ҚР орталық мемлекеттік музей қорындағы ағаштан жасалған бұйымдар

МАЗМҰНЫ

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 2.5

І ТАРАУ. Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Музей қорындағы ағаштан жасалған бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6.31

1.1 Қазақ халқының дәстүрлі баспанасы . киіз үйдің жасалуы және құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6.22

1.2 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Музей қорындағы ағаштан жасалған тұрмыстық заттар ... ... ... ... 23.31

II ТАРАУ. Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Музей қорындағы ағаш бұйымдарды сақтау және қайта қалпына келтіру тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... . 32.47

2.1 Ағаштан жасалған бұйымдарды сақтау тәртіптері мен талаптары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32.39

2.2 Музей қорындағы ағаш бұйымдарды қайта қалпына келтіру (реставрация, концервация) ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 40.47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48.50

ҚОСЫМШАЛАР

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының мәдениеті ғасырлар бойы өзіне ата- бабасының дәстүрін, өмір сүру салтына тән ерекшеліктерін бойына сіңіріп қалыптасты. Халқымыздың көшпелі өмір салты, оның қолөнерінің қалыптасуына әсерін тигізбей қоймады. Күнделікті қажеттіліктерін өтеу үшін халық шеберлері тері өңдеп, жүннен жіп иіріп, тоқыма тоқып, іс тігіп, ағаш өңдеп түрлі бұйымдар жасады. Қазақ зергерлері темірді қамырдай илеп, ағаштан түйін түйе білді. Олар батырларға қару-жарақ, сауыт-сайман соқты, ат әбзелдерін жасады. Ағашты сүйекпен әшекейледі, күнделікті тұрмыста үйді, үй іші жиһаздарын жасады. Әсіресе, жүн мен түбітті жібектей, тері терсекті торқадай құлпыртып бұйым жасауға машықтанған ісмерлердің даңқы алысқа тарады.
Халық қолөнері- бағзы замандарда бері ұлы даланы мекен етіп келген тайпалардың заттық және рухани көне мәдениетінің дәстүрлі жалғасы. Оның дамуы қазақ қоғамындағы көшпелі өмір салты, әлеуметтік- эканомикалық жағдай, халықтық сана-сезім және тарихи үрдістермен тығыз байланыста өрбиді. Халықтың этномәдени болмыс бітімін айғақтайтын факторлардың біріне саналатын қолөнер туындыларында халықтың байырғы дүниетанымы мен символикалық, эстетикалық талғамы мен ою- өрнек түрлері бедер бейнелер арқылы орын тапқан. Кәсіпшіліктегі қолөнер бұйымдарының жасалуы қоғамдағы еңбек бөлінісі мен оны атқару тәсіліне байланысты шартты түрде мынадай түрлерге бөлуге болады:
Ұсталық және зергерлік, Ағаш өңдеу, Тері, сүйек өңдеу, Тас қашау, Жүн және киіз өңдеу, Тігіншілік, Кестелеу, Кілем тоқу және термелеу, Ши орау және тағыда басқалар жатады.
Бұл заттарда жасалған бұйымдар қазақ халқының күнделікті тұрмысына қолданылатын бұйымдары көші-қонға бейімделіп жасалған жеңіл, сынбайтын, ұзақ тұтынуға төзімді болып келеді.
Қазақ халқының өмірінде ежелден бері ағаштан жасалған бұйымдардың орны ерекше. Ағаштан жасалған бұйымдар төзімді, жеңіл, әрі күнделікті тұрмыс- тіршілікте қолдануға анағұрлымыңғайлы болып келеді. Өкінішке орай, бұл күндері ағаштан жасалған көне дәстүрлі бұйымдар өте сирек кездеседі. Халқымыздың ұмыт болып бара жатқан мәдениетін, салт- дәстүрін қайта жаңғыртуда музейлердің алтын орны ерекше.
Сондай музейлердің бірі Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Музейі өнер туындыларын болашақ ұрпақ үшін сақтап, қорғап, насихаттайтын бірден- бір орталық. Музейдің бай қоры көптеген жылдар бойында қалыптасып , қазір де ел арасынан жиналған көне жәдігерлерді толықтырумен келеді. Музей қорында ағаштан жасалған өте бай жәдігерлер сақталған.
Музейтанудың зерттеу нысанасы музей, музей ісі, музей заты десек те, осылардың негізгі атауын, ұғымын беріп тұрған музейдің өзі айналып келгенде музей затынсыз құрылмақ емес. Ендеше тақырыпқа өзек болып отырған ағаш бұйымдары музей жәдігерлері ретінде қазақ мәдениетінің аса маңызды бөлігі екені сөзсіз. Әсіресе, еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарыда музейлерде ұлттық мұраны қастерлеуге , зерттеуге ерекше мән берілуде.
Қазіргі музей ісінің негізгі бағыттарының бірі- қазақ халқының ата- баба мұрасына ерекше құрметпен қарап, салт- дәстүрін сақтап, болашақ ұрпақтарға тәлім- тәрбие беру, қызыметін жүзеге асыру болып табылады. Сондықтан да музейді, оның қорындағы бұйымдарды зерттеу, сақтау, насихаттау ьүгінгі күні өзекті болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ халқының қолөнеріне, соның ішінде ағаш бұйымдарына, жасалу техникасына, түрлеріне, қолданылу аясына байланысты зерттеулер жазылған. Ревалюцияға дейінгі кезеңдерде жазылған еңбектер арасынан С.М.Дудиннің «Киргизский орнамент» , Е.А.Клодттың «Казахский народный орнамент», Е.Р. Шнейдердің «Казакская орнаментика », Б.А.Куфтиннің «Киргиз- казаки. Култура и быст» атты шығармаларын ерекше атап өтуге болады.
Қазақ халқының қолөнеріне қатысты зерттеулер ХІХ- ХХ ғасырларда зерттеле бастады. А.К.Акишевтің «Искусство и мифология саков», А.И.Левшиннің «Описание киргиз- казачьих, или киргиз- кайсацких орд истепей», Э.А.Масановтың «Очерки истории этнографического изучение казахского народа в СССР» атты еңбектері қазақ халқының қолөнері жайлы мол мәлімет береді.
1956 жылы ҚазССР ҒА- ның тарих, археология және этнология институтыны экспедициясы қазақ халқындағы ағаш бұйымдар, оларды өңдеу техникасы жайлы құнды дерек жинайды. Бұл экспедиция Қостанай және Ақтөбе облыстарының түрлі аудандарында зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Зерттеу жұмыстарының қорытындысын жеке жинақ ретінде жариялайды.
Осы тақырыпқа байланысты ғылыми және жан- жақты терең пікірлерді академик Ә.Х.Марғұлан еңбектерінен көреміз. “Казахское народное искусство” атты 2-томдық альбом кітабының 1- ші томында ағаштан жасалған бұйымдардың суреттерін көрсетсе, 2- ші томында қазақ халқының қолөнерінің барлық түріне, соның ішінде ағаш бұйымдарға сипаттама берген. Сонымен қатар Х.Арғынбаевтің, Қасимановтың, Тәжімұратовтың, С.Қожамқұлов, Жаймұханов еңбктерінде ағаш бұйымдардың түрлеріне, жасалу технологиясына тоқталған. Х.Арғынбаев “Қазақ халқының қолөнері” атты еңбегінде қазақ халқының ағаш өңдеуді кәсіп еткен шеберлерін өндіретін бұйымдарына қарай даралап көрсетеді. Бекешов С.С. “Қазақтың дәстүрлі ағаш бұйымдары және оның аймақтық ортақ сипаттары”, “Ағаш өңдеу және бұйымдардың оймыш түрлері” атты мақалаларында ағаштан жасалатын бұйымдарға терең талдау жасаған. Ағаш бұйымдарын оюлармен безендіруге байланысты К.Ибраеваның “Казахский орнамент” еңбегінің алатын орны ерекше. Бұл еңбегінде автор қазақ жерінде орын алған ою-өрнектерді зерттеу ісінің шығу тегі және дамуы, мазмұны терең түрде қарастырылады.
Зерттеу жұмысы музей қорындағы жәдігерлерге байланысты болғандықтан, музей ісі теориясынан біраз ғылыми әдебиеттер зерделенді. Өкінішке орай бұл салада қазақ тілінде жазылған әдебиеттер жоқтың қасы. Бұл мәселеге байланысты К.Райымханова мен Д. Қатыранның “Музей ісінің теориясы мен практикасы” атты еңбегінің құндылығы өте зор екендігін айтып кету керек. Онда музей құрылымы, музей қорларын сақтау, музейдегі ғылыми- ағарту жұмыстар кең көлемде жазылған.
Зерттеудің теориялық бөлімін жазу барысында арнайы музейтанулық әдебиеттер қолданылды. Олардың ішінде К.Г.Левыкина, В.Хербстың редакциялығымен шыққан “Музееведение. Музей исторического профиля”, Т.Ю. Юреневаның “Музееведение” атты оқу құралдарын ерекше атап өткен жөн. Оларда музейтану ғылымының теориялық негіздері толығымен баяндалады.
А.И.Михайловскаяның “Музейная экспозиция” атты еңбегінде экспозицияны құруға қойылатын талаптар жазылған.
Музей қорындағы бұйымдарды қорғауға, сақтауға байланысты Н.Ребрикованың еңбегін айтып өтуге болады. Сонымен қатар, “Инструкция по учету и хранению музейных ценностей” инструкциясы музей бұйымдарын қорғау, сақтау тәртіптерін белгілейді.
Тақырыптың деректік көзі. Зерттеу жұмысын жазу барысында қолданған деректер, Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік музейіндегі инвентарлық кітаптар, картотекалар, музейдің жылдық есептері, экскурция жүргізушілерге арналып жазылған әдістемелік мәтіндер. Сонымен қатар, экспозициялық қойылымдар, экспозиция материялдары және тікелей музей жәдігерлері.
Жұмыстың мақсаты. Осы тақырыпты зерттеу мақсатым- Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Музей қорындағы ағаш бұйымдардың, қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінің бір бөлшегі ретінде, музей арқылы ашып көрсетіп, оларды зерттей отырып, ерекшелігін, түрлерін, жасалу техникасын, қазақ халқының өмірінде алатын орнын анықтап, музей заты, тарихи- мәдени жәдігер ретінде қалың оқырманға, зерттеушілерге танымал ету, насихаттау.
Тақырыптың міндеті.
- қазақ халқының ағаштан жасалған бұйымдарының қалыптасуы, түрлері, қолданыс аясы, қазіргі таңдағы ерекшеліктерін зерттеу;
- Орталық Мемлекеттік Музей қорынтағы ағаш бұйымдарға сипаттама беру;
- Тақырыпқа байланысты ғалымдардың еңбектерін пайдаланып, жан- жақты талқылау;
- Музей қорындағы ағаш бұйымдарды сақтау, қорғау мәселелерін айқындау;
- Музей қорындағы ағаш бұйымдарға реставрация жасау, оның жолдарын музей практикасы жүргізуін ғылыми теориялық әдебиеттерде көрсетілген нормалармен салыстырып, ерекшеліктерін айқындау;
- Ағаш бұйымдардың жасалу технологиясын, құрамын айқындау, салыстыру;
- Музей ісінің оқытылуына үлес қосу, практикалық маңыздылығын көрсету.
- Тақырыптың құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспе, екі тарау, әр тарау екі тараушадан, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI.

1. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. А., 1987.
2. Қасиманов . Қазақ халқының қолөнері.
3. Марғұлан Ә.Х. Қазақ халқының қолөнері. 1-2 том.
4. Марғұлан Ә.Х. Юрта и ее убранства.
5. Захарова, Ходжаеева. Казахское национальное жилище.
6. Тәжімұратов. Шебердің қолы ортақ. А., 1977. 745. Т. 28.
7. Қожамқұлов С. Шеберлік мектебі. А., 1993.
8. Жалмұханов Ғ. Зергердің өзі көненің көзі. А., 1985.
9. Қазақтың киіз үйі: Әлемнің Ұлттық бейнесі. – А., 1998.
10. Нәлібаев А. Ағаш ою: балалар мен жасөспірімдерге арналған көмекші құрал. А., 1994.
11. Қазақ өнері: Энциклопедия. А., 2002.
12. Шаңырақ: Қысқаша үй тұрмысы энциклопед. А., 1989.
13. Мұқанов М.С. «Қазақ үйі». А., 1981.
14. Бекешов С.С. Қазақтың дәстүрлі ағаш бұйымдары және оның аймақтық ортақ сипаттары // Ақиқат. 2001. № 9б 95-96 бб.
15. Бекешов С.С. Ағаш өңдеу және бұйымдардың аймыш түрлері // Истор. наука и современность: концепт. Пробл. Метол. Историограф. И источн. Отеч. Ист. матер. Научн. Коор. Ноябрь 2001. А., 2001.
16. Раимханова К., Катран Д. Музей ісінің теориясы мен практикасы. А., 2002.
17. Юренова Т.Ю. Музееведение. М., 2003.
18. Музееведение. Музей исторического профиля. Под ред. К.Г.Левыкина, В. Хербста. М., 1988.
19. Музееведение. На пути к музею ХХІ века. М., 1982.
20. Кайназарова А.Е. Музейное дело в Казахстане. А., 1979.
21. Этнолингвистическая коллекция в музеях СССР. М., 1964.
22. Вопросы реставрации. М., 1978.
23. Вопросы реставрации и хран. М., 1973.
24. Комплектование, научное описание и экспозиционно выставочная пропоганда этнографических материалов современного периода. Л., 1979.
25. Сборник статей по вопросам физических и химических методов исследоваия музейного экспоната. М., 1965.
26. Ребрикова Н. Научные методы музейного хранения. М., 1978.
27. Проблемы комплект, научного описания и атрибуции этнограф. Памятн. Л., 1987.
28. Михайловская А.И. Музейная экспозиция. М., 1964.
29. Музееведение. Проблемы использования и сохранности музейных ценностей. Сборник научных трудов. № 136. М.,1985.
30. Қазақстан Республикасының Орталдық Мемлекеттік Музей қорының түгендеу карточкасы. 1998-2005жж.
        
        ҚР ОРТАЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МУЗЕЙ ҚОРЫНДАҒЫ АҒАШТАН ЖАСАЛҒАН БҰЙЫМДАР
МАЗМҰНЫ
КIРIСПЕ....................................................................
................. 2-5
І ТАРАУ. Қазақстан ... ... ... Музей қорындағы
ағаштан жасалған
бұйымдар...................................................................
................. 6-31
1.1 Қазақ халқының дәстүрлі баспанасы - киіз үйдің жасалуы ... ... ... ... ... ... Музей қорындағы ағаштан
жасалған тұрмыстық заттар............... 23-31
II ТАРАУ. Қазақстан ... ... ... ... ... ... сақтау және қайта қалпына келтіру ... ... ... жасалған бұйымдарды сақтау тәртіптері мен
талаптары...................................................................
................ 32-39
2.2 Музей ... ағаш ... ... ... ... (реставрация,
концервация)..................................... 40-47
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
......... 48-50
ҚОСЫМШАЛАР
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы
өзіне ата- бабасының дәстүрін, өмір сүру салтына тән ... ... ... ... көшпелі өмір салты, оның ... ... ... ... ... ... өтеу үшін
халық шеберлері тері өңдеп, жүннен жіп иіріп, тоқыма тоқып, іс тігіп, ағаш
өңдеп түрлі ... ... ... ... ... қамырдай илеп,
ағаштан түйін түйе білді. Олар батырларға ... ... ... ... ... ... сүйекпен әшекейледі, күнделікті тұрмыста үйді,
үй іші жиһаздарын жасады. Әсіресе, жүн мен ... ... тері ... ... ... ... ... ісмерлердің даңқы алысқа
тарады.
Халық қолөнері- бағзы замандарда бері ұлы ... ... етіп ... заттық және рухани көне мәдениетінің дәстүрлі ... ... ... ... көшпелі өмір салты, әлеуметтік- ... ... ... және ... ... ... ... Халықтың этномәдени болмыс бітімін айғақтайтын факторлардың ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық талғамы мен ою- өрнек түрлері бедер бейнелер
арқылы орын тапқан. Кәсіпшіліктегі қолөнер ... ... ... ... мен оны ... тәсіліне байланысты шартты түрде мынадай
түрлерге бөлуге болады:
Ұсталық және зергерлік, Ағаш өңдеу, ... ... ... Тас қашау, Жүн
және киіз өңдеу, Тігіншілік, Кестелеу, Кілем тоқу және термелеу, Ши ... ... ... ... заттарда жасалған бұйымдар қазақ халқының күнделікті тұрмысына
қолданылатын бұйымдары көші-қонға бейімделіп жасалған ... ... ... ... ... ... ... өмірінде ежелден бері ағаштан ... ... ... ... ... ... төзімді, жеңіл, әрі күнделікті тұрмыс-
тіршілікте қолдануға анағұрлымыңғайлы болып келеді. ... ... ... ... жасалған көне дәстүрлі бұйымдар өте ... ... ұмыт ... бара ... мәдениетін, салт- дәстүрін ... ... ... орны ... ... бірі ... ... Орталық Мемлекеттік
Музейі өнер туындыларын болашақ ұрпақ үшін сақтап, қорғап, насихаттайтын
бірден- бір орталық. Музейдің бай қоры ... ... ... ... ,
қазір де ел арасынан жиналған көне жәдігерлерді толықтырумен келеді. Музей
қорында ағаштан жасалған өте бай жәдігерлер сақталған.
Музейтанудың ... ... ... музей ісі, музей заты десек те,
осылардың негізгі атауын, ұғымын беріп тұрған музейдің өзі ... ... ... ... ... ... ... өзек болып отырған ағаш
бұйымдары музей жәдігерлері ретінде қазақ мәдениетінің аса маңызды бөлігі
екені ... ... ... ... ... ... жылдарыда
музейлерде ұлттық мұраны қастерлеуге , зерттеуге ерекше мән берілуде.
Қазіргі музей ісінің негізгі бағыттарының бірі- қазақ ... ... ... ... ... ... салт- дәстүрін сақтап, болашақ
ұрпақтарға тәлім- тәрбие беру, қызыметін жүзеге ... ... ... да ... оның ... бұйымдарды зерттеу, сақтау, насихаттау
ьүгінгі күні өзекті болып табылады.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... соның
ішінде ағаш бұйымдарына, жасалу техникасына, ... ... ... ... ... Ревалюцияға дейінгі кезеңдерде жазылған
еңбектер арасынан С.М.Дудиннің «Киргизский орнамент» , ... ... ... Е.Р. ... ... орнаментика »,
Б.А.Куфтиннің «Киргиз- казаки. Култура и быст» атты шығармаларын ерекше
атап ... ... ... ... ... зерттеулер ХІХ- ХХ ғасырларда
зерттеле бастады. ... ... и ... саков»,
А.И.Левшиннің «Описание киргиз- казачьих, или киргиз- ... ... ... ... ... ... ... народа в СССР» атты еңбектері қазақ халқының қолөнері ... ... ... жылы ҚазССР ҒА- ның тарих, археология және этнология ... ... ... ағаш ... оларды өңдеу техникасы жайлы
құнды дерек жинайды. Бұл ... ... және ... облыстарының
түрлі аудандарында зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Зерттеу жұмыстарының
қорытындысын жеке жинақ ретінде ... ... ... ... және жан- жақты терең пікірлерді
академик Ә.Х.Марғұлан еңбектерінен көреміз. “Казахское народное искусство”
атты 2-томдық альбом ... 1- ші ... ... ... бұйымдардың
суреттерін көрсетсе, 2- ші томында қазақ халқының қолөнерінің барлық
түріне, соның ... ағаш ... ... ... ... ... ... Тәжімұратовтың, С.Қожамқұлов, Жаймұханов
еңбктерінде ағаш ... ... ... ... ... “Қазақ халқының қолөнері” атты еңбегінде қазақ ... ... ... ... ... ... бұйымдарына қарай даралап
көрсетеді. Бекешов С.С. ... ... ағаш ... және ... ... ... “Ағаш өңдеу және бұйымдардың оймыш түрлері”
атты мақалаларында ... ... ... ... талдау жасаған. Ағаш
бұйымдарын оюлармен безендіруге байланысты ... ... ... ... орны ... Бұл еңбегінде автор қазақ жерінде
орын алған ою-өрнектерді зерттеу ісінің шығу тегі және дамуы, мазмұны терең
түрде қарастырылады.
Зерттеу ... ... ... ... ... болғандықтан,
музей ісі теориясынан біраз ғылыми әдебиеттер зерделенді. Өкінішке орай ... ... ... ... ... ... ... Бұл мәселеге
байланысты К.Райымханова мен Д. ... ... ... ... ... атты ... құндылығы өте зор екендігін айтып кету керек.
Онда музей ... ... ... сақтау, музейдегі ғылыми- ағарту
жұмыстар кең көлемде жазылған.
Зерттеудің теориялық бөлімін жазу ... ... ... ... ... ... ... В.Хербстың
редакциялығымен шыққан “Музееведение. Музей ... ... ... ... атты оқу ... ерекше атап өткен жөн. Оларда
музейтану ғылымының теориялық негіздері толығымен баяндалады.
А.И.Михайловскаяның “Музейная экспозиция” атты еңбегінде экспозицияны
құруға қойылатын талаптар ... ... ... қорғауға, сақтауға байланысты
Н.Ребрикованың еңбегін ... ... ... ... ... ... ... и хранению музейных ценностей” инструкциясы музей бұйымдарын қорғау,
сақтау тәртіптерін белгілейді.
Тақырыптың деректік көзі. Зерттеу жұмысын жазу ... ... ... ... ... ... ... кітаптар, картотекалар, музейдің жылдық есептері, экскурция
жүргізушілерге арналып жазылған әдістемелік мәтіндер. ... ... ... ... ... және тікелей ... ... Осы ... зерттеу мақсатым- Қазақстан
Республикасы Орталық Мемлекеттік Музей ... ағаш ... ... дәстүрлі мәдениетінің бір бөлшегі ретінде, музей арқылы ашып
көрсетіп, оларды зерттей отырып, ерекшелігін, ... ... ... ... ... ... ... анықтап, музей заты, тарихи- мәдени
жәдігер ретінде қалың ... ... ... ету, ... ... қазақ халқының ағаштан жасалған бұйымдарының қалыптасуы, түрлері,
қолданыс аясы, қазіргі ... ... ... ... ... Музей қорынтағы ағаш бұйымдарға сипаттама беру;
- Тақырыпқа байланысты ғалымдардың еңбектерін пайдаланып, жан- жақты
талқылау;
- Музей қорындағы ағаш бұйымдарды сақтау, қорғау мәселелерін
айқындау;
- ... ... ағаш ... ... ... оның ... ... жүргізуін ғылыми теориялық әдебиеттерде
көрсетілген нормалармен салыстырып, ерекшеліктерін айқындау;
- Ағаш бұйымдардың жасалу технологиясын, құрамын ... ... ... ... ... үлес қосу, практикалық маңыздылығын
көрсету.
- Тақырыптың құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспе, екі тарау, әр тарау
екі тараушадан, қорытынды, пайдаланған ... ... ... ... ... ... ... қорындағы ағаштан жасалған бұйымдар.
1.1 Қазақ халқының дәстүрлі баспанасы - киіз үйдің жасалынуы және құрылысы
(музей экспозициясы бойынша).
Қазақ халқының ... ... бері ... ... үй ... орны ерекше. Көшпелі мал ... ... ... ... ... ... қазақ қауымының күнделікті
тұрмысына қажетті ағаштан жасалған бұйымдардың түрі сан ... ... ... ... шеберлерді халық оларды өндіретін бұйымдарына қарай
“үйші”, “арбашы”, “ұста”, “ерші” деп даралады [1.9]. Ал, бұл ... ... ... кәсібінен басқа да уақ-түйек бұйымдар түрлерін
жасай белді. Әсіресе “ұста” атанған шеберлер үй ... ... ... ... әр ... металл және сүйек өңдеу ісімен ... ... ... шеберлер: Емен, қайың, самырсын, үйеңкі, қызыл
қарағай, шынар, қара ... ... ... ... ... ... ... жөке, тал, арша, жаңғақ ағашы, май қарағай сияқтыларды
пайдаланады. Бұлардың бірі қатты, бірі ... ... ... ал ... ... ... енді кейбіреуі иілгіш жеңіл, су сіңбейтін
бірақ бояу сіңгіш, желім ұстағыш болады. Әрбір істің ... ... ... сападағы ағаштар пайдаланылады [2.123]. Орталық ... ... осы ... ағаштардың көптеген түрінен жасалған бұйымдарды
көруге болады. Мысалы, емен ағашынан жасалған тұғыр (КП 12708. 1930 ... ... ... ... шыбықтарынан өрілген кесеқап (КП 1490
ХХІ ғасырдың аяғы-ХХ ғасырдың басы, Жетісу), қайың діңінен жасалған келі
(КП 20711/2 ХХ ... ... тағы ... ... ... ... ішінде аса іскерлік пен қыруар еңбекті шынайы
талғамды керек ететін түрі-киіз үй сүйегін жасайтын үйшілер ... ... ... ... мен аң ... киіз үй
құрылысының тез тігілуі мен тез жиылуға арналып жасалуының маңызы зор
болған. Сондай-ақ, киіз ... ... ... заттары мен
күндізгі күннің қайнаған ыстығы, түннің салқындығына және ... ... ... ... нөсерлі суық жаңбырына қарсы қорған болу жағы да
қарастырылған.
Қазақ халқы ертедегі ... ... ең ... ... мұра ... ... оны ары қарай дамытты және байытты. Міне сондай
мәдени дәстүрдің белгісінің бірі– көшпелі өмірге ыңғайлы, киіз үй ... киіз үйі, ... ... ... ... жағдайына
байланысты үш түрге бөлінген:
1. Қазақ халқының жазды күні тұруына ... киіз ... ... жиын ... және ... қонақты күтіп алатын киіз үй.
3. Жарық кезінде тігетін киіз үй ... киіз үй ... үй, ағаш үй, қара үй деп үшке ... Оның
себебі батысы мен шығысы, түстігі мен терістігі мыңдаған ... ... жері ... ... республикалар мен өлкелерге
шектескендіктен республиканың осындай географиялық жағдайы киіз ... ... ... ... да аздаған өзгешеліктер енгізген сияқты. Оны
киіз ... әр ... әр ... ... да ... болады [5.86].
Мысалы, Оңтүстік облыстарда оны киіз үй деп ... ... ... үй, киіз үй деп ... ... ... Негізінде нағыз термин
ретінде мұның киіз үй деп аталуы дұрыс.
Жалпы киіз үйдің үлкен-кішілігін ... ... ... белгілейді.
Киіз үйдің 2, 3 қанаттан бастап 12, 18, 30 ... ... ... ... Киіз үйдің керегесінің басы 70-80- нен 360 см-ге ... ... ... орай киіз ... ... мен атауларының да көп екендігі байқалады.
Хан сұлтандар мен атақты байлардың үйлері 8 ... ... 30 ... ... ... және өте бай ... ... безендіріліп,
әшекейленген. Бұларды ақ орда, алтын орда, алтын үзік деп атаған [3.14].
Орташа шаруалар мен ... ... тән киіз ... алты ... ... боз үй, ... үй, қараша үй, қара лашық, күрке отау, итарқа, ... ... ... ... үй, жаба ... ... деп ... мен жорықшылардың тігетін үйлерін: абылайша, ақ қос, қос
қақа (арбаның үстіне тігілетін үй) жорық үй деп ... ... ... ас үй, ... үй, ... деп ... Сондай-ақ құрыш
киізден, қамыстан, шиден- қақыра, доғара, аран, қалқа, тошала, сияқты ... ... ... мен ... де ... болған. Мұндай кішігірім үйлер
қақыра, немесе қалқа сияқты үйлер көбінесе жаугершілікте, майдан шебінде
далаға жауын-шашыннан қорғану үшін ... ... ... этнография залында алты қанатты киіз үй
экспозицияланған Бұл киіз үйді жасаған адам өкінішке орай ... ... ... ... ... ... киіз ... жекелеген бөлшектері де
сақталуда.
Киіз үй сүйегіне жарайтын ағашты, көбінесе үйшілердің өздері ерте
көктемнен бастап ... ... ... ай, ... ... жыл бойы
көлеңкеде кептіреді. Киіз үй сүйегіне арналып дайындалатын ағаштың ұзындығы
мен жуандығы кереге-уық жасауға ... ... ... ал ... қисықтығына
онша мән берілмейді. Шаңырақ үшін дайындалатын ... ... ... болуы қажет. Кейде мұндай ағаштар тым жуан болса, ... ... ... ... шауып қояды. Үй ағашын кесіп, бұтақтап, қабығын
сыдырады. Мұндай етудің өзіндік себептері де бар. Біріншіден, жаңа ... тал мен ... ... оңай ... көп ... ... ... қабығы алынбаған ағашты көлеңкеге жиып ... ол ... ... ... құрт ... ... ағаш борсып, шіри бастауы ықтимал.
Сондықтан, кесілген ағашты жылдам аршып, бас-аяғын тегістеп отап, ... бір ... ... ... әлдіректерін бір бөлек 20-30
ағаштан бір-бір бума жасап, ... ... ... бірін жинай береді
[6.21]. Мұндай бумаларды, әдетте сыдырылған тал қабығының өзінен-ақ ... ... ... ... кептірудің де өзіндік себебі бар. Біріншіден,
тасымалдауға ыңғайлы, екіншіден, көлеңкеге жиналған көп ... ... ... ... үшін ... ... ... астын үстіне,
ортасындағысын шетіне шығарып қозғап отырады. Ал, ... ... ... жел ... отыруға немесе шыжыған ыстықтарда ағаш тез қурап,
жарылып кетпеу үшін оларға су ... етіп ... ... тым ... Осындай әдіспен әбіден кепкен үй ағашын үйшілер: “Қақсал кепкен
ағаш”,- дейді және ол ... ... ... ... жабыдықтар: тез, сықаурын, жонғы, қуыс жонғы, ... ... ... тесе шот, ... ... ... қол ара, ою пышақ,
үскі сияқты саймандармен бірге кереге, уық және шаңырақ жасауға арналған әр
түрлі қарапайым ... мен ... ... жібітуге арналған қоз, мор, обын
атанатын ыстық “пештердің” болуы да аса қажет. Осы айтылған саймандар ... ... да ... ... ... талғамдарына сай
етіп, өздері жасап алады.
Тез-үйшілердің ең басты, негізгі құралдарының бірі. Тезді, көбінесе,
сүйегі ауыр, тығыз және ... ... ... ... ... және жиде
ағаштарының (ұзындығы 80-100 сантиметр) жуан ... ... ... үшін мүмкіндігінше ағаштың қатар өскен екі мықты бұтағы бар тұсын
таңдайды. ... бір ... ... ... екі ... ... ... кіре тездің бір басындағы екі аяғының рөлін атқарады. ... басы ... ... ... ... ... ... аша ағашқа
жатқызады. Жерге бұлайша орнатылған тез оның үстінен қанша күш ... ... ... ... және ... ... ... жағдай туғызады.
Бұтақты ағаш кесіндісінің жөні ... тез ... айыр ... ... ... де үйші іске ... тез солқылдамай, нық
тұратындай ... ... Үйші тез ... ылғи ... ... оның ... бір метр ... болуы керек.
Тез ағаштың үстіңгі жағының дәл ортасына ені бір ... ... ... ... кертпек жасалады. Кертпектің екі басының оң және
сол жағынан арнайы жасалатын тік ... ... ... сәл ... екі ... ... орнатылады. Қисық ағашты түзетуде немесе
түзетілген ағашқа иін жасап ... осы ... ... қызметі
өзгеше. Өйткені, ағаштың қисық тұсы осы ... ... ... ... ... ... түзетіледі [2.128].
Сықаурын- міндетті түрде әбден кепкен, жуандығы ... ... ... шамасындағы қайыңнан жасалады. Сықаурынның бір жақ тегістелген жуан
басын “алақан”, үйшінің жамбасына дәл келетін орта тұсын ... ... ұшын ... деп ... ... ... ағаш ... оны оқтай
етіп түзететін немесе түзу ағашты көңілдегідей етіп ию ... оған ... ... аты шулы ... ... ... мен құрамы осындай ғана
“Қисық ағаш жатпайды тез ... ... ... мақалы да киіз үй сүйегін
жасаудағы ... ... ... орны ... екенін аңғартқандай .
Әбден кепкен үй ағашын тезге ... ... ... ең ... оларды от
қызуына қақтап, балқытып алу керек. ... ... ... үшін ... ... Олар ... “обын”, “қоз” сияқты пештер.
Қазақстанның солтүстік аудандарында мор деп аталатын пешті тақыр ... 3,5 метр , ... мен ... 30-40 ... етп, ... мен ... кірпіштен не тастан қалайды, бір ... 2,5 ... ... Осы ... үй ... тігінен салып, пештің аузынан от
жағады. “Обын” атты пеш жерден қазылып жасалады. Ол үшін ұзындығы 3,5 метр,
тереңдігі мен ... 40-50 ... ор ... ... ... 3-4 жерден
көлденең шабақ ағаштар орнатып, үстінен үй ағаштарын, ұзыннан-ұзақ ... да, ... ... ... обынның бір жағынан от жағады, екінші
жағынан түтін шығады. Бұл пештерге үй ағаштарын ... ... ісін ... ... салу” не “обын салу” дейді.
Қазақстанның көпшілік аудандарында үй ағаштарын дайындау әдісі өте
қарапайым келеді, яғни ... ... ... ... ... әдіс ... ... салу” дейді. Қоз жасау үшін тездің жанынан мол етіп қой не
түйе құмалақтарынан немесе ... от ... да, ... ... ... Ертеңіне сол күлдің үстіне тағы от жағып, әлі кебе ... ... ... қалап, лапылдатып жандырмай бықсытып қояды да, от
астындағы ыстық күлге алдын ал су ... үй ... ... ... соң ... ... алып, тезге салып өңдей бастайды. Дымдау үй
ағаштарын қозға салар алдында оның күймей, буланып жылдам жібуіне ... ... ... ... да ... Ол үшін ... ... көп қылып
ұсақ құм үйеді, оны біраз жаймалап, үстіне қи ... Құм ... ... ... ... үй ... балқытып, жібітетін қоз болып
шыға келеді [3.17].
Жонғы-үй ... ... ... ... құрал. Мұны
ұзындығы екі сүйем, ені екі ... ... ... Екі ... ... бар, ... жүзді аспап. Мұның түзу жонғы, қуыс немесе ойыс жонғы,
тісті немесе ыру жонғы деп ... үш түрі ... Түзу ... ... түзу ... Үй ағашын алғашқы өңдеу кезінде және керегенің басын,
уықтың алақанын шығара ... жону үшін ... Қуыс ... ... ағашқа жұмырлық бейне бере жону үшін пайдаланады, тісті жонғының
жүзі иректеліп тіс ... ... оны ... басы мен уық ... ... үшін ... ... сызғы деп атайды). Түзү жонғының
екінші жағына ... тіс ... ... оны екі ... ... ... желісінің көк өткізетін көздерін және уық алақанындағы уық
бау ... ... тесу үшін ... ... құрал. Ел арасында үскінің
бірнеше түрі болған. Соның ішінде ең көп ... ... 20-25 ... жерге қағылған екі қазықтың бас жағында ... ... ... оған ... үскі орнатылатын түрі. Үскінің жұмырланған
ағаш ... өн ... ұсақ ... ... ... Ол ... ... және жылдам айналуына себін тигізеді. Өйткені, үскіні айналдыратын ... бау осы ағаш ... 2-3 рет ... ... да, оның екі ... кісі екі қолымен кезек тартып отырады, сонда үскі зыр қағып оңды-солды
айналады. Ал, үйші айналып ... ... ... шыбықтарын тосып, оның
алдын ала белгленген көк өткізтін ... ... ... ... ... ... ... басып тұруға арналған екі басты қалақ
ағаштың ортасындағы тесікке ... ... де, ... ... ... ... ... сағаларының көк өткізетін көздерін жоғарыдан төмен
қарай тесіп шығады. Үскінің бұл ... де ... бау ... ... ... ... ... қосылады.
Ырғақ-кереге сағаларының мүсін біркелкілігін ... үшін ... ... ... ... үшін ұзындығы кереге сағаналарымен ... ... екі ... ... ... ... 1 ... ағаш шабақтар қырынан бекітіледі бұл шабақтардың ... мен ... ... ... сағаналарының мүсініне
байланысты болады. Сондықтан, мұндай ... ... ... ... ... ... біркелкілігінің немесе сәл ... өзі ... ... ... ... шалынып, кемшілікті
дереу жөндеп отыруға мүмкіндік береді. Керегенің әр қанатын көктеп болған
уақытта да оны осы ... ... ... оның ... ... үйлесетін болуы керек, мұның өзі киіз үй сүйегінің орнықты, берік
болу шарттарының сақталғанын көрсетеді.
Уыққа арналған қалып, көбінесе, үш ... ... ... Ол ... уықты әбден өңдеп болған соң (негізгі мәселе оның ... ... ... ... жатқызады да, уық алақанының сыртынан, иін ... ... және уық ... ... ... 1 ... түзу жонылған үш
мықты қазық қағылады, ал ... ... ... ... ретімен
бірінің үстіне екіншісін қырынан қыстыра береді. Мұндай ... ... ... ... ... сол ... ... кейін су
тисе де, жазылмайтын күйге түседі. Уық иіні көбіректеу жасалатындықтан, оны
дереу қалыпқа салып қатырмаса, балқып тұрған уық иіні ... ... ... ырғақ болсын, үш қазықтан тұратын уық қалпы ... ... ... арттруға себін тигізеді. Уықтың иініне де,
кереге ... ... де көзі ... ... ... үйші ... жатқан бұйымның белгілі үлгі деңгейіне дүп ... ... не уық ... ... ... жаза ... ... қалған жерлерін дереу жеріне жеткізе жөндеп жібереді. Осы
айтылған станоктар еңбек ... ... ... ... үй ... ... ... беріктігін қамтамасыз етеді.
Ал ендігі кезекте киіз үйдің жасалу ... ... ... ... ... неше ... үйдің сүйегін жасайтынын біліп, соған
қарай дайындалған ағаштарының ... ... ... Жұмыс
орнын, саймандарын жөнге келтіріп алып, ... таң ... ... ... ... ... бос отыратын уақыты болмайды, негізгі
күнкөріс осы кәсіппен байланысты болғандықтан, ... ... бір үй ... екіншісін бастай береді. Соның өзінде үй сүйегін әркімнің ... ала ... ... ... оның ... ... ... кіріседі. Өйткені, әркімнің қалауы әр түрлі болады. Айталық. Біреуге-
4, біреуге- 6, енді бреуге- 8 қанат не ... ... үй ... ... тым сәнді, әшекейлі үй қажет болса, енді біреулерге қарапайым
баспана болса ... Осы ... бәрі үйші ... айтарлықтай әсер
тигізеді [7.27].
Киіз үй сүйегінің ең күрделісі де, қыруар еңбекті қажет ететіні де
кереге ... үйші ең ... ... ... ... Ол үшін ... ала ... қозға немесе мор мен обынға,
керегеге арналған ағаштардың он ... ... ... ... ... ағашты қозға салар алдында суға малып алса, ол тез ... ... ... ... күймейді де. Қозда жатқан ағаштарды біртіндеп алып
өңдеуге кіріседі. Ең ... ... ... ... ... ... түзетіп
алады. Ол үшін қоздан шыққан ыстық ... ... ... сол ... ұстап,
оның қисық жерін тездің кертпегіндегі қазықшаның тұсына апарып ұстайды да,
оны сықаурын алақанымен жанши отырып түзетеді. Сықаурынды оң ... ... сабы ... ... ... бар дене ... бір басып, бір
босатқан уақытта түзетілетін ағашты ... ... ... ... Оның ... бойындағы олпы-солпы түзетіп шығады да, бас-аяғын
шаппашотпен шауып, сағаналар ұзындықтарын біркелкі етеді. Одан соң ... ... екі ... түзу ... ... тісті жонғымен ыру
сызықтарын жүргізеді. ... ... ... ұзына бойын түгелдей қуыс
не ойыс жонғымен жұмырлай жонады. Жону, түзету жұмысы біткен соң тезге салу
арқылы ... ... ... ... ... әр жерінен белгілі мөлшерде
иіндер жасайды. Осының нәтижесінде кереге сағанасының басы сәл ... ... тұсы ішке ... ... ... ... шығыңқы келеді. Ал, бір
жағы біртіндеп ішке ... ... ұшы ... ... ... ... ... қойғанда оның басы мен етегінің ең төменгі ұшы бір түзу
бойында болуы шарт. Мұның өзі киіз үй ... ... және ... киіз ... ... керегенің шыдамды болуының басты шарты.
Кереге сағанасының Осылайша мүсінделуі бүкіл ... ... ... әсерін тигізеді.
Мүсінделген кереге сағаналарын көлеңкеде тұратын ырғақ үстіне қатарлап
қоя береді. Шалқасынан қатар жатқан кереге ... ... ... ... ... ... егіз ... ұқсас, біркелкі болуы
қажет. Мұндай біркелкілік болмаса, ... ... ... ... де ... Ал, ... көктеген күннің өзінде керегенің
жиналып-жазылуының өзі қиынға соғады, көрер ... ... ... ... тым ... ... оның көгі шыдамай үзіле беретін
болады. Орталық Мемлекеттік музей қорында ХХІ ... ... ... ... ... Бұл керегенің жиналған кездегі көлемі 277х74 см
болады. Кереге музейге 1986 жылы 16-қазанда өте ... ... ... ... ... қызметкерлерінің қыруар еңбегінің арқасында реставрация
жұмыстары жүргізіліп, ... ... ... ... ол КП 20735/1-7
номерінде музей қорында сақтаулы [30].
Киіз ... ең көп ... ... түрі- алты қанат үй. Алты қанат ... ... үй ... сөз. ... үйдің үлкен-кішілігі оның қанат
санымен анықталады. Қанат санына қарай кереге бастарының саны, ... ... уық ... ... ... ... Мұнымен бірге кереге көздерінің
үлкен-кішілігіне қарай тор көз ... ... ... ... және ... кереге (Қос жұдырық сыярлық кең ... ... ... ... ... тор көз және жел көз керегелі киіз үй сүйегінің кереге басы, оған
қарай уық саны да әр ... ... ... ... ... ... ел арасынан жинаған деректерге қарағанда, тор көзді 12 қанат үйде-
180 бас, 8 ... ... ... 6 ... ... бас, 5 ... үйде-80 бас, 4
қанат үйде-60-65 бас болсса, жкл көз ... 6 ... ... бас, 5 ... бас ... Тор ... керегенің біреуінде (яғни, қанатта) 15-16
бас, 6 қанат үй керегелерінің үшеуі 15, ... ... 16 ... ... ... ... ... саны қанша өскенімен, оның жартысы 15, жартысы 16 бастан
тұратындығы заңдылық. Ал, жел ... ... ... 12-13 ... ал оның ... 12, ... ... 13 бастан тұрады. Бұлай болу
себебі, қанаттарды бір-бірімен ... яки үйді ... ... ... ... басы бірігіп, бір бас болып шығады да, тігілген үйдегі
керегелердің әрқайсысының басы тор ... ... ... жел ... ... ... Бұл ... айта кететін тағы бір заңдылық- киіз үй сүйегінің
қанат саны 6-дан артқан соң оның ... ... тор ... ... жел көз керегелі үйлер, әдетте, 4, 5 және 6 қанаттан аспайды. Көп
қанатты ... ... ... ... ... Үйдің көлемі үлкейген
сайын жауын-шашын, дауыл, ... ... үй ... ... ... ... ... өз салмағы мен ... ... ... ... ... ... төтеп беретіндей орнықты, әлді
болуы қажет. Тор көзді ... ... ... ... бағасы да
қымбат түсетіндіктен, оларды кезінде ауқатты адамдар ғана жасатты. Ал, ... ... ... ... ... ... оңай, бағасы да арзан
болғандықтан, орта ... ... ... көпшілігі осыны қанағат етті.
Алты қанат киіз үйдің бір тор көз ... ... ... ... ... жалпы саны 42 шыбықтан тұрады.Оның ең ұзын
ерісінің саны 18 болса, қалғандары сағанақ атанады ... ... ... ... Оның жалпы саны24-ке жетеді.Кереге ерісінің ұзындығы
2 метр болса, ... ең ... ... ең ... 30 сантиметр
шамасында болады [1.12].
Жасалып жатақан киіз үй ... ... ... ... ... ... мүсінделіп, ырулар жүргізіліп болған соң,
олардың барлығына да көк ... ... ... шығу қажет. Әрбір кереге
сағанасына қанша тесік жасалатындығы керегенің тор көз, не жел көз ... ... ... басы ... ... кереге қанатында
жоғарыдан төмен қарай сонша көз бар, ал әрбір кереге ерісінің соншама ... ... ... ... 15 ... ... тең болуы қажет, бұл
жағдай кереге көздерінің біркелкілігін қамтамасыз етеді. Кереге ерісінің
бас ... ... ... 5 ... ... 6-сы тесілмейді, одан әрі 3 тесік
жасалып, 10-сы ... одан әрі ... ... дейін тағы 5 тесік
қатар тесіледі. Кей уақытта 18 ... тор көз ... ... 15 ... 4 азат ... ... да ... Мұндай жағдайда әрбір үш
тесіктен соң бір азат ... ... ... көз ... ... азат саны да ... Азат саны жиі қайталанса, керегенің жиылып-
жазылуын жеңілдетеді. Азат ... бір үй ... ... ... ... қажет.
Кереге сағаналарының көк өткізетін көздері үскімен түгелдей ... соң ғана оның ... ... ... Ол ... ең ... кереге астына арнайы төселетін жастық ... ... ... ... кереге сағаналарын орын-орнына қояды. Сондықтан кейін
кереге көктеу ісіне кіріседі. Кереге сағаналарының ең ұзын ерісін екі ... ... ... да, ұзынды-қысқалы сағаналар ерісінің екі
жағынан, ... ... ... ... ... қанатқа дәл қиысатындай
болып көктеледі. әдетте, керегенің бір ерісінен ұзынды-қысқалы екі сағанақ
шығады.
Керегені көктеу үшін түйе ... ... ала ... ... ұзын тапсаны су бүркіп жібітеді. Содан кейін бір үшын арнайы мүйіз
ине көзінен өткізіп, екінші жағынан кішкене тесік ... одан ине ... ... ... оның ... ... түйін пайда болады. Түбі
түйінделген ұзын таспаны екі қабатталған кереге ... ... ... ... өткізіп, таспаны тартыңқырап тұрып түбінен керегеге
тигізе тесіп, одан таспаның инелі ұшын қайта өткізеді де, қиып ... ... нық ... түйе ... аз уақыттың ішінде тас болып ... ... ... көк ... ... өз бетімен ешқашан шешілмейді, кереге
сағаналарын біріктіріп мықты ұстайды, жуыр маңда ... да. Бір ... ... ... ... ... көктеп болған соң, оның басқа
бөлшектерін ... ... ... ... көгі мен уық ... ... ... соң, оның
әрқайсысы майда түрпі, темір қырнауыш немесе шыны ... ... ... ... ... Ал, ... ... кереге мен
уықтарды түгелдей қызыл, жасыл, көк түсті май ... ... ... ... үй атанады. Тек қайыңнан жасалған киіз үй сүйегін ... ... ... майын неше қайтара сіңіре жағады. Содан барып өте ... ... ... ... ... ... Мәселен, XIX ғасырдың екінші
жартысында Шоқан Уалихановқа әкесі арнайы ... 10 ... киіз ... ... мұқият өңделгендігі, керегелерінің өте әдемі
мүсінделгендігі туралы 1865 жылы ... ... ... ... ... осы киіз үйде ... ... А. К. Гейнс мұндай тамаша үйді бұрын-
соңды еш жерден ... ... ... дәл осы ... ... ... қайыңнан жасалғандығы туралы академик Ә.Х ... де ... Ал, енді ... ... ... ... ... байланыста болған қазақ әкімдері мен ірі ... ... ... місе ... Олар ... бастарын, уық алақаны мен
қаламдарын күмістетіп, сүйектетіп те ... ... ... ... екінші жартысында адай руынан шыққан Талпақов Қаражігіт деген ... ... ... таза ... күмістелген темір және өрнектелген сүйек
әшекейлермен мейілінше мол ... ... Сол ... осы ... ... ел
арасында тамсана сөз етеді. Қазақ әкімдерінің әр уқытта Россия ... ... әр ... ... жіберген киіз үй сүйектерін айтулы
шеберлерге ... сыр, ... ... ... ... түрлендіре
безендірген. Осындай қымбат үйді XIX ғасырдың ... ... ... ханы ... ... Николайға сыйға тартқандығы туралы П.
Столянский жазса, XIX ... ... ... ... қазақтары бірінші
Николайдың баласы Николайға сыйлаған үй де нағыз өнер туындысы болғандығы
туралы академик Ә.Х. ... ... ... мен ... ... ... киіз үйдің төбесін шығарып
тұратын иінді ұзын ... уық деп ... [9.12]. Бір үй ... уық саны кереге бастарының жалпы сандарына тең болады. Олай болса,
уықтың саны да, әрқайсысының ұзындығы да, ... де киіз ... ... қанат санына, керегенің тор көз, не жел көзділігіне тікелей байланысты
болады. Әдетте, киіз үйдің маңдайшасына алты уық ... ... ... ... 6 ... ұяларын қосып, жалпы уық санын есептеп шығару
қиынға ... Орта ... 6 ... ... ... ... 12- ... болады. Әрине, әр жағдайда, әсіресе, шаңырақ көлеміне қарай уықтың
ұзындығы жоғарыда көрсетілген мөлшерден не аздап ... не ... ... Қанат саны өскен сайын уықтың ұзындығы да арта түседі. Мәселен, 8
қанат үйдің ... 15- 16 ... ... ... Уық иіні иінділеу келсе,
яғни 130- 150 градус ... ... ... ... үй ... ... ал иіні аздау болса, яғни 145- 150 градус доғал ... ... уық ... ... келсе, үй төбесі конус тәрізді шошақтау болады.
Біздің көп жылдар бойы ел арасынан жинаған деректерімізге ... ... киіз үй ... ... ... шағындау келеді де, үй төбесі
қалмақ үй тәрізді шошақтау болады екен, ал Қазақстанның қалған өңірінде ... ... ... ... да, үй ... ... тәрізді жалпақтау
келеді. Академик Ә.Х. ... дәл ... ... ... ... ... тәрізденген киіз үй конструкциясын киіз үй сүйегінің көне түрі ме
деген болжам жасайды [4.36]. ... да, ... киіз ... ... ... ... ой ... бұл болжамның дұрыстығына шүбәлануға болмайды.
Уақыттың ұзына бойын қазақ халқы төртке бөледі:
- алақаны- кереге басына байланып бекітілетін жалпақтау түбі;
- иіні- алақанға ... ... ... қары- иіннен ұшына дейінгі оқтығы;
- қаламы- шаңырақ тесігіне еніп тұратын ... төрт ... ұшы ... ... ... түзу ... ... алып, тісті жонғышпен
ыру жүзгізеді. Уық түбін шапашотпен доғалдап шауып,үскімен уық ... ... ... ... қарын ойыс жонғымен жұмырлап жонады. Уық
иінінен бастап қаламының дәл ... ... ... ... ... ... ... үйшілердің айтуынша, тегін қалыптаспаған. Біріншіден,
уықтың жеңілдеу ... ... ... ... шаңырақ шеңбері де онша
жуан ... оған ... ... ... ... ... ... жасалатындықтан, уық ұшына қарай жіңішкере беруі ... ... ... кереге бастарынан киіз үй аумағының 1/3-дей
көлемде болатын, дөңгелек шаңыраққа қарай жарыса ... ... ... ... ... аралықтары алшақтау болады да, уық қаламдары
сұғынатын шаңырақ ұяларының ... 2,5- 3 ... ... Олай ... ... кеңістік те, уықтардың өздері де төменнен жоғары қарай
біртіндеп жіңішкере беріп, ... ... ... ... ... ... ... өзі халық шеберлерінің ғасырлар бойы эстетикалық
талғамы дамуының нәтижесі; төртіншіден, ... ... оның ... болса, олар шаңырақ шеңберіне сыймайды, ал уық иіні ... ... ... ... салмаққа шыдамайды. Сондықтан, уықтардың төменгі
жағының жуан, әлді ... ... ... ... ... ... ... туған өнер үлгісі. Уықтың ең жоғарғы жіңішке ұшынан оның 7- ... төрт ... ... ... Уық қаламының төрт қырлы болуы
мен ... ... ... жіңішкере беруі уықтың аунамауