. Мысалы, ерте әлеуметтендіру кезеңінде ... ... етуі – ... ... ... ... ... жағымды үлгі - өнеге арқылы тәрбиелеу, жаттықтыру, ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылады.
Әсіресе баланы еңбекке баулу, оған қатынас мәдениетін меңгерту, өзін - ... ... ... т.т. балаларды әлеуметтендіруде шешуші рөл атқарады.
Уақтысында Б.Г. Ананьев атап ... ... ... тәрбие объектісінен тәрбие субъектісіне айналуы айтарлықтай
рөл ... [34. ... бала өзін - өзі ... өзін - өзі ... нәтижесінде
өзінің әлеуметтік белсенділігін ... ... ... этикалық, саяси ой - санасын дамытады. Денесін шынықтырып,
қоғамда қалыптасып, орныққан мінез - ... ... мен ... ... Басқаларға, өзінің іс - әрекетіне, еңбекке қатынасын түзейді.
2 ОТБАСЫ БАЛАНЫҢ ӨМІР СҮРУІ МЕН ЖЕТІЛУ ОРТАСЫ
1. Отбасы социологиясы - ... ... ... ... ... ең ежелгі типі, адамзат
өркениетінің ... ... ... да болар отбасы алғашқы қауымдық
бірліктен де, дін, меншік, нарық, ... ... ... беру ... ... да ... бұрын пайда болған құрылым ретінде
саналады.
Отбасы үйелмендердің жанұялық бірлігі болып табылатындықтан әлеуметтік
ұйым ретінде танылады. ... оның ... ... өміріміздің
әртүрлі жақтарында қайнап жүріп жатқан үдерістерден – ... ... ... саяси, рухани, мәдени, т.с.с. бөліп
алып қарастыруға ... ... ... ... жүріп жатқан барлық
үдерістер бір - біріне ... біте ... ... ... ... Ал ... ... өмірде жүріп жатқан басқалай құбылыстардан
жекелеп бөліп алып ... ... ... құрылымын, сипаттамалық
белгілерін, міндеттерін, бүгінгі хал - ... ... даму ... мақсатында ғылыми таңдаулар жасау үшін қажет.
Терминологиялық сөздікте «отбасы» ұғымының ... ... сөз ... тұрса «үйелмен», «жанұя», ... ... да ... ... Сондықтан біз өз ... осы ... ... ... бір сөйлемде орайы келіп тұрса «отбасы» ұғымының
баламасы ... ... ... ... ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – ол бір ... ... ... да және ... ... топ сипатына да ие
бола алатындығы. Әлеуметтік институт ретінде отбасы өнегелік және ... ... ... және ... ... ие, жұбайлар,
ата - аналар мен балалар және де ... ... ... өзара қатынасты
реттейтін әлеуметтік нормалар, санкциялар мен ... - ... ... ... ... топ ... ... некеге, туысқандық немесе асырап
алуға негізделген әлеуметтік қауымдастық ретінде қызмет ... ... ... ... ... ... жауапкершілікпен және өзара
көмекпен біріктірілген [ 35. 17б].
Социология ілімінің негізін қалаушы О. Конт қоғам өмірін ұғынып, түсіну
үшін, ... ... ... ... ... керек деп есептеді. Ол отбасын
ұрпақ сабақтастығын, әрбір жаңа ұрпақты өмірге бейімдеп, ... ... ... деп ... ... О. ... ... ... ... ... орнықтыратын негізгі элемент,
әлеуметтік өмір мектебі [36].
Осыған орай, социология ілімінде жанұя мәселелерін талдаулармен ... ... ... отбасын әлеуметтік институт ретінде ... ... ... ... ... ... ... -
отбасылық қатынастардың нақты мәдени және әлеуметтік - ... ... ... ... ... [37. 69б].
Отбасы сияқты әлеуметтік институттардың табысты қызмет етуін тарихтың
қозғаушы күшіне жатқызуға ... ... ... келу сәті ... ... оның пайда болуы отбасылық үй шаруасы, ... ... және ... ... ... отбасын нығайтудағы әр
түрлі қызметке байланысты.
Отбасының объективтік өзгеру үдерісі оның топ ретіндегі сипаттамасымен
байланысты. Қазіргі ... – неке және ... ... ... тәрбиелеу, құқықтық және моральдық тұрғыдан жауапкершілігі бар
институционалдық бірлік ... ... ... ... ... ... сәйкес, қандай да бір отбасы болмасын, ... ... ... ... ... ... әр уақытта бір -
біріне өзара тәуелді болып келеді, осыған сәйкес отбасының бір ... ... ... бола қалса, басқаларының мінез - құлқы соған қарай
бейімделеді.
Қандай да бір отбасы болмасын, ол біртұтас және жеке ... ... ... ... бір ... ... болады. Отбасы –
бейімделуші ұйым, ол өзін ... ... ... тепе - теңдікті
сақтауға ... ... дара ... ... сыртқы факторларға
байланысты міндеттерді орындаумен бірге, әрбір отбасы өз мүшесінің талап ... мұң ... ... ... ... [38. ... жеке дара ... ретінде қарастырғанда, алдымен, оның
күнделікті өмір сүру ... әл - ... ... ... ... ата
-аналарына қамқорлығы, салт - дәстүрі, қоғам ағымымен үндестігі, мақсат -
мүдделері, арман - тілектері зерделенеді. Отбасын осылайша ... ... ... өзгеру үлгісі моделденеді. Отбасы ... өте ... өте ... өте ... ... себебі, отбасы
адамдарға тұрақтылық, мінез - құлықтың ізеттілігін,бауырмашылдығын,
басқаларға сүйіспеншілігін, ... мен отан ... ... себеді,
бақыт, жауаптылық, толық мәнді тыныс - тіршілік сыйлатады. Отбасы қоғамдық
құрылымның негізгі, бастапқы даму, ... ... ... ... ... ... Қоғамның негізгі мақсаты – адамдарды бақытты
ету, ал мұның өзі терезесі тең, берік ... ... ... байланысты.
Ал, терезесі тең, берік отбасын құру үшін некелесу керек.
Неке – әйел мен ... ... ... ... олардың өзара
құқықтары мен міндеттерін белгілейтін тұғырлық белгісі. Неке – ... ... ... әйел мен ... ... ... ... құрылатын одағы, адамның әлеуметтік - ... ... ... және рухани өмір қажеттілігі. Себебі жыныстық қатынас
биологиялық - ... ... қана ... сонымен қатар адамгершілік
- эстетикалық қатынас. Некенің мазмұны мен ерекшелігі жыныстық ... ... ... ...... (махаббат).
О. Конттың қоғамды отбасын зерделеу арқылы танып білуге болады, себебі
отбасы өркениет дамуы мен оның ... ... деп ... ... ... арасында отбасының мәнін, ... орны мен ... ... ... ... баршылық. Әрине бұл
түсінікті де. Отбасы адамзат ... даму ... ... әрі ... рөл атқарады. Сондықтан да қоғам өмірінің әртүрлі салаларын
зерттеуші ... үшін ... ... назар аудармау мүмкін емес тұғын.
Отбасы тарихы тұрмыстық іс - әрекеттің негізгі қайнар ... ... жер жүзі ... ... ... өмір ... қамтамасыз
етуге байланысты туындайтын ұрпақтардың сабақтастық жібінің ... іс - ... ... ... ... болып табылады. Мұнсыз
ұрпақтардың сабақтастықта жалғасуы және ... ... ... ... толығуы, әлеуметтік қоғами өмір мен тұрмыс -
тіршіліктің қамтамасыз етілуі мүмкін ... өз ... ... ... қатар психологиялық
қалыптарды, мәдени құндылықтарды, нарықтық және өндірістік - ... ... ... ... институттарды, т.с.с.
басқа да әртүрлі компоненттерді біріктіреді.
Отбасының қоғаммен және басқа да әлеуметтік ... ... ... мен жеке ... арасындағы қарым - қатынас мәселелері адамзат
өркениеті дамуы барысында барлық уақыттарда болған, әлі де бола ... ... ... алар ... атқарар қызметін зерделеу үнемі қолға
алынып отыратын актуалды проблема, ұдайы үрдіс.
Отбасы ерекше бір өте күрделі ... ... ... орай ... де сан ... әр алуан. Оны, бір жағынан, әлеуметтік институт, ал
екінші жағынан кішігірім топ ретінде де қарастыруға ... ... ... адамдардың некелік әрі туыстық, жалпы тұрмыстық байланысқа қатысты және
өзара жауапкершілікке негізделген адамдардың ... ... ... аса ... оның ... алдында екі негізгі атқаратын
қызметінен көрінеді. Біріншіден, отбасы – ол ... ... ... оның ... ... ... адамдар санымен немесе сырттан келетін
адамдар санының өсуімен ... ... ол ... дүниеге келетін
балалар санымен көбейіп, өсіп отырады. Бұл топ ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Басқаша
айтқанда, адамдардаң санын көбейтіп, өсіріп отырады. ... ... ... ...... ... қалып келе жатқан материалдық
және рухани құндылықтарды, бір ... ... ... ... ... ... әлеуметтік - психологиялық топ ретінде зерттеуде жеке тұлға мен
қоғамның байланысы тұлғааралық қарым - ... ... ... бір әлеуметтік орта ... ... ... ... ... -
қатынастар туралы эмпирикалық талдаулар, әртүрлі әлеуметтік және отбасылық
жағдайларда ... ... іс - ... ... тіршіліктері
отбасының топ ретіндегі тұрақтылықтың сақталуына, күнделікті өмірдің дұрыс
ұйымдастырылуына жұмылдырылатындығын байқатады.
Десек те отбасын әлеуметтік институт ... ... ... ... ... ... даму барысында басып өткен басқыштарының барлық
сатыларынан ... ... ... ... ... зерттеудің бірінші кезеңіне сонау Антика заманынан бермен
қарайғы, атап айтқанда XIX – ... ... ... ... ... тікелей немесе жанамалап болса да ... ... ...... Әл - ... Әл - ... ... Кантты, т.б.
атауға болады.
Отбасын зерделеудің екінші кезеңі XIX - ғасырдың ортасы - XX- ... ... ... қамтиды. Бұл аралықта отбасын зерттеулерге
антропологтар мен этнографтар айтарлықтай үлес қосты. Олар негізінен ... ... ала ... молынан жинақталған эмпирикалық
мәліметтерді салыстыра ... ... неке ... ... ... ауыстырылды. Туыстықтың әртүрлі типтері белсенді ... ... ... пікірталас патриархат пен матриархат ұғым -
түсініктері ... ... де ... ... ... ... ... зерттеулер швейцариялық
құқықтану тарихын зерттеуші И.Я. Бахофен еңбектерінен бастау алады. Ол
өзінің 1861 жылы ... ... ... атты ... ... некенің орнын полигамды (топтық) некенің қалай басқанын,
патриархаттықтың матриархаттыққа қалай ... ... ... ... ... қатар шотландық ғалым Д.Ф. Мак-Леннан
өзінің «Алғашқы қауымдық неке» (1865 жылы ... атты ... ... ... ... ... ғылыми айналымға
«эндогамия» (өз руласына үйлену) және «экзогамия» (руласына үйленуге тыйым
салу) ұғымдарын енгізді. Оның ... ... ... құрылыстан
матриархаттың жойылуы қыздарды жастайынан өлтіріп тастауға ... ... ... ... Дж. ... ... өзге тайпа әйелдерін ұрлаудан экзогамия
(руласына үйленуге тыйым салу) туындады.
Дегенмен, осы матриархат теориясын ... ... ... жақтаушылар тарапынан қатты ... ... ... теориясы ерте замандардан бермен қарай - ақ ғылымда үстем етуші
теориялардың бірі болып саналады. Э. ... ... ... кейбір
антропологиялық зерттеулер көрсеткендей, барлық жеткілікті ... ... ... ... ... ... еркектердің үстемдік
етуі әр елде әртүрлі болған [39. 147б].
Отбасы эволюциясының мәселелерін зерделеуге Л. ... ... ... және ... жүйе ... ... отбасында көрінуі»
атты еңбектері айтарлықтай үлес қосты. Бұл еңбектер отбасы ... ... ... ... Ф. Энгельстің «Отбасының, жеке
меншіктің және мемлекеттің пайда болуы» атты ... ... ... ... ... ... еңбектермен қатар отбасы социологиясының
қалыптасып, дамуына Э. Дюркгеймнің «Отбасы социологиясына ... ... ... және ана ... дамуы», М.М. Ковалевскийдің «Отбасы
мен жеке меншіктің пайда ... және ... ... ... ... және өркениет», Ч. Кулидің «Әлеуметтік топ» атты
еңбектері айтарлықтай қызмет етті. Себебі бұл ... ... ... ... ретінде қарастырылды [40. 16-23б.]. Э. Дюркгейм де отбасын
абстракциялық - қисындық талдаулардан ажыратып, нақты тарихи құрылым, ... ... ... ... ... ... негіздеп беріп
кеткен болатын [41. 123б].
Десек те бүгінгі таңда қалыптасқан ұғым - ... ... ... ... ... француз социологы Фредерик Пьер Ле
Пле (1806 - 1882 жж.) мен американ социологы Эрнст Берджесс (1886 ... ... Пле ... ... ... оның ең қарапайым, кішкентай ғана
бөлшегі ретіндегі отбасы жағдайын зерттеуден бастаған. Ол өз ... ... ... ... жинаулардан және отбасы бюджетін
талдаулардан бастап, үш жүзге жуық отбасының өмір сүру ... ... ... ... ... үлгі ... ұсынған.
Бірінші тип – патриархалды отбасы. Онда индивид қауымға бағынышты.
Отбасы бөлінбейтін бірлік ... іс - ... ... ... ... ... ... нуклеаралық отбасы деп аталады)
барлық мүлік, мал - жан әке ... ... ... ... мал ... ие ... қалады. Қалған балалары енші алып, бас басына жаңа үй ... ... ... ... ата - ана ... ... ... тип – тұрақсыз отбасы. Мұнда урбанизациялану үрдісіне қарсы тұра
алмаған отбасы жиі - жиі қоныс аударып, босып ... Бұл ... ... тән ... Себебі, тұрақсыз отбасында ұрпақтан - ұрпаққа ... ... ... - ... жоқ. Ата - ана да, балалары да тек өздері үшін
жеке - жеке өмір ... [42. ... ... үшінші кезеңіне XX - ғасырдың бірінші кезеңін
жатқызуға ... ... ... мәселелерін зерделеген бұл уақыттағы
еңбектердің басым көпшілігі спекулятивтік, жалған қағидалар мен болжамдарға
толы болды. 1967 жылы ... ... ... және отбасы» атты
еңбектің авторы У. Гудтың пікірінше, бұл уақыттарда отбасы мәселесі жан ... ... ... - бір ... ... еңбек жарияланбаған. Тек
кейбір социологиялық әдебиеттерде, мысалы Т. Парсонстың, немесе ... ... ... ... ... ... да қойған [43.
76б]. Бұл пікірдің дұрыстығын зерттеушілер Р. Хилл де [44. ... ... де [45. 61- 65б] ... ... ... социологиялық зерттеулердің төртінше кезеңі XX
- ғасырдың ортасынан бермен қарай бүгінгі күнге дейінгі аралықты ... ... ... ... ... туралы теориялық тұжырымдарды
барынша үшкірлеп, оларды нақты эмпирикалық ... ... ... ... ... бір ғана мысал келтіре кетелік. 1974-1975
жылдары аралығында АҚШ - тағы 25 университеттің 50 - ге жуық ... ... ... ... – отбасы қызметтенуінің мәнін жан - жақты ... ... ... ... моделін (үлгісін) жасақтауды қолға алды.
Осылайша ең алғаш рет отбасы социологиясы тарихында отбасын зерттеу
орталықтары бір ... ... ... ... ... отбасы социологиясы
отбасын зерделеуде ұсақ тақырыптарды місе тұтып, ... ... ... ... болатын. Жобалық проект авторлары ... ... ... ... оны 24 салаға бөліп қарастырды.
Мысалы, отбасы типтері, эволюциялық даму ... ... ... ... рөлдік ынта, қақтығыс, билік құрылымы, жас отбасы, толық емес
отбасы, т.т.
Түпкі есепте отбасы мәселелері ... ... ... 10 мың
томға жуықтады [46. 301-308б].
Жалпы ... ... ... АҚШ ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар У. Берр, У. Гуд, К. Девид, К. Кристенс, И. Най,
Д. ... И. ... Р. ... Дж. ... т.б. ... дүние жүзіне мәлім.
Ал, түбі ресейлік американ социологы П.А. Сорокиннің ... ... (1961 жылы ... атты еңбегі қазіргі заманғы отбасындағы
ауыртпалықтарды саралауға арналған. Сондықтан бұл ... де ... ... ... ... ... орны бар екендігін жоққа
шығаруға болмайды [47. 226б].
Ресейде отбасын әлеуметтік тұрғыдан ... ... ... Одағы
тұсында, яғни XX - ғасырдың екінші жартысынан бастап қолға алынды. Көптеген
еңбектер репродуктивті іс - ... ... ... ... және ... ... сәйкестендірілуі қажеттігі,
отбасындағы ... пен ... ... мәселелерін саралауларға
арналды. Бұл ... ... ... ... зерттеу институтының жазбаларында басылып, ғылыми айналымға
енгізілді. Ал, өткен ғасырдың 80 - ші жылдары ғалымдардың ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... зерттеулерге, отбасы жанжалдарын реттеу ... ... бала ... ... отбасы мәселелерін
зерделеулердің теориялық және методологиялық тұғырнамаларын негіздеулерге
ауды. Сонымен қатар жас отбасылар, жайсыз ... ... ... және ... ... іс - ... ... сияқты мәселелерді
зерттеулер де назардан тыс қалған жоқ. Сондай - ақ ... ... ... ... ... ету, әйелдердің еңбек
белсенділігі, үй тұрмысындағы орны мен рөлі ... де жан - ... ... XXI – ... ... ... ресейлік ғалымдардың
зерттеулері негізінен экономикалық дағдарыс пен жұмыссыздық жағдайындағы
отбасы мәселелерін, жастар арасында ... етек ... ... ... ... ... ... тағдыры, көпбалалы аналар
мәселесі, әйелдер кәсіпкерлігі сияқты мәселелерді екшелеулерге арналды ... ... ТМД ... ... ... үлес ... ... социологтардың алдыңғы ... ... ... ... М.С. ... (әдістемелік
тәсілдер), А.И. Антоновты (туым, демографиялық мәселелер), И.В. Бестужев –
Ладаны (отбасын болжау), В.В. Бойконы (балалары аз ... Б.И. ... ... И.С. ... ( ... тұрақсыздығы), Т.Ж. Гурконы (жас
отбасы), В.В. Елизаровты (отбасын ... ... ... ... ... (сексуалдық іс - әрекет), Н.В. ... ... ... Н.Я. ... пен С. Седельниковті (ажырасу
себептері мен мотивтері), В. Сысенконы (отбасы біріктігі), Н.Г. ... ... ... Л.В. ... ... және ажырасу), З.А.
Янкованы ... ... т.б. ... орынды [ 48-63].
Қазақстандық қоғамтанушылардан отбасы ... ... саны ... ... ... Солардың арасынан біздің
зерттеуіміздің теориялық алғы шарты ... ... Х.А. ... ... (1967 жылы ... С.Е. ... ... общество
казахов в XVII - начале XX ... (1971 жылы ... және ... ... семья в Казахстане и ее проблемы» (2004 жылы
жарияланған) атты зерттеу еңбектерін атауға ... ... екі ... ... ... қазақ отбасыларының тұрмыс - тіршілігі туралы
этнографиялық суреттемелерге толы болса, ... ... ... ... талдаудың теориялық -
методологиялық тұғырнамаларының мазмұндары, бүгінгі ... ... жай - күйі және ... даму ... сараланған [64-66].
2. Отбасының құрылымы, тұрмысы, міндеттері
Отбасы әлеуметтік ... ... ... функциясымен оқшауланатын
әлеуметтік институт. Ол біріншіден, топтың жаңа мүшелерін қабылдау ... ... ... ... жаңа ... ... ... табиғи үздіксіз
дамуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... материалдық және рухани құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа өткізіп
беруші қызметін жүзеге асырады. ... ... ... басқа
әлеуметтік топтар мен институттардың рөлін бағалай ... ... ... 5 ... отбасы рөлінің басым ... ... ... ... топ ... бір - бірімен ерлі - ... ата - ана мен бала ... ... - қатынастар арқылы байланыста
тұрған адамдар тобы [67. 119б]. Себебі әрбір отбасы ... ... ... ... - ... ... ... соншалық, отбасы оның
тұлғалық бітім - болмысын ғана сомдап ... ... де, ... ... мен биік ... ... ... - қасиеттерінің де, басқаларға
деген сүйіспеншілікке толы ішкі ... мен ... ... да
қалыптасуына тікелей ықпал етеді.
Отбасы қоғамдық қатынастар мен процестердің алуан ... ... ... ... ... ... құбылыс болып табылады.
Сондықтан да ... ... ... ғылыми зерттеу жүргізу оңай
емес.
Адам мен қоғам үшін отбасының маңызы, атқаратын қызметі ... ... оны ... ... ғылымдар да көп. Бұл ғылымдардың
әрқайсысы өз анықтамасын беруге тырысады. ... ... оны ... ... дегеніміз тарихи өзгеріп отыратын әлеуметтік топ – оның
жалпы белгілері: ... ... ... ... ... ... ... адамның әлеуметтік және жеке - дара адамгершілік
сапаларын қалыптастырып дамыту, белгілі бір ... ... ... ... ... пен әйелдің табиғи жыныстық және басқа
қажеттерін ... ... ... т.б. ... ... ұрпақ
өсіру арқылы қоғамды қалпына келтіре дамытушы әлеуметтік топ ... ... ... ... ... ол ... оның құрылымы мен формасы тарихи ... ... ... ... ... ... ұсақ (кіші) топ ... ... ... іске ... ... ... табу арқылы қоғамды қалпына
келтіру); экономикалық (өндіру және тұтыну); қорғаныс функциясы ... ... ... ... ... етілуіне,
қауіп - қатерден қорғануына қамқорлық жасау); балаларды оқыту, тәрбиелеу;
эмоциялық (ерлі - ... ... - бірі ... ... ... қоғамдық тәртіпке, мінез - құлыққа, т.б. баулу).
Отбасының өзінің тарихи өзгерісіне байланысты бұл функциялардың ... ... ... формасы мен атқаратын міндеттерінің (функциясының) ... ... ... ... ... яғни ... шығу тегін
айқындайтын элементтердің дамуына байланысты болады. Бұл ... ... ... жеке ... және ... шығуы» деген еңбегінің
кіріспесінде былай деп жазады: «Қоғамның материалистік ... ... ... күш ... келгенде өмірді тікелей өндіру және ұдайы өндіру
болып табылады. Алайда өндіріс екі түрлі болады. Бір ...... азық - ... киім - ... баспана және бұларды өндіру үшін
қажетті құралдар өндіру; ... ... ... даму ... ... ... ... кіші әлеуметтік топ қана емес, ол сондай - ақ
құқықтық (праволық) институт та болып табылады. Кіші ... топ ... ... ... іске асыратынын жоғарыда айттық. ... ... ...... және ... ... арқылы өзара
байланысты адамдар тобы, оларға тиісті құқықтық нормаларға сәйкес ... ... мен ... ... [69. 68-69б].
Адамдардың өндіріс тәсіліне сәйкес отбасы да тарихи өзгеріп, ... ... ... ... да ... тән ... екі қасиетін жоғалтпайды
әрі ешуақытта да жоғалтпақ емес. Ол, біріншіден, отбасының әлеуметтік
институт ... ... ... ... ... бір өзіндік
айрықша құрылымы, өзіндік пайда болып, қалыптасу ... бар ... топ ... ... Өйткені, отбасы тек ерлі - зайыптылардың
табиғи жыныстық заңды ... ... ... жаңа ұрпақ алып
келетін, оларды өсіріп, тәрбиелеу арқылы қоғамдық өмірге ... әрі жан ... ... ... етіп ... ... топ қана ... Сонымен
бірге басқа да қоғамдық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... - туыстық қатынастармен байланысқан
адамдар тобы.
Еркек пен әйел – ... ... ... ... жас ұрпақ
әкелушілер, сөйтіп өмір сабақтастығын жалғастырушылар, ұрпақтан ұрпаққа
ұлттық салт - ... жөн - ... ... сана - ... ... ... шаруашылық жүргізу тәсілін жеткізушілер. Еркек үйдің
тірегі, әйел ... ... ... өмір ... пен ... ... ... үйленулерімен басталады. Демек, отбасы институтымен келесі бір
әлеуметтік институт – неке институты тығыз байланысты.
Неке – әйел мен ер кісі ... ... және ... ... - ... ... құқықтары мен міндеттерін айқындайтын тарихи қалыптасқан,
реттелінген қарым - қатынас түрі. Некелік ... - ... ... сапалық және сандық көрсеткіштеріне, жас ұрпақтың табиғи және
рухани өсіп ... ... ... ... ... Неке арқылы адамдардың
дүниеге ұрпақ әкелу мүддесі жүзеге асады.
Некенің әлеуметтік мәні қоғамда қалыптасқан ... - ... ... пен ... ... мұраттардың мазмұнымен
айқындалады. Некені қолдай отырып, қоғам өзіне оны ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесі мен оларды материалдық
жағынан қамтамасыз ету, ... ... ... сияқты міндеттер жүктеледі
[67. 116-117б].
Сонымен, көріп ... ... – бұл ерлі - ... ата - аналар мен балалары, сондай - ақ қандас жақын туыстар
арасындағы қарым - ... ... ... әлеуметтік топ. Отбасының
өзіндік тағы да бір ерекшелігі ортақ үй шаруашылығымен айналысуы. ... - ...... ... ... ал ... бала туылу
үрдісін іс жүзіне асыру қалпы, еркек пен әйел ... ... құру ... ... не көп, ... ... типтеп, оларға сипаттама
беру көп. Дегенмен, осы типтеулердің ішінде ең көп аталатыны тарихи тұрғыда
нақтылы тұрақталған моногамды отбасының үш ... ... ... балаға аса қамқоршыл отбасы (қазіргі заманғы), ерлі - зайыптылар
отбасы [69. 42б].
Моногамды ... ... ... де, ... да үй иесі - ер
азаматқа тәуелді болып келеді. Отбасы – ер азамат үйдің де, ... ... иесі ... ... Демек, патриархалды отбасы ежелгі, яғни жеке
меншіктің ... ... ... кезеңінде - ақ қалыптасқан отбасылық қатынас.
Патриархалды ... ... – ері, ... және ... заманға балаларға аса қамқоршыл ... ... ... ... балаларға жұмылдырылған. Әдетте мұндай отбасылар аз балалы
болады.
Ерлі - ... ... ... жеке ... деп те ... Ерлі -
зайыптылар отбасы бүгінгі дүниеде ең көп тараған ... әрі заң ... ... бекітілген шағын әлеуметтік топ. Мұндай отбасылар көбіне көп
өзара құрмет пен сыйластықта өмір сүреді. Үй ... ... ... ... ... ... тәрбие беруге, оқытып, ... етіп ... күш ... ... заманғы нағыз отбасы – осы
ерлі - зайыпты екі адамның арасындағы некеге құрылған негізгі әлеуметтік
топ. Мұндай ... ... ерлі - ... және ... (ұл -
қыздары).
Десек те, қазіргі заманда қос ұрпақтық (ерлі - ... және ұл ... ... көп болғанымен, олардан саны жағынан үшұрпақты (ата ... – бала – ... ... да ... Себебі, жаңадан шаңырақ
көтеріп түтін түтеткен жас ... ... әке - ... ... ... олар ата - ... ... тұрғанды қалайды. Әрі бала
тәрбиесін де кемпір ... ... ... ... ... ... мұндай
жағдай көбіне көп баршылықты, тұрмыс деңгейі ортадан жоғары отбасыларға ... қол ... ... ... ... ... ... 1989 жылы Қазақстанда 3 млн. 825 мың отбасы тіркелген. 2009 ... ... ... бұл ... ... ... 5 млн ... отбасы тіркелгендігін көрсетіп берді [70].
Қазақстандық отбасылардың тұрмыс ақуалы, әл - ... ... ... ... бен ... ... ... назарда ұстайтын өткір
проблемалар санатында саналады. Сөз жоқ соңғы ... ел ... ... ... тұрмысы мен әл - ауқатын көтеруде
көптеген игі істер атқарылуда. Айталық, ... ... ... ... ... ... ... көптеген ірі - ірі өндіріс
орындарында жұмысшылар саны көптеп қысқартылуда. Тіпті халықаралық еңбек
ұйымы жыл ... ... ... ... саны 200 млн. ... асады деген
болжамда айтып үлгерді. Осыған байланысты барлық елдерде халықты ... оң шешу ең ... ... айналып отыр. Міне осындай жағдайда ел
басшысы Н.Ә. Назарбаевтың тапсырмасымен ... ... ... ... жүйелі шешу үшін нақты іс - ... ... ... ... ... айырылу қаупі төніп тұрғандарды бірнеше топқа бөліп алып,
оларға еңбек көздерін іздестіре бастады. Бірінші топқа 774 мың адам ... тау - кен және ... ... ... ... топта шенеуніктер, электр қуаты, ... ... су ... жұмысшылары қамтылды. Құрылыс, сауда, көлік және байланыс
саласы ... да осы ... ... ... Бұл ... ... 3 млн. адам тағдыры оң шешілмек.
Үшінші топ – бұл қысқартуларға түспейтіндер тобы. Бұл топта 1,7 млн.
адам жұмыс ... ... ... ... және де 2,4 ... ... тартып отырған ауыл шаруашылығы саласы бар.
Төртінші топ – бұл ұсақ буржуазия, шағын бизнес өкілдері, ұсақ дүкен,
ұстахана, ... ... т.с.с ... ... ... ... - ... алып қарау, нақты жағдайды көре отырып, тиісті
шара ұйымдастыруға жол ашады.
Жалпы Қазақстанның посткеңестік кеңістікте жаhандық дағдарыстың жойқын
соққысын ... ... ... ... ... да, ... ... деңгейі де біршама жоғары. Оның дәлеліне
бірнеше мысал келтіруге ... ... ... 2009 ... ... айында
Legatum lustitate зерттеу ... жер ... ... ... ... 2008 ... рейтингін жариялады. Әлем
елдерінің ішінен жүзден астам мемлекетті зерттеген ... ... екі ...... ... ақуалына (мысалы, білім
берудің сапалығы, экспортқа шығаратын өнімдері мен инвестициялық ... және ... ... ... ... ... ... және
елдегі жұмыссыздық, т.б.) салыстыра алып зерттеген.
Адамдардың ... өмір сүру ... ... ... ондыққа мына
мемлекеттер кірген: Австралия, Австрия, Финляндия, Германия, Сингапур, АҚШ,
Швейцария, Гонконг, Дания және Жаңа Зеландия ... ... ең ... ... ... ... елі иеленіпті. Бұрынғы кеңестік ... ... 56 ... ... ал Ресей – 57, Украина – 68, Белоруссия – 78,
Өзбекстан – 80, Молдавия – 83 ... ... ... ... ... ... ... негізделгендей, бүгінгі таңдағы қазақстандық отбасыларды
тұрмыс деңгейлеріне қарап төмендегіше бөліп - ... ... ... ... отбасылар - 35%;
2. Тұрмыс деңгейлері ортадан төмендеу отбасылар - 27%;
3. Тұрмыс деңгейлері орта отбасылар – 29,7%;
4. ... ... ... ...... және ... - ... күй кешкен отбасылармен қатар З.Ж.
Жаназарова қайыршылық ... ... ... да бар ... тілге тиек
етеді. Ондай отбасыларға материалдық және ... ... ... ... ада, яғни ... иелерінің ішімдікке салынып
кетулеріне қарай өздерінің толық мәнінде өмір сүруге жағдайларын жоғалтқан
отбасылық үйелмендерді жатқызуға болады, - ... ол [73. ... ... бір ... - экономикалық формациядан екіншісіне
секіру, яғни нарықтық қоғамға өту қиыншылықтары бүкіл ТМД ... ... да аз ... отбасылардың көбейіп кетуіне кәдімгідей
әсер етіп отыр. Айталық, бұрындары ... ... 9 -11 ... ... үйреншікті қалып ретінде қабылданатын. Бертін келе бұл ... ... Егер ... ... 60 - шы ... қазақ отбасында орта
есеппен алғанда 5 - 7 баланың дүниеге келуі ... ... ... егемендікке қол жеткізген алғашқы жылдары әрбір шаңырақта кем
дегенде 3 - 4 баланың болуы, ондай отбасын көп ... ... деп ... ... Ал, ... ... отбасында кем дегенде 2 - 3 бала болса,
ондай отбасын орташа, 1 - 2 ... бар ... ... яғни ата ... туыс -бауырластарсыз өз алдына жеке (автономно) тек «ері – әйелі –
балалары» ғана тұратын отбасы деп белгілейді.
Жоғарыда нақтыланған мәліметтерді одан әрі ... ... ... ... ... ... бір ... белгілеріне қарай
ажыратып, төмендегіше де типтеуге болады:
1. Бала ... ... көп ... отбасы, аз балалы отбасы, бір балалы
отбасы, баласыз отбасы;
2. Құрылымына қарай: ірі, бірнеше ұрпақты бір ... ... ... толық емес отбасы, нуклеарлы отбасы, ерісіз
аналы - балалы отбасы, екіншілей ... ... ерлі ... ... - шағалы, ата - анасымен және бауырлас ... ... ... ата - ... ері - әйелі, баласы - келіні,
немере - шөбересі бірге тұратын отбасы;
3. Ерлі - ... ... ... үстем өкілеттігіне
қарай: эгалитарлы (тепе - теңдік сақталған) отбасы ... ... деп те ... ... Өмір сүру салтына қарай отбасыларын көңілдері жарқын отбасы,
балаларына қамқоршыл отбасы, ... ... үй ... тым ... көңіл аударатын отбасы, тәртіптілікті қата
бағалайтын отбасы, үйде жайлы, ыңғайлы жағдай жасап ... ... деп те ... ... құрамның біртектілігіне қарай гомогенді (біртектілі)
отбасы немесе гетерогенді (әртектілі) отбасы делінеді;
6. ... ... ... ... жаңадан үйленгендер (үйлі
болғандар), жас ... бала ... ... орта ... ерлі -
зайптылар, орта жастан асқан ерлі - зайыптылар, ... ... - ... ... деп бөледі;
7. Отбасында орныққан әлеуметтік - психологиялық қалыпқа қарай
отбасын жайлы немесе жайсыз отбасы деп те бөле ... ... ... ... ... ... ... немесе ауылдық
отбасылар деп те бөлуге болады;
9. Отбасылық өмірдің өзгеше бір жағдайларына қарап ... ... ... ... ... құмар отбасы», «тек
ой қызметімен айналысатын отбасы», «тек өз қажеттіліктерін өтеуге
бейімделген отбасы», «бос уақыттарын дұрыс ... ... ... отбасы», т.т. деп те бөле білген жөн сияқты;
10. Әлеуметтік мобильдігіне қарай отбасын реактивті (ұшқыр, уақыт
талабына тез ... ... орта ... ... ... деп те ... ... Отбасын, сонымен бірге, әдет - ғұрыпты, ... - ... ... ерлі - зайыптылардың бірін - бірі құрметтеуді
жоғары, кездескен қиындықтарды бірлесіп жеңе білетін қадірменді
отбасы деп те ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... әртүрлі. Осыған
орай олардың өмір сүру ... ... ... ... ... да
сан алуан. Дегенмен, отбасының белгілі бір типінің ... ... ... ... сол ... өмір сүру салттарына,
тұрмыстық және әл - ауқаттық деңгейлеріне тікелей байланысты. Сондай - ... бір ... өмір ... ... бір ... ... ... мысалы белгілі бір қоғамның саяси құрылысына, әлеуметтік -
экономикалық, ... ... ... және ... ... әрі
ішкі, яғни некеге тұрып отбасын құрған ерлі - зайыптылардың адамшыл бітім -
болмыстарына, қадір -қасиеттеріне, ... ... ... ... өмір сүру қалыптарына, құндылықтық ... ... ... ақиқатын айтқан жөн, еліміздің нарықтық қоғамға тән қоғамдық
қатынастарға өту кезеңінде орын алған дағдарыс зардаптары ... - ... ... ... ғана ... кешегі кеңестік кезеңде де ... ... ... ... де ауыр ... ... Әсіресе
ауылдық отбасылардың басына түскен ауыртпалықтардың зардабының әсері
жойқын болды. Жоқшылыққа ... ... ауыл ... ... ... ... Ауыл ... мен дәрігерлерінің біраз бөлігі, ауыл
интеллегенциясының ұйтқысы саналатын ауыл шаруашылығы ... ... мал ... зоотехниктер, инженерлер, техниктер, құрылыс прорабтары,
бухгалтерлер, т.т.) мамандықтарының керексіз болып қалуына ... ... ... ... аз ... ... кеңсе жағалап кетті. Жұмыс ... ... ... ... ... ... туындаған жоқшылық
қайсы бір отбасыларын шарасыздықтан ішімдікке бой алдырды. Ауылдық жерлерде
өзіне - өзі қол ... ... - көп ... ... ... ... туындайтын тұрмыстық
жанжалдардан, шарасыздықтан туындайды. Ең қасіреттісі сол, осындай өлімге
мойынсұнатындар жасының ... бара ... ... жас ... ... ... Қазақстан облысында 2006 - 2008 жылдар аралығында
132 жас азамат өзіне - өзі қол ... оның 117 - сі ... ... 15 - ... қалған. 2006 жылы - 27, 2007 жылы - 38, 2008 жылы - 53 жас жас ... қош ... ... болғандардың 53,7 % ерлер, 46,3% ... [78. ... ... ... ... ... бүгінгі таңда да
тұрмысы ауыр. Себебі ауылда жұмыссыз жүргендер жетерлік. ... 2009 ... ... ... ... ... ... 16 млн. 600 мың 861 адам тұрады. Олардың тең ... ... ... ... Бұл ел ... ... санындағы ауыл тұрғындарының
үлес салмағы 46,7 % құрайды деген түйін.
Дегенмен, қазақстандықтардың басым ... ... ... ауып тұр: ... қалаларында халқымыздың жартысынан сәл астам
тұрғыны тұрақтанған. Пайызға шаққанда ... ... 54,0 ... тұрады [79].
Бүгіндері республиканың ауылдық аймақтарында жалпы ел халқына шаққанда
қазақтардың 66,6%, орыстардың 15,8%, басқа ұлт ... 27,6 % ... те ... ... ... ауыл ... жұмыс іздеп
қалаларға көптеп ағылуымен жылдан жылға молая түсуде. Мысалы, ... ... ... ... 757 мыңдай адамға жетіп жығылады. Ал,
осыдан небәрі он жыл ... ғана ... ... бар - жоғы 441 ... ... ... ... күн көріс ауыртпалықтары қазақ халқына бұрыннан
жарасымды жоғары туылымдық, яғни өмірге жаңа ұрпақты көптеп ... ... ... ... ... ... деректерге қарағанда, бұрынғы
жылдармен салыстырғанда 1 немесе 2 ... ... ... 18,0%
кедейшілік жағдайда өмір сүруде. Олардың табысы ... ... ... ... қажетті азық - түлікті сатып алуға ғана жетеді
[80].
Отбасы бюджетінің жетімсіздігі, сондай - ақ ... бір ... ... ... ... көптеген ерлі - зайыптылардың ажырасып
кетулеріне де септігін тигізуде. Әрбір үшінші, қайсы бір аймақтарда тіптен
әрбір екінші ерлі - ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында отбасылардың 25% ... ... Ең ... сол, ажырасып кеткендердің 60% астамы нағыз
репродуктивтік (бала ... ... Ерлі - ... ең ... бірлесіп өмір сүре бастағандарына не бәрі 3 - 10 ... (68,4%) ... көп. Ал, ... отбасындағылардың балалары әлі
жас, ата - ана сүйіспеншілігі мен қамқорлығына зәру [75. 131б].
Жалпылама айтқанда ерлі - ... ... ... себепші
болатын бүлдіруші факторлар көп - ақ. Солардың алдыңғы қатарында отбасы
бюджетінің жетіспеушілігін, ерлі - ... ... ... ... үй ... ... жүргізудегі өзара келісімсіздікті, ерінің
жұбайына күш көрсетуін, ұрып - ... ... ... ... және рухани жетіспеушіліктерге байланысты өзара түсінбеушіліктерді,
жыныстық немесе психологиялық ... ... ... және ... ықпалын, азғындық көріністерді атауға болады.
Ерлі - зайыптылардың ... ... ... ... бұл
құбылыс тек отбасыларына ғана емес, қоғамға да ... ... ... ... дерек көздеріне қарағанда жасөспірімдер
арасында қылмыс жасаушылық жылдан жылға өрши ... ... 2008 ... ... ... ... ... үлесі 24%
болса, 2009 жылы бұл ... 32,6% ... Аса ауыр ... да ... ... өсіп келе ... көрсетіп беріп
отыр. Мысалы, 2008 - 2009 ... 14 - 15 ... ... ... өсу ... 16 - 17 ... ... қылмыстарға қарағанда
5,7% жоғары болған. Криминалдық зерттеулердің нәтижесіне қарағанда 14 - ... 16 - 17 ... ... ... ... олардың адам өмірі мен
денсаулығын құндылық деп ... ... ... ... ... ... адам ... тонауды, қарақшылықты, ұрлықты,
бұзақылықты өштестіктен жасайтындықтары анықталған [81].
Мұның себебі балалар тәрбиесінің нашарлауы, жетімдіктен, ... ... ... ... ... ... мойындаған
тәртіп нормаларын әдейілеп бұзып, көшеде балағат сөздер ... ... ... ... мүлікті бүлдіру, ішімдікке, есірткіге үйір
болу, құмар ойындар ойнау, ұрлық жасау, тонау, зорлау, т.т.
Отбасындағы берекесіздікке орай ... ... ... ... ... ... 80% жуығының ата - ... ... ... ... қылмыс жасап қашып жүргендер, немесе
түрмеде отырғандар, балаларын тастап кеткендер.
Демек, отбасына материалдық, ... ... ... көмек
көрсету, сондай - ақ әке мен ананың бала ... ... ... ... аса ... ... іс. Сондықтан Қазақстанда
ана мен баланы ... ... ... ... заңдар одан әрі
жетілдіріле түсуі тиіс. Бұл ... ... ... президенті
Н.Ә. Назарбаев өзінің Қазақстан халқына жолдаған жолдауларында жан - жақты
тоқталып, шешу жолдарын ... ... жоқ ана мен ... ... ... әл - ... ... бала тәрбиесіндегі ата - ана жауапкершілігін ... ... осы ... ... қабылдаған әлеуметтік, экономикалық, құқықтық,
моральдық бағдарламалар мен заңнамалардың бұл бағытта қордаланған ... ... ... ... механизмдерінің жетімсіздігі
байқалып - ақ қалып жүр.
Демек, мемлекеттік отбасылық саясатты негіздеуде, оның мәні ... ... ... ... ... де ... үй ... жүргізудегі өзіндік қолтаңбаларын, бала
тәрбиелеудегі ерекшіліктерін, әдет - ғұрыптары мен жөн - жоралғыларын, салт
- ... ... ... ... артықшылықтарын, т.с.с. қатаң
ескере білу ... ... ... бюджетін де есепке ала білу керек. Айталық,
отбасының нақты кірісі мен шығысының көлемі мен құрылымы, ... ... ... деңгейлерінің айырмашылықты өзгешіліктері, кірістердің
толық көлемі, жалақы мен басқада кіріс көздері, ... ақы ... ... фермерлік шаруашылықпен, өзіндік қосалқы
шаруашылықтан түскен ... ... ... ... ... ... беруден
алынған), сыйақы, қарыз бен несие, жұмыссыздық бойынша жәрдем ақы, алимент,
жұмысқа ... ... үшін ... ... ақы, ... ... үшін жолдамалар алуға берілетін жеңілдіктер, т.с.с.
Отбасының шығысы – баспана ... ... ... ішіп ... - ... киім - кешек, басқалай төлемдер, ерікті жарналар төлеуге
шығарылатын шығындар, ... ... - ... т.т. ... ... ... жазылу төлемдері, салықтардың төленуі, кредит төлемдері, т.т.
Жалпы отбасылық ...... ... ... әлеуметтік
саясатты негіздегенде, қамсыздандыру бағдарламаларын тізгенде ... ... ... ... ... қоса ... да ... алынуы (отбасы саны – ата - ана, әке - ... ... ... ... ... ... - ... т.т.) тиіс. Мұндай есептер
балалы отбасыларға әртүрлі жәрдемақылар ... ... ... ... ... көтеру шараларын белгілеу үшін негіз қалайды.
Ана мен баланың денсаулығын қорғау – мемлекеттің, денсаулық сақтау
мекемелерінің, жұртшылықтың ... ... ... тиіс. Елбасы айқындап
бергендей, қаржы дағдарысы өтіп, қазынаға кіріс кіргесін ең ... ... мен ... ... ... ... одан әрі арттыра түсуге
тиісті. «Біздің мемлекетіміз бұрыннан да қандай ... ... мен ... ... ... ... келеді. Алдағы уақытта да
көмек көрсете береді. Мен балалы болғысы ... ... ... ... ... талқысына саламын. Одан түскен ... ... ... жұмсаған орынды.
Бізге жергілікті деңгейлерде де отбасын, әйелдің жүкті кезін және
балаларды тәрбиелеуді ... жаңа ... ... ... ... ... шешу керек. Егер біз ... ... ... ... алдымен, ерлі - зайыптылардың бір - бірінің алдында
жауапкершілігін ... ... Ата - ... ... ал ... ата - аналарына қамқор болса, олардың барлығы да ... ... ие ... ... ... ... ... қашанда жақын,
сондықтан менің осы ұсыныстарымның отбасы ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. ... ... 5 - ... ... сөзінде, еліміздегі отбасылардың тұрмыс
деңгейін одан әрі жақсарту шараларын белгілеп, оның іске асырылу бағыттарын
айқындап ... ... Олар ... Мемлекет айрықша назарды балалы отбасын әлеуметтік ... ... 2010 жылы ... және одан ... ... ... ... жәрдем ақы 30 айлық есептік көрсеткіштен 50 айлық
есептік ... ... ... Яғни бұл ... 68 мың теңгеден
асады. Келесі жылдан ... бала ... үшін ... ақы ... 20 ... ... ... бүгінгідей қиын кезде біздер мүмкіндігі шектеулі
балалар тәрбиелеп отырған отбасыларды айрықша қолдауға ... ... ... ... біз 16 ... ... ... балаларға арналған
әлеуметтік жәрдемақы енгіземіз. ... ... ... ... ... құрметті атақтарын беру мәселесін қайта қарауды
тапсырдым. 2010 ... ... ... ... ... ... 10 ... баласы бар аналар, ал «Күміс алқамен» 6 баланы ... ... ... наградаларға лайықты аналар ай сайын 8 мың теңгеден астам
мөлшерде арнайы ... ... ... Осы ... ... 30 млрд
теңгеден аса қаржы бөлу көзделуде.
Екінші. Қазіргідей дағдарыс жағдайында ... ... ... ... ... ең ... – олардың жұмысқа
орналасуына жағдай жасау. Үкімет пен жергілікті атқарушы органдарға еңбек
рыногында ... ... ... ... үшін ... шаралар
қабылдауды тапсырамын. Әйелдер экономиканың перспективалы салаларында жұмыс
істеуі үшін қайта даярлау, оқытудың ауқымды ... ... алу ... ... - ақ ... ... ... ету, яғни әйелдер үшін өз
үйінде отырып ... ете ... ... ... ... ... әлемде жеткілікті. Біз өзінің жеке істерін, ... ... ... қолдауымыз керек. Осыған орай, Үкімет пен ... ... ... әл - ... қорына алдағы жылдары әйел кәсіпкерлігін
қаржыландыруға бағытталған арнайы бағдарлама жасауды ... ... ең ... ... ... іскер әйелдердің жобаларын
қаржыландыру үшін ауқымды микрокредиттер ... ... ... ... ... ... оның ішінде аналарға, әйелдерге микрокредиттерді
ұсынудың тиімділігі зор. Әрі мұндай кредиттің ... 99 ... ... Біз ... қоғамдық саяси өмірге белсенді араласуын бұдан
әрі де қамтамасыз етуіміз керек. ... ... ... ... әзірлеу мен
қабылдауға қатысуы қоғам дамуының көрсеткіші ретінде мойындалады. Өйткені
билік құрылымында ... 30 - 40 ... ... ... ... ... әлеуметтік бағдарлы дамиды. Біздер, еркектер мұны бұрын ер адам
отырған лауазымға әйелді ... ол ... ... ... ... ... ғана тиісінше бағаламайтын болармыз, - деп әзіл -шыны
аралас ой ... ... ... Қазақстанның мемлекеттік органдарындағы
басшылық лауазымдағы әйелдердің үлесі әлі өзгеріссіз келе жатқанын ... үлес ... 17 ... ғана ... ... үшін ... ... да ең алдымен адам ... ... аса ... Біз ... ... және адам ... ... ұлттық ауқымды қадамдар жасауға тиіспіз. Осыған ... ... және ... - ... ... ... ... еліміздегі қоғамдық және ... ... ... пен ... ... ... ... талқылауды
тапсырамын. Бұл бағытта халықаралық тәжірибелер зерделенуі тиіс.
Бесінші. Бізге отбасы және неке институнын ... ... ... көтеріп, ар-иман құндылықтарын жаңғыртуға тиіспіз. Отбасылық
құндылықтар мен дәстүр біздің қоғамның және мәдениетіміздің ... ... ... ... қала ... де. Бізге көптеген отбасыларында сақталған игі
дәстүрлер мен құндылықтарды, көпбалалықты насихаттау қажет. Алдыңғы қатарлы
отбасылардың ... ... ... ... тиіс деп санаймын. Сонау ықылым
заманнан бері солай болған. Осы тұрғыдан, біз жетім ... ... ... да ... ... ... Ата - ... қамқорлығынан
тыс қалған, балалар үйінде тәрбиеленетін балалардың тағдырына селқос
қарауға тиіс емеспіз. Бізге бала ... ... ... ... ... жүйесі керек. Естеріңізде болар, біз тыйым салғанға дейін қаншама
балаларымызды шетелдік асырап алушылар алып кетті. Мұны ... ... ... ... де ... мүмкіндігіміз бар [83].
Отбасының азамат өркениетінің пайда болып, дамуындағы мәртебелі орны
мен рөлі оның ... ... ... терең әлеуметтік
мәнділігімен, қоғам үшін аса маңыздылығымен бағаланады. Отбасылық ... сан ... ... - ... Олардың ең бастыларының алдыңғы
қатарында отбасының репродуктивтік ...... - ... ... қамтамасыз ету, адам санын көбейту, ұрпақ
жалғастыру), экономикалық - ... ... және ... ... ... тату - тәтті өмір сүруіне, үнемі бірге дем
алуларына, денсаулықтарының мығым ... ... ... ... ... ... жағдай тудыру), балаларды оқыту, оларға дұрыс тәлім
тәрбие беру, эмоциялық (ерлі - зайыптылардың бір - ... ... да ... ... ... ... (балаларды
қоғамдық тәртіпке, мінез - құлыққа, жақсы атаулының бәріне баулып, ... ... ... ... ... Себебі отбасының жоғарыда аттары
аталған міндеттері қоғамдық тарихи жағдайлардың өзгеріп отыратындығына
қарамастан, барлық ... ... ... ... Дегенмен отбасы мен
қоғам арасындағы ... - ... ... ... ... жағдай
өзгерсе, отбасымен қоғам арасындағы қарым - қатынас та өзгеріске ұшырайды.
Отбасының ... ... ... ... үздіксіздігін
қамтамасыз етуі, ерлі - зайыптылардың өзі тәріздестерді өмірге әкелуі,
ұрпақ жалғастыруы. Басқашалай айтқанда отбасы өз ... ... ... ... ... ... өмір сабақтастығын жалғастырады. Репродуктивтік
міндет отбасылық функциялардың ең негізгісі десек артық ... ... ұлан - ... ... бар ... үшін ... санының көп
болуы тек табиғи қажеттілік қана ... ... ... ... ... мәні
бар саяси қажеттілік те. Өндіріс орындары көптеп іске ... ... ... ... ... ... үшін әр отбасында 5 баладан
болуының өзі аздық ... жоқ ... ... өту ... ол аз дегендей одан
бергі дүниежүзілік қаржы дағдарысынан ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ... ... ... ... ... ... Қазақстанда туылым,
дүниеге жаңа ұрпақтың келуі көп төмендеп кетті. ... ... ... ... ... дүниеге жаңа ұрпақты әкелу үрдісі жалпылама
алғанда бар - жоғы 37 – 39% ... 20-25 жас ... ... ... 53 – 55% асып ... [84. 6-10б].
Біз жүргізген нақты - социологиялық зерттеулер ... ... бала ... ... ... сұраққа жауап қайтарған
респонденттердің 7% - 1 балалы, 30% - 2 балалы, 38% - үш ... 21% ... және одан да көп ... ... деп ... ал қалған 4% - ... ... ... [85. ... 40 - 50 жыл шамасында туудың азаюын социологтар әйелдердің ... ... ... ... және ... - экономикалық
жағдайдың нашарлауына ... ... ... ақуалының күрт
төмендеуімен байланыстыра қарастырады.
Айталық, өткен ғасырдың 70 - 80 ... ... ... орын ... ... ... байланысты туу деңгейінің
төмендегендігі, бірлі - ... ... ... ... ... ... ... үрдісі байқала бастады. Некесіз туылған балалар саны
артты. Олардың ата - аналарының жасы ... көп 16 - 17 ... ... ... ... себептері ретінде тұрмыс
деңгейінің төмендеуі, әйелдердің ... ... ... ... ... қарайтын адамның болмауы, тұрған үй мәселесі, материалдық
қиыншылықтар, үй ... ... «тек өзі үшін өмір ... т.б. ... ... ғасырдың 90 - жылдары туылудың шектеулігі төмендегіше
түсіндірілді. Елді ... ... ... ... ... ... жетіспеушілік, материалдық - экономикалық қиыншылықты себептер, ертеңгі
күнге деген сенімнің жоқтығы. Жоқшылықтан туындаған қорқыныш салқыны.
Отбасында бала санының ... ... ... жағдай тудырды. Нақты –
социологиялық зерттеулері мәліметтері көрсеткендей, тек ... ... ... ғана ... ... ... ... отбасылардың өздері де
екінші, үшінші, қазіргі уақытта тіптен бір баланың өзін жоспарлауға ... ... ... шайылып қалған. Бүгінгі таңда Қазақстанның
әртүрлі аймақтарында да бала ... ... әр ... ... ... ... ... кем дегенде 6 - 7 ... ... ... ... отбасында 2 - 3 қана баласы бар отбасылар
саны көбейе түсуде. Ал, Қазақстанның солтүстік ... бұл ... ... ... ... құпия сыр емес. Қалыпты ... ... көп ірі ... туу ... тым ... ... ... арасындағы туылым көрсеткіштері де бастауыш
білімді әйелдер арасындағы туылым көрсеткіштерінен көп ... ... ... сәбилердің арасында ақылы кеміс, немесе жүйке ауруларына
шалдыққандар да баршылық.
Бүгінгі күні Қазақстанда бір ... орта ... 2,5 ... келеді.
Аз балалы отбасы саны барған сайын көбейіп барады. Мысалы, ... ... ... ... әр ... шамамен 4 - 5 бала болса,
солтүстік өңірлерінде 2 - 3 ... ... Ел ... әр ... топтары арасында да дүниеге нәресте әкелу көрсеткіштері әртүрлі.
Айталық, экономикалық дағдарыс Қазақстандағы украин, орыс, белорус, ... ... ... ... көп нәрестелі болуларына аса кері әсер
етіп отыр. ... ... ... санының өсу қарқыны тым төмен.
Жергіліктік қазақ халқы арасында да туылым көрсеткіштері онша мәз ... ... ... ... ... ... бағасының
артуы, мемлекет тарапынан берілетін жәрдемақы мөлшерінің төмен болуы, тағы
басқа себептер ерлі - ... ... ... ерлі - ... ... арқылы өмірге нәресте әкелу жөніндегі міндеттерін жүзеге
асыруға ... ... ... санының ұдайы өсуі мен бала ... ... бір - ... ... ... орта – отбасы. ... ... ... ... келуі, тәлім - тәрбие алып жан - жақты
дамуы мүмкін емес. Отбасындағы бала тәрбиесіне әке - шеше ... ... ... ... ... - тіршілігіндегі қамқорлық, өзара
туыстық, сүйіспеншілік, түсіністік, сыйластық қарым - қатынастар баланың
бойында ... мәні зор ... ... ... тәрбиелік
күш болып табылады. Ата - ... үлгі ... ... өзара
сыйластық әрі түсіністік қадір - қасиеттері ұл мен ... ой ... ... ... ... ... орнығуына тікелей
әсерін тигізбей қоймайды. Отбасындағы ұлдар мен ... ... ... ... ... ... т.т. ... болып
табылады. Ата - ананың өзара ұрыс - ... ... ... ... салынуы баланың жеке тұлға ретінде толысуына кері әсер етіп,
олардың бітім - болмыстары мен ... - ... ... ... ... бұзақылық жолға түсулеріне себепкер болады.
Иә, ел тұрғындарының табиғи өсімін көбейту үшін ең алдымен әйел – ана
денсаулығына қамқорлық ... ... ... ... ... қаржы
дағдарысы бұрыннан да сын көтермейтін нағыз туылым жасындағы әйелдердің
денсаулығын одан әрі ... ... ... ... ... біршама өскен.
Әйелдер арасында аборттар жасату көрсеткіші де ... 2009 жылы ... мың ... ... 31,3% көрсеткен.
Жалпылай айтқанда, аборт жасатқаннан кейін әр төрт әйелдің ... – ана ... ... ... ... ... Нағыз туылым
жасындағы (19 – 41 жас ... ... ... ... ... бірі ... жағдайдың төмендігі болып отыр. Себебі,
әйелдер арасында жұмыссыздық өте жоғары. Бүгінгі таңда 140 ... ... ... ... жүрген болса, солардың ішінде 16 - 20 ... ... 7,2%, 21 - 29 жас ... 21,6%. ... әйелдер
арасындағы жұмыссыздықтың себептері ... көп ... ... ... нарығының жұтаңдығы; еңбек рыногінде әйелдер жұмысына
сұраныстың ... ... ... ... ... сай кәсіби
мамандықтарының болмауы; әйелдердің басым ... ... ... балаларының болуы, т.т.
Босану үйінде ана өлімінің орын алуы, дүниеге келе сала нәрестенің
шетінеуі, әйел заты ... ... да ауру ... ... ... азық - ... ... жұтаңдығына да байланысты. Көп отбасыларда
ішіліп - желінетін тағамдардың каллориялық қуаты қалыпты ... ... ... ... республика аумағында нан және жарма тағамдарын тұтыну
көлемі 13,5% ... ет және ет ... ... – 3,7% - ... ... 1,5% ... [84. 6-10б] .
Демек, тамақтану өнімдері күннен - күнге қымбаттап бара ... ... ... ең ... ... мен ең ... деңгейі арасындағы
алшақтықты азайтып, ең төменгі жалақы мөлшерін ... ... ... ... 5 есе ... ... ... отбасылардың тамақтануы әл
-ауқаттарының ... ... ... ... ... ең осал ... тірі қалу ... ретінде тамақтану сапасын төмендетуді және
барынша шектеуді қолданады. Отбасы мүшелерінің ... ... ... тамақтану рационының жұтаңдығына, каллориялығының сапасыздығына
байланысты болып келеді. Міне осыдан да болар республика ... ... ... йод ... ... ... етек жаюда.
Репродуктивті функциямен отбасының келесі бір – тәрбиелік функциясы
тығыз байланысты. Бұрыннан белгілі баланың жан - ... ... ... ... ... ... оны ... ешқандай институттармен және қоғамдық
ұйымдармен алмастыруға ... ... егер бала ... үш ... ... ана ... ... жылы қарым - қатынаста ... ... оның ... не бір ... ... қасиеттер бұзылады,
кейбір жағдайлар толығымен тоқтап, толықтыруға болмайтындай ... деп ... ... боп ... ... ішкі ... жағымды әсер
етеді. Ата - аналардың ішкілікпен айналысуы бала ... және ... ... ең ... себептерінің бірі боп табылады. ... ... ... ... ... бұзушылардың 80% - нің әке
- шешелерінің екеуі де бірдей немесе ... арақ ... ... ... ... және ... ... спирттік
ішімдіктердің тигізетін залалды әсері мол. Әсіресе, әйелдердің ... ... ... тудырады. Мұнда өте қауіпті белгілер байқалады.
Әйелдердің ішкілікке салынуы еркектердің араққа салынуынан 2 есеге ... ... ... ... ... ... бар.
Отбасының үйреншікті дәстүрлі типтен ерлі - ... ... ... ... өтуі ... ... төмендеуіне, бала
тәрбиесінде ықпалының жоқтығына алып келді десек артық ... ... ... өмір ... бала ... ... ... түсініктері
көбінесе әр түрлі боп келеді. Социологтар отбасылық тәрбиенің тұрақты
бірнеше стеротиптерін бөліп - бөліп алып ... ... ... балаға деген алдампаз сүйіспеншілік. Мұндай
отбасындағы балалар өте шолжаң өседі, ... ... ... ... ата - ... ... ... екендіктерін
түсінбейді. Бүрынғыдай, оларға толығымен отбасы мүшелерінің
үлкендері қызмет ... ... ... ... көп ... ... бала болғанда немесе баланың тәрбиесі әжесі немесе атасына
жүктелгенде сипат алады.
2. Жұмыс бастылығының стеротипінде ата - ... ... ... ... ... бала ... бала -бақшадағы
тәрбиешілер, педагогтар шұғылдануы керек. ... ата - ... ... ... ... балаларын материалдық жағынан қамтамасыз
ету деп санайды. «Тәрбиелеу» әрекетіне олар бала ... ... ... олардың алдында кінәлі болғанда ғана ... ... ... қатаң тыйым салудан, өтірік айтып, тіпті
денесіне таңба салуға дейін ... ... ата - ... ... ... өмірінен бірі бейхабар өмір сүреді, бір - ... ... ... өте төмен болады. Мұндай отбасындағы
балалардың ... ... ... аз, ... ... қажеттіліктері нашар болады, келешекте бұл оның әлеуметтік
белсенділігіне кедергісін тигізеді.
3. Прагматистік көзқарас тәрбие мақсаты – балаға «өз ... ... ... ... өз ... ойлауға, материалдық пайда
табуға үйретуге, іскерлікке ... ... деп ... ... ... көзқарасты бала тәрбиесінде бір жақты
қолдану қазіргі нарықтық қатынасқа өту кезеңінде өте қауіпті. Жалпы
отбасында балаға дұрыс тәрбие берілуі ... ... ... ... ... ... - құлықтарының қалыпта қалыптасуына ықпал
етеді.
Отбасы өміршеңдігінің келесі бір айрықша тетігі – бұл ... - ... іс - ... Ерте ... - ақ үй жанында
қосалқы шаруашылық ұстап, отбасылық тұтыну себетін толықтырып отыру барлық
отбасыларға тән ... ... ... отбасылар, жиын -теріммен,
аңшылықпен айналысты. Бертін келе ... ... қол ... ... ... пен ... ... Осылайша ұзақ уақыт отбасы
өзін - өзі асырап келді. Жекеменшіктің шығуы сауда - саттықты ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы мен отбасылық шаруашылық жүргізу
тетіктері қысқарып, көбісі ұмытылып та кетті. ... ... ... ... ... жоқ. ... ... да әрбір
отбасының отбасылық бюджетін толықтыруға қызметтенуде. Жеке ... ... азық - ... ... ... ... әсіресе
ауылдық жерлерде, әсер ететін маңызды ауқат көздерінің бірі ... ... ... ... тамақтану рационының 45% өзінің көмекші
шаруашылығында ... ... ... отырса, ал қалалықтардың
тамақтану қажеттіліктерінің 17% ... ... ... және ... ... ... құралады.
Дегенмен, көп отбасыларында мүлік жинау, оны ұрпаққа қалдыру ... рөлі ... ... Оған қазіргі таңдағы жоқшылық та
себепші болуда. Дегенмен ... ... ... ... бюджетті
мүмкіндігінше толықтырып отыру, үй еңбегін бөлісіп атқару функциялары
өміршеңдіктерін жойған жоқ. ... ... ... ... үй ... ... ... әйел адамдарға түседі. Жұмыстан келе үй
шаруасын реттеп, тамақ ... кір жуу, ... ... ... заттарды жинастыру, т.т. – барлығы да әйел мойнында, соларға
артылған ... ... ... қарағанда үй шаруасы әйелдердің ... оң әсер ... ... ... ... да екен. Сондықтан
да болар сауалнама сұрақтарына қайтарған жауаптарында сұралған әйелдердің
басым көпшілігі, отбасылық табыс жетерліктей ... ... ... ... ақ үй ... ... ... күйеуі мен балаларын,
отбасының басқа да мүшелерін күту мен оларға қамқорлық жасауды ... ... ... ... ... қатар сұралған
әйелдер жұмыс уақытының қысқа болуын, ал жылдық демалыстың ұзақ ... ... ... әйел ... ... ... қалайтын өмір
сүру сипатын ұсына алмайтындықтан, мәселені шешудің төте жолы ... және ... ... дұрыс бөлісу, ауыртпалықтарды өзара
түсінісе отырып жеңу.
Рекреационалдық қызмет бүгінгі таңда отбасында үлкен маңызға ие. Өмір
ырғағының мезі етуі ... ... және ... ... отырған кезінде отбасы өзіне ерекше терапевтік рөлді алып отыр. Ол
тыныштықтың, сенімділіктің «оазисіне» айналып, ... ... үшін ... ... жайлылық пен қауіпсіздік сезімін, жалпы өмірлік
тонусты сақтау үшін ... ... ... орнына айналған.
Рекреационалдыққа бос уақытты дұрыс ұйымдастыра білу де жатады. ... ... ... ... қатынастардың мәдениетімен
тығыз байланысты, ал бұл отбасы ... ... ... ... ... өмір сүруіне әсер етеді. Жанұялық қызметтердің барлығы да бір ... ... ... ... ... ... ... салмағы әр түрлі
болуы мүмкін.
Отбасымен байланысты мәселелерді зерттеу теориялық ... ... іс - ... де зор ... ие. ... ... немесе
некелік тұрақсыздық, ажырасу санының артуы барлық елдердің тәжірибесінде
бар құбылыс. Бұл урбанизация ... ... ... ... ... ... ... ғылыми - техникалық революция,
әлеуметтік - экономикалық себептермен, мәдени, этникалық, діни ... ... ... ... ... қиын кезеңдерді басынан
кешіп отыр.
Десек те отбасы институтының басты міндеттерінің бірі – ... ... орны мен ... ... ... қолдап отыру қажет. Өйткені
өмірге жаңадан қадам басқан әрбір баланың, әрбір жаңа ... ... ... тауып, дұрыс қалыптасуы отбасындағы ... ... ... ... жаңа ... ... ... мәдени мұраны, материалдық
және рухани құндылықтарды табыс етуші қызметін ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтеніп, тұлғалық және
адамгершілік қадір-қасиеттері ... өмір ... әзір ... ... ... Сондықтан екінші бөлімнің соңғы 3 - ші параграфі баланың
әлеуметтенуі мен ... ... ... алғы ... ... ... ... әлеуметтенуі мен психикасы қалыптасуының ... алғы ... ... ... ... ... ... аяқтандырып, қоғамдық өмірге
пісіріп, жетілдіріп, жан - жақты толысқан кемел азамат етіп қосудың ... ... ... ... ... жаңадан келген әрбір нәресте бірден пісіп, жетіліп бітім
- болмысы, бет ажары келіскен, ақыл - есі ... ішкі жан ... ... қырлы, бір сырлы, арлы, намысты, адамгершілігі бар азамат ... ... ... ... жету үшін оған ... өнуі, адам баласы өзіне
дейін жинақтаған әлеуметтік тәжірибені меңгеруі қажет.
Меңгеру дегеніміз бұл ... яғни ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізу тәсілдерін,
кәсіпшілдігін, мұрасын, өнерін, ісмерлігін, т.б.) және әдіс - ... өз ... ... ... ... адамның дүниеге келген
күнінен бастап, бүкіл өмір бойғы жинақтайтын ... - ... ... ... көңіл - күйінің, толысып жетілуі мен кемелденуінің
негізі болып ... ... ... бір ... бейімделу баланың
басқалармен қарым - қатынасы, ойын ойнауы, сұхбаттасуы, оқу, ... ... ... ... барысында іс жүзіне асады.
Демек, дүниеге жаңадан келген ... ... жаңа ... өмір сүре
білуге үйрету, оқыту және ... білу ... ... ... ... ... де ... азамат, белгілі бір кәсіпті толық меңгерген
іскер жан етіп қалыптастыра, өмір ... ... ... ... ... ғана бала ... өз ... дұрыс таба алады. Өзін бағалай біледі.
Өз «менінің» мәнін түсініп, өзін басқалардан ажырата ... Өзін жеке ... ... ... өз ... ... алуы – ... қадір
-қасиеттерінің өзекті арқауы, кісілігінің айрықша белгісі.
Міне ... ... жеке ... ... - қасиеттердің қалыптасуына
тікелей әрі белсенді ықпал ететін орта – бұл ... ... да ... ...... ... ұрпақты әлеуметтендірудің ... ұясы ... ... ... ... ата - аналар ... бір - ... ... ... мен ... мен ... - қатынастары тап - таза әрі табиғи. Осыған орай,
отбасының әлеуметтік қызметі балаларды біртіндеп ... ... ... ... ... көрінеді. Отбасында өнегелі тәлім - тәрбие ала
білген бала өз ... ... ... өзі өмір ... ... ... қанды мүшесі болып қалыптасады. Өткен ұрпақтан кейінгі ... ... ... болып қалып келе жатқан әлеуметтік тәжірибені ... ... ... ... ... бір ... ... қоғамдық
рөлдер жүйесінен өз орнын табуға ұмтылады.
Демек, адамзат қауымы өздеріне дейін жинақтаған ... ... ... салт - дәстүр мен жөн - жоралғыларды құрметтеуге баулу, өз
ұлтына тән ... ... ... ... ... пен ... өнер, мәдениет ... ... ... ... ... үлкенді сыйлауға, кішіге ізет білдіруге, ортаға
сыйлы, қадірлі болуға, әлеуметтік нормалар мен қоғамдық тәртіп ... ... пен ... ... ... т.т. –
отбасылық әлеуметтендірудің мазмұнын құрап қана ... ... ... оңды ... - тәрбиенің де мәнін ашып беретін ... ... ... сана - сезімі, ойлау жүйесі, есі мен қабілеттігі, ... ... ... ... іс - ... белгілі бір тәсілдерін, айла -
амалдарын, білімді, дағды ... т.т. ... ... ... ... Адамзат өзінің пайда болып, даму тарихында, ойына келген
затты жасауда, іс ... ... ... оларды жасайтын немесе
пайдаланатын құралдады ғана ойлап, тауып, жетілдіріп қана ... ... ... ... ... ұрпаққа жеткізіп беріп отырудың да
ерекше жолын ойлап тауып, оны дамытып жетілдіріп отырған. Бұл ерекше жол ... ... ... ... және ... ... ұрпақтан ұрпаққа беріліп
келе жатқан әлеуметтік тәжірибені дүниеге жаңадан келетін ... ... ... ... ... ... ... әбден нақтыланған әрі бағытты
ұйымдастырылған әмбебап тәсілдері мен әдістері болып табылады. ... ... ... және ... ... ... ... толық қанды
азамат болып жетілулерінде ғана емес, сонымен бірге олардың ... ... ... де, оларды әлеуметтендіру үрдістерінде де
айқындаушы рөл атқарады.
Өскелең ұрпақты әлеуметтендірудің бастапқы сатысында баланың отбасында
дұрыс ... ... рөл ... ... кез - ... ата - ана ... балаларының дұрыс тәрбиеленіп, өмірге нағыз азамат ... ... ... ... ... ... ... алдымен, жанұя жағдайы, онда
қалыптасқан оң моральдық - психологиялық ақуал, ... пен ... ... пен ... ... отбасы мүшелерінің
бір - біріне деген құрмет сезімдері, қысқа ... ... ... ... ... - күй ... ықпал етеді.
Балаға деген таза көңілді жанашыршылық, ата - ананың балаларына деген
мейірімі мен қамқорлығы, балалары үшін отқа да, суға да ... ... ... мен қиындықтардан қорғаштап, ... ... ... ... - тәрбие, бала жасынан еңбекке баулулары, жан
тазалығына, биік адамгершілік қадір - ... ... ... ... ... жігері мығым, намысшыл, басқаларға мейірімді, ... таза ... ... ... ықпал ететін отбасылық ақуал мен
тәлім - тәрбие ... ... ... ... - ... жеке ... үлгі - ... баланың дұрыс тәрбиеленуінің
ең ықпалды құралы болып саналады. Ата - ана үлгі ... ... ... тән ... олар ... ... ... игілікті іс
-әрекеттерге еліктеушіліктен туындайды. ... бала ... ... ... бейімділік пен икемділік әлі де болса ... ... ол ... ... - ... ... - ... мәнеріне, іс - әрекетіне, басқалармен ара - ... Олай ... әке - шеше ... - ... ... сыйластығы, бір -
бірін қадірлей, мақтан тұта білулері, үй ... ... ... бір - ... ... отырулары, өзара сұхбаттасу қалыптары,
т.т. бала үлгі - өнеге тұтып, қабылдап алып, өзінің іс әрекетінде ... ... ... ... Үлгі - ... бағдаршамы
ретінде қабылданады.
Расында да, дүниеге келгеніне екі - үш ай ғана толған нәресте бойында
үлкендерге көңіл аудартудың ерекше ... ... ... Нәресте, -
деп түсіндіреді педагогика ғылымдарының докторы, профессор В.С. Мухина, -
үлкен адамды қоршаған ... ... ... ... ... қайнар көзі ретінде бөліп алып қарайды. Біртіндеп баланың
ересек адамның көрінуіне байланысты жадырау ... деп ... ... - қимыл реакциясы қалыптасады. Жадырау комплексі қол мен ... ... ... Бала ... ... ... бетіне тесіле
қарап, оған жымиятын болады. Жадырау ... ... ... жаңа ... соңы, нәрестелік кезеңнің басы деп есептелінеді [19. 38б].
Психологиялық зерттеу мәліметтерін саралағанда ... ... ... - екі ... бір ... ... ... байқалады. Осы екі аралықта,
сондай - ақ осы ... ... ... жыл бойы сәби өмірі тұтастай
үлкендерге тәуелді болады. Үлкендер ең алдымен, анасы баласының жеке ... ... ... Оны ... шомылдырады,
аударып салады, көңіл - күйіне ... ... ... ана ... ... ... ... қатар, белсенді психикалық
қалпын қалыптастырады. ... өзін ... ... ... ... ... беріліп, күлімдейді, қол - аяқтарын ербеңдетеді. Үлкендердің
көтеріп жүруімен ... өзін ... ... ... ... көреді.
Оларға таңданыспен қарайды. Таным үрдісі осылайша басталады. ... ... ... ... Ал, ... өзі оның сенсорлық
(көру, есту, т.т.) ... ... ... Сол ... сипалау,
көтеру, жұбату әсерлері нәрестені ... ... ... ... ... ... Бұл үрдістер баланың ... ... ... ортаға бейімделуіне әсер етіп, оның әлеуметтенуіне жағымды
жағдай ... ... да Л.С. ... баланың болмысқа деген қарым
-қатынасы әуелі ... - ақ ... ... - ... деп ... ... Ол ... осы мағынада толық әлеуметтік тіршілік иесі, ... ... кез - ... жағдайда көзге көрінсе де, көрінбесе де ... ... ... болып ұйымдастырылған деп тұжырымдаған
болатын [6. 43б].
Үлкендерімен, ең алдымен, әке - ... ... - ... ... балада сөздің алғы шарттары пайда болады. Екінші айда - ... ... ... ... ... еліктеу әсерімен одан
ана тілінің фонемалары көріне ... Бір ... ... ... бала ... ... ... бастайды. Мысалы, «мама», «алып бер», ... ... ... ... ... айта алады. Демек, адамға ... ... ... ... - ... ... ... мен
қабілеттерді бала өзіне ерте сәбилік шақта - ақ қабылдайды. Оларды ол өз
бойына басқалар мен қарым - ... ... ... ... ... бір ... ... лақтырғанда, алғанда, көргенде, естігенде,
бақылағанда, танығанда, есінде сақтағанда үйрету, бойға сіңіру, түсіндіру
негізінде ... ... ... ... ... ... ... нәресте
өзінің дамуында адамдық мүмкіндік дәрежесіне көтеріле алмайды. Оған өмірден
көптеген мысалдар келтіруге болады.
Демек, әлеуметтік орта мен ... ... ... ... ғана ... ... мен ойлауға қабілетті жеке тұлға қалыптасады. Бұл үрдісте
баланың бастапқы әлеуметтенуінің ... ... ... ... - тәрбиесі,
әке - шеше, бауырлар, ата - әже, дұрыс пейілді көрші - қолаң ықпалы айрықша
орын ... ... ... ... бұл ... де бала мен ... ... күш қызметін атқарады. ... ... әке - ... ата - ... ... көмегімен бала өмір жайлы,
қоршаған орта жайлы, көрші - қолаң жайлы мағлұматтар алады. ... ... ... ... ... ... жаманнан жиренеді.
Баланың өзін қоршаған ортаға бейімделіп, әлеуметтенуі мен психикасының
дамуында алғашқы үш жыл саналық ... ... ... үлес ... да болар адамның туылған сәтінен есейгенге ... ... орта жолы ... деп ... ... ... мен ... үш жасар шақты жатқызады.
Үш жасар бала өзін - өзі ... ... ... қарым - қатынас
жасай алады. Ол тік жүре ... ... ... ... ... ... ... айналып өтуді біледі. Үнемі қозғалыста болу оған күш
береді, жігерлендіре түседі. Бала өзін қоршаған ... ... емін ... ... түсе ... Ара - ... жүгіріп - жүгіріп алады. Осының
бәрі оның өмірге бейімделе түсуіне оң әсер ... ... ... ... Жүру, секіру, жүгіру, басқалармен сұхбаттасу ... бала ... ... байи ... Сан ... жаңа ... іс - ... (үй соғуға, сурет салуға, ойын ұйымдастыруға, т.т.) ... ... ... ... ... Бала ерте ... шақта - ақ
заттардың, бұйымдардың маңызын ... ... ... ... ... ... ... ойыншықтарды пайдалана білу баланың
өмірге ... ... ғана ... етіп қоймай, баланың
психологиялық тұрғыдан дамып, қалыптасуына да елеулі әсер етеді.
Үш жастан аса ... ойын ... ... ... байи ... Бала
сурет сала бастайды, құмнан әртүрлі бейнелерді мүсіндейді, конструкциялау
тәсілдерін үйренеді. Бұлардың барлығы, іс - әрекет ... ... ... - қатынас баланың тілінің одан әрі толысып, дамуына ықпал
жасайды. Сәбилік шақ ... ... өте ... ... ... ... осы ... баланың тілін дамытуға айрықша назар аударылуы тиіс. Үш
жастың соңына ... бала ... 1500 - ге жуық сөз ... өз ... ... Демек, белсенді сөйлей білуді ... ... мен ... ... дамуының негізгі ұстамды қызығы болып
табылады.
Әрине тілдің дамуы баланың ақыл - ойының ... ... ... ... ... ... сезім, ерік, ойлау дүниені танып
білудің, ұғынудың, ... ... ... құралдары ғана емес, сонымен бірге
адам психикасының айрықша көріну нысандары, объективті ... ... ... ... қала ... ... бір қызметі. Орта ықпалы, ойын
түрлерінің көптігі, әсіресе, үй соғып, құралдар құрастыру ... ... тез ... ... ... Десек те, ең мол тәжірибені бала
үлкендермен, ең алдымен, әке - шешесімен, бауырларымен, т.т. ... ... ... ... ... Бала ... ... мәнін ұғынып, ойлау тәсілдерін, түсіну жолдарын игереді.
Үлкендерге еліктей отырып, бала ... ... ... және ... ... ... Бала қандай бір іс - жасамасын, ойын
ойнамасын оларды орындау ... ... ... Ал, бұдан былайғы
үйрену, қабылдау, ойлау, байқау, ... т.т. ... ... ... анықтаушылық мәні бар маңызды ұмтылыс өтеді – сананың ... ... ... ... ... [19. 46б]. Оның мәні ... екіншісінің орнын басушы ретінде қолдану ... ... ... мен ... ... пайдалану – адамның әлеуметтенуі мен
психикасының жетілуіне мүмкіндік тудыратын айрықша ... ... кез - ... түрі (тіл, ... ... ... музыкалық әуендеуде, т.б. ... ... ... қарым - қатынас үшін қызмет атқарады, заттар мен құбылыстардың
орнына жүріп, соларды белгілейді. ... сәби үшін бір ... ... ... енді ... ... емес, солар туралы ұғымдар, түсініктер,
елестерді, т.т. – ... ... ... сөз ... ... ауысады.
Зат, нәрсе, сөз, сөйлем түрінде қабылдаулар ойлау жүйесін дамыта келіп,
біртіндеп күнделікті іс әрекетке, сөйлесуге негіз ... ... іс - ... ... ... ... бала санасында
аксиомалық, ережелік қағидаларға, яғни орындалуы ... ... Ал ... өзі ... қоғами ортаға тез бейімделіп,
әлеуметтенуіне, психикасының тұрақтануына әсер ... ... ... ... ... әрі ... ... күшке айналады.
Л.Н.Божовичтің анықтауы бойынша, сәбидің атын атап шақырғанда «мен» деп
өзін - өзі тануы, басқалардан өзін бөліп алып ... екі ... ... ... ... ... ... Яғни, сәбидің өз ... ... оның ... ... ... алғашқы нышандары пайда болып, дами
бастағандығын білдіреді. Ал, бұл құбылыс өз кезегінде баланың ... ... - ... ... ... ... Бала ... «мен өзім»
жасаймын, немесе істеймін, сен араласпа ... ... ... ... ... ... өз ... өз «менін» айқын білдіруге
тырысады. Басқаларды өз дегеніне көндіргісі ... ... бұл ... ... ... алуы, өзін жеке адам ретінде сезіне, түсіне білуі.
Сондықтан психология ғылымында баланың үш жасар шағындағы ... ... қиын ... ... сипатталады. «Үш жас дағдарысы» деп
аталынады. Десек те, үш жас ... ... ... ... бала бойындағы
бұл құбылыс оның дамуына шешуші рөл ... ... ... өз ... өзін ... ... тануы, өзін басқалармен салыстыруы бұл
оның қоғами ортаға бейімделіп, әлеуметтенуіндегі әрі психикалық дамуындағы
маңызды ... ... көп үш жас ... ... ... ... іс - ... жасауға ұмтылысымен, көнілінің басқаға
алаңдап, ауысуымен шешіледі [7. 321б].
Мектепке дейінгі балалық шақта (үш - жеті жас ... ... ... ... ... ... рефлекстердің пайда болу жылдамдығы ... ... ... ... ... дамиды. Баланың өзін қоршаған ортасын
танып, білуі артады. Жаңа әлеуметтік ... ... ... ... жаңа ... ... үшін ... жағдайлар туындайды. Баланың
үлкендермен арадағы қарым - ... жаңа ... ... Бала
үлкендермен бірлесіп еңбектенуге талаптанады. Ересек адамдардың, әрине, ең
алдымен, әке - ... ... мен ... ... орындауға
ұмтылады. Баланы белгілі бір жоспар ... ... ... тартуға
мүмкіншілік тудырылады.
Десек те, бала үшін негізгі тер төгіп, еңбектенер шақ – ... ... ... ... ... болып табылады. Ойын үстінде баланың
ойлау қабілеті, зейіні, есте сақтауы, еске ... т.т. ... ... жаңа ұғым - ... ... ... Бала жалпылауға, сөздің, ұғым
- түсініктердің жалпылама мағынасын қолдануды игереді. Ойша әрекет ... ... ... ... ... тартылады. Мысалы үстел үстін
сүртеді, еден ... бір зат ... ... ... ... ... жасына дейінгі баланың қоғами ортаға ... ... іс - ...... ... ... сурет
салу, мүсіндеу, конструкциялау, құрастыру, жеміс-жидек жинау тәрізді саналы
қимылдар ... игі ... ... ... бұл ... әрекеттердің
әрқайсысының түпкі нәтижесі бар, оларды мақтанышпен үлкендерге көрсетуге,
сөйтіп мақтау алуға болады. Ал, мұның өзі баланың өз ... ... ... ... ... шыңдай түсуге кәдімгідей әсер етеді.
Мектеп жасына дейінгі балалар жекелеген еңбектік іс - әрекеттерді ... ... ... құлшыныс танытып тұрады. Олар орындалған
нәрселерге айрықша мән беріп, сана - сезімдері жеткенше ... ... ... ... ... ... әлеуметтенуі мен
психикасына оң ықпал етіп қабылдау, ... ес, ... ... ... ... жеделдетеді. Әрине, бұлардан басқа ... ... ... ой ... ... ... іс - әрекеттің сан алуан
түрлерінде жүзеге асады. ... ойын ... ... ие ... Сондай -
ақ іс - әрекеттің басқалай да ... ... істі тіл ... ... болады, мақсатты пікірлесу негіздері ... ... ... жүреді. Ой, қиял, бір нәрсені армандау ... ... ... ... ... ішкі дүние рухани байи түседі. Қиял бейнелері
айқын, көрнекі, эмоциялық тұрғыдан бай келеді, ... аяқ ... ... ... ... ... қызығушылық таныту, ... ... ... ... ... еске сақтауға зейінділік артады. Тіл
толығып, сөздік қоры байи түседі. Сөйлеу арқылы, пікір таластыру ... ... ... ... бала бойына сіңдіріле түседі,
сөйтіп әлеуметтену үрдісі жаңа сатыға ... Бала ана ... тәп ... меңгеріп алады.
Қазіргі социологиялық ілім мен психологиялық білім мектепке дейінгі
шақта - ақ баланың жеке басы, ... ... ... ... ... ... ұстанады. Расында да баланың жеке ... ... ... ерік жүйесінің, сондай-ақ ... - ... мен ... ... ... байланыста жүретін құбылыс. Ал, олардың
өздері де өз кезегінде әлеуметтік ортаның ... ... ... ... - қатынасының жемісімен ... ... ... ... Бала өзін басқалардан бөле ажыратып, мынаны «мен
істедім» деп мақтанышпен айта ... өзін өзі ... ... алады.
Осылайша өзін өзі бағалай білу критерийі қалыптасады.
Осыған орай өзін - өзі бағалай білу мотивтері мен өзіндік ... ... ... ... ... ... жемістерінің бірі болып ... сана ... бала ... өзін - өзі ... өзін - өзі ... қоғамдық қатынастар жүйесінен өз орнын іздеуі, өз ... ... ... көрінеді. Өзіндік сананың қалыптаса ... ... ... бар жеке ... ... ... [86-90].
Балалық шақтың соңғы жылы басталысымен балалар мектепке баруға, оқуға
дайындала бастайды. Мектепке баруға дайындық әке - ... көп ... ... Олар ... ... сырттай ғана дайындап қоймайды.
Мәселен, ... ... ... ... т.т. алып ... ... табыстай салмайды. Әке - шеше балаларды ... ... ... Оқудың қажеттілігін, оқыса жақсы адам
болып өсетіндігін түсіндіріп бағады. Бейімдейді. Алдын ала ... ... ... ... есте ... ... ... баулиды.
Қоғамдық, көпшілік ортада өзін - өзі ұстай білу ережелерін үйретеді.
Ұжымдық ... ... ... ... ... бағыну
керектігін, тәртіпті, тәрбиелі, тәлімді болу ... ... ... Себебі жеті жаста бала оқушы атанады. Ал, бұл жастың ... ... әлі де ... балалықтың кетпеген, ересектіктің жетпеген
кезеңі. Оның ... ... ... - құлқында, жүріс - тұрысында,
басқалармен қарым -қатынасында күрделі, бірақ ... әрі ... ... ... ... көңіл - күй толқындары алма - кезек ... ... ... ... ... ата - анаға бала бойындағы осы
құбылыстарды дер кезінде байқап, ... түзу ... ... ... оң ақыл ... беру өте ... ... баланың көптеген әлеуметтік -
психологиялық қасиеттерінің негіздері тап осы ... ... ... және ... ... ... ... мектеп жасында
берілген ұлағатты тәрбие, ... таза ... ... ... ұрпақты одан
арғы оқу және еңбек қызметіне неғұрлым ... ... ... Жоғарыда дәлелдегеніміздей, баланың бойында өзін - өзі ... ... өзі ... ... қоғамдық қатынастар жүйесінен өз орнын дұрыс табуға
ұмтылыс, өз мүмкіндіктерін бағалай алу ... ... ... ... ... ... дами ... Ал, өзіндік сана нышандарының қатайуы
баланың өзіндік «мені» бар жеке ... ... ... ... ... ... бастап ата - ана тәрбиесі қоғамдық тәрбиемен ұштасады. Бірін
- бірі ... ... Әке - шеше ... терең ата - аналық
сүйіспеншілік пен қамқорлыққа толы болса, қоғамдық тәрбие балалардың өзін
көпшілік ... ... білу ... ... Ата - ана ... баланың
болашақ тағдырына, өмірлік бағдарына, адамгершілік бітімінің, ішкі жан ... ... ... етіп қана ... ... ... ... дене төзімділігіне де кепілдік етеді. Жалпы мектеп жасындағы
баланың әлеуметтенуі мен ... ... ... ... оқу,
оқыту үрдісі именденеді. Ал, біз ... ... ... рөлді мектеп жасына дейінгі жеткіншектер ... ойын ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірге
белсенді азамат етіп қосуда мектеп ұжымына, ... мен ... ... ата - аналар ... да көп ... ... ... атқару қажет.
Бұл принцип әлеуметтендіру үрдісінде жеке бастың тұлғалық ... ... ... ... және әлеуметтік ортаның
тәлім - тәрбиелік ықпалын ұштастыруға бағытталаған әлеуметтік педагогикалық
ынтымақтастық деп ... ... ... ... осы үш ... ... нығайтуға көмегі тиеді деген мақсатпен оларға көмек ретінде
демеушілер, қайырымдық қорлары, ... ... ... ... т.т.
қызметтері жандандырыла бастады.
Баланың мектепке баруымен оның отбасындағы жағдайы біршама өзгереді.
Оның жаңа ... мен жаңа ... ... ... ... ... ... үйірме жұмыстарына баруға, т.с. уақыт бөлінеді. Күн
режимі жасақталады. Баланың еңбекпен де айналысуына мүмкіндік ... ... ... ... ... тудырылып, оның құқықтары
құрметпен қабылданады. Десек те, ... ... өз ... ... ... ... жол берілмеуі тиіс. Бұл балалардың бойында
өзімшілдік қасиеттерін тудыруы мүмкін. Баланың ... ... ... ... басқалардың мүдделерімен санасуына көңіл аудару қажет.
Баланың сабаққа дайындалуына ... ... ... оқу, ... сызу,
жаттау, үй тапсырмасын қайталау, т.с.с. ... ... ... ... ... ... ... атқаратын рөлі зор. Үнемі
бақылаудағы бала ... ... Үй ... ... ... ата - аналар тарапынан қадағалау, ... ... ... ... ... ... әрекет. Былайша
айтқанда баланың оқуға, еңбектенуге, тәртіпті болуына барлық мүмкіндікті
тудыратын басқару ... ... ... ... - ... баулу әдісінің бәрі –
бағалаумен тамырлас. Ата - ... ... ... ... ... ... ... баланың сабаққа бар ынтасымен дайындалуына
жағдай тудырады. Баланың тәртіптілігі артып, ауызша, жазбаша тапсырмаларды
орындауға, тіптен қала ... ... ... ынталана кірісуі, бау ... ... ... де ынталығы артады. Сондықтан ата - ана тарапынан
бала тарапынан істелген әрбір жақсы іс ... ... ... жөн.
Жеткіншектік шақ баланың жеке басының дамуындағы аса бір қиын кезең.
Сондықтан ... ... ... жеткіншектік шағы «өтпелі», «бетбұрыс»,
«қиын» саналатын кезең деп сипатталып келеді. ... ... ... өту осы кезеңдегі дене, ақыл - ой, адамгершілік, әлеуметтік
және ... ... ... ... ... ... Өзіндік
ерекшеліктерімен дараланады. Баланың дене құрылысында да, әлеуметтік
өмірінде де, көңіл - ... де ... зор ... ... ... ... баланың бойында жан қуатының сапалық жаңа құрылымдары,
мысалы ... ... ... сана - ... ... жаңа ... - ... орнығуы, іс - әрекеттің
күрделене ... жаңа ... ... моральдық - этикалық
түсініктері, алдына ... ... ... ... жақсы ниет пен
имандылық көріністері, т.т. қалыптасады. Бала армандағыш келіп, әсерге
берілгіш ... ... ... ... сезімдері пайда болады.
Сондықтан жеткіншектік шақ ата - анадан балаға деген таза сүйіспеншілікпен
қатар, қатаң тәрбиелік шараларды ... да ... ... ... ... көше ... ... кетсе, теріс қылықтарға, мысалы, темекі шегуге,
ішімдік ішуге әуестенеді. ... ... бой ... ... ... ... ... осы кезеңде ата - ана балаға
айрықша қамқорлық көрсетіп, жақсы, жағымды ... ... - ... ... ... ... ... жиіркенуге күш жұмсауы тиіс.
Баланың тәрбиесіне айрықша назар аударып, олардың сабаққа дайындалуына
көмек ... ... ... ... ... ... ... мысалы,
үй шаруашылығына көмектесуге, қызықты кітаптар оқуға, спортпен ... ... ... ... жұмылдырып отыруы қажет. Бірақ,
күнделікті өмірде кейбір ата - аналардың балаларына айрықша қамқор ... ... ... ... қынжылыстар тудырмауға тырысуы, бір
сөзбен айтқанда, балаларын ауырдың ... ... ... ... ... ... дұрыс емес [91-93].
Мұндай тәрбие баланың әлеуметтенуін тежеп, қоғамдық өмірден өз орнын
дұрыс тауып, белсенді өмір сүруіне кері әсер ... Бала ... ... жоқ ... ... ... аттанады. Сонан соң бүкіл өмір ... ... ... шақ ... ... қым - қиғаш ақпараттар ағылған кезең.
Дұрысын таңдата білу ата - анадан зор білімдікті, ... - ... ... Ал, ата - ... ... ... ... етіп, бала тәрбиесіне көңіл
бөлмеуі, әрі ... ... ... көше ықпалына ... ... ерте ... бос ... көше ... ... т.т. ... азамат ретінде қалыптасуына кері әсері етеді әрі баланың болшағына
ауыр зиян тигізеді. Жеткіншек ... ата - ... ... ... ... - тартыс, түсіністіктерінің үйлеспеушілігі баланың бойында
өмірден жатсыну сезімдерін тудырып, өзім ... бой ... бой ... ... ата - ана ... ... ... қоймай, баласымен дос болуға, сырласуға, дұрысты дұрыс, бұрысты бұрыс
деп үйрете білуге бой алдыруы тиіс. Жақсы ... үлгі - ... ... Оған дәлел отбасында биік моралдық - этикалық қарым - қатынас
орныққан жанұя үлгі ... ... ... ... ... - бірі қолдап,
қорғап отырушылық, өзара көмек пен сенім, ұлттық негізде мазмұндалған тәлім
- тәрбие, гуманистік көзқарас.
Жас өспірімдік шақ ... ... ... ... ... даму ... деп ... Алайда бірінші шегі
физиологиялық, екінші әлеуметтік шақ болып тұрған осы ... ... ... мен көп өлшемдігін көрсетеді, - деп ... [19. ... ... жас ... ... жеткіншек ұрпақты
әлеуметтендірудің белгілі бір кезеңі, тәуелді балалықтан ... те ... ... өту шағы деп ... ... ... тиісті әлеуметтік рөлдерге, оның бағалаушылық бағдарларының
қалыптасуына, еңбек ... аяқ ... ... ... ... яғни индивидтік - психологиялық ... ... ... - ана ... біледі, балаң жастық баланың дене дамуының аяқталатын
кезеңі. Бойдың ұзаруы баяулайды. Баланың салмағы артады. Бұлшық ет күші өте
тез ... ... даму ... жігіттер мен қыздардың көбі балаң жастықта
постпубертаттық кезеңді бастарынан ... Ал, ... ... назар аударар болсақ жас өспірімдік шақ бала мен ересектіктің
арасындағы аралық жағдайды білдіреді. Бала ... ... ... өзінің
қабілетіне қарай тиісті таңдауға ұмтылыс жасайды. Мамандық таңдай бастайды.
Тәтті армандар мен тілектерге беріледі. Қоғамдық белсендігі артады. ... ... ... ... ... оқуды өнімді еңбекпен
ұштастырады. Бұл айырмашылықтар бала психологиясына әсер етеді. Ата - ... ... ... ... ... баланың дарын қабілеті, ақыл - ой, ішкі ... ... ... Олар ... ... ... алға секіреді. Ата
- ана балаларына белгілі бір кәсіпті таңдатқанда баланың неге бейімін, неге
қызығушылығын, нені қалайтынын ескергендері ... ... шақ – ... жеткіншектің толысуы мен қалыптасуының
аяқталатын кезеңі. Ата - ана мұны ... есте ... ... бала бойында қалыптасып, дами түскен бағалаушылық
-бағдарлаушылық қасиет біртіндеп сапалық ... ... ... мен мүдделік талаптары өсіп, мінез - құлықтың ... ... ... ... ... бейімділік қасиеттері, өзіндік санасы
қалыптаса бастайды.
Өзіндік сана күрделі әлеуметтік - ... ... ... өзін ... тануы, өзін жеке тұлға – өзіндік адамгершілік қадір - қасиеттері,
мүдделері, қызығушылығы, мақсат - ... ... ... бар ... ... ... білуі. Өзіне сындарлы көзқараспен қарап, өз
мүмкіндіктерін өмір ... ... ... ... өз ... нақтылау,
ойын түйіндей білу қабілеттігі. Десек те, баланың өзін - өзі ... ... өзін ... ... ... қарап қалыптасады. Мұндай
балаға өзінің әлеуметтік мүмкіндіктерін үнемі ... ашып ... ... ... бала өзін - өзі ... де ... Өзіне «Мен кіммін? Мен
қандаймын? Менің қабілеттерім қандай? Мен не істей ... ... ... ... ... ... іздейді. Өмірлік мұратын анықтайды. Әрине,
сұрақтарға ол оң ... таба ... ... ... ... осындай
сұрақтар қойып, оларға жауап іздеуі баланың өзін - өзі тани білуінің дарын
қабілетінің жан - ... ... ... ... ... ... ... елге, отанға, халыққа, отбасына пайдалы іс - әрекеттерді
күтуге әбден болады. Бұл болашақта кісі ... ... ... қасиеті
және нысаналы түрде өзін - өзі тәрбиелей ... алғы ... ... ... ... ... бала әке - шешесімен тең қарым - ... ... ... ... ... әке - шешемен балалардың өзара қарым
- қатынастарының балаң ... ... ... көп әлеуметтік
өзгерістерімен, ... ... ... принциптерінің
сақталмауынан, т.с.с. туындап ... да ... ... болмайды.
Қалай болғанымен де баланың ата - анасын тыңдағаны, олардың ақыл ... ... ... жөн. Ата - ана ... ... жаман азамат
болып өссін деп тілемейді. Жақсы, беделді, білімді, білікті, ... ... ... ... Сондықтан да болар түптеп келгенде бала
қыңырлығы басылып, әке - шеше ақылының көңілге қонымдылығы ... Бала ... әке - шеше ... өсе түседі.
Дегенмен, отбасы да, мектеп те жеткіншек ұрпақтың ... ... ... - ... ... ... ... Бала көше ықпалына да,
қоғамдық ұйымдардың, достары мен құрбы - құрдастарының ... ... ... ... ... Өйткені, жас өспірім әр - уақытта ... ... ... ... Өзін ... ... қалайды.
Жолдастық, достық, қарым - қатынас аясы ... ... ... ... ... ... ... та болады. Махаббат сезімдері оянады.
Міне, осындай сәттерде ата - ана ықпалы, ауыл - кеңесі, ұлағатты тәлім
-тәрбиесі керек - ақ. ... бала ... ... ... білу ... ... өмірге дұрыс азамат етіп қосудың да, өмірге
даярлаудың да, маңызды ... ... ... ... кем ... әлеуметтік міндет.
Бүгінгі балалардың кешегі советтік дәуірдегі балалардың арман
-тілектерінен мүдделері ... ... ... қатынастардың орнығуы кешегі
күнгі мақсат мұраттарды шайып кетті. Бала белсендігі мен ... ... ... ... ... қалай болсада пайда табу психологиясы
бала бойын жаулап алды. Өмір қарқынын тек байю деп ... ... ... осындай жағдайда бала бойына жоғары адамгершілік қадір - қасиеттер
сіңдіру, имандылық ... ... ... бір ... меңгертуге
баулу, дағды - ісмерлікке шыңдау күннен - күнге қиындап барады. Оның үстіне
жұмыссыздық жайлаған мына заманда балаға ... ... де өте қиын ... ... те, ... ұрпаққа кәсіп меңгертпейінше болмайды. Балаға ... ... ... меңгерту оларды толық әлеуметтендіріп, қоғамдық
өмірге қосудың ең негізгі міндеті ... ... ... бір ... өмірге аттаған бала бүкіл өмірі бойы опық жейді. Барып ананы алып
кел, мынаны ... ... ... ... кел, шауып келден аспай қалады.
Сондықтан да болар толық әлеуметтеніп, өмірге ... ... ... ... ... нақты өмірлік жоспары, қоғамдық ортаға сыйымды
мінез - құлқы, ... ... ... ... - ... мен ... ... бағыт - бағдары, мақсат - мұратымен
қатар белгілі бір кәсіпті меңгергені, өз ісінің ... ... ... ... әлеуметтік - экономикалық қатынастар жүйесінен, нарық
базарынан өз орнын дөп ... ... ... ... кету қиын ... ... ата - ... балаларының бойына өмірлік жоспар ... - ... ... ... әрі ... мақсат ретінде кәсіпті дұрыс
таңдауға баса назар аударғаны жөн.
Өмірлік жоспар – кең ... Бұл ұғым өз ... ... ... Кон ... моральдық бейнені, өмір ... ... - ... ... істерді, т.б. қамтиды [96. 169-170б].
Олай болса, өмірлік жоспардағы басты міндет ... ... ... ... ... белгілі бір кәсіпті меңгеруге жеке бейімділігін
ескеріп, әрі қоғамдық қажеттіліктерді де есепке ала ... дер ... іс ... ... бір ... ... таныстыруға бағытталған
пікір тиянақтығын талап етеді.
Себебі қазіргі бәсеке мен жұмыссыздық жайлаған нарық заманында баланың
белгілі бір ... ... ... ... мүдделік мұраты, ойлағанын іске
асыра алатын еңбек саласы ретінде танылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 24 - бабы ... ... ету ... ғана ... ... ... қабілетіне, дарынына, кәсіптік
даярлығына, ... ... ... еңбек рыногіндегі сұранысқа
сәйкес, мамандық пен жұмыс таңдау құқығына да ... ... ... ... ... өзін қызықтыратын мамандықтың қыр - ... ... ... жеке ... ... ... әлі нашар түсінуі мамандық
таңдауда біршама қиындықтар тудырады. ... бала ... ... пайда болады. Оған дәлел ретінде кешегі кеңес өкіметі кезеңінде
жасөспірім жігіттер мен қыздар ... ... ... ... ... орында кәсіптің қоғамдық маңыздылығын атап, тек үшінші
орынға жалақының мөлшерін қоятындығын еске ... ал ... ... ... ... тек еңбегі үшін төленетін еңбек ақысының көп
мөлшерлігі тұратындығын мысалға ... ... ата - ... балаларына кәсіп таңдауда олардың бейімі мен
қабілеттігіне қарап емес, қолдарынан келмейтіндігіне ... ... ... қоюы ... ... жандарына қатты бататын
түңілушіліктерге бой алдыруы мүмкін. ... ... ... ... - ... тұрғыдан да толық толысқан, өзіндік кескін -
келбеті, өмірлік ұстанымы бар, дүниеге ... ... ... ... ... ... ... қосудың бастапқы сатысында тұрғанымен,
оның бала тәрбиелеудегі қызметін аса дәріптеп, ... ... ... ... ... жөн ... ... өмірде баланың
әлеуметтенуіне қоғамдық өмірдің барлық салалары, отбасы да, бала - ... ... те, ... ұйымдар мен бірлестіктер де, құқық қорғау, тәртіп
сақтау орындары да, әлеуметтік өмір де, ... ... ... да, қала ... ... қолаң, көше, аула, бей ресми топтар да, дос
-жарандар да, ағайын - туыс та өз ықпалы мен ... ... ... ... әрқайсысының баланың, әлуметтенуіне тигізетін ықпалы мен әсерін
жеке - жеке алып талдау ... ... ... ... орны мен ... ... ... арқау болады. Ғылыми таңдауларға,
бала тәрбиесіне қатысты ... ... ... негіз қалайды.
Тәрбиелік іс - шараларды одан әрі жетілдіруге ғылыми іргетас болады.
Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... мазмұны мен ерекшеліктерін,
халықтық педагогика үлгі - өнегелерінің, салт - ... мен ... ... ... ... ... мен ... нақты-
социологиялық зерттеу мәліметтерін талдау негізінде саралауға арналған.
3 БАЛАНЫ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУДЕГІ БҮГІНГІ ... ... ... және ... жас ... ... отбасында
әлеуметтенуінің ерекшеліктері
Отбасының – ошақтың үш тағаны сияқты үш тіреуден тұратындығы белгілі.
Олар әке, ... ... ... ... бір - біріне деген
сүйіспеншілік, сыйластық, құрмет, ... ...... береке - байлықтың, ұрпақ сабақтығын жалғастырар ... ... ... ... ... әуел ... - ақ бір - бірін жақын тұтып
қауымдасып ынтымақтастыққа өмір сүре ... өзі - ақ бар жоғы ... өмір сүру ... үлгі - ... ... ... ... жоқ па?
Қоғамның гүлденіп, өркендеуі, мемлекеттік құрылымның ... ... ... ... шаралардың тәлімділігінде,
халқының басым көпшілігінің ... ... - ... ынтымақтастықта өмір сүре білулерінде жатса керек.
Демек, ... ... ... ... ортаға қосудың
тұрғылық негізін, сатылатып ... ... ... ... ... ... ыстық құшақ, үлгі - өнегелік тәлім - ... ... ... - ... ... ... ... жағымды
жағдаяттар балаға үлгілік әрі үздіксіз ықпал етуші тәрбиелік күш болып
табылады. Ата - ... іні - ... ... - ... ... ... ішкі жан ... сана - сезімінің, ой - өрісінің өсуіне, дене
бітімінің пісіп жетілуіне, жоғары адамгершілік қадір - ... мен ... ... ... ... ... болатын болса, баланың жан - жақты жетілген жеке адам, тұлға
ретінде қалыптасуында отбасы қоғамдық ... ... ... ... ... - ... көрші - қолаң, аула, көше, қоғами ... т.т.) ... ... орай ... жеке ... тұлғалық қасиеттері оның қандай
қылықтарынан ... Бала ... ... ... ... ... ... жауап іздер болсақ, бұл түзелістің терең мәнділігін әрі
қалыптасуының күрделігін байқаймыз.
Кез - келген адам ... ... ... ... қарап адамның
бойындағы басым әлеуметтік қасиеттерді төмендетіп қарауға ... Homo sapiens - тің ... ... ... ... ... ... қауымдасып тіршілік жасауы, яғни әлеуметтік ортасы
шешуші рөл ойнайды. Алайда, адамның биологиялық ... ... ... ... алғы ... ... де ... шығара алмайды.
Алдымен адам гомонойдқа (адамға ... ... ... ... біртіндеп қауымдасып өмір сүрудің нәтижесінде бойына әлеуметтік
қасиеттерді жұқтыра бастаған. Әлеуметтенудің бірнеше сатыларынан ... ... ... ... ... қана, ал оқшау жағдайда кандидат
та бола алмайды: ол адам ... ... ... - ... ... Басқаша айтқанда, әлеуметтік жағдайлардан тыс, тек биологиялық
жағдай ғана адамды тұлға ретінде қалыптастыра ... ... ... алғы шарттардың биологиялық алғы шарттарға
қарағанда мықтылығын мынадан да ... ... Адам ... ... әлеуметтік ортада қанағаттандырылады әрі жүзеге асырылады. Адам
өмір сүруінің табиғи - биологиялық тұрқы әлеуметтік - ... ... және ... ... ... ... ... пайда болуын көз алдыңа
келтіру мүмкін болмаса, әлеуметтік алғы шартсыз да ... ... ... ... ... ... да адам биоәлеуметтік жан деп танылады.
Себебі адам бойынан ... да, ... де ... ... ... емес. Мұндай талдау мәселенің мәнін түсіну үшін қажет.
Әрбір адам текті, қайталанбайтын дара жан. ... ... ... өзіндік сапалық сипаттамаларын анықтау үшін ғылымда индивид,
тұлға, индивидуалдық сияқты ұғым - ... ... адам ... ... ... ... ретінде индивид түрінде
қарастырылады. Себебі әрбір адамның барлық ... ... тән ... қатар, оның өзгелерден ерекшелендіретін өз қасиеттері бар. Бұл
табиғи бойы, ... ... дене ... және ... даумының
интеллектуалдық деңгейі, психологиялық ... ... ... ... ... сияқты ерекшеліктері болып табылады. Индивидуалдық ұғымы
индивид түсінігімен тығыз байланысты. Оны ... ... ... негізі биологиялық, табиғи екендігі болып табылады. Индивидуалдық
күрделірек және жан - ... ... ... ең ... ... және ... қасиеттерінен, нақтылап айтқанда, оның ... ... ... ... ... адамның саналы әрекеттерінен де, оның пікірінен, қылығынан, мәдени
қажеттіліктерінен де байқалады. Бір әлеуметтік топтың өкілдері ... аз ... ... үшін ... ... тән ... ... қасиеттерінің келесі бір жоғары деңгейдегі
сипаттамасы оның тұлғаға айналуы болып ... ... ... ... негізделетін индивидпен, индивидуалдықпен салыстырғанда тұлға
мәнінің ерекшілігі оның әлеуметтік қасиеттерге ... ... ... ... дамуына өз әсерін тигізетінін ескеру керек.
Әлеуметтік индивидуалдылық, әрине, бос жерде пайда болмайды. Адам нақты
тарихи уақытта және ... ... ... мен практикалық әрекет
барысында қалыптасады. Сондықтан да тұлға әлеуметтік ... – бұл ... ... ... өте әр ... ... өзара
әрекеті мен синтезі. Адам неғұрлым үлкен деңгейде ... ... ... ... соғұрлым тұлға маңыздырақ және ол, ... оның ... ... ... ... ... ... қандай факторлар ықпал етеді және тұлғаның
қарапайым адамдардан қандай айырмашылығы бар? Әрине, мұндай ... ... ... оның ... ... рөл ... жағдайларға –
тәрбиеге, білімге, қоршаған әлеуметтік ортаға, ата - ... ... атап өту ... ... рөлі ... ... және
жасөспірімдік кездерінде моральдық, қоғамдық құндылықтарды игерумен
байланысты. ... ... әр ... ... және ең ... ... ... талдау мен бағалау қабілетін беріп, ойлауды дамытады.
Қоршаған әлеуметтік орта – бұл ... ... ету ... бұл ... ... әсер ететін дүниетанымдық, кәсіби, адамгершілік
құндылықтар. Алайда, тұлғаның ... ... ... ... ... - аналар. Нәрестенің көз алдында олар «алғашқы ... ... ... нәресте еліктеуді, теріске шығаруды немесе өзгертуді үйренеді.
Сондықтан ата - ананың жеке абыройы, ... бала ... ... және өзі сияқтыларға қатынасы – баланың тұлға болып қалыптасуындағы
маңызды фактор ... ... бос ... ... ұжымда, қоғамда әрекет ететіндіктен, ол
белгілі дәрежеде оларға ... ... ... рөлі ... ... болуына
және оның мүмкіндіктерін жүзеге асыруға қажетті алғышарттар қалыптастырумен
қатар, осы жолда кедергілер жасауымен де ... ... да ... ... және ... даму ... ... мәнге ие болады.
Нақтылап айтқанда, қоғам әрбір адамға ... ақыл ойын және ... іске ... үшін ... алуға мүмкіндік, еңбек ету мен еркіндік
құқын береді.
Әсіресе, әрекеттің тұлғаға ықпалы ерекше ... атап ... жөн. ... негізінде соның арқасында тұлғаның дамуы мен оның қоғамда әр түрлі
рөлдерді атқаруы жүзеге асады. Тек әрекетте ғана ... ... ... онсыз ол «өзіндік зат» болып қалар еді. Адам өзі туралы ... ... кез - ... ... тудыруы мүмкін, ал өзінің нақты
болмысында ісі арқылы ғана аңғарылады.
Жалпы адамның әлеуметтік - ... мәні оны ... ... ... бір кәсіпті меңгерген белсенді жан ... ... ... ... әрі ... ... көрінеді. Әлеуметтену бұл
индивидтің қоғамда өз өмір ... ... ... іске ... ... ... ... мен құндылықтардың белгілі бір жүйесін игеру
үдерісі болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... тек ең ... оның белгілі бір қоғамдық қатынастарға, әрекет
түріндегі қарым - қатынас ... ... ... іске ... Бұл
жағдайда әлеуметтену филогенезде де (адамның тектік ... ... ... ... де ... ... қалыптасуы)
жүзеге асырылады. Адамның тарихи дамуы тұрғысында да, онтогенезде де тұлға
– индивидтің әлеуметтену нәтижесі. «Нәресте ... ... ... ... қалыптасады». Әлеуметтену динамикалық сипатта болғандықтан, тұлға –
бұл әрқашан да үдеріс, бұл ... ... ... ... ... тұрып қалған, қатып қалған тұлға – бұл, демек, азғындап тоқырай
бастаған тұлға. Тұлғаның деградациялануы индивидтің өзге ерікке ... және оның ... ... - ала бағдарланып қойылған жағдайда, яғни
әрекет пен таңдау еркіндігіне орын қалмаған жағдайда да ... ... - ... ... ... белгілі бір
дәрежеде еркін қимылдаудан айырылуы да тұлғаның ... мен оның ... кері әсер ... ... ... және ... - ... бездіру
әрдайым ең қатал жазалардың бірі болып саналды, өйткені ұрдайы оқшалану мен
жалғыздық тұлғаның өз ... ... ... Ал өзге ерік пен ойды тұлғаға
таңу онан да теріс ықпалын тигізеді. ... ... ... бағынған және
өз дүниетанымынан, өз ойы мен көзқарасынан айырылған адам – бұл тұлға емес.
Сол сияқты белгілі бір ... ... ақыл - ойы мен ... ... де ... деп айтуға келмейді.
Тұлғаның тағы бір маңызды сипаттамасы – оның ... - ... ... ... және ... маңызды компоненті ретінде оның
санасының дүниетанымы, адамгершілік және ... ... ... ... ... Әрине, тұлғаның қалыптасуы мен
қылығына ... ... ... ... ... сөзсіз. Бірақ тұлға
бағдары мен қылығы да сол деңгейде негізінен адамның ... ... ... ... ... интеллектуалдық - адамгершілік және еріктік
қасиеттері ... ... ... ... оның өмірлік бағдарлары жалпы
адамзаттық құндылықтармен сәйкес келеді, тұлғаның өзінің де маңызы ... ... ... мен ... оң ... әсер ... Бұл ... өз рухы, еркіндігі, шығармашылығы мен қайырымдылығы жақтарымен
сипатталады.
Тұлғаның ерік - ... мен ... ... оның ... мен ... тек ... ... әрекетте және белгілі бір
әлеуметтік жағдайларда ғана байқалады. Яғни ... ... оның ... адал, принципшіл екендігі көрінеді. Себебі индивид өзін шын
тұлға деп есептеп, соған ұмтылса, ол ... тек ақыл - ... ғана ... ... ... да жауапкершілікті сезінуі тиіс. Тұлғаның еркіндік
жағынан ... ... ... ...... атрибуты. Бірақ
жауапкершіліксіз еркіндік – бұл шектен тыс бейберекетсіздік. ... ... ... ... ... өте ... Кейде ерікті
болғаннан жауапкершілікті болу қиынырақ.
Сонымен тұлға болу ... ... ... ... мен ... үнемі
шығармашылықты, көңіл - күй сілкінісін, уайым - қайғыны талап етеді. Тұлға
неғұрлым жоғары және маңызды болған ... оның өзі мен ... ... ... де ... ... [97. 245-250б].
Міне осындай, яғни жоғарыда нақтыланған тұжырымдардағы тұлғалық қадір -
қасиеттерді ... ... ... оны ... ... толық
әлеуметтенген дара адам ретінде қосу қоғамнан да, әрине, ең алдымен, ата
-анадан тәлімгерлік шараларды ... ... ... ... Осыған
сәйкес психология және педагогика ғылымдары ... ... ... мен ... ... нақтыланған тұжырымдар мен ... ... ... ... ... білудің пайдасы мол.
Өйткені, әке - шешенің балаларының ... ... және ... ерік - ... мен қабілеттерін, еңбек рыногі сұраныстары
мен отбасылық ... ... ... ... ... ... мен тәрбиелеудің ғылыми жетістіктеріне сүйенгені
артықтық етпейді. Керісінше, отбасылық тәрбиенің ... ... Әке - ... ... ... ерекшеліктерін тез аңғаруға
көмектеседі.
Айталық, психология және ... ... ... ... ... ... ... қабілеттердің қалыптасып, дамуының
басымдығына қарай балалардың бірқатарын ойшыл және ... ... ... жатқызуға болады. Себебі, ойшылдық тұрпатқа қатысты,
балалар ... ... ... негізделгенге көбірек сенеді,
ақиқатына жетуге тырысады, бірақ әділеттілік жағын ескере бермейді. Бәрінің
де анық - ... ... ... ... ... жүрген
жағдайдың өзінде сабырлы қалпын сақтай алады.
Сезімшіл тұрпатқа ... ... - ... ... ... ... ерекшеленеді, альтруистер болып келеді, өзіне
нұқсан ... ... да, өзін ... ... ... ... болады. Нені
болсада жүрегіне жақын қабылдайды, бір шешімге келуі тым баяу деп жазғыруға
ұшырап жүреді.
Ал, өмірде жолы ... ... ... ... бейім тұлғалар тұрпаты садо - ... ... деп ... өзін ... ... өзін - өзі жазғырып ... ... деп ... ... болады. Садистер төңірегіндегілерді өзіне
тәуелді ... ... ... ... ... ... жәбір - жапа
шектіруден ләззат алады.
Экстраверттер деп аталатын ... ішкі жан - ... ... ... тез ... - ... бастамашыл келеді.
Интроверттер бұған қарама - қарсы тұйық, адамдармен қарым - ... ... жан ... ... ... ... жаңа жағдайларға бейімделуді
қиынсынады.
Эктоморфтық және ... ... деп ... ... ... ерекшеліктері негізге алынады. Эктоморфтық тұрпат бұлшық еттері
жетілмеген, жүйке жүйесі күшті, арық ... тән. ... ... ... - тұрысында ұстамды, шалқақтаушылығы жоқ, реакциялары шапшаң,
әсер - сезімдерін білдіре қоймайды, зейін ... ... ... ... жоқ, ... ... қалай қарайтынын болжай
білмеушілік, барынша ... ... ... ... ... тән болып
келеді. Эндоморфтық тұрпат етжеңді балаларға тән, ... ... ... ... ... да ... жағдайлы болуға тырысады, сезімдік
ләззатқа әуес ... т.т. [98. ... - ... ... ... негіздерімен сусындаудың да
артықтығы жоқ.
Тұлға педагогикасы – неміс педагогикасында XIX ғасырдың аяғында пайда
болған ағым. Басты өкілдері Г. ... Э. ... Э. ... ... ... бір ...... тұрғыдағы жоғары дамыған іс - ... ... ... деп есептеді. Осыған орай, олар балаларды
ақыл - ой еңбегінің неғұрлым оңтайлы әдістеріне ... ... ... ... ... ... ... емес, қоғам өмірінің барлық
салаларындағы, соның ішінде азаматтық саладағы ... ... ... талабын ұсынды. Г. Гаудиг тәрбиеші жеткіншектерге білім беру ғана
емес, сонымен ... ... ... сан ... ... пайдалана
отырып, тәрбиеленушілерде өз бетімен жұмыс істеуге деген құлшыныс пен
білікті қалыптастыруды міндетім деп ... етіп ... ... ... ... Г. Гаудиг осы арқылы өз оқушыларында ... ... ... сезіну қабілеттерін тәрбиелеуге
болады деп санады, яғни ... ... ... ... ... ... мұны ... кикілжіңдердің негізгі себебі деп
білген» өз жағдайымен ... ... ... ... ... ... деп ... Мұндай тұлғаның сана - сезімінің нығаюына ... дін, ... ... ... азаматтық және т.б.
қызмет етуге тиіс. Тұлға педагогикасының жақтаушылары ... ақыл - ... ... ... ... ... әңгіме өткізу, оқығанының
мазмұнын баяндап беру, өз бетімен баяндамалар дайындау және т.б. ... ... ... дәрежеде егжей - ... ... ... ... теорияларының рухында ұйымдастырылған оқыту
процесінде негізгі салмақ мұғалімнің қызметінен оқушының іс - ... ... ... ... рөл ... ... [98, 218б].
Тоқ етерін айтқанда, бала тәрбиесінде ата - ана ... ... ... ... ... ... етіп қосу үшін олардың
әрқайсысының жеке басының жан - ... ... ... ... ақыл - ... сезімі мен оңтайлы логикалық - эмоциялық - психологиялық сапалары,
дүниеге ... мен ... ... ... ... ... жоғары, белгілі бір кәсіпті меңгерген білімді де білікті
азамат, көпшілік ортасында өзін ... ... өз ... мен ... әрі ... кез - ... тапсырманы ыждақаттықпен орындайтын
тұлға ретінде қалыптастыра білуі тиіс.
Алайда, күнделікті өмірде бәрі ойдағыдай бола бермейді. Көбіне ... ... ... ... Отбасындағы ұрыс - ... ... бала ... ... - бардым қараушылық, балаға асыра
қамқорлық жасаушылық, немесе балаға деген қатігездік, шамадан тыс ... ... ... ... ... көйлегі көк, қарны тоқ болса болды
деген тоғышарлық көзқарас бала сана - ... кері ... мен ... ... ... ... мынау алқымнан қысқан нарықтық жүгенсіздік
жағдайында бала ... ... ... қоғамдық ортаға даярлап,,
әлеуметтендіріп өмірге қосу ...... ... туындап отырған өте
өткір мәселе. Ұрпақ тәрбиесін ... ... ... бұл ... ... ... іргесін шайқалтуға соқтыратын сорақы
ақуал, орны толмас өкініш. Сондықтан баланы мынау қиыншылығы мол ... ... іс - ... ... ... ... білімділікке,
біліктілікке үйрету, ісмерлігі мен шеберлігін шыңдау, үлкендер тарапынан
берілетін әртүрлі ... ... ... ... ... қарым - қатынас жасауға икемдеу, міне баланы
әлеуметтендіріп, қоғамдық ... қосу ... осы. ... ... ғана бала ... ... ... үлгі - өнеге,
талаптанушылық өз ... ... Бала өзін - өзі ... алады. Дүниеге
берік көзқарасы мен өмірлік ұстанымын қалыптастырады. Өз іс - әрекетінің
мақсаты мен ... ... ... ... ... ішкі ... дүниесі жан
- жақты байып, пісіп, жетіледі. Алдағы өміріне қажетті ... және ... - ... берік негіздерін игереді.
Әрине, бұл жерде бала әлеуметтенуіне қатысты ... ... ... өзі шеше алады деген ұғым тумаса ... ... ... ... ... болып, қоғамдық тәрбие, білім беру, тәртіп ... ... ... ... ... әрі ... қиын ... толмағандардың жан - жақты әрі үйлесімді қалыптасуына мемлекете
те, ... да, ... да, ... те, т.б. ... ... ... жан ... әрі үйлесімді қалыптасқан, парасат - пайымы жоғары, ... ... елі мен ... ... ... ... етіп ... уақыт
сұранысы, заман талабы. Отбасылық әлеуметтендірудің баланың ... ... ... ... ... үшін ... ... Баланың әлеуметтенуі бала құрсақта жатқанда басталады. Нәрестелік
әлеуметтену, жасөспірімдік ... ... ... деп
кезек - кезегімен аталып, бір - бірімен жалғасып, өз ... ... ... ... әлеуметтендіру үрдісіндегі отбасының орны мен рөлінің
қаншалықты екендігін анықтау мақсатында 2007 - 2009 ... ... ... ... ... ауыл тұрғындары арасында сауалнама
жүргізу арқылы біз жинақтаған әрі талдаған нақты ... ... ... бола ... ... 1237 респонденттен жауап қайтарылды. ... 568 - і әке - ... 384 - і ... мен ... 265 - ... ... мен тәрбиешілер, жыныстық тұрғыдан алып қарастырғанда
сұралғандардың 796 - сы әйелдер, 441 - і ер азаматтар.
«Отбасыңызда ... ... ... ... ... бірінші сұрағына
жауап қайтарған респонденттердің 47 ... 4 және одан да көп ... ... Бұл ... ... жоғарылығын әке -шешелерімен қатар
ата - әжелердің өз балаларына немерелерін де қосып есептеулерінің ... ... ... 36 пайызы үш, 13 пайызы 2, ал қалған 4 ... ... бар деп ... ... ... бала ... ... – деген сұраққа
сұралғандардың қайтарған жауаптары төмендегідей. Төрт және одан да ... ... ... 21 ... ... Үш ... – 38 ... екі
балала – 34 пайызды, ал бір балалы ... ... 7 ... ... ... ... бар?» – деген сауалға сұралған 384 ата мен
әжелердің үшеу деп ... 35,8 ... ... екеу ... ... 4 және одан да көп ... 19,4 ... біреу дегендері 8,2 пайыз
болды. Ал, ... 4,3 ... енді ... ... ба деп күтіп жүрміз деп
белгілеген.
«Отбасыңызда өсіп келе ... ... ... тәрбие беру үшін арнайы
білім қажет деп санайсыз ба?» – деген ... ... ... ... «иә, ... деп санаса, 29,3 пайызы «жоқ, қажетсіз» деп тапқан.
Ал, қалғандары (9 пайызы) «білмеймін» деп ... және оның ... ... ... жөніндегі ой - сана ... ... бала іс - ... жетекші түрі ойын деп санайды. Сіз өз
балаларыңызға ... ... ... түрлерін үйретесіз?» – деген
сұраққа төмендегідей жауаптар алынды:
- Бала қалаған әрі оның ... ... ... ... ... ... ... бейімделуіне, адами
қадір -қасиеттерінің қалыптасуына ықпал ететін ойын түрлерінің
барлығын – дегенді ... 49,3 ... ... ... және ... - еңбектенуге баулитын (мысалы, стол үстін
жинату, еден сүрткізу, нан ... аяқ киім ... ... бау - ... еңбектенуге баулу, т.т.); сурет салғызу,
конструкциялау, мүсіндету - үй тұрғызу, ... ... ... т.т. – ойын ... ... 38,7 ... ... Танымдық ішкі сезім дүниесінің, ерік - жігерінің, ақыл - ойының,
интеллектісінің, есі мен ... ... - ... ... ... ... бір ... қайырғанда, жеке басының
қалыптасуына әсер ететін ойын түрлерінің барлығын – ... ... ... Үнемі қозғалыста болдыратын ойын ... қоса ... ... ... белгілегендер – 77,2 пайызды ... ... ... ... ... ... ... етілуіне байланысты болса керек.
Басқалай пікір графасындағы қандай ойын түрлері ... ... ... ... ... ... «тақпақ жаттатамын», «сұрақ
– жауап» ойынын үйретемін, «танып, айыру» белгілерін ұғындырамын, есеп -
қисапқа, санауға баулимын деп ... ... де ... – 23,6 пайызды
құрады.
«Қазіргі ғылыми білім ерте сәбилік ... - ақ ... жеке ... ... ... ... қалыптаса бастайды деген қағиданы
ұстанады. Бұл ... ... өзін ... ... өзін ... ретінде
тани бастауынан, өзіндік санасы мен мінез - құлқының қалыптаса бастауынан
байқалады. Баланың бойында өзін - өзі ... ... ... артады.
Сіздің ойыңызша бала бойында «Мынау менмін» түйсік - ... ... ... мен ... - ... қандай деңгейде?» – деген сұраққа жауап
қайтарған респонденттердің «өте жоғары» деп ... 51,4 ... ... 33,7 ... ... ... 8,6 пайызды құраған. Бір
таң қалдырып, ойландататындығы басқалай ... ... ... ... ... ... ... отбасылардың сұралғандардың көпшілігінің
жаңалықтар туралы хабардарлықтарының төмен ... ... іс ... тәрбиесіне көңіл бөлуге уақыт қалдырмайтындығын белгілеген. Жергілікті
өз үйлері орналасқан ауылдарда бала - бақша мекемелерінің жоқтығын ... Бұл ... ... ауыл ... ... ... ойлантар,
шешілуі тиісті мәселелер.
«Баланы мектепке (оқуға) әзірлеу үшін Сіз қандай әрекеттер жасайсыз?» –
сұрағы ... ... ... ... ... Оқудың қажеттілігін ұғындырамын.
Оқыса жақсы азамат болып өсетіндігін түсіндіремін. ... ... ... ... 32,9 ... оң ... ... Алдын - ала оқытып, әріп танытамын, санатамын, ... ... есте ... түйсініп, ұғынуға баулимын –
дегендер 38,3 пайызды құрады.
- ... ... ... т.т. алып ... де, мектеп мұғалімдеріне
табыстай саламын – дейтіндер 7,7 пайыз болды.
Ал, басқалай пікірде ... ой ... Бала ... орта мектепті
бітірді - ақ делік. Бітірген соң не ... ... не ... ... ... бала көше ... ... жүреді. Сондықтан, ауылдық
жердегі мектептерді орта білім беретін ... ... деп ... - ... ... қоса ... бір ... меңгертетін кәсіптік лицей, кәсіптік
мектеп, кәсіптік - техникалық училище деп қайта құру ... ... ... ... бітіргеннен кейін бос сандалып, көше тоздырып жүрмейді,
бірден шаруашылықпен айналысады, ... ... ... ... да, өте дұрыс пікір. Ауылдық аймақтардағы орта білім
беретін ... ... ... ... ... мектептерге айналдырудың
берері көп. Десек те, мұндай пікір білдіргендер пайызы бар - жоғы ... ... бала ... ... ұмтылу шарттары қалыптаса
бастайды. Бала бойында өз ... ... ... ... ... ... ... дөрекілік, қала берді, тіл алуды
талап етіп, жазалағанда қарсылық көрсету, ... ... ... Бала ... - тартысқа үйренеді. Сіз бала ... ... ... ... ... жөн ...... «оның талап,
тілегімен санасамын» дегендер сұралғандардың 27,2 пайызын құрады.
- Ересектермен қарым - қатынасында ... мен тең ... ... – деп ... ... 35,8 ... ... Бала жанын түсініп, онымен достық ынтымақтастықта, ... ... ... ... – деген респонденттер саны 24,7
пайызға жетті.
Ал «білмеймін» деп санаушылар 12,3 пайыз болды.
Сұраққа ... ... жан - ... ойластырылып,
салмақтылықпен таразылануы ата - аналардың, тәрбиешілер мен мұғалімдердің
баланың ... ... ... және жас ... шақ тәрбиесінің
өз күрделігімен ерекшеленетіндігін терең түсінетіндіктерін білдірсе керек.
Себебі жас өспірім шақта дұрыс берілмеген ... адам ... ... ... Нақ осы ... ... ұмтылған бала оң тәрбие ... ... ... ... ... ... ... әуестенеді. Дөрекі, әдепсіз
қылықтарға бой алдырады. Бұзақылық жасайды. ... ... ... ... ол ерлікке балиды. Өзін ересек етіп көрсетудің көрінісі
санайды.
Әсерленгіш келеді. Анаған да, мынаған да еліктейді. Арманы ... ірі ... ... жатқандай әсерге бөленеді. Үлкендермен пікір
таластырып, өз дегенін дәлелдеуге тырысады. Жатсыну сезімдері пайда ... ... ... ... ... ... ... ойларға,
түсініктерге бой алдырады. ... ... ... ... тең ... - ... ... дербестікке талпынады.
Дүниетанымы кеңейіп, өмірлік ұстанымы ... ... ... ... ретінде өз «Менін» басқалардан айыра алады. Өзін - ... Өзін - өзі ... өзін - өзі ... ... ... ... ... бойына жинақтауға еліктейді. Дүниеге көзқарасы
ұшталып, жеке басының ... ... ете ... ... бәріне
қызығушылығы артады. Жолдастарымен, достарымен тең қарым - қатынас жасауға
ұмтылады. Достықты жоғары бағалайды. Ер балалар мен қыз ... ... ... жаңа ... көтеріліп, алғашқы махаббат сезімдері тұтанады. Оқуға
ықыластары ... ... ... оқуға, пікір таластыруға, сұхбаттасуға үйір
келеді. Интеллекттері ... ... ... ... ... ... қатал,
әділ, оқу материалдарын түсінікті әрі қызықты түсіндіріп, ұғындыра білетін
мұғалімдерді қадірлейді. Оларды үлгі ... ... ... Өзіндік
санасы қалыптасып, мамандық таңдай бастайды. Өзін өздері тәрбиелеумен
шұғылданады. ... іс - ... ... ... жас өспірімдік шақтағы бала тәрбиесінің ... ата ... да, ... ... де, ... де тәрбиенің ұтымды
жолдарын пайдалана отырып, бала ... ... ... ... ... ... балабақша, мектеп тәрбиесімен кіріктіре жүргізу үшін
қандай шаралар ұйымдастырылуын қалайсыз?» – деген сауалға алынған жауаптар
пікір алуандығымен ... ... ... ... «ата - ... мектеп, балабақша
өміріне белсене араласуға жұмылдыру үшін ата - аналар комитетін құру керек»
деген ... ... 13,4 ... ... Бір ... олар ... ... комитеті тарапынан атқарылатын іс - әрекеттерді сыни тұрғыда
бағалаған. Олардың бағалауынша ... ... ... бірде - бір
жемісті жұмыс істейтін қоғамдық құрылым – бұл ата - аналар комитеті. ... ... ... ата - ... ... ... ғана
шектеліп қалған. Ата - аналар комитеті оқу ісіне жәрдем көрсетпейді.
Балалар тәрбиесіне ... ... ... құрылым.
Ал, осы 9 - шы сұрақтың ... ... ... қалыптасып,
толысуына мектептің, балабақшаның, отбасының және ортаның (қоғамның)
тәрбиелік ықпалын ... ... күш салу ... ... 25,4 ... құрады. Олардың пікірлері мен ұсыныстарын
қысқаша төмендегіше түйіндеуге болады.
Қазіргі нарықтық қатынастар жағдайында ... ... ... ... ... мұғалімдерді тыңдай бермейді.
Бала тәрбиесінде мектеп рөлінің төмендеуі көп ... жаңа ... ... ... қыспағаны байланысты. Мектеп бала жанын
рухтандырудан, биік армандарға, ... - ... ... ... Қазіргі бала әдеби кітап оқымайды. Шындығын айтқанда көптеген ауыл
мектептерінде кітапхана, жаңа әдебиеттер қоры жоқ. Сондықтан ... ... ... ... ... ... тәрбие нысандары
жасақталып, ұйымдастырылуы әрі жүргізілуі қажет. Бұл ... оң ... ... ата - ана және ... ... ... біріктірілуі тиіс.
Расында да, қазіргі нарықтық қоғам жағдайында қоғамдық - отбасылық
қатынастардың ара ... ... мен ... айрықша мән берілуде.
Өйткені қоғамдық шаруашылықтардың саны ... ... ... ... ... ... ... нарық жағдайында бұл мәселе тек
әлеуметтік - экономикалық ... ... ғана ... маңызы зор
психологиялық - педагогикалық құбылыс ретінде де қарастырылуы тиіс. Себебі
ертеңгі күні ел ... ... ... өсуіне тұтқа болар күш –
бүгінгі ұрпақ. Олардың жан - ... ... ... бір кәсіпті меңгерген
білікті азамат болып өсуі, міне, сондықтан да, бүкіл қоғамның назарында.
Егемен мемлекеттің адами ... ... ... ... мән ... ... ... табылады.
Осы тұрғыдан алып қарастырғанда, ...... ... ... ... бала тәрбиесінде жетекшілік әрі
үйлестірушілік, әрі диагностикалық, әрі кіріктірушілік, әрі ... ... ... Осы ... ... тәрбиелеу және жақсыға бағыттау
талаптары мектеп ұжымынан да, мұғалімдер мен тәрбиешілерден де ... ... ... ... ... үй ... орны мен рөлі
қандайлығын, айналасындағылармен қарым - ... ... ... ... мектептің, отбасының және нақты қоршаған ортаның ... ... ... білуді талап етеді.
Себебі қазіргі нарықтық жүгенсіздік жағдайында да ... ... ... ... ... ... Ал, мұның өзі
ұстаздар қауымынан өз қызметтерінің мазмұны мен мәнін құрайтын ... ... мен ... жаңа ... ... ... ... тәрбиені басқа тәрбиелік ұйымдармен, ең алдымен, отбасы
тәрбиесімен кіріктіре жүргізуді ... Бала ... ... тәрбие
институттарының бірлескен қызметі. Сондықтан қазіргі ... ... бір ... ... пен ... ... ынтымақтастығын
нығайтып, жемісін бала тәрбиесінде пайдалана білу қағидасына негіздей
білуге ... ... 9 - шы ... ... ... ... «отбасының тәрбиелеушілік
ықпалын арттыру үшін ата - аналардың педагогикалық мәдениетін ... ... ... қажет» деген жауапты белгілегендер 61,2 пайыз болды.
Олардың дәлелдеріне қарағанда, бүгінгі мектеп бала ... ... ... ... психологиялық, немесе жас ерекшеліктеріне, ішкі
сезім дүниесіне, қалауына, мақсат - мұратына назар аудармайды.
Осыдан барып, бала ... оның ... ... ... қалыптасуы тек
отбасы тәрбиесіне ғана қатысты болып қалып отыр.
Себебі кез - келген ата - ана ... ... ... ... ... ... Шама - шарықтары жеткенше балаларына өнегелі ... ... ... бір кәсіпті меңгертуге тырысып бағады.
Әйтседе бала тәрбиесінде отбасының, ата - ананың ... ... ... ... ... ата - ... педагогикалық
мәдениетін арттыруға күш жұмсауы тиіс. Өйткені үй ... ... ... заң, ... ... реттелетін мектептегі тәрбиеге
қарағанда мүлдем басқа. Отбасындағы тәрбиеде ... ... ... ... шектен шыққан қамқорлық, еркелету, «көйлегі көк, қарны
тоқ» болса ... ... ... басым келеді.
Демек, мектептің, отбасының және ортаның тәрбиелік ықпалын біріктіру
үшін, ең алдымен ата - аналардың педагогикалық мәдениетін көтеру ... ... ... ата - ... ... ... негіздерімен қарулануына
ықпал жасауы ... ... ... ... сыныптық лекторийлер, ата
-аналар басқосуларын жиі - жиі өткізіп отырған жөн.
Мұндай пікірлер ... ... ой - сана ... әрі практикалық
тиімділігі де жоғары. Бүгінгі таңда мектептерде оқушылармен ... ... ... тыс кезде жүргізілетін жұмыстар іс жүзінде жүргізілмейтіндігі
ақиқат шындық десек артық айтқандық бола қоймас. ... пен ... ... ... ... да тиімділігі төмен. Бұл жағдайдың
қазіргі нарықтық қоғамда туындап отырған жұмыссыздықпен тікелей байланысты
жағдаят екендігі де рас. Жұмыс жоқтықтан бала - шаға ... ... ата ... базар жағалап кетті. Бала күнде теледидар бетін бермейтін батыстық
жылтырақ өмірге әуестенді. ... ... ... ... ... ... ... дұрыстыққа балады. Тентектікке бой алдырды. Міне, осындай
жағдайда ата - ... ... ... ... бағытында
мектептің біршама шараларды қолға алуы жөн - ақ. Ата - аналардың өз ... ... ... ... ... ... Ата - ... педагогикалық оқу кештерін, лекторийлер, сұхбат, дөңгелек ... ... жиі - жиі ... ... ... ... озық ... насихаттап, бала тәрбиесінің міндеттері ... ... ... ... құба ... да ауыл ... ... келбетін, өзіндік тұлғалық бет
-бейнесін, биік адамгершілік қалпы мен ішкі жан дүниесінің ... ... үшін ... мектептің және ортаның тәрбиелік ықпалы
ұштастырыла жүргізілсе, тәрбиелік шаралардың тиімділігі артатындығы ... те, ... ... ... пен ата - ... ... ... төмендеп те кеткендігін терістей алмайсыз. Осындай келеңсіздіктің
нәтижесінде ауыл балалары арасында да ... ... ... мінез
-құлық, темекі шегуге, ішімдікке үйірлік, көпшілік ортада дөрекі қылықтар
жасаушылық орын алуда. Демек ... ... ... ... ... ... баспасөзді қатыстыра отырып ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Бала
тәрбиесінің мәні, жүргізілу ... мен ішкі ... ... ... ... ... ... Мұндай шараларсыз ауыл баласының
кешегі күндері бойында болған биік адамгершілік қадір - ... ... ... ... ... ... ... ізеттілігінен,
бойларындағы барлық жағымды мінезді жоғалтып аламыз. Тәрбие – бұл ... - ... ... ... беру әрі оны жан - ... ... ... бір сырлы
азамат етіп, жетілдіріп дамыту. Кез келген қоғамға тән ... ... ... сол ... ... ... сай азаматтарды
қалыптастырып, қоғамдық өмірге қосу.
Ауыл баласының тұлғасын қалыптастыру құрылымдық ... үш ... Бұл, ... оның ерік - жігерін шыңдап, ... ... ... қалпын қалыптастырып, ішкі сезім дүниесі мен ақыл -
ойын дамыту ... ... ... ... оның ... жалпыадамзаттық
құндылықтар мен ұлттық мәдениет қайнарларын бір - біріне кіріктіре ... ... ... ... ... ... ... арқылы өзін - өзі тәрбиелеуге баулу.
Тәрбие бұл әлеуметтік құбылыс. Сондай - ақ, тәрбие – бұл ... ... ... ... үрдіс ретінде оның сана
-сезіміне ықпал ететін мақсатты ... ...... ... ... ... болашақ өміріне мақсаттылықпен
даярлау ісі. Десек те, бала бойына сіңдірілетін әлеуметтік - ... оның ... мен ... қабілеті жоғары болғанда ғана
жемісін береді.
Ата - ... бала ... ... ... көп күш ... ... Әсіресе, ата - аналарды мектептен тыс жүргізілетін тәрбиелік
шараларға тартқанда оқушылардың ақыл - ой, дене, адамгершілік, ... ... ... ... ... ... ... туған отаны –
Қазақстанға деген сүйіспеншілік, патриоттық сезімдерін ... ... ... ... ... тәрбиелік шараларды жиі - ... ... ... ... жөн, ... бос уақытының көбісін
бау -бақшада жұмыс істеуге ... ... ... білулеріне күш жұмсау керек. Ата - аналарға бала тәрбиесінің әдіс
-амалдарын үйреткенде олардың практикалық тиімділігіне баса ... ... ... әдістері ретінде ата - аналарға сендіру, жағымды үлгі
-өнеге, ынталандыру, ... ... және ... ... ... ... оларды қандай жағдайда қолдануға ... ... ... ешқандайда зияндығы жоқ.
Тәрбие әдістерін, - деп ой толғайды «Оқушылардың ... ... ... ... атты ұжымдық зерттеу авторлары, -
нәтижесіне қарай екі топқа бөліп қарастыруға болады:
1. ... ... ... түрткілер,
қатынастар, түсініктер, идеялар тудыраты әдістер;
2. Әдептілікті және тәртіптілікті қалыптастыратын әдістер.
Ал, ... ... ... ... Г.И. ... ... ... әдістерінің мақсаттық, ... ... ... ... аударылып, әдістер үш топқа ажыратылып талданады:
1. Баланың санасын қалыптастыратын әдістер;
2. Іс-әрекет және қоғамдық тәртіп тәжірибесін ... ... ... іс - ... ... ... бала тәрбиесі әдістерін классификациялаудың түрлері көп. Айталық,
ғалым А.П. Пинкевич тәрбие әдістерін екі топқа ... ... ... ұзақ мерзімге әсер ету әдістерін жатқызса, екінші топқа өтпелі
әдістерді жатқызады. Өтпелі әдістер бұл ... бір ... ... ... ... ... ... Ал, баланың жеке басын қалыптастыруда ұзақ
мерзімде пайдалануға болатын әдістерді қолдану тиімді. Айталық ... ... ... ата - ... ... ... жағымды іс -
әрекеттері мен мінез - құлықтары [99. 92б].
1) Сендіру – адамның өз көзқарасын өзгелерге ... ... - ... ... ... ... сезімдік және ерік
қасиеттерінің деңгейіне тікелей тәуелді; 2) бір нәрсеге сенімділік;
3) баланың ... ... ... бағытталған тәлімдік әсер әдісі
[98. 200б].
Осы анықтаманың үшінші пунктінде белгіленген тұжырым тұрғысынан алып
қарастырғанда сендіру ... ... ... әлеуметтік және рухани қарым
- қатынасқа түсіруде, олардың бойына қоғамдық нормалар мен мінез ... ... ... ... ... ... оның жеке
басында саналылық пен сенімді ояту арқылы іске ... іс - ... ... болады [99. 93б].
Бұл әдістің әлеуметтік әрі психологиялық әсерлігі балаға әсер ... ... ... ... әрі ... бар болмысымен баланың сана
-сезімін жаулап алып, өзіне тәнті ете білуінде жатса керек.
Демек, сендіре білу ата - ... ... мән - ... ... - ... әсер ететіндей деңгейде түсіндіре білулерін талап етеді.
Жағымды үлгі - өнеге арқылы тәрбиелеу ... ата - ... ел - ... ... ... ... қылықтары мен
тиімді іс -әрекеттеріне, мінез - құлықтарына баланы еліктетуден туындайды.
Оларды балаларға үлгі - ... етіп ... ... ... ... ... ... істері туралы әңгімелеу үстінде жүзеге
асырылады.
Ал, балаларды әдеби шығармаларды көп ... ... бала ... ... ... ... ... көтереді. Жағымды әдеби кейіпкерлер
туралы пікірлер таластыру, ... т.т. бала ... ... ... адам ... ... ... Сондықтан ата - аналар
үйде кешкі демалыс үстінде жиі - жиі ... ... ... - дүкен
құрып отырса көптік етпейді.
Жаттықтыру әдісі баланың оқуға, ... ... ... - құлқына,
зейініне, икемділігіне, алғырлығына, іскерлігіне және ... ... ... ықпал ететін тәсіл. Жаттықтыру ... ... ... ... ... ... ... дамытылады. Сөз
бен сөйлемдерді, тарихи даталарды есте сақтап, дұрыс айтуға жаттықтырылады.
Дағды - икемділік күнделікті практикалық іс - ... ... - ... ... ... Бұл ... ата - ... өз балаларын
адамгершілікке тәрбиелеуде кеңінен қолдана білгендері дұрыс.
Ынталандыру әдісі – баланың белсенділігін, құмарлығын, ... үшін оны бір ... ... ... бір нәрсеге еліктіру арқылы
әртүрлі жағымды іс - әрекетке итермелеп отыру тәсілі. Ынталандыру ... іс - ... ... ... ... ... мадақтау мен жазалау әдістері де шешуші рөл ойнайды.
Мадақтау әдісі ата - ... ... ... әдет - қылықтарға, іс
-әрекетке баулу үшін олардың белгілі бір ... ... ... іс ... ... еңбегін, тәртібін, жоғары бағалап, одан әрі ... ... ... ету ... ... ... ... деген сенімдерін нығайтып,
белсенділіктерін, жауапкершіліктерін шыңдайды.
Мектеп жасына дейінгі ... ... ... бала ... ... ... ... мадақталады. Ал, мектеп жасындағы балалар ауызша
да, жазбаша да мадақтала береді. Мысалы, ауызша, немесе күнделікке ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымдар тарапынан
мақтау грамоталары, немесе ақшалай, немесе заттай сыйлықтар тапсырылады.
Жазалау әдісі баланың қылығындағы, немесе іс - ... ... ... ұрынғаны үшін) жағымсыздығы үшін қолданылады.
Десек те, жазалау істелген ... ... ... әділетті
болғанда, немесе бала өзінің не үшін жазалағанын түсінгенде ғана ... ... ... алады. Демек, баланы теріс ... ... ... оның ... немесе істеген әрекетінің терістігіне
көзін жеткізе білу керек. ... бала бау - ... жер ... жартылай атқарып, бітірмей кеткен екен делік. Алдымен, оның себебін
сұрап білу керек. Мүмкін бала шаршаған болар, ... ... бір ... ... ... ... ... жағдайда, баланы мадақтап, ертең
қалған жұмысты бітірерсің дегендей түсіндірумен шектелген жөн - ақ. ... ... түрі ... бала ... қылық жасамасын, немесе теріс іс
- әрекетке бармасын дегендей орынды пиғылмен ... ... ... да бала ... жиі - ... абайлап, дұрыс қолдана білген жөн. Бала ... да, ... да ... байқап, орынмен мадақтап, немесе ... ... ... - ... ... басқаларды сыйлап,
құрметтеуінің діңгекті ... ... ... ... бұл екі ... байқап қолдана білу ата - аналардан ... ... ... ... ... ... мен ... тиісті жерінде орынды қолдана білу
балалардың тәлімді, тәрбиелі азамат ретінде өсіп, жетіліп, қоғамдық ... ... ... ... ... бере ... қоғамдық пайдалы еңбекке баулу олардың жеке басын, ... ... ... ... әрі құралы болып табылады. Сіз өз
балаларыңызды (немерелеріңізді) қоғамдық ... ... ... ... ... аударасыз?» – деген сұраққа төмендегілердей жауаптар
алынды:
«Нәтижелігіне» - деп сұралғандардың 17,4 ... ... - ... ... – деп ... ... 15,9 пайызды
құрады;
«Еңбекқорлығы мен ісмерлігін шыңдайтындығына, белгілі бір ... ... ... – деп ... 34,8 пайыз болды;
«Өніміне емес, керісінше қажыр - қайраты мен ... ... және ... ... ... – деп
есептейтіндер 18,3 пайызға жетіп жығылды.
Сұраққа ең қызықты жауап «басқалай пікір» абзацында ... ... өз ... ... 11,6 ... ... олар ... ой
түйіндеген. «Баланы жастайынан қоғамдық пайдалы іс - ... ... ... ... ... жұмыстың жоғары формаларына, ел
басқаруға дайындаудың алғы шарты әрі құралы болып табылады».
Сұраққа қайтарылған жауаптардың ... ой ... ... ... ... еңбек етуге, қоғамдық пайдалы істерге араластыру –
олардың жеке ... жан - ... ... ... ... ... шарты әрі құралы болып табылады. Бұл кешегі ... ... ... - жақты қарастырылып, негізделген, нақтыланған оңды тұжырымдардың бірі.
Сондықтан дұрысты ... ... ... ... жөні ... оң ... ... Керісінше, мынау нарықтық заман сұранысына сай ... ... ... ... ... ... ... еңбек, іс - әрекет жасату бұл ... жеке ... ... күш - жігерін тасытатын әрі ... ... ... ... ... мүдделері мен қажеттіліктерін
қанағаттандыру үшін ... ... ... ... ... амал, әдіс.
Сондықтан қазіргі нарықтық жүгенсіздік жағдайында тек жеке бастың пайдасын
көздеген, тек ... місе ... ... ... ... ... бойына басқаларға сүйіспеншілік, солар үшін азда болса бір жақсы
іс ... ... ... ... ... дамытып, қалыптастыру қажет
- ақ. Пайдалықты тек қана жеке бастың, от қасының пайдасы үшін ... ... ... үшін де», ... пайдасы үшін де
еңбектенуге, белсенді іс - ... ... ... білу ... Әрі ... ... белсенділік немесе басқалардың пайдасы үшін де еңбектену
баланың бойында ... ... ... ... ... ... биік мақсат - мұраттарға ұмтылысты қалыптастырады. Баланың ... ... мен ... асқақтатады. «Адам өзі үшін еңбек еткен кезде, -
деп атап айтқан болатын К. ... - ол, ... ... ... ... ... ақын ... мүмкін, бірақ еш уақытта шын ... ... ... адам бола ... [100. ... ... пайдалы еңбекті бір жақты, тек тегін еңбек екен деп те
түсіндіруге болмайды. Бұл ... ... ... ... ... еңбек те,
қоғамдық бастамашыл еңбек те (мысалы, ... ... ... үй ... ... т.т), ... ... тыс уақытта
істелетін қоғамдық қызмет те кіреді.
Респонденттер дұрыс белгілеген баланы қоғамдық ... ... ... – бұл ... белсенді, қоғамға ... ... ... басты амалдарының бірі, тәрбиелік мәні терең әлеуметтік
фактор екендігінде. Себебі, балалардың қоғамдық пайдалы іс - ... ... ... ... ... ... ... емес (әрине
олардың да жоғары бағаланатындығын жоққа шығаруға болмайды), ортақ іске
жауапкершілік қарым - ... ... ... ... ... балаларды қоғамдық пайдалы еңбекке, іс - әрекетке баулу –
олардың бойында адамгершілік ... ... ... да ықпал
етеді. Қоғамдық ортада өздерін ұстай білуге, көпшілікпен ... ... ... жасауға бейімдейді.
Сондай-ақ, респонденттер атап көрсеткендей, балаларды қоғамдық пайдалы
іс - әрекетке бейімдеу – ... ... ... ел ... қыр -
сырына икемдеудің алғы шарты әрі құралы екендігі де рас.
Баланың жоғары мақсаттарға ... ... ... ... ... еңбектенуге талаптануы, саяси белсендігі мен іскерлік
қабілеті жастайынан қалыптасса, ол ... ... зор үміт ... Оның ... ретінде ауыл баласы, шаруа отбасында ... ... биік ... асуларды бағындырған, сөйтіп, елі үшін ... ... үшін ... ... ... ... ... егеменді
Қазақстанды басқарып отырған елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың да бала ... ... ... ... үйір ... ... келтіруге
болады деген ой түйіндеген. Осылайша жастайынан еңбектің қоғамдық мәнін
жете түсінуге талаптанған, ... ... ... ... әрі ... ... танытуға құштарланған баладан түбінде
жақсы адам, қоғам қайраткері, ел ... үшін ... ... ... ... ... ескеріп жүрелік!
Арнайы ұйымдастырылып, балаларды қоғамдық пайдалы еңбекке тарту баланың
әлеуметтенуіне тікелей ықпалы бар үрдіс. Жас ... ... ... ... ... әрі ... мәні балалардың, еңбек
үрдісіне, іс - әрекетке қатыса отырып, қоғамдық жұмыстарға іс ... өз ... ... ... ... ... позициясын,
өмірлік ұстанымын нығайтуында болып отыр. ... ... ... ... ... қоршаған нақты орталары – ... ... ... ұжымы үшін өз іс - ... ... тез ... Әрі іс - әрекет барысында пайда
болатын көтеріңкі көңіл - күй ... ... ... оның сана ... ... - ... ... әсер етіп, өзін өзі бағалай білуге
талаптандырады. Өзінің іс - ... сыни ... ... өзіне жаңа
талаптар қоюына, жетістіктерге итермелейді. Үнемі ... іс - ... ... бағалайтындығын таразылауға талпындырады.
Сондықтан, бала тәрбиесінде ата - аналар да, мұғалімдер мен ... ... ... ... қоғамдық пайдалы іс - әрекетке тартқанда:
1) оның жауапкершілігі мен борышын түсінетіндей әсер тудыратын пайдалы
іске, ... ... ... ... ... ... ... керек;
2) қоғамдық пайдалы ... іс - ... ... түрлеріне
балаларды жаппай қатыстыруға күш жұмсаулары қажет;
3) ... олар ... ... олар ... ... пайдалы іс
-әрекеттің өздерін қоршаған нақты орталары – отбасы, мектеп, ауыл, аудан,
аймақ, қала берді, бүкіл ел үшін аса ... ... әрі ... ... ... ... ... Баланың балаң жас шағындағы отбасылық әлеуметтендірудің
қиыншылықтары мен тәрбиелік амалдары
Біз алдағы ... ... бір жас ... ... бір деңгейде әлеуметтік және психикалық тұрғыдан пісіп -жетілуі мен
өмір сүру қалпы оны әлеуметтендіріп, өмірге ... ... бір ... ... құрайды. Осыған сай баланы тәрбиелеу мен оқытудың
нысандары да ... ... ... ... ... ... ... амалдары мен әдістері жаңа қалыпқа ауысады. Осы ауысуға байланысты
баланың жас шамасының белгілі бір ... ... ... Әрі ... бөліктердің әрқайсысы мәні мен мазмұнына қарай, айталық, бөбектік
шақ – дүниеге келген күнінен бастап ... ... ... ... шақ – ... 3 ... ... аралық, мектепке дейінгі шақ – 3 жастан 6 - 7 жасқа
дейінгі аралық, төменгі сынып жасындағы ... – 7 жас пен 11 - 12 ... жас ... шақ 13 – 14 - 15 жас пен 17 - 18 жас ... ... ... ... жақтың өзін ерте сәбилік, сәбилік, естиярлық
және ересектік жас ... ... бұл ... ерте ... ... және мектепке дейінгі шақ) деп те бөлуге болады. Балабақшалық
шаққа сәйкес үш жасқа дейінгі ерте ... шақ ... ... ... ... ... ... естиярлар тобы (бесінші жыл), ересектер
(алтыншы жыл), даярлық тобы ... жыл) ... ... ... ... ... кезеңдеріне және олармен байланысты оқушылардың ... сай ... шақ үш ... ... ... ... (1 сыныптан 3 -4 - ші сыныптарға дейін), ортаңғы сынып оқушылары
(5 - ші сыныптардан 7 - 8 ... ... ... ... ... (8 – 9
- шы ... 10 – 11 - ші сыныптар аралығы).
Осы бөліністерге орай, біз осыған дейін баланың ... ... ... ... ... ... ... бала тәрбиесінің
ауыртпалықтарын екшеледік.
Ал, енді осы бөлімнің осы, ... ... ... ... балаң жігіттік (бозбалалық) жас шағындағы (14 - 15 – 17 -
18 жас ... ... ... мен ... ерекшеліктерін
қарастырмақпыз.
Халық арасында мынадай нақыл сөз бар. «Балаң жас шағында жиі - ... ... Ал, ол ... ... ол ... қыдырыстан
қашан үйге келеді деп, өзіңде ұйықтай алмайсың!».
Халық айтса айтқандай. Бүгінде жас ... ... өте қиын іс ... ... жас өспірімдік шақ ата - аналар тарапынан да, мұғалімдер мен
тәрбиешілер тарапынан да ... ... ... толысуымен басталып,
ересектікке аяқ басуымен аяқталатын шақ деп танылады. Демек, толысу ... ... шегі ... ... ... ... - жетіліп,
аяқтану деп танылатын балаң жас өспірімдік шақтағы отбасылық бала тәрбиесі
күрделілігімен де, сан алуан түрлілігімен де ... ... жас ... ... теориялары жас өспірімдік
шақты баланы әлеуметтендірудің белгілі бір кезеңі, ... ... ... те ... іс - әрекетіне көшу ... ... ... адам меңгеруге тиісті әлеуметтік рөлдерге, оның
бағалаушылық ... ... ... өміріне аяқ ... ... ... ... ... индивидтік - психологиялық
проблемалар әлеуметтік проблемалардан шығарылады.
Осыған орай бозбаланың әлеуметтік және психикалық ... ... ... ... ... ... мынаны байқаймыз.
Бозбалалық шақ балалық пен ересектіктің ... ... ... Осы ... олар өмірдің күрделілігін сезіне бастайды. ... ... ... ... ... ... ... бағады.
Мүдделік талпыныстар, асқақ мақсат - мұраттар пайда болады. Мамандық таңдай
бастайды. ... ... - ... ... ... қызығушылығы артады. Ақыл - ой қызметі одан әрі дамиды. Іс -
әрекеттері ... ерік - ... ақыл - ... ... адамдардың
қабілеттіліктеріне жақындайды. Бағалаушылық - бағдарлаушылық қабілеттері
күрт артып, жаңа ... ... ... ... түседі.
Айналасындағылардың іс -әрекеттерін ... арта ... және ... ... ... ұштала бастайды. Он алты
жастарында кәмелеттікке толып, паспорт алады. Әртүрлі жастар ұйымдарының
қызметтеріне белсене ... ... сана ... ... Жеке ... мен ... ... өздерін - өздері бағалау қабілеттері
артады. «Мен кіммін?», «Мен қандаймын?», «Кім болғым келеді?», ... ... - ... ... жөн?», «Достарымның қандай болғанын
қалаймын?». Міне, осындай мың сан сұрақ оларды мазалайды. Әр ... ... те, ... ... бала әлі де болса ата - аналарының
қамқорлығында. Оларға материалдық ... да ... Үй ... Тіл ... ... ... ... жиренеді. Ұжымның,
достарының, ағайын - туыстың қамқорлығын сезінеді.
Дегенмен, жас ... ... ... әлі ... оқып жүрсе,
екінші біреулері колледждердің, кәсіптік - ... оқу ... ал ... біреулері оқуды өнімді еңбекпен жалғастырушылар.
Жалпылама айтқанда, ... ... ... ... көптеген
әлеуметтік факторларға, атап айтқанда, баланың әлеуметтік тегіне, өсіп келе
жатқан ортасына, білімділік деңгейіне, т.т.; жеке ... ... -ойы, ерік - ... ... - ... т.т.); ... (отбасының
берекелігі, татулығы, тәлім - тәрбие беруі, ынтымақтастығы, бір - ... т.т.) ... ... болып келеді. Сонымен қатар
баланың әлеуметтенуіне (не теріс, не оң) ... ... ... ... ... қарым - қатынастық топтардың яғни ресми құрылымдардан тыс
өтіп жататын үдерістердің де тигізетін ... ... ... ... көше ықпалына түскен, бейресми топтардың шырмауына іліккен жас
өспірімдер арасында ... ... қала ... ... істерге
араласушылық біршама орын алуда. Әрі жылдан жылға қылмыс жасаушылардың жасы
жасарып ... ... қыз ... ... қылмыс жасаушылық күрт өскен.
Олардың арасында қылмыстық жауапқа тартылғандар пайызы 13 % жеткен [101].
Жас өспірімдердің ... ... ... ... ... көріп жүрген
батыстың «сұлу өміріне» еліктеушілік көп - ақ.
Бұзақылық жасап, жауапқа ... ... ... ... ... ... бағыттары жоқ. Сондықтан да болар олардың өмірге деген
құштарлықтары осы залалды әдет арқылы қалыптасуда. Міне, сондықтан да ... ... ... өмірден» қалмауға тырысып бағуда. «Тәтті ... пен ... ... ... ... пен ... көптеген жасөспірімдерді есірткі шегуге итермелеуде. Біз
жүргізген ... ... ... ... жас ... ... ... жасөспірімдердің 29,4% есірткі шегуге
итермелеуде. ... ... ... ... теледидарда,
бейнефильмдерде нашақорлық туралы материалдар мен ... көп ... ... ... жас респонденттердің ... 22,5% ... ... үшін ... ... 25% ... ілесіп, думанды күн кешулерде, дискоклубтарға барып ... ... ... 17% ... үйір ... 8% көпшілік жатаханаларда
үйірленген. Ең қорқыныштысы кейбір жасөспірімдер үшін ... ... ... ... ... Ал, ... ... жердің бәрінде қылмыс
жасалатыны сөзсіз. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ... ... заң ... ... 2/3 ... ... жасаған.
Ал, ұрлық жасап жауапқа тартылған жас қылмыскерлердің 39,6% бір рет ... ... ... ... яғни, 1/3 бұрындары бірнеше рет қылмыс
жасап үлгерген. Егер бір аптаның ішінде 3 - 4 ... ... оның ... ... ... ... Ал, бір айда 8 - 9 ұрлық жасалса, оның
17% жасөспірімдер ... ... ... ... ал үш айда 10 ... оның 20,7% ... үлесінде. Міне сондықтан да жасөспірімдер
тәртібі қоғамдық өмірімізде негізгі ... ... қала ... ... ... ... жасөспірімдерден құралған қылмыстық топ
жетекшілерінің 40% дене ... ... ... ... ... ... 20 қылмыстық заңдарды жақсы игергендер, 17% қару қолдана біледі, ал
13% ұрлық жасарда оның орындалу жоспарын дұрыс құруға ұста ... ... ... ... ... ... органдары тарапынан сұрыпталған
фактілерден алынды. Сонымен қатар жастар арасында жасалып ... ... ішкі ... ... ... ... ... топтарға қатысушы немесе оларға ... ... ішкі ... ... ... ... ... сақтау
басқармасы насихат жұмыстары бөлімі тапсырмасымен Түркістан қаласы мен оның
айналасындағы ауыл ... ... ... - ... ... Сауалнамаға барлығы 345 респондент жауап қайтарды. Олардың 28,5%
қыздар, ал 62,5% ер балалар құрады. Электронды - ... ... ... 316 анкета салынды. Алынған мәліметтер ... ... ... ... ... жасалған ұрлықтың, зорлық ... ... күш ... ... ... ... мен дамуы себептерін анықтауға себебін тигізді.
Сауалнама сұрақтары дискотека, клуб, кафелерде көп жүретін балаң
жігіттер мен ... ... ... ... ... ... ... туындаған кезде ғана анкеталар толтырыла бастады.
Жауап беруші респонденттер саны 4 - 5 ... 25 - 30 ... ... ... 21% мектеп оқушылары, 36,3% мектепті бітіріп ... ... еш ... жұмыс істемейді, 10% колледждер мен техникум
оқушылары, 6% жоғарғы оқу ... ... 26,7% әр ... жұмыс жасайтындар. Жалпы сұралғандардың 11% Түркістан ... ... 84,8 ... ... ... 4,2% ... респонденттердің 15,2% өз үйлерінде, 12,4% жатақханаларда
тұрады. Қалғандары қала айналасындағы ауыл, село тұрғындары, қалаға ... ... не ... ... ... жәй ... ойын - сауыққа келеді.
Адамгершіліктік - құқықтық мәселелер сұралғандардың ... ... ... ... ... ... жауап қайтарғандардың «ақшаның
қайдан келетініне мән бермей, әйтеуір болса болды» дегендері - 44% құрады,
екінші орынды ... өз ... азда ... ... ... яғни
«өзіңе ыңғайсыз жағдайды, екінші адамға жасама» - дегендер 41% ... ... ... өз ... өмір ... ... - деген жауапты
мансұқ тұтқандар 39% дауыс жинақтады. «Біздің заманымызда күшің болмаса, еш
нәрсеге қол ... ... ... деп ... қол күші ... ... қанағат тұтты (28%). Тұтас алғанда, барлық сұралғандардың 17% заңды
білу және құрметтеу өз құқығыңды қорғау үшін ... ... ... ... ... ... ... білдірді. 31% заң талаптарын
орындауға асықпаймыз деген пікірлер ... ... ... ... пен ... ... істері үшін жауапкершілік берулері
керектігін түсінетіндері де ... ... ... 44% ... ... аз - маз хабардармыз десе, 38% ешнәрсе білмейміз деген жауаптар
қайтарды.
Тұтас алғанда, сауалнама сұрақтарына жауап бергендердің 39% кез ... істі ... ... ... білдірсе, 21% ондай қылықтардан
бас тарту керек деп есептейді, ал ... 35% ... ... ... «Апиын, есірткі немесе басқа да ... ... ... ба?» – ... ... ... ... 35% «жоқ» деп жауап
берсе, қалғандары туралы сұралғандардың 60% мойындады.
Сауалнама сұрақтарына ... ... ... ... ... ... немесе есірткі шегуге үйір жасөспірімдер қылмыс
жасауға бір ... ... да ... тұрады. Жасөспірімдер арасында орныққан
келесі бір маңызды фактор – олардың өз құрбы - құрдастары ... ... ... ... әзір ... ... сұрақтарына жауап
бергендердің 33% - нің пікірлеріне қарағанда қазіргі кезде күш ... қол ... ... емес ... ... ... ... болу үшін қандай ерекшелік қажет?» деген сұраққа 42% ... ... ... десе; 53% өз артықшылығымен, ал 20% басқалай жауаптар қайтарған.
Өз намысын тигендерге күшпен жауап қайтаруға ... 45% ... 12% ... ... ... керек дейді, 16% басқаша әрекет жасайды,
бірақ айтқанды түсінбесе, күш қолдануға ... ... ... ... ... көбінесе жас өспірімдердің көшедегі мәртебелік ... ... ... күш ... ... ... ... қиындықты бейбіт жолмен шеше алмайтындықтарына байланысты. Осы
арада өзінен - өзі «жасөспірімдер ... - көп ... ... ... ... ... ... Қазіргі таңдағы жас өспірімдер тарапынан жасалатын
қылмыстар өзінің алуан түрлілігімен, ... ... қала ... және ... ... тез жайылып бара жатқандығымен қоғамдық
пікірді алаңдатып отыр. Жасаған қылмыстарына орай ... ... жас ... жас ... төмендегідей болып келеді: 14
жастағылар – 11%, 15 жастағылар – 7%, 16 - 17 аралығындағылар – 42%, ... 14 ... ... қылмыстық істерді топтасып ... ... 2 - ... құралған топтар қалаларда – 33% құраса, 4 баладан ... – 12%, ... ... 6 ... одан да көп ... топтасқан.
Есепте тұрған қылмыс жасаушылардың ең төменгі жасы 14 - 15 жас ... ... ... ... ... басым көпшілігін ер балалар
құраса, қыз балалар тарапына жасалған бұзақылық қылықтар жалпы қылмыстың ... [102. ... ... ... ата - аналар тарапынан бала тәрбиесіне жүрдім
- бардым қараушылық орын алуда. Оған Алматы ... ауыл ... ... ... ... 11 ... ... 1 - 10 сұрақтарына
берілген жауаптардың мән - мағыналары осы бөлімнің 1-параграфінде талданған
болатын) қайтарылған жауаптар дәлел бола ... ... ... бала ... ... ... бүтін, қарны тоқ болса болғаны» дегендей ... тыс ... ... ... ... ... ... тиіс» дегендей қөзқарас
өрбіп барады. Бұған Сіздің көзқарасыңыз қалай? - ... ... ... ... Сөз жоқ, ... үшін де, ата - ... үшін де, ... пен балабақша,
қала берді, бүкіл қоғам үшін де бала тәрбиесі, олардың белгілі бір кәсіпті
меңгерген әрі жан - ... ... ... ... азамат ретінде өмірге қадам
басуы басты назарда ... тиіс – ... ... ... ... ... ... да қазіргі нарық қыспағынан жұмыссыздықтың етек алуы, осыдан
туындаған қайсы бір отбасыларда орын алған қиын жағдай, ... ... ... кері әсерін тигізуде. Біраз ата - ана бала тәрбиесіне ... ... таба ... күн ... ... базар жағалап, немесе жұмыс
іздеп ... жүр. Бұл 11 - 15 жас ... ... ... бұзақылық
қылықтарға бой алдырып, көше кезіп, бос сандалып жүрулеріне, ішімдікке
үйірленулеріне, ... ... ... салынуларына, ұрлық
істеулеріне ұйтқы болуда. Демек, ... ... ... ... үшін де, ата - ... үшін де, мектеп пен балабақша, қала берді,
бүкіл қоғам үшін де бала тәрбиесі, олардың ... бір ... ... жан - жақты жетілген толық қанды азамат ... ... ... ... назарда болғандығы шарт.
Пікіріміздің дәлелдемесіне мысал келтірелік. Жастардың, ... ... ең ... өсіп келе ... ... ... ... мінез -
құлық нышандарынан арылтып, олардың бойына жағымды мінез - құлық мәдениетін
сіңдірумен ... ... ... ... ... ... өкілетті
және атқарушы органдар, жастар ісі және олардың құқықтарын құқық ... ... ... сақтау және құқық қорғау органдары, т.с.с.
айналысуы тиіс. Бұлардың міндеті, - ... ... О. ... пен ... - ... арасындағы ауытқымалы, жағымсыз (яғни девианттық)
қылықтардың, құқық бұзушылықтың алдын алу мен ... ... ... ... ... ... іске ... Балалардың дене
бітімі, зияткерлік, рухани имандылық тұрғыдан дамуына, оларды патриоттыққа,
азаматтыққа және бейбітшілік сүйгіштікке тәрбиелеуге, ... - ақ ... ... ... ... ... ұлттық және
әлемдік мәдениеттің жетістіктерімен ұштасқан жеке басын тәрбиелеуге
ықпал ету. Жас ... ... ... және ... қалыптастыру жөніндегі мақсатты жұмысты ... ... [103. ... ... ... – бұл дегеніңіз өмірдің көлеңкелі
жақтарынан, әртүрлі балалық шиеленісуден туындап жататын құбылыс.
Дей ... әлі де ... ... ... ... ... тұрмыстық ауыртпалықтар жатқандығын терістеушілер де баршылық.
Соған қарамастан құқықтық практика ... ... ... орын ... заң ... ... кезеңге тән туындап ... ... ... ... етек жайуымен, соның нәтижесінде
пайда ... ... ... ... ... қарастырып
келеді. Бұл орынды да. Өйткені, жастар арасында бұзақылық қылмыс жасауға
итермелеушіліктің ... бірі ... ... ... ... ... еді. Себебі, екі қолға бір жұмыс таппай сандалып жүргендердің
басым ... – ауыл ... ... ... 2007 жылғы
көрсеткішінің 19,1 пайызы 16 - 29 жас аралығындағылар ... бұл ... жылы 17,3 ... 2009 жылы 14,5 ... ... Ал, осы ... ... жүрген жастардың ішінен ауыл жастары 2007 жылы ... 2008 жылы 14,3 ... 2009 жылы 12,2 ... иеленген [104.
49б].
Міне, сондықтан да болар, ауыл жастары арасында қылмыс жасаушылық,
нашақорлық, ... ... ... те ... ... жыл ... ... Ауыл жастары арасындағы қазіргі қылмыс түрлері негізінен
шарасыздықтан туындаған ... пен ... ... ... ... ... ... жасалатын қылмыстық оқиғалардың көп бөлігін
ұрлық, қарақшылық және ... ... заң ... ... ... Сонымен
бірге ауыл жастары арасында қатігездікпен жасалатын адам өлтіру, әйел
зорлау сияқты ауыр ... саны күн ... ... ... ... ... қылмыс хроникасының тағы бір жаңалығы – ауылдық жерлердегі оқушы
жас өспірімдер арасындағы қылмыстық оқиғалардың ... ... ... ... ... тарапынан таратылған стастистикалық мәліметтерге жүгінер
болсақ, тек 2009 жылы ауылдық жерлердегі мектептердегі оқушылардан 58 ... 52 ... ... зиян ... 155 ... шабуыл мен 469
тонау оқиғалары тіркелген [105].
Осылар ... заң ... ... алу ... ішкі ... ... ... сақтау органдары отбасылармен білім беру,
денсаулық сақтау және жергілікті өкілетті басқару ... ... іс - ... ... оң ... ... ... отырса нұр
үстіне нұр жауар еді. Мұндай іс - ... ... ... ... оқушылары арасында жүргізілетін құқықтық тәрбие жұмыстарына айрықша
назар аударған жөн. Бұрыннан өткізіліп ... ... ... ... ... ... бұзушылықтың алдын алу жұмыстарының жаңа нысандары
мен ... ... ... Осы ... ... атап өтер бір оң
бастама, жалпы білім беретін ... жас ... ісі ... ... инспекторлары» штаттық лауазымдарының енгізілуі.
Мектептердегі полиция инспекторлары қазіргі таңда Жамбыл, ... ... ... ... облыстары ауыл - село мектептерінде ашылып,
жұмыс ... ... те, ауыл - ... ... жас өспірімдер арасындағы
құқық бұзушылықтың ... алу үшін сол ... ... ... ... тәрбие беруді одан әрі жақсартып, құқықтық ... ... одан әрі ... түскен дұрыс. Құқықтық тәрбиені
мектептік оқыту мен тәрбиелеу жүйесіне біржолата енгізіп, ... ... ... бір нысанына айналдырған жөн. Балаларға құқықтық тәрбие
беруді, әсіресе 10 - 12 жас аралығында жүргізсе, оның ... ... ... 13-14-15 жас шамасында балалардың бойында жауапкершілік сезімі
артып, өмірге бозбалалық көзқарастары ... ... Бұл ... ... ... үшін ... ... білім беретін оқулықтар мен оқу
құралдарын көптетіп шығарту керек. Оларды жазу мен құрастыруға осы ... ... ... - ... ... ... ... жүзінде іс -
тәжірибесі мол заң қызметкерлерін тарту қажет. Сонымен ... ауыл ... ... ... ... ... ... жас өспірімдерді
еңбекпен қамту мәселесі де ... ... ... Бұл ... бір ... ... жұмыспен қамтимын деген шаруашылық
субъектілеріне нақты салық жеңілдіктерін еңгізу. Егер ... ауыл ... ... ... ... қамтылып, бос сенделіп жүрмесе жас
өспірімдер арасындағы ... ... оның ... ... кішкене де болса
көмегі тиер ме еді.
Ауыл - село жастары арасында соңғы жылдары дөрекі нәпсіқұмарлық ... те ... етек ... барады. 2009 жылы шағын қалалар мен ... 15800 қыз ... ... тастаған. Ауыл - село жастары арасында
кеңінен етек жайып бара жатқан ең ... ... ... алдыңғы
қатарында жезөкшеліктің пайда болуына, біздің байқауымызша, төмендегілердей
жағдайлар себеп болуда:
1. Әлеуметтік - тұрмыстық жағдайдың төмендегі (қаржы тапшылығы,
жұмыссыздық, т.б.);
2. ... ... ... ... (жастардың оқу - білімінен, өнер
үйренуден жиренуі, жаппай материалдық байлыққа бой ұрдыруы);
3. Ішімдікке салыну мен ... - ... ... нашақорлықтың
көбеюі;
4. Отбасында бала тәрбиесінің, жалпы қоғамдық ортада ... ... ... ... және ... ... (мектеп, бастауыш және орта кәсіптік оқу орындары
мен колледждердегі, тәртіп ... ... - ... арасындағы тәрбие жұмыстарына көңіл аудармауы
[103. 201-203б].
Айтқан ойларымызды ... ... ... ауыл ... ... ... ... арасында тәрбие, ең алдымен адамгершілік -
құқықтық тәрбие жұмыстарын барынша ... ... ... ... ... - ... қоғамға тән құқық негіздерімен қаруландыру, құқықтық
тұрғыдан ... ... - ақ. ... кез ... құқықтық мемлекет
үшін өзінде қалыптасып, ... ... ... ... ... салт - ... мен жөн - жоралғыларды, тәртіп ... ... ... ... қатаң сақтауын өз азаматтарынан талап ете отырып,
тұрғындарының әрбір жаңа ұрпағының бойына ... сана мен ... ... ... оларды құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіріп қоғамдық
өмірге белсенді де адал азамат ретінде қосудан артық парыз жоқ. Бұл ... ... «иә, ... ... жөн ... еді» деп айта салатұғын ... ... ... терең әлеуметтік мәні бар нақтылы істелуді керек ететін
тәрбиелік шара, шешілуі күрделі өткір проблема.
Осы, 11-сұрақтың екінші ... ... ... тек ... ... ... ата - ... өз балаларының тәлім
-тәрбиесінен қашқақтауы дұрыс емес, ... ... ... белгілегендер
сұралғандардың 100 пайызын құрады «сұралған респонденттерге ... ... ... ... ... ... ... де. Өйткені, елімізде нарықтық ... ... бала ... ... ... ... тән ... жаңа бағдарламалық нышандары енді - енді ғана ... Осы екі ... ... ... бос кеңістік бүгінгі таңда бала
тәрбиесіне қатысты әртүрлі, бір жағынан бір - ... ... ... ... бірін - бірі толықтыра алатын идеяларға толы.
Айтатындығы жоқ, қайсы бір ата - ... ... ... ... ... ... қыспағынан туындаған экономикалық
дағдарысқа байланысты. Жұмыссыздық біршама ... ... ... Ал, ... өзі ... ... кері әсерін тигізуде. Оған
ресмиленген ақпарат көздерінде жарияланып жатқан ... ... ... да куә бола ... Тәрбиесіз қалған балалар көше кезіп,
бұзақылыққа бой алдыруда. Десек те, ата - ... ... ... бірі бала ... ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан
әлеуметтік тәжірибені бала ... ... және ... ... ... ... ... ата -аналардың
балаларды тәрбиелеу және ... ... беру ... құқықтары мен
міндеттері белгіленген.
62 - бап. Ата - аналардың балаларды ... және ... ... ... ... мен міндеттері.
2. Ата - аналардың өз балаларын тәрбиелеуге құқығы бар және ... - ... ... да ... ... ... өз балаларын
тәрбиелеуге басым құқығы бар.
Бала тәрбиелеуші ата - аналар өздерінің ... мен ... ... оның ... ... адамгершілік және рухани
жағынан дамуына қажетті өмір сүру жағдайларын қамтамасыз ету үшін ... ... Ата - ... балалардың орта білім алуын қамтамасыз етуге
міндетті.
Ата - аналардың балалардың пікірін ескере отырып, орта білім ... ... беру ... мен ... ... ... ... құқығы бар.
4. Балалардың тәрбиесі мен ... ... ... барлық
мәселелерді балалардың мүдделерін негізге алып ... ... ... отырып, өзара келісімі бойынша ата
- аналар шешеді. Ата - ... ... ... ... олар ... ... бұл
келіспеушіліктерді шешу үшін ... және ... ... ... ... ... [106. ... мазмұндалған құқықтық нормалардан білініп ... ... ата - ана ... ... бала ... ... ... тікелей қатысты әрі міндеті
болып саналатын бала ... ... бір ата - ... ... ... артып, жүктеп қоюы жөн емес. Баланың отбасында дұрыс
тәлім - тәрбие алып, өмірге қадам басуы бала ... ... ... ... ... те, ... таңда бауырындағы балаға қамқорлық жасау мен
тәрбиелеуден ... ... ата - ... саны ... азаймай отыр.
Жетім балалар үйлерінде де ата - аналарынан қапылыста айырылып ... ... ата - ... жоқшылық қыспағына шыдай алмай тастап
кеткен тұл жетім балалар саны басым. ... бір ... ... ... әлеуметтік жауапкершілігі бар құқық субъектісі ретінде қабылданып, ал
оның қоғам ... ... - ... ... заң ... де түсіндіруге болады.
Шындығында неке және отбасы туралы ... ... ... ... ... ... ... саналатын жеке азаматтардың құқықтарымен
алмастырылып жіберілген. Құқық әлеуметтік - құқықтық жауапты ... ... ... ... ... яғни жеке ... ... ғана
құқылы.
Олай болса, мемлекеттің отбасы жауапкершілігіне ... ... әрі бұл ... мазмұны мемлекеттік отбасылық саясаттың
өзегінде жатуы мақұл. Кері ... ... ... - ... ... ... ... атқара алмай қалуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексі де жеке азаматтардың ... ... ... ... ... Отбасылық институт заң
назарынан тыс қалған.
Мемлекеттік отбасылық саясатты негіздеу үшін, алдымен, бағдарламаны
құқықтық, ... - ... ... ар - ... ... тұрғысынан сараптамадан өткізіп алған дұрыс. Баланың отбасы
тәрбиесінің ғылыми ... ... ... мен ... ... ... тәрбиенің ұлттық үлгісі мен тұжырымдамасы, тетіктері
мен құралдары, мақсаты мен міндеттері, жалпыадамзаттық құндылықтар ... ... ара ... т.т. ... және ... ... Қазақстан Республикасының Заңында балалардың
отбасындағы құқықтары да негізделген.
Айталық, заңның 52 - ... ... ... өмір сүру ... ... ... Он ... жасқа (кәмелетке) толмаған адам бала деп танылады.
2. Әрбір баланың мүмкін болғанынша отбасында өмір ... ... ... ... ата - анасын білуге құқығы, олардың
қамқорлығына құқығы, өзінің мүдделеріне ... ... ... ... ... тұруға құқығы бар.
Баланың өз ата - анасы тәрбиелеуіне, оның мүдделерін қамтамасыз етуіне,
жан - ... өсіп - ... оның ... ... - ... ... ... - анасы болмаған жағдайда, оларды ата - ана құқығынан ... және ата - ана ... ... ... да ... ... тәрбиелену құқығын осы Заңның 13 - тарауында белгіленген
тәртіппен қорғаншы және қамқоршы орган қамтамасыз етеді.
Заңның 53 - бабында баланың ата - ... және ... да ... - ... жасау құқығы бағдарланған.
1. Баланың ата - анасының екеуімен де, аталарымен, әжелерімен, аға
-інілерімен, апа - сіңлілерімен (қарындастарымен) және басқа да
туыстарымен қарым - ... ... ... бар. Ата - ... ... оның жарамсыз деп танылуы немесе ата -
анасының бөлек тұруы ... ... әсер ... ... - ... ... ... жағдайда баланың олардың әрқайсымен қарым
-қатынас жасауға құқығы бар. Ата - ... ... ... ... да ... өз ата - анасымен қарым - қатынас жасауға құқығы бар.
2. Қысыл - таяң ... ... ... ... ... ... болу және т.с.с.) ... ... ... ... ... ата - ... және ... да
туыстарымен қарым - қатынас жасауға құқығы ... ... 54 - ... ... өз ... білдіру құқығы құқыланған.
Бала отбасында өз мүддесін қозғайтын кез ... ... шешу ... ... ... ... - ақ кез келген сот немесе әкімшілік іс
қарау барысында ... ... Он ... ... бала пікірі, егер бұл
пікір оның мүдделеріне қайшы келмейтін болса, ескерілуге ... ... (56, 70, 84, 86, 88, 97, 98, 122 - ... ... ... және ... ... немесе сот он жасқа толған баланың
келісіммен ғана шешім қабылдай алады [106. ... ... неке және ... ... ... ... балаларды отбасында тәрбиелеуге басымдық беру, олардың өсіп
-жетілуі мен әл - ... ... ... ... ... ... жан - жақты негізделген. ... те, ... ... азамат ретінде өсіп, жетілуіне, тәлімді тәрбие алуына біржақты
қараушылық, жүрдім - ... ... ... ... бір ата - ... ... келеді. Олардың бала тәрбиесіндегі барлық ... ... ... тоқ ... ... ... ... ары аспайды.
Әсіресе, мұндай пиғыл, көзқарас тұрмысы бай қуатты ... ... ... ... да, - деп ой ... зерттеуші Е.Нұсқабаев, - ата - аналарының
қарауынсыз, немесе педагогикалық бақылаусыз қалған ... ғана ... ... оңды ... ... балалар арасында да бұзақылық
қылық көрсетушілер көбейіп ... ... ... ... ... жас ... ... жасалған қылмыс, көпшілік орындарда
бұзақылық жасау, тәртіп бұзушылық, ең ... ... ... көп ... ... ... балалары арасында етек жаюда. Сөз жоқ бұл ата ... ... да, ... ... ... ... тәрбиелік органдар
тарапынан да, қала берді, қалың жұртшылық тарапынан жас ... ... - ... қараудың жемісі.
Нәтижесі де белгілі: жастардың бойында аз - маз ... да ... ... ... «жұқарып» барады. Бұл пікіріміздің ... Н.Е. ... ... нәтижелерін мысалға келтіруге болады.
Оның зерттеулеріне қарағанда тек тәрбиесі қиын балалардың ... ... ... 14 - 15-ке толғанда барлық жас өспірімдердің ... ... ... байқалған.
Зерттеу нәтижелерінде айқындалғандай, «адамгершіліктен аттап кетуге»
құқықтылық тәрбиесі қиын ... ... 12 - 14 жас ... ... ... мұндай балалардың бойына жоғары адамгершілік ұстанымдар
мен қоғамдық тәртіпті ... 10 -12 жас ... ... бастаса,
олардың бойында бұл қасиеттер 13-14-15 жас аралығында нығая, қатая түседі.
Себебі, ата - аналарының қарауынсыз қалған тәрбиесі қиын 14 - 15 ... жас ... 10 - 12 жас ... үлкенді сыйлау, өзін
-өзі құрметтеу, еңбекке саналы ... ... ... ... ... ... ... мәселелері көтерілген
сабақтарда ... ... тыс ... сағаттарда белсенділік
көрсеткен. Бертін келе қараусыз қалғандықтарынан көше ... ... ... ... тәртіп бұзуды ерлікке санаған, өздерінен ... ... ... ... ... ... пайда болған мұндай «секірмелі» өзгерістер
кездейсоқ емес. Себебі олардың арасында тәрбие жұмыстары, соның ... ... ... - ... ... ... жүргізілмеген.
Демек, жоғарыда біз түйіндегендей, өсіп келе жатқан өскелең ұрпақ
тәрбиесінің, соның ішінде, ең ... ... ... - ... 10 - 12 жас ... бастап жүйеленіп, жүргізіле бастағаны
жөн. Себебі, бұл ... ... ... ... ... - қасиеттердің
ұрығын сеуіп, қоғамдық тәртіп ережелерін өздерінің әрекеттері ... ... ... жүруге баулиды. Жастары өсе келе ... бой ... ... ... - ... ... көпшілік
орындарда теріс мінез - құлық жасамауға, ондай жұғымсыз әрекетті ерлікке
баламауға ... ... ... алып ... ауыл ... ... -құқықтық
тұрғыдан әлеуметтендірудің алғашқы қадамы ретінде ауыл мектептерінде оқитын
жас өспірімдерге ... ... - ... ... ең қарапайым ұғым -
түсініктері мен дағдылық әдеттерін сіңдіре білудің орны ... ...... мемлекет заңдары мен қоғамда өмір сүру ... ... ... ... әлеуметтік нормалар мен
заңдылықтарды қатаң ұстануға, қоғамдық ... ... ... ... жас ... ... құрмет, кішіге ізет білдіре
білуге, әдептілікке тәрбиелеу, ... ... ... негіздерін
меңгерту – олардың бойларына жоғары адамгершілік қадір - қасиеттерді
сіңдіру ... сөз. Оның ... ... ... ауыл ... ... нашакорлық, маскүнемдік, жезөкшелік, күш көрсетушілік, мейірімсіз
қылықтар соңғы жылдары өршіп кетті. ... ... ... ... да, өздерін де бүлдіріп барады. Сондықтан оның алдын алу, ауыл
жастары ... да ... бара ... ... ... ... қою
керек тұр. Бұл тек ауыл үшін, онда өмір сүріп, еңбек етіп ... ... ... және ... ... үшін ғана емес, бүкіл
қоғам үшін, оның жарқын өмір ... ... етуі үшін де, ... ... де керек [107. 54-56б]. Жастар, мейлі олар ауылдық, ... ... ... күні ел тұтқасына ие болар, оның гүлденіп, көркейуі үшін
еңбектеніп тер ... ... ... ... күші. Осыны ұмытпалық .
Жас өспірімдік шақта сыныптастарымен, құрбы - құрдастарымен, сондай -
ақ ... өте ... ... жан ... ... жолдастық, достық қарым -
қатынаста болу ... үшін өте ... Сіз өз ... ... ... ... ... білесіз бе?» - деген сұрақ жауабының «иә,
білемін» дегендері ... ... 63,8 ... ... ... өзі түсінікті жағдай. Себебі кез - келген ата - ... ... ... - ... ... қайсысымен өте
жақын араласатындығын жақсы біледі. Себебі баласы ... ... ... ... ... жолдаспын. Ал, Дүйсенбаймен шын доспын деп
ішкі сырымен де ... ... ... - ... ... ... - ... өзін көпшілік ортада ұстай ... ... ... ... ... ... арман - тілектері туралы айтып,
қуаныштарымен, өкініштерімен сыр ... ... ... ... ... - ... ... шақырады. Досының зеректігіне, білгірлігіне,
батылдығына, өзін көпшілік ортада ұстай білу ... ... ... ... ... ... ... жоғары санайды. Достық,
жолдастық кодекс ережелері мен ұстанымдары бала үшін өте қасиетті, негізгі
нормалық құндылықтар ... ... ... кодекстік нормаларға – жеке
бастың қадір - қасиеттерін ... ... ... тең ... - ... ... шын ... жолдасына үнемі көмек қолын созу, адалдық,
ұйымшылдық, ұжымшылдық, әділеттік, ... ... тез ... - ... ... ... ... т.с.с. жатқызуға болады.
Бала өз досының іс - әрекетіне, қылығына ... ... Оның ... ... ұқсас қасиеттер іздейді. Досы мен өз бойындағы жағымсыз
қылықтарды, ... ... оны ... ... ... Ер ... қыз балалар арасындағы бұрындарғы достық қарым - ... ... ... ... сезімдері қалыптаса бастайды. Осылайша,
жеткіншектік шақта жолдастарымен ... - ... ... жеке ... деген құрмет, сыйластық сезімдері қалыптасып, дамиды. Достарының
жақсы істері, қылықтары оған үлгі болады, ... Жас ... ... ... ... сезім махаббат сезімі емес, достық сезімі.
Сондықтан ата - аналардың балаларының ... ... ... ... ... - ... ... үнемі назар аударып отырғандары дұрыс.
Балаларының жақын достарымен, құрбы - құрдастарымен, жолдастарымен ... ... ата - ... ... - ... ықпалды өрісі аясына ... осы ... ... «жоқ білмеймін» деп белгілегендердің пайыздық
көрсеткіші 36,2 болды. Бұл өте жоғары ... ... ... ... - ... балаларының кіммен араласатынын, достарының кім екендігін
білмеуі дұрыс емес. Халық ... ... ... таны» дейді. Баланың
достары, араласатын жолдастары көше кезіп, бұзақылық ... үйір ... ... теріс істер мен қылықтарға итермелейді. Ұрлыққа үйретеді.
Достық дөрекі, үстірт топтық қарым - қатынасқа ... ... ата ... баласының достарының кім екендігін, араласатын жолдастарының іс ... мен ... - ... ... ... назар салып жүрулері
керек. Қылығы мен ісі ... ... ... айырып алу дұрыс,
жөні түзу дос, жолдас табуға көмектесулері керек. Онсыз балаларының ертеңгі
күнгі жарқын өмірлеріне балта шабулары ... Бала үшін ... ... ... ... жағы да, жаман жағы да ап - ... ... ... Осы
ескерілсін.
«Бүгінгі таңда не көп, бұқаралық ақпарат құралдары көп. Сіздің
ойыңызша, ... ... ... ... ақпараттар баланың оқуына, жеке
басы мен мінез - құлқының дұрыс қалыптасуына, ... ... ... ... өзіндік санасы мен дүниеге ... ... ... ұстанымы мен кәсіп таңдауына, өмірлік мүдделері мен
мақсат - мұраттарының асқақтығына, өзін - өзі ... ... мен ... оң ... етеді ме?» – деген сұраққа жауап қайтарғандардың
«иә, оң ықпал етеді» дегендері 48,3 ... ... да ... ... ... ... жеке басының, ішкі
рухани дүниелерінің қалыптасуында, өмірлік мүдделері мен ... ... ... ... ... мен дүниетанымдарының
артуында айтарлықтай орын алады. Ал, Қазақстан телкомының ... ... ... ... ... ... компьютерленуі
балалардың жалпы хабардарлығы мен ... ... ... ... жас өспірім ер балалар мен қыздардың олардың өткен
ғасырдың 90 - шы ... ... ... жалпы мәдени
деңгейінің, интеллектерінің, дүниетанымдарының кеңдігі мен жан -жақтылығын
аңғармау ... ... ... ... ... ... арналған
танымдық басылымдардан таратылатын ақпараттардың молдығына орай қазіргі жас
өспірімдер әлем жаңалықтарынан, ғылым мен техника жетістіктерінен ... ... ... ... оқу ... тәуір жоғары
сынып оқушыларының қайсы бір ... ... ... ... ... ең жаңа ... туралы хабардарлықтары мұғалімдерден кем
түспейтінін, ал ... ... асып ... ... ... ... ... қашанда рухани, мәдени іс - шаралармен ... ... Ал, жас ... ... ... ... ой - ... дамуына, білімдарлықтарын ... және ... ... артуына интернеттен, теледидардан
берілетін «XXI ғасыр көшбасшысы», «Интеллектуалды олимпиада», «Әлемдік
өркениет қазыналары», ... ... ... ... ... ... «Хайуанаттар әлемі», «Ғылым мен техника жаңалықтары»,
«Өндірістік жаңа технологиялық желілер», «КВН», «деректі фильмдер», ... ... ... ... «Не? ... Қашан?», «Олимп.
Спорт жұлдыздары», «Ер мен ел. Елге еңбегі сіңген жандар жайлы әңгіме»
сияқты ... ... ... ... ... да ... емес. Ғылым мен техника барынша дамып отырған
қазіргі заманда жас ұрпақтың өзінен бұрынғыларға қарағанда білімдірек болуы
қалыпты жағдай. ... жас ... ... ... бос ... ... де ... өткен ұрпаққа қарағанда мазмұндырақ. Жоғары
сынып оқушыларының басым көпшілігі ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге, спортқа,
өнерге өте зор ынта қояды. Олардың сүйікті ... ... ... бірақ,
өкініштісі, қазіргі жас өспірімдер әдеби шығармаларды аз оқиды. Есесіне
олар бұрынғы жас ... ... ... ... физика,
химия сияқты пәндерді оқуға ынталы. Оған осы ... жыл ... ... ... ... көбеюі, инженерлік -
техникалық, технологиялық мамандықтардан маман ... ... ... ... талаптанушылар санының арта түсуі дәлел бола алады.
Десек те, қазіргі бұқаралық ақпарат құралдары таратып жатқан ... түзу ... ... ... беру де жөн ... Жас ... - ... теріс әсер етіп, жағымсыз істерге итермелейтін ақпарат
ағымдары да жетерлік. Ондай ... ... ... ... ... ... радио желілері, газет - журналдар, тобырлық сананы от
алдыратын басылымдар, лас бейнефильмдер мен қылмыстық ... ... ... жасау арқылы байып алған жекеменшік ... ... ... ... ... ... да болар осы 13 сұрақтың
«ақпарат ... ... ... да баршылық» деп санайтындар
сұралғандардың 51,7 пайызын құрады.
«Жасөспірімнің жан дүниесі нәзік, сезімтал, - деп ой ... ... ... - ... ... тез қабылдайды, шындық көреді. Міне
сондықтан да лас ақпарат ... мен ... ... ... тұратын
қылмыс хроникасы, жағымсыз мәліметтер жастардың нәзік көңілін жаулап ... жан ... ... ... қатыгездік пен жүгенсіздік ұрығын себуде,
социолог Э. Дюркгеймнің пікірін қайталап айтқанда, «тобырлық тұрпайылыққа»
айналдыруда. Кешегі күн, ... ... одақ ... ... ... пен ... ... аудан мен ауыл шеңберінде болған кез - келген
қылмыстық әрекет баспасөзде ... ... ... тәрбиелік маңызы бар
ашу - ызалы ... - ... ... ... ... қоғамдық пікірден
қаймыққан құқық қорғау органдары қызметкерлері әлгі қылмысты тез ... жан - ... ... ... жандандырып жіберетін. Ал, бұл
күндері ... ауыр ... ... ол ... ... ... бетінде талқыланбақ түгілі, жарияланбайды да.
Әлі есімізде өткен ғасырдың 80 - ші ... ... да бір ... ... ... да, ... әсіресе, айқай - шулы әрекеттермен түнгі
тыныштықты бұзатындары үшін ... жиі - жиі ... ... ... «жылтырбастылар», «мотоциклистер» сияқты бейресми
топтардың жөн - жосықсыз қылықтары ... ... ... ... олар туралы белгілі бір қоғамдық пікірді
қалыптастырып ... ... ... қылықтарға үйір жасөспірімдердің
тәртібі, мінез - құлқы, тұлға ретінде қалыптасу мәселелері көпшілікті ... Көп ... ... ... ... түсіп кетпеулеріне ат
салысатын. Қоғамдық тәртіптен ... ... жат ... ... Ал, ... адам адамға жат, ол болмаса, бұл болсын деген
жаман пиғыл, жаман ниет адамдар санасына бара - бара ... бара ... [107. ... ата - ... ... тәрбиесінің пәрменділігін арттыра
отырып, олардың бойында адамгершілік қасиеттердің, нарықтық қоғамға ... ... ... күш ... жөн. ... ... ... тәрбие жас ұрпақты әлеуметтендіріп, қоғамдық өмірге білікті де
белсенді ... етіп ... ... ... жағынан, «теледидарға алданып, үйде тыныш отырады» дегенге сенім
артып, баланы үйде тыққыштап, күні бойы теледидарға телмірттіріп қоюудың да
жөні жоқ. ... ... ... мен психолог ғалымдардың «XXI -
ғасырда, балалар, негізінен, ... және ... ... ... ... ... барады. Өйткені теледидар да, компьютер де
балаларға, психиаторлар мен психологтар ... ... ... жұқтыруда. Оған педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент
П.Сейітқызының мына пікірі дәлел бола ... ... ... ... ... зиян ... үшін мына ... есте сақтау қажет.
Біріншіден, 3 жасқа ... ... ... алдына мүлде жақындатпаған
дұрыс. Ал бала кішкентайында жүйке ауруымен ауырса, онда 5 - 6 ... ... ... ... абзал. Екіншіден, 5 - 6 жастағы балалар
теледидар алдында ... ... ... ... ... ... Бастауыш
сынып оқушылары аптасына екі - үш ... 1 -1,5 ... ... ... балаларға арналған мультфильмдер мен ... ... ... ... ... ... кейбір өнімдер жарқ - жұрқ етіп,
көзді қызықтыратын арнайы эффектілер ... ... ... ... Мұндай өнімдер құлақ тұндыратын дыбыстар, мың құбылған
виртуалды ... өте ... ... ... ... ... ... тәуелді
етеді. Төртіншіден, виртуалды кеңістік пен шынайы өмірді ... ... ... ... ғана ... қалыптасады. Сондықтан осы жасқа дейінгі баланы
ешқашан теледидар мен компьютердің алдында жалғыз қалдыруға болмайды».
Рас, мұның ... ... ... алмаймыз, келтіріліп отырған қағидалардың
бәрі де дұрыс.
Шындығында, күні бойы теледидар көру мен ... ... ... ... нерв жүйесіне әсер етеді. Түні бойы теледидарға телмірген
бала ... шала ... ... ... зорға тұрады. Мұның барлығы
мектепте ... ... әсер ... бала бос, болбыр болып, ұйқысырып
отырады.
Оның ... ... ... ... ұзақ ... ата - ... ... күрделендіріп жібереді. Атыс - шабыс, өлім - жітім, ... толы ... көп ... соң, ... ... да агрессорлық
мінездер пайда болады.
Әсіресе, электронды ойындар балалардың психикасына қатты әсер етіп,
олар өзге ... ... ... Мысалы, орыс зерттеушісі В.Тростников
«электронды монстрлардың» бала миына әсер етуі есірткімен бірдей ... ... ... ... ... ойын дамытпайды [108].
Жалпы, ата - аналардың үнемі есте ұстары теледидарға да, ... көп ... ... ... - ақ ... жақтарының жетерлігі.
Сондықтан, телеэкран, компьютер алдында баланың күніне 1 - 1,5 ... ... ... ... отырылғандығы жөн. Бұл бала үшін де, ата -ана
үшін де тиімді.
«Балаларыңызды белгілі бір ... ... ... қалай
баулисыз?» – деген сұрақ жауабы әрбір отбасы үшін өте маңызды сұрақ болып
табылатындықтан, сұралған ... көп ... ... ... де сауалнама сұрақтарын саралау барысында ... ... ... ой ... ... дұрыс тұжырымдар жасауды сұранып
тұрды. Сонымен:
- Отбасы мүмкіндіктері мен өмір сүру жағдайымызды есепке ала ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығына қажетті кәсіпшіліктерді меңгергендігін, ... ... ...... жауаптың бірінші
жартысындағы, яғни «тұрғылықты жерімізге, ауылымызға қажетті
мамандықтарды...» ... ... ... ... жалпы осы
жауапты белгілеген 57,4 пайыздық көрсеткіш иелерінің 42,4 пайызын
құрады. Олар негізінен өз ... ... ... тіс
дәрігері, әкімшілік қызметкері болуын қалапты.
Бір жағынан, бұл өзінен өзі ... де ... Кез - ... ата - ... шаң - тозаңы жоқ, ... ... ... ... қалайды. Қызметте жоғары өрлеп, билікке, ... ... ... Бұл ауылдық психологияға тән құбылыс.
Десек те Қазақстанның ауылдық аймақтарында халқының жартысына жуығы
тұратындығын да ұмытпалық. ... ... ... бір ... ... кез - келген ауылдық аймақтарға қаржыгерлер, ... ... ... ... аз ... ғана ... Сондықтан
да болар бүгінгі таңда ауылдық жерлерде ата - ана ... місе ... ... және әкімшілік - басқару жүйесі мамандықтарын
бітіріп, бос, жұмыссыз жүргендер ... ... ... ... ... ... балаларына, әрине,
олар тұрғылықты жер ретінде ауылды таңдайтын болса, ... ... ... ... ... қажетті мамандықтарды таңдата
білгені дұрыс.
Мысалы, АҚШ - та фермерлердің 75 ... ауыл ... ... ... оқу орындары мен кәсіптік колледждердің түлектері.
Сондықтан да ... олар ауыл ... ... ... ауыл ... ... сату салаларының жұмысын жетік
біледі. Яғни, әрбір фермер әрі агроном, әрі инженер, әрі ... ... ... ... білгірі.
Әсіресе фермерлер егінді қай уақытта егу мен ... ... ... ... ... ... ... жақсы меңгерген. Өздерінің
шаруашылықтарын тиімді жүргізу үшін компьютер мен ақпараттық информациялық
қызметтерді тиімді ... ... ... өткен ғасырдың екінші
жартысының орта шеңберінде - ақ АҚШ - та ... ... 40% ... басқару жүйесін компьютерлендірсе, фермерлердің 60% жеке
компьютері болған. Ал олардың орташа жасы 25 - 45 жас ... ... ... ... ... ... қарамай, АҚШ фермерлері қыс
айларында жаңа технологияларды меңгеру мен ... ... ... әр түрлі курстар мен арнайы семинарларда ... ... ... Олар ауыл ... ... ... кредит алу
арқылы немесе арнаулы ауыл шаруашылығына қажетті техникаларды, құрал -
саймандарды және ... ... ... несиеге өте арзан
бағамен сатып алады. Фермерлердің жерлеріне жақын жерлерде ... ... ... ... тұр. Бұл ... ауыл ... машиналарының
қосымша бөлшектерін тікелей заводтардан әкеліп сатады. Тапсырыс пен ... ... екі ... ... Ал, ... ... ... ұзақтығы
48 сағаттан кем. Міне осындай сенімді технологиялық ұсыныс пен сервис ауыл
шаруашылығын механикаландырудың, ... ... ... ... ... [109. ... ата - ... арасында осындай озық тәжірибені насихаттап,
балаларын ауылға, ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... ... керек - ақ.
Оның үстіне, осы жауаптың ішіндегі «... ... ... ... ... ... ... кәсіптерді
игергендігін» қалайтындар сұралғандардың ішінде небәрі 15,4 ... ... да осы ... ... ... жөн ... ... ауылдық аймақтарға, ауыл шаруашылығы мен ... ... А. ... ... ... ... ... мамандықтар мен кәсіпшілік түрлері қажет.
1 - кесте. Ауылдық аймақтарға қажетті мамандықтар тізбесі
|Шаруашылық ... ... ... ... ... ... жеміс - жидек өсіруші, |
| ... ... ... кең ... ... |
| ... ... ... ... ... сауыншы, машинамен сүт сауатын шебер, |
| ... ... ... ауыл ... кешені |
| ... жүн ... ... ... бал арасын |
| ... ... ... ... |
|Техникалық қызмет, |Газэлектрдәнекерлеуші, газдәнекерлеуші, ... ... ... ... ... ұста, автоматты және |
|паркінің ... ... ... ... ... ... ... |
|машина-технологиялы|ауыл-шаруашылық машиналарын техникалық диагностикадан ... ... ... ... машина-трактор паркінде техникалық |
|(сервис-орталықтары|ақауларды жөндеуші ... ... ... |
|) мамандары мен |құрал-саймандары мен жабдықтарын жөндеуші слесарьлар. |
|слесарьлары | ... ... ... ... ... ... ... мен |
|электрлендіру және |байланыс желілерінің электромонтері, ... ... ... ... ... желісін істету және жөндеу мекемесінің |
| ... т.т. ... ... ... трактор-жүргізушісі, автокран жүргізушісі, |
|/транспорт, сумен, |бульдозерист, шаштаразшы, етікші, ағаш ұстасы, ... ... ... пеш ... ... ... күрделі |
|ету, қызмет |техниканы жөндеу шебері, жөндеу ұялы ... пен ... ... ... ... жөндеу шебері, аспазшы, |
|бөлімдері, т.т/ ... ... ... медбике, |
| ... және орта ... ... ... ... ... жауабына, яғни «қазіргі нарықтық қоғам өндірісі
сұраныстарына сай кәсіпқой - ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік тудыратын кәсіптік орта, жоғары білім ... ... ... ... ... ... – деген жауапқа назар
аударғандар сұралған респонденттердің 30,8 пайызын ... бір ... ... ... ортадан төмен болуына қарай,
өкінішті, ал, ойланып ... 30,8 ... ... ауыл ... ... баулу ісін жандыруға себеп боларлық, қуанарлық жағдай.
Өкініштісі, әрі бұл ... де ... сыр ... ... - ақ қазақ,
әсіресе, ауыл жастарының өндірісітік еңбекке ... ... өте ... одағында өндіріс ошақтарында жұмыс істеуге негізінен славян
ұлттары өкілдері тартылды. Яғни, жергілікті ... ... ... ... ... ... ... жұмылдырылып, қазақстандық өндіріс
орындарына қажетті білікті жұмысшы кадрлары мен жоғары білімді ... ... ... ... арасынан жоғары білікті маман жұмысшы
кадрлары мен қызметкерлер әдейі қалыптастырылмады.
Екіншіден, жергілікті халықтың өкілдері тікелей өндіріске ... ... ... ... жасақталмады.
Үшіншіден, жергілікті халықтың өндіріс ошақтарында шоғырлануына, үлкен
кенттерге келіп тұруларына көптеген тосқауылдар қойылды.
Айталық, ... ... - ... ... ... Жұмысқа
қабылданбағандықтан оларға жұмыссыз, күнделікті тұрмысқа қажетті қаражатсыз
қалада тұру өте ауыр болды.
Қалаға ... ... ... ... ... қиын ... басшылары көбіне көп жоғарыдан арнайы ұйымдастырылған осындай
келеңсіздіктерді ... ... ... ... ... ... ... білмеуі деп түсіндіріп бақты. Осындай ... ... ... ... ... ауыл жастарынан маман ... ... ... тудырмады [109. 62-63б].
Сондықтан да болар ауыл тұрғындарының, соның ішінде ата - аналардың
ғана емес, сонымен бірге ауыл ... ... ... ... ... ... жылытады. Оның дәлеліне мысал келтірелік. Жас
ұрпақты нарық жағдайында кәсіпшілдікке бейімдеу мәселелерін ... ... ... ... Қазақстан облысының бірқатар ауылдық елді
мекендерінде жүргізілген нақты - социологиялық зерттеу мәліметтері ... ... ... келе ... төмендегідей көңіл күйді
аңғартқан.
Сұралған респонденттердің (негізінен жоғары ... ... ... 3% ... ... 2% агроном, 2% мал дәрігерлік, ... 2% ... 3% ... ... ... ... хат тасушы)
қызметкерлері мамандықтарын игергісі келсе, ал қалғандары, яғни сұралған
респонденттердің 85% қала ... тән ... ... ... қала ... ... тән қандай кәсіптерді,
мамандықтарды меңгеруді ...... ... ... 9 % инженер, 8 % ақпараттық жүйелер, есептеу техникасы
және бағдарламалық қамтамасыз ету ... 7 % ... - газ ісі, 6 ... ... және ... ... 6 % жеңіл
өнеркәсіп бұйымдарының технологы, 6 % азық - ... ... ... ... ... ... 5 % ... инженері, 5 % тоқыма
материалдарының ... 5 % ... ... ... 5 % ... 5 ... 5 % ... 4 % тігінші, 3 % ... 3 % ... 2 % ... 2 % ... ... ... 2 % даяшы -
сатушы (бармен), 2 % құрлысшы шебер, 2 % интернет, Web - ... E - ... 2 % ... - слесарь, 1 % электрик, 1 % ағаш ұстасы, ... 1 % ... - ... ... ... [110. 24б].
Десек те, жас өспірімдердің белгілі бір кәсіпке қызығушылық танытып,
оны меңгеруге ұмтылыстарын ... ... ... ... ... ... Адам ... түпкілікті таңдаған мамандығым, кәсібім
осы деп тоқмейілсіп қалмайды. «Өнерді үйрен де, жирен» деп халық айтқандай
адам ... ... ... ... түсінуге, пайдалануға, қолдануға ынтығып
тұрады. Ал, мұның өзі ... ... жаңа ... ... ... аз дегендей, адам өмірлік деп таңдаған мамандығын, атқарып жүрген
ісін ... ... ... ... сай ауыстыруы мүмкін ғой. Оның мысалы
ретінде әлемдік қаржылық келеңсіздіктен туындаған ... ... ... бірі ... ... Н.Ә. ... елімізде жұмыссыз қалғандарды жаңа кәсіптерге икемдеп, баулу,
қайта оқытып, даярлау жұмыстары қызу жүргізілуде. Небәрі бір - екі ... ... ... ... жаңа ... мен ... игерту
курстарынан өтіп, жаңа жұмыс салаларында еңбектенуде. Ал, елбасы негіздеп
берген «Жол картасы» үкіметтік бағдарлама ... ... ... ... тартылуда. Бір ғана мысал. «Жол ... ... ... Европа - Батыс Қытай» жобасы бойынша жұмысқа тартылғандардың 90
пайызы қазақстандықтар. ... ... ... жоба аясында жаңа жұмыс
орындарын ашу жоспарланған. Бұдан басқа осы ... ... ... ... жұмыстар мен қызметтер де ашылады деп ... ... ... ... ... 160 мыңға жуық адам тартылады. Ал
жоба толық жүзеге ... ... ... осы жоба ... 210 мыңға жуық
адам жұмыс істейтін болады.
Демек, әлеуметтендіру үрдісін тек ... ... ... ... ... мен мектептің ғана ісі деп қана ... ... ... ... ... ... бойы ... процесс. Міне,
сондықтан да, мемлекеттік басқару жүйелері де, тәрбиелеп, оқыту ... ... ... ... да, қала ... қалың жұртшылық өсер ұрпақтың
дұрыс тәлім - ... ... ... де ... маман, қадірлі азамат ретінде
қоғамдық өмірден өзіне тиесілі орнын ... ... ... ... ... ... ... баланы әлеуметтендіріп, өмірге қосудың құрылымдық элементтерінің
бірі болып табылады. Сондықтан да ... ата - ... үшін ... яғни олардың бойына адами жақсы қасиеттерді барынша сіңдіріп,
өмір сүруге ... білу ... іс. Ата - ана шын ... ... ... ... ... стихиялық тұрғыдан болса да кешенді
жүргізеді. Олар ... жан - ... ... ... бар ... ... ... Тәлім - тәрбиеге қатысты барлық
мүмкіндіктерін іске қосады. ... ... біз ... ... 15 - ші ... отбасында жүргізілетін тәрбие үрдісін кешенді
тұрғыда жүргізуге болады ма ... ... ... ... ... кешенді (комплексті) тұрғыда ... оның ерік - ... мен ақыл - ой ... жеке ... ... мен ... және еңбек ... ... ... және ... ... және ... ... мәдениетін, экологиялық және
экономикалық мәдениетін қалыптастыруда отбасылық тәрбиенің рөлі
қандай деп ... - ... ... «өте ... » ... дегендері сұралғандардың 53,7 пайызын құрады.
Бұл түсінікті де. Кез келген ... бала ... ... ... ... сыйла, кішіге ізет көрсет» деп бір жағынан
ата -ана баласына ақ ... ... ... ... ... сабаққа дайындалуын
қадағалайды. Үшінші жағынан еңбекке баулып, бау - ... ... ... пән ... қатысуға мүмкіндік тудырады.
Спортпен айналысуға үгіттейді, т.т. Міне осыншама ... іс - ... ... ... ... ... ... қалайша
жүргізіледі дейсіз.
Бала тәрбиесін отбасында кешенді тұрғыда жүргізу дегеніміз оның ... ... ... адамгершілік, экономикалық, т.б. жағынан
қалыптастыруға жүйелі келу деген сөз. ... ... ... ғана
баланың дүниені, табиғатты, қоғамды, техниканы, өнерді, т.т. бір - ... ... ... мүмкіндік туады. Баланың бойында дүниеге
біртұтас ... ... ... біртұтас ғылыми көзқарас дегеніміз бұл ... ... ... көзқарастың, адамның табиғатпен, қоғаммен ... ... - ... эмоциялық сезімін, танымдық қызметін
айқындаушы компонент. Демек, балалардың бойына ... ... ... ... ... ... бала тәрбиесінің түп қазығы
болуы тиіс. Себебі, бала бойына ... ... ... оның ... ... қасиеттерінің қалыптасуына ... ... ... ... ... бір - біріне кіріктіре
байланыстырып, үйлестіреді. ... ... да ... ... ... көзқарас бүгінгі таңда өскелең ұрпаққа дұрыс тәлім - тәрбие ... ... ... ... ... ... етіп ... өзегі
ретінде қарастырылады. Тәрбиелік қызметтердің бір - біріне өзара кіріге
байланысуына ұйтқы ... ... ... жүзеге асыруда
методологиялық бағдар шам, ұстаным ретінде танылады. Мұны ата - ... ... ... ескеріп, іс жүзінде пайдалана білулері тиіс.
Сонда ғана дүниеге біртұтас ғылыми көзқарастың құрамдас компоненттері
ретіндегі ақыл - ой ... ... ... ... ... ... және құқықтық мәдениет, экологиялық және экономикалық
тұрғыдан ойлай білу мәдениеттері, ... және дене ... ... ... мен ... мәдениет үйлесімдіктері
баланың өмірге саналы қатынасына өзек болады. Білімді, дағдыны, ісмерлікті
меңгерулеріне ұйтқылық жасайды. Өздерін ... ... ... ... ... ... үнемі жетілдіріп отыруға даярлықтарын қалыптастырады.
Бала тәрбиесіндегі отбасылық келесі бір ... ... – бұл ... іс - ... ... білуге бейімдеу. Жеткіншек әрекеттену
үстінде, білу құмарту барысында, көңілге ... ... ... ... ... ... дағдыланады. Бойына ізгілік,
адамгершілік қасиеттерді дарытады. Осыны ескере келіп, ата - ана ... биік ... - ... ... ... қол ... талаптылықты
сіңдіре білулері керек. Толық әлеуметтеніп, қоғамдық ... өз ... ... таба білу ... ... - төкпелі, құйтырқы заманда жеткіншектер үшін
зор бақыт.
Әрі мұндай талап қою бала ойымен үндесіп жатады. Өйткені жаны ... күш - ... ... жас ... ... мақсат етіп қойған
мақсат - мұраты биік, алға ұмтылысы ерен келеді.
Осыны дұрыс бағыттай білсе, баланың іс - ... ... ... ... ... бағыт - бағдар алады. Ақыл - ой, оқу іс –ә рекеті, дене
шынықтыруы, эмоциялық ерік - ... ... топ ... ... ... ... қанды қарым - қатынас, сыйластық, сұхбат,
пікір таластыру, бәрі - бәрі бала іс - ... ... ... ... ... ... үйірме, клуб, секция жұмыстарына тартылуы, оқудан тыс
баланың таңдауына ... ... іс - ... ... оның ... ақыл - ... талап - талпынысын шыңдай түседі. Қандай іске
болмасын ... ... ... ... дене еңбегі, қолөнер,
көркемөнер, техникалық шығармашылық іс - әрекеттеріне ... ... ... ... ... ішкі қажеттіліктерін
қанағаттандырып, қабілетін дамытады.
Бала үшін оқу, қала берді еңбек басты іс - ... ... ... ... еңбектенуге үйрете білу керек. Онсыз бала қабілеті дамымайды,
керісінше тоқырап қалады. Психологтардың ... ... ... 15 - 25% ғана оқуға қабілетті. Ал қалған 75 - 78 % ... ... ... ... ... ... ... үнемі оқуға,
еңбектенуге баулу қажетті іс. Ата - аналар үшін басты талап.
Ата - ... ... ... ... ... төмендегідей
қалыптарда жүргізілгенде ғана нәтижелі бола алады. Балаларды:
1. Істеген істері ... ... ... атқарылуына қол
жеткізгенде;
2. Қоғамдық және пайдалы еңбекке баулығанда;
3. Олардың бойында қажеттілік деңгейіне жеткізілгенге дейінгі ... ... ... ... бір ... немесе мамандықты дұрыс таңдауға негіз
қалайтындай деңгейде;
5. Істеген ісінде, жасаған ... ... ... ... ... Асан ба?» ... «Мынаны жасаған Үсен бе?» дегендей таңданыс
әрі мақтаныш сезімін туғызатындай деңгейде.
Қазақстандық білім беру жүйесінде өскелең ... ... – отан ... экономикалық және экологиялық тәрбие беру және
дене ... ... ... ... ... ... арттыру
бағдарламалары кешенді негізде жасақталған. Бұны ата - аналар ескеруі ... те, ... бала ... ... ... ... ... әрі толық қанағаттандырып отыру. Онсыз ... ... ... тәлім - тәрбиеде нәтиже болмайды.
3. Халықтық педагогиканың, отбасылық салт - дәстүрлер мен жөн -
жоралғылардың жас ұрпақты әлеуметтендірудегі орны мен ... ... ... ... ... ... ... қалып келе
жатқан ұлттық тәлім - тәрбиелік кісілік үлгілерді сіңдіріп, оларды ұлтжанды
азамат етіп әлеуметтендірудегі алатын орны айрықша ... ... ... нәрсенің мәні мен мағынасына байыпты ой жүгіртіп, өз кәдесіне жарата
алатын, өзіндік бітім - ... мен ... ... - ... ... ... етіп ... тәлім - тәрбиелік үлгілері халықтың
ауыз әдебиетінде, салт - ... әдет - ... ... ... ... және ... сақталған педагогикалық
білімдер мен тәрбиелік тәжірибеде ... ... да ... озық ... және ... балалардың бойына сіңдіру амалдары
мен жолдары қазіргі отбасылық, балабақшалық және мектептік бала тәрбиесінде
олардың ұлттық сана - ... ... ... ... ... ... ... құралы ретінде кеңінен пайдаланылады.
Демек, «Халықтық педагогика дегеніміз халық ... ... ... ... нәтижесі ретінде ұрпақтан - ұрпаққа негізінен
ауызша түрде жеткізіліп келген эмпирикалық ... ... мен ... ... және ... тексерілген
жиынтығы. Халықтық педагогика мұралары ... келе ... ... ... ... мақал - мәтелдерде, шешендік сөздерде, өнерде
сақталып, ұлттың өзіндік салт - ... мен әдет - ... өсіп келе ... жас ... бұқара халықтың ең озық мұраттары
рухында оқыту мен тәрбиелеуге қызмет етеді » [111. 76б].
Халықтық педагогика – ... - ... ... Оның ... ... ... ... пайда болуы мен дамуынан бөліп алып қарастыруға ... ... ... ... педагогика да соншалықты өмір ... ... ... ... ... екенін түсініп ес біліп, етек жеңін
жинаған, ... ... ... біртұтас ел болған бағы заманнан -
ақ ошағындағы жаққан отын ... ... - ... ... ... ... талапты болған. Артында қалатын ұрпағына ... ... ... ... күні орнын басар, жері мен суына, малы мен жанына,
жинағаны мен тергеніне ие болар тұяғына ата - ... мен ... әдет ... мен ырым - ... озық ... ... ... ата кәсібіне
баулып, шаруашылық жүргізудің өз ұлтына тән қыр - сырына үйреткен. Еңбекке,
өнерге, түрлі зергерлік бұйымдар жасауға, ... ... іс ... т.б.
бейімдеген. Өсіп келе жатқан жас ұрпаққа ән айтқызу, күй шерткізу, өлең ... ... ... ... ... ... ... ойын түрлеріне, жамбы
ату, аударыспақ, ... ... ... ... т.б. ... ұлттық
тәлім - тәрбиенің өзекті арқауы болған. Бірде - бір той - ... ... құда ... ... жіберу, қыз таңдау, қарғы бау, үкі тағар, ұрын бару,
есік - төр көрсету, жар - жар, беташар, қыз ... ... ... ... ат ... айдар тағу, тұсау кесер, тілашар, сүндет ... ... т.б. өнер ... ... ... ... ел ... мадақтаған. Бұл дәстүрдің қандай терең тәлімдік –т әрбиелік
мәні бар ... ... ... таланттыға қуат беріп, өнер шыңына
жетелеген. Қатарының алды болсам, басқалардан озсам деген ... ... ... ... ... ... ... бұдан артық тәлім бар ... ... келе ... жас ... ... ... әдет - ғұрыптарды
құрметтеуге, үлкенге ізет, ... ... ... кішіпейіл де қарапайым,
ибалы да ізетті болуға баулу отбасылық педагогиканың ... ... пен ... ... пен ... ... пен
қарапайымдылық, тәрбиелілік пен мәдениеттілік, тазалық пен ... пен ... ата - ... құрметтеу, үлкенге орын беру т.б.
миллиондаған адамшыл ... ... ... өсіп келе ... ұрпақтың
бойына сіңдіру ежелден - ақ қазақтың дәстүріне айналған. Жастары қандай
ашынса, да үлкендер тарапынан ... ... бір ауыз ... ... ... ... дауы ... ақсақалдардың уәжді сөздерімен реттеліп отырған.
«Ата көрген оқ жанар, шеше көрген тон пішер». Бұл ... ... ... Оның шын ... ... зер сала аңғарған жөн.
Ал, ұлтшылдықты емес, ұлтжандылықты, жан - тәнімен ұлтын сүйетін
ұрпақты ... ... ... ... ... ... болған.
Және де қазірде солай болып қалып келеді. «Өз ұлтын қадірлейтін адам ғана
басқа ұлттың қадірін ... ... ... ... ... ... діңгекті қазығы, негізгі қағидасы екендігі жұртшылыққа аян,
ақиқат шындық. Өсіп келе жатқан жас ... ... ... адал ... адамшыл ізгі қасиеттерге баули отырып, ата -
бабамыз оларды туған Отаны – Қазақстанды, өсіп - ... ... ... жерін сүю мен қорғауғу, ар - намыс үшін күресуге ... ... ... ар - ... ... ат ... ... жекпе -
жекке шақыру, найза лақтыру, садақ тарту, аударыспақ, ... ... ... ... ... дулыға менсауыт киюі, қалқан ұстау, берен ... ... ... ... ... ... ... атаулар. Батырларды дәріптеу,
олардың ерлігін жырлау, сол ... өмір ... ... ол ... ащы -
тұщысы, ауыс - берісі, тіршілік тынысы, рухани дүниесі, сана - сезімі мен
мақсат -мұраттары, мүдделері мен ... өсіп келе ... ... ... ... ... ауыз ... батырлар жырларынан
орын алған қасиетті шумақтары, ұлттық тәлім - ... ... ... ұлттық тәрбиенің өскелең ұрпақты әлеуметтендірудегі, яғни оларды
әлеуметтік өмірге даярлап, ... ... ... ... ... ... аңыз әңгімелерінде, ертегілерінде, мақал - мәтелдерінде,
шешендік ... ... ... әдет - ... ... ырым - ... емшілік пен бақсы - балгерлік
ісмерлігінде, т.б. ... Бір ... ... ... халық
педагогикасының тәлімдік үлгі - өнегелерін қамтитын рухани мұра мол. ... ... ... - ... ... орын - ... тиімді пайдаланып
келеді. Өсіп келе жатқан жас ұрпақты оқыту мен ... ... ... ... - педагогикалық және психологиялық заңдар мен ... ... ... ... жөн - ... ... ... Жалпы ғылыми педагогика мен психология өздерінің қайнар
бастауын халықтық педагогикадан алады. Әр ... да ... ... ... ... ... ... мен іс - ... кез ... ... ...... ... ақын -жазушыларының және
халық ағарту ісін ұйымдастырушылардың өскелең ... ... мен ... ... ... еңбектерінің, өлең -жырларының, публицистикалық -
философиялық ... ... және ... ... ... болған. Айталық, оған қазақ топырағынан
шыққан ұлы ойшылдар – Әбу - Насыр Әл -Фарабидің ... ... ... озық үлгілеріне сілтемелер жасаған этикалық трактаттары, Ж.
Баласағұнның «Құдатғу білігі», XIX ... ... Ш. ... ... А. Құнанбаевтің, М. Жұмабаевтің, Ж. ... ... Т. ... т.б. ... ... ... ... мазмұны бай, құрылымдық элементтері әр
түрлі. Отбасылық халықтық педагогиканың құрамына тәлімдік мәні бар ... ... тән ... құбылыстар кіреді. Олар мыналар: ұлттық болмыс, дін,
қадір - ... ... сана - ... ... дүниетанымы, ұлттық
психологиялық ерекшеліктері (мінез - құлқы, түйсік - түсінігі, көңіл ... ... ... эмоциялық шымырқануы, ұлттық мақтанышы, ... ... ... және рухани құндылықтары, ұлттық мүдделері,
мақсат мұраттары, ұлттық ... ... ... ... ... ... салт - ... әдет - ғұрыптары, жөн - жоралғылары,
наным -сенімдері, ... және үй ... ... ... ... ... ұлттық өнері, ұлттық қол өнері, ән - күй, халық билері,
сөз өнері (ауыз әдебиеті мен ... ... ... - ... жаңылтпаштары, хиссалары, эпостық жырлары, қазіргі ұлттық
көркем әдебиеті туындылары т.с.с.), Отан қорғау, жаугершілік, аң ... ... ... бақсылық, т.с.с.), ұлттық тәлім - тәрбие,
білім беру, ... ... және ... ... т.б.
Әсілі, отбасылық халықтық педагогиканың, ұлттық тәлім - тәрбиенің
құрылымдық элементтерін ... ... шығу ... емес. Оның мазмұны мен
құрылымдық элементтері үнемі уақыт сұранысына сай ... ... ... ... тұтынудан туындайтын нақты жағдайға ... ... ... ... ... жаңасы ұлттың жаңа өмір салты мен
тұрмыс жағдайына, әлеуметтік - ... ... және ... ... ... ... Уақыт талабына қайшы келетіні
сұраныстан кетеді, ұмытылады. Себебі, дүниеде, табиғат пен қоғам ... ... жоқ, ... пен ... ... ... өз билігін
жүргізеді.
Құдіреті күшті табиғат ана мен тарих атаның тудырған кереметтерінің
бірі – адам ... ... және ... ... сапаларын жасап
шығару. Ұлттық сана - ... мен ... ... ... ... ... мінез - құлықтың, түйсік - түсініктің, ... - ... ... ... ... мен ... - мұраттардың
қалыптасуында ұлттық дәстүрлердің орны бөлек. «Дәстүрге - дейді ... ... ... ... ... ... - ғұрып, дәстүр
жайлы және қоғамдық өмір» атты монографиясында, - әдет - ... ... ... озық ... мен тұрмыстық формалары, ырым ... ... ... [112. 121б]. ... ... ұлт өздерінің
дәстүрлерін, әдет - ғұрыптарын, жөн - ... ... ... ... ... Озығын кәдесіне жаратады, өскелең ... ... ... ұлттық рәсімдер қоғамда қалыптасқан ... ... ... мен ... - қатынастарды реттеп отырады. Бұл белгілі бір
ұлт өкілдері ... ... ... ... ... ... ізет
білдіруден, сондай - ақ ұлт мәдениеті мен өмірінен, көркем әдебиеті ... ... ... ... ... түрлері көп. Олардың кейбірін ... - ... ... оқу - ... ... ... ... ғалымдар
арасында жиі айтылып, педагогикалық басылымдарда жарық та көріп жүр. Олар
мыналар:
1. Тәрбие басы – әдептілік деп ... ... ... ... етіледі. Әдепті бол дегенді тәрбиенің басты ... ... Ауру - ... кем - ... адамдарға үнемі жәрдем беруге,
қайырымдылық жасап жүруге баулиды. Ал, қайырымдылық – ... бала ... ... ... Тіл ... ... еңбек сүйгіш бол деп үйретеді. Баланы жастайынан
еңбекке баулу – отбасылық халықтық ... ... ... ... пен ... ... ... баулып отырады;
5. Білмегенді білуге тырыс, ұстаз бен ... ... ... ... ... ... ... бол дегенді үнемі баланың құлағына
құйып бағады;
6. Үлкенді, ата - ананы сыйлауды үнемі талап етіп отырады;
7. Кісі ... ... ... ... ... күлме, инабатты, сыпайы бол
дегенді үнемі уағыздап жүреді;
8. Ел ... ... бол, ... адал ... ет дегенді үнемі бала
санасына ... ... [113. ... ... ... ... ... тәлімін сіңдіруде, әсіресе,
рухани - құндылықтар – ... пен ... ... ... асыл ... ... ішінде халық фольклоры айрықша рөл ... ... ... сана - сезімнің қалыптасуына ерекше бір әсер ететін,
көңілге ... ... ... ... ... көңіл - күй, болмыс
оқиғалары бейнеленеді. Айталық, «Ерте - ... ... ешкі ... ... ... Құш ата ... ... деген би болыпты...» деген
өрнекті сөзбен басталып, тыңдаушысын кейіпкерімен қоса неше түрлі ... ұлы ... ... ... иісі ... баласының қиялын
шарықтататыны анық. Ондайда танауыңды отта жанып жатқан қи түтінінің иісі
қытықтайды.
Фольклор шығармалары сан ... Оның ... ... мол, ... көп. ... ... жыры, ғашықтар жыры, ертегі, аңыз, тарихи жыр,
өлең, мақал - мәтел, ... сөз, ... мұң - шер ... ... өлең,
т.б. бар. Бұлар орындалу мәнеріне қарай – мемлекеттік сыйлықтар лауреаты,
білгір фольклор ... ... С. ... ... – не ... не ... түрінде болып келеді. Поэзия түріндегі ... ал, ... ... ... ... әлі толық
қарастырылмай келеді. Әділдігін айтсақ, қара сөз түріндегі ... ... ... ғажайып сипаты жағынан поэзиялық үлгілерден кем емес,
қайта көп жағдай да басым ... ... Оның ... да ... толып жатқан
қасиеттері бар. Егер өлең ... ... ... ... және ... рөл атқаратын болса, прозалық халық шығармалары
елге көбінесе табиғаттың сырын ұғуға, дүниетанымды кеңейтуге, өмірді білуге
жәрдемдескен [114. 3б]. ... ... ... ... ... әр дәуіріндегі тұрмыс - тіршілігі, әдет - ғұрпы, наным - сенімімен
тығыз байланыста туындаған. ... да ... ... - ... ... ... аға ... ата - бабаларымыздың дүниенің
жаратылыс, өмір, қоғам, табиғат жайлы түсінігі мен бағасының ... ... және ... ... білдіретін куәліктері де болып табылады. Үстірт
қарағанда, халықтың балаң дәуіріндегі – деп жазды Қазақстан ... ... ... ... Р. ... – қиял ... көрінетін түсініктерінде замандар шындағының өзге ешбір
деректерден таптырмайтын ... ... Көне ... ауыз әдебиеті
шығармаларында кездесетін ... ... ... ... ғана ... ... бір кездегі наным, ұғымдарын білдіре
алатындығымен де тарихи мәнге ие болады. Мәселен, дүние құрылысы ... ... өзі ... ... ... сатыларының заңдылықтары
тұрғысынан алып қарағанда, көңіл аударарлық. Демек, фольклор туындыларының
тарихилығы әлем, ... ... ... ... ... ... ерекше бағалы. Жаһанның жаратылуы туралы мифтік ұғымдардан ... ... ... ... ... ... ... фольклорда
адамзат басып өткен қилы - қилы белемтердің өзіндік іздері ... ... ... ел ... ... ... ... дамиды. Оның түрлі - түрлі жанрлары ... әдет - ... ... қоса ... өмір ... таза ... ... туындыларын ірге ажырататын бір қыры ... ... ... жатыр. Айталық, халық ауыз әдебиетінің бір
бұтағы – балалар фольклорының мазмұнынан бұл ... ... ... ... ... сәбилік салт жыры, мәпелеу уату жырлары, тақпақтар ... ... ... ... ... ... өлеңдер,
мазақтамалар, жұмбақтар, жаңылтпаш, ертегілер, қорқынышты, ... ... ... қайсысы болмасын өмірмен, тұрмыспен және
тіршілікпен тығыз ... ... ... ... сүю, ... өмірге
үйрету т.б. арналғанымен, бұл фольклорлық жанрдың бәрі де халықтың, белгілі
бір ұлттың кәсібімен, салт - ... діни ... ... өнерімен біте қайнасып, тарихи кезеңдер ерекшелігіне, қоғамдық
даму сатыларына қарай жетіліп, ұрпақтан - ұрпаққа ... ... ... мол қастерлі мұра [115. 247б]. Өмір сынынан ... ... ... ... ... мәнінің күштілігімен де әр
халықтың ... ... ісі ... ... ... ауыз ... шығармаларының басым көпшілігі, ... ... ... ... ... бір ұлттың ертеңгі күні ізін
басар өсіп келе жатқан жас ұрпағын ұлттық рух, ... ... - ... ... сезім, өмір салты, тұрмыс тіршілігі, дәстүрі, әдет - ... ... ... арналған мұралық қоры. Жалпы, халықтың фольклорлық
шығармалары әлеуметтік - тұрмыстық, жаугершілік, ... ... ... ... ... ... - қатынастық т.с.с. басқа да біршама
объективті және ... ... ... қатар, таза
педагогикалық - практикалық ... ... ... ... ... орын жоғалтпас асыл қазына болып табылады [115. 123б].
Қорыта айтқанда, отбасылық халықтық педагогика тәлімдері өсіп келе
жатқан жас ... ... ... ... ... табылады.
Отбасылық халықтық педагогиканың кісілік үлгілері тәрбиелеу үрдісінде
жеткіншек ұрпақтың ... ... бір ... ... - ғасырға, атадан
-балаға мирас болып калып келе жатқан өзіндік ұлттық қадір - ... сана - ... мен ... ... салт - дәстүрлерін,
әдет -ғұрыптарын, жөн - жоралғыларын, ұлт ... мен ... ... мен ... ... сіңдіру үлгі - өнегесі болып саналады.
Ал, шаруашылық жүргізу іс - тәжірибесі машықтары мен ісмерлігі жалпы
адамзатқа тән ... - ... мен ... ... әдіс -
тәсілдерімен сабақтас, бірақ өзіндік ерекшеліктері бар құралдар мен ... ... ... ата - ана ... болмайды. Онсыз өсіп - өну,
ілгерілеу жоқ. Ата - ана үшін де, ... үшін де ... - қиын ... қиын кезеңдерінде, мал мен жанның ... ... ... қалмаған
шақтарда да ұмытуға болмайтын бір ғана нәрсе – ұрпақ тәрбиесі еді. Көнекөз
қарияларымыздың әңгімелерінен ... ... ... ... ... ... ... көрініс беріп, ол жас ұрпақты азаматтықтың
биігіне, адамгершілікке, бірлікке шақырып отыратын қазақы өнегеден ... ... бойы сол ... ата - бабаларымыз әлденеше ұрпағын
түзу тәрбиелеп келді, сөйтіп бүгінгі ... ... ... ... ... ... бай ... жүгіне тәрбиелеу – ата-ана мен
ұстаздың басты міндеті.
Қоғамның дамуы, отбасының бақытын бала санымен ... меже ... ... ... бардың шығар-шықпас жаны бар, төрт баласы бардың
төбеден салған жолы бар», - дейді екен. Бұл отбасы – ... ... ... жеке ... ... ... мақал ғана емес, халықтың қамын
қарастыру, елдікті ойлау, еліміздің ертеңгісі жайлы қам жеу. ... ... ... ... «Ұл туғанға күн туған» деп ерекше бақыт санаған,
отбасының жалғасы, ... иесі ұл бала деп ... Ал ... ... ... деп ... ... балаға деген қамқорлықты, оның аман - сау өсуіне
тілектестігі бала тумай ... - ақ ... ... ... ... ... – бесік жыры. «Бесік жыры» - халықтық тәрбиенің көзі. Бесіктегі ... ... ... ... ... мейірімін, махаббатын білдіреді,
жолына бағыт сілтеп, өмірге аттандырады, өміріне рухани азық ... де ... ... жас ... ... құя ... Мал ... ет, ел - жұртыңды жаудан қорға деген ойын ата - ана ... ... ... ... етіп ... және кімді ардақтайтынын аңғартады,
жөргекте жатқан күннен бастап оның мінез - ... ... ... ... тәжірибемізде отбасылық тәрбиенің осы түрін ары қарай
жалғастырудамыз. Балаларымыз бесік ... ... ... ... ... ... олар өмір күресіне, еңбекке баулынады деген сенімдеміз. Ата ... ... ... ... ... қабілетін қалыптастыру үшін халық
ауыз әдебиетінің жанрларын – ертегі, ... ... ... ... балалардың ықыласын өзіне тартып, жас жандарына әсер ... ... ... ... ... Оның мазмұны бала ойына қозғау салып,
сезім, ақыл - ой қызметінің ерте оянып ерте ... ... ... ... ... ... – неше ... зұлымдық күштермен
күрестегі кейіпкер бейнесі. Ертегі негізгі тыңдаушысына өз ... ... ... өжеттігін баяндайды. Халық ертегілеріндегі
кейіпкерлердің іс - әрекеті тапқырлық, айлакерлік істері, «аты ... ... ... ... балаларды таң - тамаша ... ... ... ... ... игілікті әсері, олардың
көңілін сергек етіп ... Қиын - ... ... абыржып, ыңғайсыз
жағдайға түсіп қалмас үшін күлдіре отырып, өз есесін ... ... ойға ... ауыз ... ... маңызы зор жанр – жаңылтпаш.
Балалардың тілін сөзге бейімдеуде, дұрыс сөйлеуге жаттықтыруда жаңылтпаштың
үлкен орын алатындығына ата - ана ... мән ... Ата -ана ... ... ғана ... ... көбіне сәбидің тілі келмейтін, айта
алмайтын әр түрлі дыбыстарды үйрету үшін шығарған. Мұнда ... ... ... ғана ... ... ... ... қызық та көркем сөздерге
әуестендіру арқылы жаттығу жұмыстарын ... бар. ... ... ... ... ... ... сөздерді не бір жеке дыбыстарды дұрыс айта
алмайды. Ал, кейбір ерке өскен ... ... ... он ... ... сөйлейтіндері бар. Жаңылтпаш – осы сияқты бала тілдеріндегі
кемшілікті болдыртпау, ал болған күнде оны жою ... ... ... ... ең әуелі дұрыс айта алмайтыны, тілі келмейтіні «р» дыбысы.
Осыған орай «р» ... ... ... жаңылтпаш сөздер өте көп:
«Әй, Қиқырбай! Малыңды тақырға жай ... - ... ... ... бала ... «р»-ң орнына «и» дыбысын айтатын болғандықтан,
одан жаңылтпаштың ... ... ... ... Жаңылтпаштарды дұрыс айта
алмаған, «р» дыбысына тілі келмеген ... өз ... ... ... ... ... дұрыс сөйлеуге, әр сөзді ұғынықты да ажыратып айтуға
мәжбүр етеді. ... ... ... ... ... ... аңдап, байыптап сөйлеуге жаттықтырады. Жаңылтпаштардың құрылысы
жағынан ықшамдылығы жаттап айтуға жеңіл тиетіні, ұйқасымды, ... ... ... ... ... ... ... оқушыларды қатты қызықтырады.
Балаларды тәрбиелеуде аса зор маңызы бар жанрлардың бірі – жұмбақ.
Жұмбақ ... ... ойын ... ... ... ... ... өсуіне септігін тигізеді, сөйтіп жұмбақтардың шешімін айтқызады.
Жұмбақтар кәсіпке ... ... - ... ... ... ... ... қажетті заттардың бәрін қамтиды. Балалар жиналып алып
ойларының жүйріктігі мен тапқырлығын сынға ... ... ... тез ... ... тез шешкендері марапатталады. Әңгіме халқымыздың ... ... ... іздестіріп, өз орнында қоюында емес, жұмбақтың
шартты шешімін табуында емес, ... ... ... екі заттың
екеуінің де ұқсастығын, өзгешелігін байқауға үйретуінде. Балалар есейген
сайын оларға қойылатын ... ... ... ... ... да
күрделеніп, соған орай жүргізілетін тәрбие жұмыстары да арта түседі,
баланың ... ... ... ... ... ... қалыптастыратын жеке бір жанр – мақал-
мәтелдер. Оларда халықтық дүниені танып ... ... ... мәрттік, ізгілік, ... ... ... ... ... ... Бұл тұрғыдан алғанда, мақал -
мәтелдерді халықтың ғибрат ... ... ... ... ... ретінде бағалауға болады. Ірі ұғымдардың мағынасын
қысқа тұжырып айтқандай ашатынына қарап халық ... ... - ... ... ... аптасына бір рет мақал үйреніп келуді ... Олар ... - ... мазмұнын түсіну арқылы халқымыздың өмір
-тәжірибесін, жақсылық пен жамандық туралы ... ... сан ... бағасын, белгілі бір құбылыстардың мән - мағынасын ұғынады.
Балаларды тәрбиелеу принциптерінің негізі етіп ... ... ... этикалық, тіпті, ырым - сенімдер, діни
адамгершілік және имандылық жөн - ... жиі ... да ... өте ... ... «Аяқ ... теріс жатқаны жаман болады,
оңғарып қой», «үй ... ... ... ... ... ... қарай
жүгірме», «босағаны керме», «құмырсқаның ... ... ... ... ... «үйдегі жан санын санама», «желі көгенді
аттама», «құр ерге мінбе», «тоқымды тепсінбе», ... ат ... арта ... жүрме», «үйге сыртыңмен кірме», «нанды бір қолмен
үзбе», «нан ... ... ... ... ... «жер ... не ... ас ішпе», «таңғы асты тастама, кешкі асты ... ... ... ... аттың тісін ашпа», т.б. қағидалар балаларды
әдептілікке баулитын ырым - жоралғылар. Бала ... ... бола ... ... ... ... ... хабары жоқ, мал
бағудан басқа кәсібі болмаған халықтың болашақ ... пен ... өз ... ... ... баулығанына таңданбасқа болмайды. Қазақ шаруашылығының
негізі мал, оның ішінде дені қой болды, ... кисе ... жесе ... ... ... ... ... да осы қойға байланысты болады.
Мысалы, балалар асық ойындарына тек ... ... ... Асық ... ептілікке, қимылға, әрекетке төселдіреді. Отбасында балаларымызға
асық ойындарының бірнеше түрлерін ойнатып жүреміз. ... «Бес ... ... Бұл ... кейде жануарлар дүниесін елестетіп ойнайтын
ойындармен алмастырамыз. Олар: «аңшылар», «тұзақ құру», «ақ байпақ», «соқыр
теке», «көк сиыр», «түйе-түйе», т.т.
Осындай ... ... ... ... ... ... өмір сүрудің
негізгі көзі өз халқыңды ... оның ... ... ... ... ... екендігін сіңдіре білген. Сондықтан біз де ... ... ... ... игіліктердің молаюы
шаруашылық жүргізу амалдарын жетік пайдаланып күнделікті тыныс - тіршілікте
дұрыс пайдалануда жатқандығын ... ... ... ... ... ... ... «ат омырауластыру»,
«тымақ ұру», «жігіт қуу», «ат үстіндегі тартыс», «түйе ... ... ... ... ... ... қатысады. Әрі ұлттық ойындарды көп
ойнап, жүгіріп таза ауада жүру – жас организмнің дұрыс та сергек ... ... ... Оның ... балалар ойын ойнаған кезінде ... ... ... ... , халқына адал қызмет етуге бағыт - ... ... ... ойындар балаларды халықтың ізгі қасиеттеріне, этникалық
және эстетикалық дәстүріне тәрбиелеудің бірден - бір ... жолы ... бала ... жиі - жиі жыр айту ... ... ... ... жүреміз. Сондай жыр ойындардың бірі – санамақ. Оның үш ... ... ... ... бір ойын түрі – ... Онда ... ... үлкенді қадір тұтып, ерекше сыйлап өткен халқымыздың
қарттарға деген ықыласы, ілтипаты, сый - ... ... ... Кез ... ... ата мен әже ... тәрбиешілік қызмет атқарған. Олар Олар
өткеннің тағылымын жас ұрпақтың тәрбиесінен тысқары нәрсе деп ... ... ... ер, жеті ... ... ... деп ... жеті атасын
білуге, олардың кім болғанын, ел ... ... ... ... ... ... әңгімелеп отырған.
Өткен ұрпақ тұтынған, бұл ... ... ... ... ... таныстырып отыру да бала тәрбиесінің тағылымды бір түрі.
Мұндай тағылым балаларды жақсыға ұмтылуға, ... ... ... ... түрі – ... . ... өнеріне қатысты халықтық ұғым -түсініктер
өте мол. Оларды балаларға меңгерту, жанамалап болсада ... ... ... арттырады, тілін жетілдіреді. «Зер қадірін ... ... ... жатпайды, жаман ұста суын таппайды» сияқты 350 - ден
астам ... ... - ... бар. ... өсер ... ... тікелей мұрагері және сол ... ... ... ... етіп ... үшін ... халқының ежелгі
қолөнер бұйымдарымен және олар тұралы ұғым - түсініктері мен ... ... ... ... материалдары: ағаш, металл, тас өңдеу,
тері, мүйіз, сүйек ... үй ... ... түсіндіріп, ісмерлікке
баули білу қажет. Айталық oю - өpнeк ... ... ... ... - ... арқау болып, ғасырлар бойы бірге жасасып, оның ... ... ... ... ... айналып келеді. Қазақтың ою - өрнек өнері
көп қырлы, көп сырлы шежіре. Оның өн ... ... ... ... ... ... ою - өрнекке құмарлық ... ... ... ою ... үй безендіру
шеберлігін, ұлттық өнерге деген ... ... ... ... Халқымыз тұтынған музыкалық аспаптардың да ... зор. ... ... бір өнер де, ... ... білу екінші өнер. Музыка
аспаптарын ... ... ... металдан, тұяқтан, мал терісінен
жасаған. Тіпті кез - келген жерде ... ... ... да икемдеп
онда ойнай ... Бұл ... үні ... адам ... ... қуанышты да, күйзелісті де білдіре алған. Осы аспаптардың
ырғағына беріліп ... ән ... биге ... жауларымен сайысқа түскен,
олар саятшыларға да, малшыларға да жәрдемші болған. Атадан - ... - ... ... келе ... осы өнерді дәріптеу де ата - ананың
бала тәрбиесіндегі бір ... ... ... ... ... салт - дәстүрлері, - деп жазады зерттеуші Б.Ж.Абдрашева
өзінің «Ұлттық дәстүр ... ... ... атты ... -
ұлттық мәдениетті дамытудың, жеткіншек ұрпақты тәрбиелеудің игілікті құралы
болып қалыптасқан:
– игі әдет - ... ... ... ол мәдени дағдыға
айналған;
– әдет - ... - ... игі іс - ... ... ... халықтық мәдени тіршілігі;
– әдеп - ізгілік пен имандылықтың іс - ... ... - ... кұштарлық, жақсылыкка жету ниетімен жасалатын әрекет,
игі сенім;
Тыйым - жаманшылыққа қарсы жасалатын әрекет, ... ... ... ... - ... ... игі іс - әрекеттің келешек жемісіне сену,
көрегендікке бейімделу;
Обал - әрбір заттың, ... ... ... оның ... ардақтап
аялау, олай болмаса обал болатынын сезіну;
Сауап - игілікті нәрсеге, кіріптарлыққа, қарт адамға, жан - жануарларға
жақсылық жасауды міндет ... ол ... ... - ... ... жеке тұлғаның қозғаушы күші;
Намыс - арлы адамның намысы ата - тектік, ұжымдық - ... ... ... ... ... ... ... намыс – жеке тұлғалардың туған елінің ар - намысын қорғауы, ата
мұратын қастерлеуі, дәстүрлерді ... ... ... - әлеуметтік
заңдылық. Ұлттық намыстың тірегі – ар. Арсыз адамда ... ... ... ұят ... ... мақал бар. «Жаным арымның садақасы» -
деген нақыл сөздер адамның адамшылығындағы ... ... қою ... ... ... әлеуметтік институттың әлеуметтік заңдылығы.
Халкымызда қалыптасқан дәстүрі бойынша адамгершілікке тәрбиелеудегі баланың
әкесі мен шешесінен ... да, ... мен ... одан ... ауыл болып
міндетіне алуы - ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейтін тағы бір дәстүр – ол ... ... ел ... ... ақ ... белгісі - бата. Ол кез
келген aйта бермейтін қасиетті рухани ұғым. Ең жақсысын халық «ақ ... ... [120. 78б]. ... той бата берумен аяқталады. Бата қазақ
халқының ғұрпында адал ... игі ... ... бір ... Ерте ... ... ... бата беру кейде өлеңмен, кейде тақпақпен, көркем қара
сөзбен айтылып, ауыз ... бір ... ... ... ... ... бата сол кауымның адамгершілік, моральдық жаратылысын,
ұлттық дәстүрлерін, табиғатқа, қоғамға, дүниеге көзқарасы мен ... ... ... ... ... ... ... - ұрпаққа
амандық, адалдык, парасаттық, отаншылдық, ізеттілік, мейірім, өнер - білім,
ырыс - несібе, құт - береке, мұрат ... ... бір істі ... ... аңға ... бәрінде бата беріледі. Бата сөз тек ... ... ... монғол халықтарында бағзы заманнан дәстүрге, салтқа
айналған.
Қазақ халқының салт - ... бала ... ... ... тұрмыс салт - дәстүрлері, әлеуметтік - мәдени салт - дәстүрлері
болып үш үлкен топқа бөлінеді. Бала тәрбиесіне байланысты әдет - ... ... ... ... бері жүргізілетін тәлім - тәрбиелік
дәстүрлерден (шілдехана, ... ат қою, ... ... ... ... дамыту, тұсау кесу, атқа мінгізу, сүндет той) бастап, қыз бала мен ұл
баланы келешек отбасы - отау ... ... ... ... ... ... жөн - жоралғылар кіреді.
Соның ішінен бір дәстүрдің мән - мағынасына талдау жасап көрелік. Ол
кіндік кесу дәстүрі. ... ... ... ... сол ... тәрбиесіне
араласып, өз баласындай көріп қолқабыс етіп назардан тыс қалдырмаған. Сол
сияқты сыбаға, сарқыт, сәлем беру, ... ... ... ... сияқты
салт - дәстүрлердің адамдардың адамгершілік касиеттерін қалыптастыруға
моральдық ... ... ... ең ... да, ... - тәсіл болатынына көзіміз жетіп отыр [120. 384 б].
Ұлттың өткен тарихы мен ... ... - ... ... ... ... ... заманға сай озық батыстық өркениеттік
құндылықтар мен жаңашылдықтарды жаппай жөн - ... ... ... ... Оның ... ұлттық дәстүрдің отбасынан ... ... ... құндылық ретіндегі өнегелілік пен тәлімділік
функцияларының ... ... ... ... ойды туғызады,
дегенмен қазіргі Қазақстанның ішкі әлеуметтік, рухани ... ... ел ... саяси - әлеуметтік ынтымақ, тәуелсіздікті біржола
нығайтатын рухани ... ... ... халықтық адамгершілік
салты мен ұлттық дәстүрдің үйлесімділігінде жатса керек.
Бала тәрбиесіндегі назар аударатын мәселе оларды ... ана ... ана ... ... ... ана тіліне деген сүйіспеншілікке
тәрбиелеу. Тіл – әлеуметтендіруші құрал. Тіл – ... ... ... ... Ұлт тағдыры - ел тағдыры. Тіліміздің ... - ... Оған ... ... - ... де, ... де ... Тіл мен
ел саясаты ғылыми - техникалық ... ... ... тиіс ... ескере отырып әлеуметтік бақылау жасау, реттеуде оларды қадағалайтын
әлеуметтік функциялар қажет. Алайда соңғы ... ... тіл ... ... ғана ... орыс тілінің аудармасы ретінде ғана
қолдануда. Ел ... ... ... ... ... тіл, ... өнер саласына қатысты айтқан бірқатар ойларына көңіл бөліп жүрген
жоқ сияқтымыз. Десек те, тіл ... ... ... ... ... төл ісіміз. Оны бізге сырттан келіп, ешкім де шешіп бермейді.
Сондықтан бос сөзді қойып, уақыт оздырмай жұмыла іске ... ... және ... өзінен, өз отбасынан бастағаны дұрыс. Ұлттың негізгі бір ерекшелігі –
этникалық туыстық, ... соң ... ... пен ... әдет - ғұрыптар ... ... ... бағдар - тағы, ... ... ... ... ... ... кісілік дәстүр ... ... ... ... ... имандылық рәсімі – ізеттілік, инабаттылық, сыйласым, жақсылыққа
сену, тек ... ... ... ... ... ... – таза ... есірткі - ішімдіктен ... ар ... ... оғаш ... ... ... сезімділік
көрсету, сабырлылық сақтау байқалады;
– қайырымдылық рәсімі – әрқашан, ... ... ... ... ... ... мейрімді болу, табиғатты қорғау,
садақа беру, қарттарға қамқорлық ұйымдастыру;
– перзенттік ... өтеу ...... ата - анаға қызмет
ету, перзенттік борыштар мен міндеттерді өтеу, Отанды, ... ата - баба ... ... оны ... ... ...... инабатты, қайырымды, мейрімді, әдеп
сақтау, әдеппен ... ... ... ... көрінісі;
– ата текті қастерлеу рәсімі – жеті ата тегін, руын, ұлтын білу,
ата дәстүрлерін ... ... ... ... ... ... бағалау, ата тектік ... ... білу ... ... ... ...... білу, дос, жолдас, туыс, ұжым
бірлігін ... ... ... пен ... достықты
құрмет тұту, «бірлік болмай, тіршілік ... ... ... ... ... ... қонақжайлық рәсімдері – кез келген адам баласын күтіп, оған
жағдай жасау, сыбаға сақтау, қонақ күту, ... ... ... ар - намыстылық рәсімі – ар, намыс, ұят сезімдерін қастерлеу,
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... алға
талпыну, көпшілік тіршілігіне белсене қатыса білу, еңбек ету
әрекеттерін көрсетеді [121. ... ... – кез ... ... ... даму ... ... тек сол адамдар ортақтығына тән, көптеген белгілермен басқа
ұлттардан ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... орталық ерекшеліктеріне ықпалын көрсетеді. Осыдан
барып, халықтық этникалық айырмашылық пайда болады. Белгілі бір ... ... ... өрісіне шығып, дамып жетілуі де, құлдырап төмен
кетіп, кетілуі де, осы ұлттық дәстүр сол ... ... ... ... - ... әдет - ... ... сіңіре отырып, өзіне тән ерекшелікпен
дамып, сол ұлттың негізіне, моральдық - ... ... ... ... ... ... мәні де осында. Бұл ретте оны, яғни ұлттық дәстүрді
белгілі бір ірі құрылыстың іргесінің суға ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін берік ... ... ... кез ... ... ... ... төтеп
беріп, кезеңдік саясат ағымдарының иіріміне түсіп кетпей, халықтық
бірлігін, ... ... ... ... үшін де ... ... ... Социализм қазақ ұлтының болмысына, дәлірек ... ... ... жасады. Қазақстандағы индустрияландыру, 1932 -1933 жылдардағы
аштық, 1937 - 1938 жылдардағы репрессия, жер ... ... ... ... ... ... т.б.) ... тың
және тыңайған жерлерді игеру - қазақ халқының сан жағынан республикадағы
алатын орнын төмендетті. ... ... ... ... ... әкелді. Дінге тыйым салу, ... ... ... ... ... ... орыс ... ғана шектелуі таралуы қазақ
халқын төлтума ... ... ... ... ... ... деп атайтын интеллигенцияның көпшілігі ұлттық мәдениеттің тілдің
жақтаушысы бола алмады. Жалған пафос, интернационализмді ... ... ... ... ... - қатынас жасау арқылы ұлттық дәстүрден гөрі бөгде әдет
- ғұрыптарға еліктеушілік әрекеттері белең алды. Әр дәуірдің, әр ... тап ... ... ... қалыптастырылады. Сол талаптарды
игеру барысында жеке адам әлеуметтік рөл мен оған ... ... ... ... ... сай әрекет жасайды. Бұл талаптардың
орындалуына тәрбие, жеке талпыныс, қарым - қатынас ... ... ... өзі ... бастапқы сатысы. Нәресте өзінің ата - анасы
мен отбасының қоғамдағы орнына орай статусқа ие болады (ұлты, табы ... ... бала ... ... биологиялық, демографиялық сипатқа
қоса әлеуметтік - ... ... де ие ... Сол ... ... ... оның атын ... іні, қарындас, жиен атандырып, тойлаушы топтың
мәдениетіне енетін әдет -ғұрыптар ... [122. ... ...... тәрбиелік құралдарының күнделікті
қолданылатын ... ... ... бірі – ... яғни ... ... Бұл
балалар мен жастарға «жирен жаман әдеттен» дегендей жаман ... ... ... ... мақсатынан шыққан таза
педагогикалық ұғым. ... осы ... ... ... ... ... сақтандырып отырған. Халық ұғымында тізені құшақтау ... ... ... ... кесу – ... қолды төбеге қою – ел
-жұрттан безінудің, асты төгу – ысыраптың белгісі деп ... ... ... ... тек қана ... ұғым деп ... ол аз,
баланың әлеуметтендірілуіне, өнегелілік пен дүние танымдылығына әсер ететін
әлеуметтік тәртіп нормалары, ... ... ... қоса бақылаудың негізгі көзі бола алады [120. 42б].
Әр түрлі отбасылар арасында жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... назар аударған жөн. «Сіздің отбасыңызда тыйым сөздер
қолданылады ма?», - ... ... «иә, ... оның ... ... ... - 83 % ... «жоқ мүлдем қолданбаймыз»,- дегендер - 18,5 %
-ды көрсетті. ... ... ... - 5 % -ды ... Батаға сенетін,
батаны қажет деп танитындар - 98,7 % -ы құрайды. Ал ұлттық дәстүр – ... ... ... ... деген ойды құптайтындар - 78 %.
1 – ші диаграмма. Тыйым сөздер мен батаның көрсеткіштері
Тыйым сѳздердегі адамгершілік - ... ... «кѳк ... ... ысырап қылма», «баланың бетінен_қақпа», «кісіні тілдеме»,
«беліңді таянба», «малды теппе» т.с.с. ... сөз ... ... [123. ... ... озық үлгілерін өсіп келе жатқан жас ... - ... ... ... ... қажеттілігін терең түсініп,
бастама көтерген қатардағы ұстаздар, ең алдымен ауыл ... ... келе ... ... мен ... ... ... тәрбиелеуде өзіндік
бөлек орны бары сезінілген сайын, ... ... ... ... арта ... ... және ... министрлігі өзінің 1992 жылғы қаңтардың
22-де болған алқа мәжілісінде халықтық педагогика дәстүрлерін оқу - ... ... ... ... ... ... бұған қарап, балаларға ұлттық тәлім - тәрбие беру ... өз ... ... екен ... ... ой ... ... Бұл тек қана
бұлақ бастауын, қайнар көзін ашу шаралары болды. Әлі де ... ... ... өзінің ұлттық болмысын, тұған жерінің тарихын, ... ... мен әдет - ... ана тілі мен ауыз ... ... ... ... мен өнерпаздықтың қыр - сырын меңгерген нағыз ұлтжанды азамат
етіп қалыптастыру міндеті күтіп тұрды. Бұл жай ... ... ... ... оңай біте ... жеп - ... іс сияқты көрінгенімен, киын да ... еді. ... ... тәлім - тәрбиенің қағидаларын ... ... ... ... ... ... ... санасына біртіндеп сіңіре білу керек. Ол үшін әр бір ... ... ... ... оқып - ... ... ... үрдісінде орынды пайдалану әдістеріне жетік болуы шарт. Әрбір ұлт
мектептерінде этнопедагогикалық мұражай, кабинеттерді ... ... ... ... ұлттық ою - өрнекті заттар мен суреттерді,
мұғалімдердің ... ... ... мен ... әдістемелік еңбектерді
шоғырландырып жинастыру қажет. Балаларды үлгілі өнер сайыстарына ... ... ойын - ... кештерін жиі ұйымдастыруды әдетке ... ... ғана ... пен ... ... ... мейірбандық пен сүйіспеншілікті, қасиеттілік пен ұлттық
тазалықты, мәдениеттілік пен ер - ... ... ... ... ... мазмұнына терең сіңірген текті азаматтардың қалыптасатыны анық.
Демек, халықтың тірнектеп жинаған тәрбие ісіндегі бай тәжірибесін ... ... ... білу – ... ата - ананың, әрбір ұстаздың
міндеті.
Жалпы адамзатқа тән қасиеттердің, дәстүрлер мен жоралғылардың өсіп келе
жатқан жас ұрпақты халықтар достығы, ... ... ... пен келісім
рухында тәрбиелеудің мәні зор. ... ... ... ... ... еңбекке құрметпен қарау, туысқандық ынтымақ пен өзара
көмек сияқты моральдық қасиеттерді қалыптастыруға қызмет етеді.
Халықтық педагогиканың негізгі ... ... - ... бай ... сүйене отырып, өскелең ұрпақты еңбекке, өнер білім машықтарын
меңгеруге, отбасын, ауыл - аймақтың, туған Отанының ар - ... ... т.б. ізгі ... ... ... Өз ... қадірлейтін адам
басқа елдің де қадірін біледі.
Әрине өсіп келе жатқан жас ұрпақтың тағдыры, болашағы, өмірден тартар
несібесі ата - ... ... ... ... үстаздарының тәліміне,
сіңірген еңбегіне де ... ... ... ... ... үшін ... ... ереже - тәртіптері ... Ол ... елді ... мен ұлттық мектептердің өзіндік
ерекшеліктерін ескере отырып, жасақталған. Оның ... ұл ... ... ... ... ... ... мен тәлімнің озық үлгілері
жинақталған.
Ұлттық мектептерде оқу - тәрбие жұмыстары, халықтық ... - ... ... ... ... ... әр ... сан түрлі
нәрлі элементтері нақты пәндерде, сабақтан тыс ... ... ... ... мен ... озық үлгілерін жұртшылық арада насихаттау
мәселелері де дұрыс жолға қойылған.
Бұл ... де. ... ... ... ... ... мәнін,
келешектің мүддесін түсіну, өкше басар ұрпаққа әлеуметтік мұра қалдырып
отыру адамзат әлеуетінің ұлы ... ... ... ... ... ... қайта түлеуі кезеңінде ұлттық дәстүрлерді қастерлеу, ... ... ... ... ... ... ... беретін
орта мектептің қасиетті борышы ... ... ... ... ... ... қолдарынан келгенінше халықтық педагогиканың озык үлгілерін
жеткіншек ұрпақтың жетесіне құйып бағуда.
Қорыта айтқанда, халықтық педагогика, отбасылық ... - ... ... ... өмірге жан - ... әрі ... ... ... ... етіп қосудың құралы ретінде сан
ғасырдан бергі ата - ... ... ... - ... ... ... мұра ... келе жатқан, тәрбие жөніндегі, баланы бағып - ... ... ... етіп ... ... ... ... жиынтығы.
Отбасылық халықтық педагогиканың негізгі мақсаты – өздерінен ... буын ... ... ... жинақталған бай тәжірибелеріне сүйене
отырып, өз балаларын адал еңбекке, өнер, ... ... ... ... ауыл - ... туған Отанның ар - намысын қорғау сияқты ізгі
адамгершілік қасиеттерге тәрбиелеу.
ҚОРЫТЫНДЫ
Өскелең ұрпақты ... ... ... ... ... ... ... рөл ойнайды. Себебі кез - келген ата - ана әрқашан
да балаларының дұрыс тәрбиеленіп, ... ... ... ... аттануларына
айрықша назар аударған.
Баланың тәрбиеленуіне отбасында, алдымен, жанұя жағдайы, ... оң ... ... ... татулық пен өзара түсіністік,
сүйіспеншілік пен сыйластық, ауызбіршілік, отбасы мүшелерінің бір - біріне
деген құрмет ... ... ... ... ... ... мөлдір
көңіл - күй тікелей ықпал етеді.
Балаға ... таза ... ... ата - ... ... ... мен қамқорлығы, балалары үшін отқа да, суға да ... ... ... мен ... ... сақтап отыруға
тырысушылықтары, саналы тәлім - тәрбие, бала жасынан еңбекке баулулары, жан
тазалығына биік ... ... - ... талаптантырлулары, міне
баланың еркін, саналы, жігері мығым, намысшыл, басқаларға мейірімді, адал
да таза тұлға ретінде ... ... ... отбасылық ақуал мен
тәлім -тәрбие қандай болуын білдірсе керек.
Әке - шешенің жеке бастық үлгі - ... ... ... ... ... ... болып саналады. Ата - ана үлгі өнегесінің тәрбиелік мәні
балаларға тән үлкендерге, олар тарапынан ... ... ... іс
-әрекеттерге еліктеушіліктен туындайды. Өйткені бала бойына жеткілікті
өмірлік ... ... пен ... әлі де ... ... ... ол ... мінез - құлқына, жүріс - ... ... іс - ... ... ара - ... Олай ... әке - шеше қарым - қатынасы, өзара сыйластығы, бір -
бірін қадірлей, мақтан тұта ... үй ... ... отырып
шешулері, бір - біріне қөмектесіп ... ... ... ... бала үлгі - ... ... ... алып, өзінің іс әрекетінде жасауға
тырысатын ... ... ... Үлгі - ... бағдаршамы ретінде
қабылданады.
Әрине, бұған қарап бала ... ... ... мәселелерді
отбасы бір өзі шеше алады деген ұғым тумаса керек. Баланың әлеуметтенуі
бүкіл қоғам,жұртшылық болып, ... ... ... ... ... ... бірлесе отырылып шешілетін күрделі әрі шешімі қиын ... ... жан - ... әрі үйлесімді қалыптасуына мемлекет
те, отбасы да, балабақша да, мектеп те, т.б. жауапты. Демек, ... жан ... әрі ... қалыптасқан, парасат пайымы жоғары, асқақ рухты, туған
елі мен Отанын жанындай сүйетін ұлтжанды азамат етіп әлеуметтендіру ... ... ... ... ... ... ... бейнесін
қалыптастырып, қоғамдық өмірге қосу үшін жүргізілетін іс - әрекет. Бала
әлеуметтенуі бала ... ... ... ... ... әлеуметтену, жастарды әлеуметтендіру деп кезек - ... бір - ... ... жалғастырылып, өз ерекшеліктерімен
іске асырылып жатады.
Осыған сай баланың отбасында әлеуметтенуін одан әрі жетілдіре түсіру
үшін не ... ... ... ... отбасында кем дегенде 4 бала болғандығын қалайды.
1. Отбасында өсіп - ... ... келе ... ұл - ... тәлімді тәрбие
берілуі ата - аналар үшін арнайы құрастырылған педагогикалық білім
берілуді қажетсінеді.
2. Баланың балдырғандық шағындағы ... - ... ... ... рөл ойнайды. Осыған байланысты бала қалаған әрі оның
психикалық, физиологиялық, биологиялық ... ... ... ... ... ... қадір - қасиеттердің
қалыптасуына ықпал ететін ойын түрлерінің ... ... ... ... ... және ... еңбектенуге баулитын
(мысалы, стол үстін жинату, еден сүрткізу, нан әкелдіру, бау ... ... ... ... салғызу, конструкциялау, мүсіндету,
т.т.) ойындар ойнатуға айрықша назар аударылғандығы жөн.
3. Баланы жастайынан қоғамдық ... іс - ... ... баулу балаларды қоғамдық жұмыстың жоғары формаларына,
ел басқаруға дайындаудың алғы шарты әрі құралы болып ... ... ... ... ... ... үш бөліктен
құралады. Бұл, біріншіден, оның ерік - жігерін шыңдап, жастайынан
еңбекке бейімдеу, адамгершілік қалпын ... ішкі ... мен ақыл - ойын ... ... ... ... ... бойына жалпы адамзаттық ... мен ... ... бір - ... ... ... ... ісмерлікке,
ауылшаруашылық жұмыстарын атқаруға машықтандыру, ... ... ... үйрету арқылы өзін - өзі ... ... ... мектептерді орта білім беретін толық мектеп деп
дәріптемей-ақ, орта білімге қоса ... бір ... ... ... кәсіптік мектеп, кәсіптік - техникалық училище деп
қайта құру қажет. ... ауыл ... ... ... ... ... көше ... жүрмейді, бірден шаруашылықпен айналысады,
фермерлік шаруашылықты ... ... ... да, өте ... ... ... орта білім беретін мектептерді жаппай
кәсіптік білім беретін мектептерге айналдырудың берері көп.
4. Жас өспірімнің бойында пайда болатын алғашқы ... ... ... достық сезімі. Сондықтан ата - аналардың балаларының өнегелі
отбасы балаларымен дос, жолдастық қарым - қатынаста болуына ... ... ... ... дұрыс. Балаларының жақын достарымен,
құрбы -құрдастарымен, жолдас - жораларымен қарым - қатынастары ата ... ... - ... ... ... ... қамтылуы тиіс.
5. Балаларға белгілі бір кәсіпті, мамандықты таңдауға кеңес бергенде,
оларға отбасы мүмкіндіктері мен өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... мамандықтарды, ауыл
шаруашылығына қажетті кәсіпшіліктерді ... ... ... кеңестей білген жөн. Десек те мұндай ұсыныс,
балалардың өнеркәсіп ... сай ... ... ... ... жоғары білімді маман болуларына мүмкіндік тудыратын
кәсіптік орта, немесе жоғары білім беретін оқу ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтендірілуі кешенді (комплексті) тұрғыда,
яғни оның ерік - ... мен ақыл - ой ... жеке ... ... ... және ... мәдениеті, адамгершілік қалпы,
саяси және құқықтық мәдениеті, ... және дене ... ... ... өмірлік биік мақсат - мұратқа ұмтылған
ұстанымы бір - ... ... ... ... ... ... ... халықтық педагогиканың негізгі
мақсаты – өздерінен бұрынғы аға буын өкілдерінің тәрбие жөніндегі
жинақталған бай ... ... ... өз ... адал
еңбекке, өнер, білімге баулу, өмірге бейімдеу, отбасының, ауыл -
аймақтың, туған Отанның ар - намысын қорғау ... ізгі ... ... те, ... ... әлеуметтендіру үрдісінде айрықша назар
аударылатын жағдай – бұл оның ... ... әрі ... ... ... бала ... ... тәлім - тәрбиеде нәтиже болмайды.
Баланың қажеттілігін қанағаттандыру ата-аналардан балаларының «ішкі
жағдайын» - ой, ес, ... ... ерік - ... ... - ... ... - мұрат, ішкі сезім дүниесін, қалауын, қабілетін, өзін - өзі
дамыту, жетілдіру, өмірлік сұраныстарын іштей ... ... ... оған ... ... ақыл беруге, жәрдемдесуге үнемі дайын болуды
талап ... ... ... ... ... оның көңіл - күйін
көтереді, іс ... ... ... ... ... Өзіне
және өзгелерге дұрыс қарым - қатынасының қалыптасуына ... ... ... ... ... ... реттейді. Іс - қимылын, өмірлік
стратегиясын нақтыландырады. Кез - келген жеке ... ... бала ... ... өмірге тұлға ретінде қадам басуына
әсер етеді.
Бала өмірге отбасынан адам ... ... және өмір ... ... ретінде атануы тиіс. Ата - ана үшін балаларын ... ... ... ... - мұраты айқын, белгілі бір мамандықты толық меңгерген тұлға
ретінде қадам бастырудан ... ... жоқ. ... ... ... ... ... түрткілік жағдайлар оның
бойындағы талап - талпынысты қанаттандырып, рухани дүниесін ... ... ... ... ... - құлқына
адамсүйгіштік, ізгілік, түсіністік, ... ... ... ... ... Н.Ә. Жаңа ... – жаңа ... өрлеу –
Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері. Қазақстан ... ... ... ... жолдауы // Егемен
Қазақстан. 2010, 30 қаңтар.
2. Нұсқабаев О. ... ... ... және ... - Алматы:
Қазақстан, 1984. -127б.
3. Краткий ... по ... - М. ... 1985. - ... ... В.В. Социология права / Под ред.академика РАН, д.ю.н.,
проф. В.С. Нерсесянца – М.: Издательство Норма. - 2000. - 304 ... ... О. ... – жас ұрпақты әлеуметтендіру институты.
-Алматы: Қазақстан, 1997. - 152 ... ... Л.С. ... ... ... функций. - М., 1960.
7. Божович Л.И. Личность и ее формирования в детском ... 1968. - 464 ... ... и ... состояние психологической науки в СССР
/Отв.ред. А.А. ... - ... ... М.Г. ... в ХХ ... - М., ... Обучение и развитие /Отв.ред. Л.В. Зенков. - М.,1975.
11. Опыт ... ... ... ... /Отв.ред. Н.И.
Непомнящая. - М.,1975.
12. ... ... ... А.В. ... пен Л.Э. ... ... 1968.
13. Ананьев Б.Г. О человеке как объекте и ... ... В 2т - М.: ... 1980.- Т.2.- С.10 - ... ... Т.Ж. ... сад и ... Социальные проблемы развития
детских дошкольных учреждений в Казахстане. – Алматы, 1994. – 158 ... ... П.Я. ... в психологию. - М.: МГУ, 1976.-150 с.
16. ... В.В. ... ... ... – М.: Педагогика,
1986. - 239 с.
17. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики. – М: МГУ, 1972. - ... ... Д.Б. К ... ... ... ... ... возрасте //Вопр.психологии. - 1971. - № 4. - С.6-20.
19. Педагогикалық және жас ... ... ... ... ... ... ... екінші басылымнан аударылды.
- Алматы: Мектеп, 1987. - 288 б.
20. Шибутани Т. Социальная психология - М.: ... ... ... Г.М. ... психология: Учебник - 2 - е изд., доп.и
перераб. - М.: МГУ, 1988. - 432 с.
22. Кон И.С. ... ... - М.: ... - 384 ... ... А.В. Личность. Деятельность. Коллектив. - М.:
Политиздат, 1982. - 255 с.
24. ... ... /Под. общ. ред. А.В. ... ... - 2-е изд., ... и доп. - М.: ... 1990. - ... Гилинский Я.И. Стадии социализации индивида //Человек и общество ... ЛГУ, 1971.- Вып.9 - С. ... ... Г.М. ... психология: Учебник-2-е изд., доп. ... - М.: ... МГУ, 1988. - ... ... ... - ... Білім, 2005.-160б.
28. Нұсқабаев О. Дүниеге ғылыми көзқарас және ... ... ... ... В.П. Проблемы социализации личности. //Социальные
исследования. - М.: ... 1970. - С. ... Кон И.С. ... ... - М.: ... 1982. ... с.
31. Кон И.С. Психология юношеского возраста. - М.: Просвещение, 1979.
-176 с.
32. Беличева С.А. ... мир ... - ... ... ... ... 1984. - 129 с.
33. Эльконин Д.Б. Психология игры. - М., 1978. - 223с.
34. ... Б.Г. О ... ... социализации //Человек и
общество - Л., 1971. – ... ... А.И., ... В.М. Социология семьи. - М.: Изд.МГУ, 1996. -
304 с.
36. История социологии. - Минск: Вышэйшая школа, 1993. - ... ... К.Г. ... ... ... ... ... - Алматы: Ғылым, 1995, - 92 с.
38. Хилл Р. ... ... в ... ... //Социальные
исследования - М., 1970. вып.4 – С 268 - 277.
39. Гидденс Э. Социология. Учебник. - ... 1991. - ... ... Ю.Н. ... ... и семьи. - М., 1974.– С.16-23.
41. ... Э. О ... ... ... - М., 1991.
42. Зидер Р. Социальная история семьи в Западной и Центральной Европе
(конец ХҮІІ-ХХвв.). - М.: ... Изд. ... 1997. - ... ... А.И. ... ... ... исследования,
структура и процессы. - М.: Изд. Nota Bene, 1998. - 360с.
44. Хилл Р. ... ... в ... ... ... - М.: 1970. - Вып.4 – С. 19 - 21.
45. Попеное Д. Упадок ... ... ... МГУ. -
Сер.18. Социология и политология. 1996. - №3. - С.61 - ... ... ... ... П.Д. ... -2-е изд., ... М.: ... центр “Маркетинг”, 2002. - 1036
с.
47. Сорокин П.А. Человек. Цивилизация. Общество. - М.: ... ... - ... ... А.Г. Брак и ... в ... - М.: Мысль. 1979. - 265 с.
49. Мацковский М.С. Социология семьи: ... ... ... ... - М., 1989. - 321с.
50. Антонов А.И. Социология рождаемости. - М.: Статистика, 1980. - ... ... И.В. ... ... ... ... общества. - М., 1984. - 357 с.
52. Голод С.И. Моногамная семья: ... или ... ... ... -1995. - №6. - ... ... Т.А. Гендерная социология //Социология в России - М.,1996.-
С.197-202.
54. ... В.В. ... ... семьи: анализ,
моделирование, управление. - М.: Мысль,1987. - ... Кон И.С. ... в ... - М.: ... 1988. - 234 с.
56. Бойко В.В. Малодетная ... - М.: 1980. - 183 ... ... Б.И. ... ... М.: Политиздат, 1988. - 157 с.
58. Соловьев Н.Я. Брак и ... ... - ... Сысенко В.А. Устойчивость брака. М.: Мысль, 1981. - 246 с.
60. Юркевич Н.Г. Семья в ... ... - ... 1964.- 197 ... ... И.Н. ... пола и семьи. - Самара,1997.-187 с.
62. Чуйко Л.В. Браки и разводы. - М.: ... 1975.- 227 ... ... З.А. ... семья. - М.: Мысль,1979. - 174 с.
64. Арғынбаев Х.А. Қазақ отбасы. - Алматы,1967. - 328 ... ... С.Е. ... общество казахов в ХҮІІ - начале ХХ ... ... ... 1971. - 634 ... ... З.Ж. Современная семья в Казахстане и ее проблемы.
Монография - Алматы: ... ... 2004. - 257 ... ... сөздік /Ред.басқ.соц.ғ.д., проф.К.У.Биекенов
-Алматы: Қазақ университеті, 2003. - 167 ... ... Ф. ... ... ... ... и
государства: // Маркс К., Энгельс Ф. - Соч.,Т.21 - 237 ... ... ... - ... ... 2005. - 160 б.
70. Халық санағы қорытыланды // Егемен Қазақстан, 2010, 1 ... ... - 2010, 31 ... ... - 2010, 17 ... ... З.Ж. ... семьи. Учебное пособие - Алматы: Қазақ
университеті, 2006. - 192 ... Кули Ч. ... ... ... ... мысль. -
М., 1994.
75. Жаназарова З.Ж. ... ... как ... ... ... ... - 2003. - №4. - 75-77 б.
76. Хилл Р. Семейные ... и ... ... ... ... положения женщин и семьи. - М.: Мысль, 1977.
77. ...... ... – М., ... ... Д. Өлімге асыққандар өмірге неге қапалы? //Оңтүстік
Қазақстан. - 2009. 21 ақпан.
79. ... ... ... // ... 15 ... Қазақстан Республикасындағы халықтың өмір сүру ... ... ... ... - ... 2010. - 228 б.
81. Заң газеті - 2010. 31 наурыз.
82. ... Н.Ә. ...... мен дамуға. Қазақстан
Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауы ... ... 2009. 12 ... ... отбасы мен әйелдерді қолдаудың бірнеше жаңа бағыттарын
айқындап берді //Айқын, 2009. 16 ... ... Г.Н. ... ... как инструмент
изучения семейно-демографической ситуации в Казахстане // Материалы
международной научно-практической ... ... ... опыт и ... будущего 21-22 мая 2010г. - Алматы,
ИД «Жибек жолы», 2010. – 6 – 11 ... ... О. ... ... ... ... мәселелерінің шешілуі. // // Материалы международной
научно-практической конференции: Феномен социальной инженерии: опыт
и ... ... 21-22 мая 2010г. - ... ИД ... ... 252 – 256 б.
86. Мухина В.С. Мектеп жасына дейінгі психология. - ... ... - 227 ... ... К.Б. ... ... мысли в Казахстане.
-Алматы: Казахстан,1968. - 242 с.
88. Валлон А. Психическое развитие ... М., 1967. - 134 ... ... Д.Б. Психология дошкольника - М., 1975. - 227 с.
90. Возрастные и ... ... ... ... ... и Т.В.Драгуновой - М.,1967. - 223 с.
91. Драгунова Т.В. Подросток. - М., 1972. - 341 ... ... Д.И. ... ... ... - М., ... 291 с.
93. Гурова Р.Г. Выпускник средней школы. - М.: ... ... ... Е.А. Путь к ... - Л., 1974. - 157 с.
95. Начало пути: поколение со ... ... /Отв. ред. ... - М.: ... 1989. - 240 ... Кон И.С. Психология юношеского возраста - М.: Просвещение, 1979.
-268 с.
97. Философия. Жоғары оқу ... ... ... ... Т. Ғабитов - Алматы: Раритет, 2005. - 400 б.
98. ... тілі ... ... ... ... ... және ... - Алматы: Мектеп, 2002. - 256 б.
99. Оқушылардың тұлғалық қасиеттерін дамытудың педагогикалық ... ... ... А.Бейсенбаева. -Алматы:
Білім, 2001. - 224б.
100. Маркс К., Энгельс Ф. Размышления юноши при ... ... ... ... - М., 1956. - ... Заң газеті - 2010, 17 сәуір.
102. Нұсқабаев Е.Н. Жастар арасында ... ... ... неге ... зерттеу мәліметтері не дейді?) // Қ.А.Ясауи
атындағы ХҚТУ-нің хабаршысы. - 2004. - №3. -193-197 ... ... О., ... Е. Ауыл ... ... жағдайындағы
адамгершілік - құқықтық тәрбиесі // ... и ... ... ... ІІ Конгресса социологов
Казахстана. - Астана, 2005. - 199 - 203 - ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... мониторинг). /ҚР статистика жөніндегі және
БҰҰ кедейшілік, жұмыспен қамтылу және әлеуметтік қауіпсіздік бойынша
кеңейтілген тақырыптық топтарымен біріккен жариялымы. - ... 2010. - 227 ... Заң ... - 2010, 13 ... Неке және ... ... ... Республикасының Заңы. -Алматы:
ЮРИСТ, 2009. - 56б.
107. Нұсқабаев Е. Ауыл ... ... - ... тұрғыдан
әлеуметтендіру. Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу ... ... қолжазбасы. – Түркістан, 2010. - 154 б.
108. Заң ... – 2009, 29 ... ... М. ... ... ... және еңбекті гуманитарландыру //
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ хабаршысы. -1999. - №3. - 62 - 63 ... ... А. Жас ... ... ... ... бейімдеу.
соц.ғ.к., ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған ... - ... 2008. - 24 ... Измайлов А.Э. Народная педагогика. Педагогические воззрения народов
средней Азии и ... - М., 1991. - 304 ... ... Н.С. ... традиции и общественная жизнь. - Алматы:
Казахстан, 1974. - 368 ... ... С. ... ... ... - ... ... 1984.
114. Бердібаев Р. Алғы сөз // Қазақ ... ...... ... ... К. Балалар фольклорының этнографиялық бастаулары // Қазақ
фольклорлығының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1993. - 247 ... ... С. ... ... ауыз әдебиетіндегі көрінісі. -
Алматы: Мектеп, 1987.
117. Табылдиев Ә. ... ... ... ... ... ... терме. – Алматы: Мектеп, 1992.
118. Қазақтың ұлттық ойындары. - Алматы, 1976.
119. ... Қ. ... сөзі - ... ... - ... ... Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет - ғұрыптың беймәлім 220 түрі. - Алматы:
Сонат, 1998. - 255 ... ... А. ... - Астана: Елорда, 2000. - 171 б.
122. Камалова Н. Той мерекелік салт - дәстүрлік ... // ... ... 2005. - 96 ... ... Б.Ж. Ұлттық дәстүр әлеуметтік институт ретінде. социология
ғылымдарының кандидаты ... ... алу үшін ... қолжазбасы. – Өскемен, 2008. – 148 б.
ҚОСЫМШАЛАР
ҚОСЫМША А
«Отбасы жас ұрпақты әлеуметтендіру институты ретінде»
атты тақырып ... ... ... ... объектісі – Қазақстандық отбасылардың екі әкімшілік аймақтық
бөлігі тұрғындары.
Зерттеу пәні – ... ... ... ... ... ... ... өмірге қосудағы қызметі (функциясы).
Зерттеудің мақсаты – Қазіргі Қазақстандық отбасылардың балаларына
ұрпақтан ұрпаққа ... келе ... ... ... ... жүргізу тәсілдерін, мінез - құлық үлгілерін, т.т. меңгертіп,
қоғамдық өмірге қосудағы рөлін анықтау.
Зерттеу методикасы - ... ... ... ... – Үш ... елді мекендік тип – қала типтес ауылдар,
аудандық әкімшіліктер және ... ... ... ... ... ... соған сәйкес Алматы облысының ауылдық елді мекендерінде
сауалнама жүргізілді.
Зерттеу іріктемесі.
Респонденттерді таңдау үшін ... ... ... Ондағы
негізгі белгі ретінде жыныстық, білімдік деңгейлері және ... ... ... ... ... 1237 адам қамтылды. Олардың
568 -і әке – шеше, 384-і аталар мен әжелер, 265- і ... ... ... ... ... алып ... ... 796 - сы
әйелдер, 441 - і ер азаматтар.
ҚОСЫМША ... ... Жас ... әлеуметтендіру ... орны мен ... ... ... ... назарыңызға өскелең ұрпақты әлеуметтендіру үрдісіндегі отбасының
орны мен ... ... ... анықтау мақсатында жүргізілгелі
отырған зерттеу сауалнамасының сұрақтары ұсынылып отыр.
Құпиялық толық сақталады, сондықтан аты - жөніңізді көрсетудің ... ... ... ... ... ... ... үшін өте
маңызды. Сауалнама сұрақтарына ... ... үшін ... - ала
алғысымызды білдіреміз.
Сауалнама толтыруға арналған инструкция
Сізге сұрақтар қатары бойынша жауаптардың әр - ... ... Ең ... оларды мұқият оқып шығыңыз және Сіздің пікіріңізбен
сәйкес келетін ... ... ... сөзі ... ... алдына
мынадай Ү белгі соғыңыз. Сұрақ жауптарының бірнешеуін белгілеуге ... ... ... ... де ... ... ... келмесе,
онда өз пікіріңізді арнайы қалдырылған бос орынға жазуыңызға болады.
1. Отбасында қанша перзентіңіз бар?
1. біреу
2. екеу
3. үшеу
4. төртеу және одан да ... ... ... бала ... ... ... екеу
3. үшеу
4. төртеу және одан да көп.
3. Отбасында қанша немереңіз бар?
1. біреу
2. екеу
3. үшеу
4. төртеу және одан да ... ... өсіп келе ... ұл-қызға тәлімді тәрбие беру үшін
арнайы білім қажет деп санайсыз ба?
1. иә, қажет;
2. жоқ, қажетсіз;
3. ... Бала және оның ... ... ... ... ой - сана ... ... бала іс - әрекетінің жетекші түрі ойын ... Сіз өз ... ... ... ... үйретесіз?
1. бала қалаған әрі оның психикалық, физиологиялық, биологиялық
тұрғыдан пісіп - жетілуіне, ... ... ... ... қадір
-қасиеттерінің қалыптасуына ықпал ететін ойын түрлерінің барлығын;
2. ұлттық ойын түрлерін;
3. ... - ішкі ... ... ерік - ... ақыл ... интеллектісінің, есі мен қабілетінің, түйсік - түсінігінің ... ... ... бір ... қайырғанда жеке басының қалыптасуына
әсер ететін ойын түрлерінің барлығын;
4. рөлдік – еңбектенуге баулитын ... стол ... ... ... нан ... аяқ киім ... су тасыту, бау - бақшада
еңбектенуге баулу, т.т.);
5. сурет салғызу, конструкциялау, саз балшықтан ... ... ... т.т. ойын ... үнемі қозғалыста болдыратын ойын түрлерін;
7. басқалай ... ойын түрі ... ... ... ... ... ерте сәбилік шақта - ақ баланың жеке ... ... ... ... қалыптаса бастайды деген
қағиданы ұстанады. Бұл қасиет баланың өзін басқалардан ... ... ... тани ... байқалады. Баланың бойында
өзін - өзі бағалануы, білуге құмарлығы артады. ... ... ... ... ... ... - ... орнығуында
отбасы ықпалы мен тәлім - тәрбиесі қандай деңгейде?
1. өте жоғары;
2. орташа;
3. төмен;
4.басқалай
пікір.......................................................................
............................
7. ... ... ... ... үшін Сіз ... ... психологиялық тұрғыдан даярлаймын. Оқудың қажеттілігін ұғындырамын.
Оқыса жақсы азамат болып өсетіндігін түсіндіремін. ... ... ала ... әріп ... санатып үйретемін, қабылдауға,
ойлауға, есте сақтауға, түйсініп, ұғынуға баулимын;
3. кітап, ... ... ... т.т. алып ... де, ... ... ... ... ... ... бала ... ... ... ... бастайды. Бала бойында өз дербестігін ... ... ... тіл ... ... етіп,
жазалағанда қарсылық көрсету, дөрекілік, тентектік, қала берді,
тұйықтық нышандары байқала ... Бала ... - ... Сіз бала ... ... кезеңінде қандай амалдар
қолданғанды жөн санайсыз?
1. оның талап - тілегімен санасамын;
2. ересектермен қарым - қатынасында ... мен тең ... ... бала ... ... онымен достық ынтымақтастықта, ... ... ... ... ... ... тәрбиесін балабақша, мектеп тәрбиесімен кіріктіре жүргізу
үшін қандай шаралар ұйымдастырылуын қалайсыз?
1. ата - аналарды мектеп (балабақша) ... ... ... ... - ... комитетін құру керек;
2. баланың қалыптасып, толысуына мектептің (балабақшаның), отбасының
және ортаның (қоғамның) тәрбиелік ықпалын ... ... күш ... ... тәрбиелеушілік ықпалын арттыру үшін ... ... ... ... ... аударылуы тиіс.
4. ... ... ... пайдалы еңбекке баулу олардың жеке басын,
кісілік қалпын қалыптастырудың ... ... әрі ... ... Сіз өз ... ... қоғамдық пайдалы
еңбекке баулуда қандай критерийлерге назар аударасыз?
1. нәтижелігіне;
2. тәлім - тәрбиелік ықпалына;
3. еңбекқорлығы мен ісмерлігін шыңдайтындығына, ... бір ... ... ... ... ... ... қажыр - қайраты мен жігерлігін, тынымсыздығы
мен белсенділігін арттыратындығына.
5. ... ... ... бала ... ... ... «көйлегі
бүтін, қарны тоқ болса болғаны» дегендей шамадан тыс қамқорлық,
өбектеушілік, «бала тәрбиесіне мектеп жауапкершілік беруі тиіс»
дегендей ... ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, отбасы үшін де, ата - аналар үшін де, ... пен ... ... ... қоғам үшін де бала тәрбиесі, олардың белгілі бір ... әрі жан - ... ... ... ... ... ретінде өмірге қадам
басуы басты назарда болуы тиіс;
2. бала тәрбиесін тек мектепке (балабақшаға) ... ... ... өз балаларының тәлім - тәрбиесінен қашқалақтауы дұрыс емес,
теріс қылық;
3. ... Жас ... ... ... ... - ... - ақ жанына өте жақын тұтатын жан достарымен ... ... ... - ... болу ... үшін өте
маңызды. Сіз өз балаларыңыздың жанына өте жақын тұтатын достарын
білесіз бе?
1. иә, ... жоқ, ... ... ... ... не көп, ... ... құралдары көп. Сіздің
ойыңызша, осылардың барлығы таратып жатқан ақпараттар баланың
оқуына, жеке басы мен ... - ... ... ... ... ... ... интеллектісіне, өзіндік санасы мен
дүниеге өзіндік көзқарасының орнығуына, ... ... ... ... өмірлік мүдделері мен мақсат - мұраттарының
асқақтығына, өзін - өзі ... ... мен ... ... ... ... ме?
1. иә, оң ықпал етеді;
2. жоқ, теріс ықпалы да баршылық;
3. ... ... ... бір ... ... ... қалай баулисыз?
1. отбасы мүмкіндіктері мен өмір сүру жағдайымызды есепке ала отырып,
тұрғылықты жерімізге, ауылымызға қажетті мамандықтарды, ауыл ... ... ... ... шаруашылыққа
икемделгендігін қалаймыз;
2. қазіргі нарықтық қоғам өндірісі сұраныстарына сай кәсіпқой ... ... ... жоғары білімді маман болуларына мүмкіндік тудыратын
кәсіптік (орта, ... ... ... ... ... оқу ... түсуге
талаптануларына кеңес беремін;
3. ... ... ... ... ... ... шешуде,
яғни оның ерік жігері мен ақыл - ой ... жеке ... ... мен ... және ... адамгершілік
мәдениетін, саяси және құқықтық мәдениетін, эстетикалық ... ... ... ... және ... ... отбасылық тәрбиенің рөлі қандай деп
есептейсіз?
1. өте жоғары;
2. анау айтқандай, көңілдегідей емес;
3. ... ... ... ... ... бере ... Сіздің жынысыңыз:
1.ер;
2.әйел.
2. Сіздің жасыңыз:
1. 21-30;
2. 31-40;
3. 41-50;
4. 51-60;
5. 61-70;
6. 71-80;
7. 81-90;
8. 91-одан әрі.
3. Білім деңгейіңіз:
1. аяқталмаған орта;
2. орта, арнаулы орта;
3. ... ... ... ... ... ... істеймін (қандай ... ... ... үй ... ... Отбасылық жағдайыңыз:
1. некелі, бала - шағалымын;
2. ажырасқанмын, бірақ балалымын;
3. зейнет жасындамыз, балаларымызбен, ... ... ... және ... ... Қазақстан Республикасының Заңынан
(Алматы: ЮРИСТ, 2009. – 56б.)
9 – ... ... - бап. ... отбасында өмір сүру және тәрбиелену құқығы
1. Он сегіз жасқа (кәмелетке) толмаған адам бала деп танылады.
2. ... ... ... ... ... өмір ... және
тәрбиеленуге құқығы, өзінің ата - ... ... ... олардың
қамқорлығына құқығы, өзінің мүдделеріне қайшы келетін ... ... ... ... ... ... өз ата - ... тәрбиеленуіне, оның мүдделерін қамтамасыз
етуіне, жан - ... өсіп - ... оның ... ... - қасиетінің
құрметтелуіне құқығы бар.
Ата - анасы болмаған ... ... ата - ана ... ... және ата - ана ... айырылудың басқа да жағдайларында
баланың отбасында тәрбиелену құқығын осы ... 13- ... ... ... және ... ... қамтамасыз етеді.
53 - бап. Баланың ата - анасымен және басқа да туыстарымен
қарым - қатынас жасау құқығы
1. Баланың ата - ... ... де, ... ... ... апа - ... ... және басқа да
туыстарымен қарым - қатынас жасауға құқығы бар. Ата - анасы некесінің
бұзылуы, оның жарамсыз деп ... ... ата - ... ... ... құқығына әсер етпеуге тиіс.
Ата - анасы бөлек тұрған жағдайда ... ... ... қарым -
қатынас жасауға құқығы бар. Ата - анасы әртүрлі ... ... да ... өз ата - ... ... - қатынас жасауға құқығы бар.
2. Қысыл - таяң жағдайға (ұсталу,тұтқындалу, қамауға алыну, ... болу және ... ... баланың заңда белгіленген
тәртіппен өзінің ата - анасымен және ... да ... ... ... ... құқығы бар.
54 - бап. Баланың өз пікірін білдіру құқығы
Бала отбасында өз мүддесін ... кез ... ... шешу ... ... білдіруге, сондай - ақ кез келген сот немесе әкімшілік іс
қарау барысында тыңдалуға құқылы. Он жасқа ... бала ... егер ... оның ... ... ... болса, ескерілуге міндетті. Осы
Заңда (56,70, 84, 86, 88, 97, 98, 122 – ... ... ... және ... органдар немесе сот он ... ... ... ғана ... ... ... - бап. Баланың ат алуға, әкесінің атын және тегін алуға құқығы
1. Баланың ат ... ... атын және ... ... ... бар.
2. Балаға ат ата - анасының ... ... ... ... ... ... аты - жөні әкесінің аты бойынша не ұлттық
дәстүрлер ескеріле отырып беріледі.
Әкесі атын өзгерткен ... оның ... ... ... ... ... ал кәмелетке толған балалардың әкесінің аты ... бұл ... ... арыз берген жағдайда өзгертіледі.
3. Баланың тегі ата - анасының тегімен айқындалады. Ата - ... ... ... жағдайда балаға ата - анасының келісімі ... ... ... тегі ... - ... тілегі бойынша балалардың тегі ұлттық дәстүрлер ескеріле
отырып әкесінің немесе атасының атынан шығарылуы ... ... ... және (немесе) тегіне қатысты ата - ананың арасында
туындаған келіспеушілік сот тәртібімен шешіледі.
5. Егер әкесі белгіленбесе, ... аты ... ... ... ... аты - жөні баланың әкесі ретінде жазылған адамның
аты бойынша (осы Заңның 49 - бабының 3 - ... тегі – ... ... ... Егер ата - ... ... де ... болса, баланың тегін, атын,
аты -жөнін қорғаншы және ... ... ... - бап. ... аты мен ... ... Ата - ... екеуі де тегін өзгерткен жағдайда кәмелетке толмаған
балалардың тегі ... он алты ... ... ... ата - анасының бірлескен өтініші
бойынша азаматтық хал актілерін жазу органы ... ... ... ... ... атын сондай - ақ оған берілген текті басқа ата - ... ... ... ... ... Неке тоқтатылған немесе неке жарамсыз деп танылған жағдайда ... ... ... ... ... сақтап қалады.
3. Егер ата - анасы бөлек тұрса және бала бірге тұратын ата - анасының
біреуі оған ... ... ... ... азаматтық хал актілерін жазу
органы бұл мәселені баланың мүдделеріне қарай және ата - ... ... ... ... шешеді. Ата - ананың тұратын жерін
анықтау мүмкін болмаған, ол ата - ана құқығынан айырылған, ... деп ... ... ... - ақ ата - ана баланы асырап
- бағу мен тәрбиелеуден дәлелді себептерсіз жалтарған ретте ... ... ... ... Егер бала бір - ... ... тұрмайтын адамдардан туған болса және
әкесі ... ... ... ... хал актілерін жазу
органы, баланың мүдделерін негізге ала отырып, оның ... ... ... ... ... ... тегіне өзгертуге рұқсат етуге
құқылы.
5. Он ... ... ... атын және ... ... оның ... ... болды
57 - бап. Баланың ұлты
1. Баланың ұлты оның ата-анасының ұлтымен айқындалады.
2. Егер ата - ... ұлты ... ... ол ... қалауы бойынша оған
жеке басының куәлігі немесе паспорт берілген кезде әкесінің немесе
шешесінің ұлтымен айқындалады.
3. Одан әрі ... ұлты оның ... ... ... ата - анасының ұлтына
өзгертілуі мүмкін.
58 - бап. Баланың мүліктік құқықтары
1. Баланың осы Заңның 5 - бөлімінде белгіленген тәртіппен және ... ата - ... және ... ... да ... ... алуға құқығы бар.
2. Балаға алименттер, зейнетақылар, жәрдемақылар ретінде тиесілі сомалар
ата - анасының (олардың орнындағы ... ... ... ... және оны олар ... ... - ... оған білім беруге және
оны тәрбиелеуге жұмсайды.
3. ... өзі ... ... ... тәртібімен алған кірістерді,
мүлікті, сондай - ақ баланың ... ... ... басқа да кез
келген мүлікті меншіктенуге құқығы бар.
Өз еңбегінен кіріс алған бала, егер ол ата - ... ... ... ... ... ... ... құқылы.
Баланың өзіне меншік құқығымен тиесілі мүлікке билік ету құқығы
Қазақстан Республикасы Азаматтық ... ... ... 22 және ... ... - ... бала мүлкін басқару жөніндегі құқықтарын ... ... ... осы ... 114 - ... ... ... қолданылады.
4. Баланың ата - ана мүлкіне меншік құқығы болмайды, ата - ананың баланың
мүлкіне меншік құқығы ... ... ... ... мен ата ... - ... ... өзара келісім бойынша иеленіп, пайдалана алады.
5. Ата - аналар мен ... ... ... ... пайда болған жағдайда
олардың ортақ мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету ... ... ... - бап. ... ... ... ... өз құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға құқығы бар.
Баланың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды ата - анасы ... ... ал осы ... ... ... қорғаншы және
қамқоршы орган, прокурор және сот жүзеге асырады.
Кәмелетке толғанға дейін заңға сәйкес әрекетке толық ... ... ... ... адамның өз құқықтары мен міндеттерін, оның
ішінде қорғалу құқығын өз бетінше жүзеге асыруға құқығы бар.
2. ... ата - ... ... орнындағы адамдардың) тарапынан
жасалған қиянаттан ... ... ... ... мен ... ... бұзылған кезде, оның ішінде ата -
анасының (олардың ... ... ... ... адамдардың) баланы
асырап - бағу, тәрбиелеу, оған білім беру жөніндегі міндеттерін орындамауы
кезінде немесе тиісті ... ... ... не ата - ана ... ... ... пайдалану кезінде бала қорғаншы және қамқоршы
органға, ал он төрт жасқа ...... ... ... қорғау үшін өз
бетінше өтініш жасауға құқылы.
3. Баланың өміріне немесе денсаулығына қауіп төнгендігі ... ... мен ... ... бұзылғандығы туралы белгілі болған
ұйымдардың лауазымды адамдары мен өзге де ... ол ... ... жүзінде тұратын жері бойынша қорғаншы және қамқоршы ... ... ... ... ... ... қорғаншы және
қамқоршы орган баланың құқықтары мен ... ... ... жөнінде
қажетті шаралар қолдануға міндетті.
10 - тарау
Ата - аналардың ... мен ... - бап. Ата - ... ... мен ... теңдігі
1. Ата - аналардың өз балаларына қатысты құқықтары тең және ... - ана ... тең ... Осы ... ... ата - ана ... ... он сегіз жасқа
(кәмелетке) толғанда, сондай - ақ кәмелетке толмаған ... ... ... ... - бап. ... ... ата - ... құқықтары
1. Кәмелетке толмаған ата - аналардың баласымен бірге тұруға және оны
тәрбиелеуге қатысуға құқығы ... ... ... ... ... ата - ... олар бала туған
жағдайда және олардың ана және (немесе) әке ... ... ... он алты ... толғанда ата - ана құқығын өз ... ... ... ... ... ата - аналар он алты жасқа толғанға
дейін қорғаншы және ... ... ... қорғаншы тағайындайды, ол
баланың кәмелетке толмаған ата - аналарымен бірге оны ... ... ... қорғаншысы мен кәмелетке толмаған ата - ананың
арасында туындаған келіспеушілікті қорғаншы және ... ... ... ... ата - ... ... негіздерде өздерінің әке және
ана болуын мойындауға және оған дау айтуға құқығы бар, сондай - ... он төрт ... ... ... сот ... өз ... әке ... анықтауды талап етуге құқығы бар.
62 - бап. Ата - аналардың балаларды тәрбиелеу және оларға
білім беру жөніндегі құқықтары мен ... Ата - ... өз ... ... ... жасауға міндетті.
2. Ата - аналардың өз балаларының тәрбиелеуге ... бар және ... - ... ... да ... ... ... өз балаларын
тәрбиелеуге басым құқығы бар.
Бала тәрбиелеуші ата - аналар өздерінің қабілеттері мен ... ... оның ... ... ... және рухани
жағынан дамуына қажетті өмір сүру жағдайларын ... ету үшін ... ... Ата - ... ... орта ... алуын қамтамасыз етуге міндетті.
Ата - аналардың балалардың пікірін ескере отырып, орта ... ... ... беру ... мен ... ... нысанын тандауға құқығы бар.
4. Балалардың тәрбиесі мен ... ... ... барлық мәселелерді
балалардың мүдделерін негізге алып және ... ... ... ... келісімі бойынша ата - аналар шешеді. Ата - аналардың
арасында келіспеушілік болған ... олар ... ... ... шешу үшін ... және ... ... немесе
сотқа жүгінуге құқылы.
63 - бап. ... ... мен ... қорғау
жөніндегі ата - аналардың құқықтары мен міндеттері
1. Ата - аналар өз балаларының заңды өкілі ... ... және кез ... ... ... ... оның ... соттарды арнаулы
өкілеттіксіз олардың құқықтары мен ... ... Егер ... және ... ... ата - ... мен балалар
мүдделерінің арасында қайшылық барын анықтаса, ата - аналардың өз
балаларының ... ... ... жоқ. Ата - ... мен
балалардың арасында келіспеушілік болған жағдайда қорғаншы ... ... ... ... мен мүдделерін қорғау үшін өкіл
тағайындауға міндетті.
64 - бап. Ата - ана ... ... ... отырып жүзеге асыру
Ата - ана құқықтарын ... ... ... - ... ... болмайды. Балалардың мүдделерін қамтамасыз ету олардың ата -аналары
қамқорлығының негізгі мәне болуға тиіс.
Ата - ана құқықтарын жүзеге асыру ... ата - ... ... ... психикалық денсаулығына, олардың адамгершілік жағынан дамуына ... ... жоқ. ... ... ... ... ... кемсітетін немқұрайлылық, қатыгездік, дөрекілік, балаларды қорлау
немесе ... ... ... - ана ... ... ... мен мүдделеріне нұқсан
келтіре отырып жүзеге асыратын ата - аналар заңда ... ... ... - бап. ... ... ... ата - ананың ата - ана
құқықтарын жүзеге асыруы
1. ... ... ... ата - ... ... қарым - қатынас
жасауға, оны тәрбиелеуге және баланың білім алуы мәселелерін ... ... ... ... ... ата - ана, егер ... ... - қатынас жасау баланың
дене және ... ... оның ... ... ... ... екінші ата - анасымен қарым-катынас ... ... ... Ата - ... ... тұрып жатқан жағдайда балалардың тұратын жері ата
- аналарының келісімімен белгіленеді.
Келісім болмаған жағдайда ата - аналардың арасындағы ... ... ... алып және ... ... ... ... сот шешеді.
Бұл орайда сот баланың ата - аналардың әрқайсысына, аға - ... ... ... ... ата - ... ... өзге де жеке қасиеттерін, ата - аналардың әрқайсысы мен ... орын ... ... олардың дамыту және тәрбиелеу үшін балаға
жағдай жасау мүмкіндігін (ата - ... ... ... ... режимі,
материалдық және отбасылық жағдайы және т.с.с) ескереді.
3. Ата - аналар баладан бөлек ... ата - ... ата - ана ... ... ... ... жазбаша түрде келісім жасасуға құқылы.
Егер ата - аналар келісімге келе ... ата - ... ... ... етуі бойынша дауды қорғаншы және ... ... сот ... ... ... ... ... кінәлі ата - анаға заңдарда
көзделген шаралар ... ... ... ... жағдайда баладан бөлек тұратын ... ... етуі ... сот ... ... ... алып және ... ескере отырып, баланы соған беру туралы шешім шығара алады.
5. Баласынан бөлек тұратын ата - ... өз ... ... тәрбие, емдеу
мекемелері мен басқа да мекемелерден ақпарат алуға құқығы бар.
Ақпарат ... ата - ана ... ... ... мен ... болған жағдайларда ғана бас тартылуы ... ... ... ... сот тәртібімен дау айтылуы мүмкін.
66 - бап. Ата - аналардың басқа адамдардан балаларын талап
етуге ... Ата - ... заң ... сот ... ... ... өз қолында ұстап
отырған кез келген адамнан оны қайтаруды талап етуге құқылы. Дау
туындаған ... ата - ... өз ... ... үшін ... ... ... қарау кезінде сот баланы ата - анасына беру баланың
мүдделеріне сай келмейді деген қорытындыға келсе, ... ... ... ата - ... ... - ... ... бас тартуға құқылы.
2. Егер сот ата - анасының да, бала қолындағы адамның да оның ... алуы мен ... ... ... ... жоқ ... сот ... қорғаншы және қамқоршы органның қамқорлығына
береді.
ҚОСЫМША В
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА 2006-2016 ЖЫЛДАРҒА АРНАЛҒАН ГЕНДЕРЛІК ТЕҢДІК
СТРАТЕГИЯСЫНАН
Қазақстан Республикасы ... ... 29 ... 1677 ... 2005 ... - ... ОТБАСЫНДАҒЫ ГЕНДЕРЛІК ТЕҢДІККЕ ҚОЛ ЖЕТКІЗУ. ОТБАСЫН НЫҒАЙТУ
ЖӘНЕ ОТБАСЫНДАҒЫ ТӘРБИЕНІҢ РӨЛІН КҮШЕЙТУ
МАҚСАТЫ
Отбасы және отбасы - неке ... - ... ... ... ... ... неке мен ... құндылықтарын насихаттау,
ұрпақтардың әлеуметтік және ... ... ... ... және
азаматтық қоғамның тұрақтылығы мен орнықты дамуының факторы болып табылатын
отбасы қарым - ... ... ... қол ... ... қағидаларына бағдар алған эгалитарлық отбасының жаңа үлгілерін
қалыптастыру. ... үй ... ... және ... ... процесіне
тарту.
ЖАҒДАЙДЫ ТАЛДАУ
Қазақстан Республикасының Конституциясының 27 - бабына сәйкес «Неке мен
отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында ... және ... ... Қазақстан Республикасының Заңы отбасы - неке
қатынастарын белгілейді және ... ... ... ... ... ерлі - зайыптылардың құқықтарының теңдігі, балаларды отбасында
тәрбиелеудің басымдығы, отбасының ... ... және ... мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін қорғау.
Халық санағының деректері бойынша (1999 ж.) Қазақстанда 3,5 млн. ... ... ... ... – 4 ... соның ішінде ауылда – 4,6 адам,
қалада – 3,6. Некеде әйелдердің 56 % - ы және ... 62 % - ы ... ... ... жасы ... келеді. 2004 жылы ол әйелдерде 24,0
жасты, еркектерде – 26,9 жасты құрады. Шамамен 1 млн. адам (9,1 %) ... ... әрі ... ... ... саны ... қарағанда 6
есе көп, негізінен үлкен және егде жас ... ... 700 ... ... (6,4 %) – ... және ... ... мұндағы әйелдердің
саны да еркектерге қарағанда екі есе дерлік артық. 23 ... ... 0,5 ... ... немесе әрбір тоғызыншысында бала жоқ.
445 мың үй шаруашылығы немесе 11 % - ы балалары бар аналардан ғана тұрады,
оның ... ... ... ... – жасы ... толмаған балалары бар
әйелдер. Отбасы ішіндегі міндеттердің бөлінуі дәстүрлі сипатқа ие және
әйелдерді ... ... ... ... ... еңбекақы
төленетін жұмыстан және бос ... ... ...... ... үй ішіндегі міндеттерден, бала тәрбиесінен және отбасы
мүшелерінің қажеттіліктеріне қызмет көрсетуден құралады.
Күшті ... ... ... мен ... ... ... жеткілікті
құқықтық база жасалған. Қоғамда отбасының маңыздылығын, оның жаңа ... ... ... пен ... ... ... рөлін
түсіну. Отбасы мен балалардың мүдделерін ескеру қажеттігін мойындау, сондай-
ақ оларға әлеуметтік қолдау көрсетудің арнайы шараларын қолдану. ... ... іс ... ... және ... серіктестік
пен ынтымақтастыққа бағдар алған түрлі жаңа үлгілердің ... болу ... ... ата - ... және ... тұратын толық емес отбасылар негізінен
аналарға тән болып табылады. 1999 ... ... ... ... ... ... табылатын толық емес отбасылар 91% - ды ... 850 ... адам ... ... 6% - ы ... тыс өмір ... Отбасындағы
балалар тәрбиесіне әкелердің ықпалы азайды.Ажырасу саны артып келеді,
отбасының ... ... ... ішкі ... ... ... жанжалдар мен зорлық - зомбылық фактілері күшейе түсуде.
Мүмкіндіктер
Отбасына қолдау көрсетудің әлеуметтік кепілдіктерін одан әрі жетілдіру
оның нығаюына ықпал ететін болады. ... ... қолы жете ... тыс ... ... ... ... жазғы сауықтыру
лагерьлері жүйесін дамыту. Отбасылы ерлердің өмірі ... ... ... ... ... тұрмаған адамдар санының өсуі байқалады. 23 жастан
асқан осындай әйелдер мен 26 жастан ... ... саны ... ... 1,2 млн. ... ... әрбір бесінші дерлік. ... ... жас ... ... ... батыс елдердің
тәжірибесімен тіркелмеген некеде тұрады. Көп ... ... ... мен жас ... ... қиын ... қалып отыр. Болашақ адами
әлеуеттің дамуындағы отбасының жасампаздық рөлін қазіргі ... ... ... және оған ... ... төмен. Көптеген отбасы жұптары
мен күйеуі жоқ әйелдер бір ... ... ... ... тууын
белгіленбеген мерзімге кейінге қалдырады. Демографиялық ... ... ... мен ... ... ... мүмкін.
СТРАТЕГИЯЛЫҚ МІНДЕТТЕР
Ұлттық неке - отбасы заңнамасын одан әрі ... және ... ... ... Отбасы мүшелерінің өз қабілеттерін көрсетуі
мен бала тәрбиесі үшін ... ... - ... ... үй
-тұрмыстық жағдайлар жасау. Отбасындағы қарым - қатынастарда ... қол ... ... ... ... неке - ... қарым
-қатынастарын нығайту, неке мен ... ... ... ... жаңғырту және отбасы мен некенің ... ... ... отбасын қалыптастыру. Бала тәрбиесі мен үй
ішіндегі міндеттерді орындаудағы жауапкершілікті тең бөлісу. Неке - ... - ... ... ... ... ... халықты
ақпараттық - құқықтық ағартуды жақсарту.
ІС - ҚИМЫЛДАР ... - ... ... - ... ... және отбасының мәртебесін
көтеру жөніндегі заңнаманы жетілдіру. Балалары бар отбасыларына, ... көп ... ... ... қолдау көрсету мәселелерін реттеу
жөніндегі нормативтік базаны қамтамасыз ету. Неке мен отбасының рухани және
адамгершілік ... ... ... ететін озық отбасылық, этномәдени
дәстүрлерді жаңғырту. Отбасының экономикалық, ұрпақ әкелу және ... ... ... іске ... үшін ... жағдайларды қамтамасыз
ету, отбасыларының өмір сүру сапасын ... Неке - ... және бала ... ... мен ... ... мен
міндеттерінің іс жүзіндегі теңдігін қамтамасыз ету. Отбасы мен ... ... ... ... ... ... ... жағдайлардан шығу және жаңа жағдайларға әлеуметтік
- психологиялық тұрғыдан ... ... ... ... - педагогикалық көмек көрсету қызметтерін дамыту. Отбасы мен
неке ... ... мен ... ... ... ... мен халықтың менталитетін ескере ала ... ... ... көп ... ... ... ... зерттеудің
негізінде Қазақстандағы отбасының ... ... ... ... -, ... ... да бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі
салалардың мамандарын тарта отырып, неке - отбасы қатынастары тақырыбына
арналған ... ... ... ... ... Әр түрлі жас топтарындағы жалғызбасты азаматтардың танысу
клубтарының және басқа қарым-қатынас ... ... ... ... бала ... алу ... ... және халықаралық бала асырап
алудың проблемалық мәселелерін шешу. Отбасына ... ... ... ... ... ... ішінде жалғызбасты ата - аналарға,
кәмелетке толмаған ... бар ... ... ... көп ... ... ... Отбасындағы міндеттердің тең бөлінуін
көтермелейтін және жұмыс істейтін ... үшін ... ... ... жасайтын жұмыс берушілерді ынталандыру мүмкіндігін қарастыру.
Мектептер мен жоғары оқу орындарына арналған оқу ... ... ... бөлімін енгізу мүмкіндігін қарастыру. Тәрбиелеу міндетін
әйелдерге ғана тән міндет ... ... ... Әкенің беделін көтеру.
Ана болу әйелдердің мансаптық өсуі мен өз ... жан - ... ... ... үшін ... ... Үй ... жұмысты
бағалауды өзгерту, оның әлеуметтік және экономикалық функцияларын анықтау.
Көрсеткіштер:
1.Ұлттық заңнаманың ... ... ... мен ... әлеуметтік қамсыздандырудың мамандандырылған
институттарының, дағдарыс жағдайлардан шығу және жаңа ... - ... ... ... ... мамандандырылған
психологиялық - педагогикалық көмек көрсету орталықтарының саны.
3.Мектеп жасына дейінгі мекемелер мен медициналық мекемелердің саны.
4.Тіркелген ажырасулар саны.
5.Толық емес отбасылар ... ... ... саны және ... ... ... - теледидар бағдарламаларының, сондай - ақ мерзімді
баспасөздегі айдарлардың болуы.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 185 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Отбасылық қарым-қатынас типтері»4 бет
Бағдарлы оқытуды ұйымдастырудың педагогикалық-психологиялық маңызы7 бет
Отбасы - кіші әлеуметтік топ7 бет
Адам - әлеуметтендірудің жемісі10 бет
Азаматтық қоғам институтының түсінігі8 бет
Бастауыш мектеп оқушысын әлеуметтендіру арқылы өзін-өзі бағалауы76 бет
Бизнес-жоспар, оның үлгісі: Алматы қаласында сұлулық институтын құру ЖШС «Самал»25 бет
Билер институты44 бет
Ежелгі замандағы адвокатура институтының қалыптасуы мен даму тарихы41 бет
Еліміздің тарихи-құқықтық дамуының жалпы заңдылықтарының көрсеткіші ретіндегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институтының қалыптасу тарихын және әртүрлі кезеңдердегі оның дамуын зерттеу155 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь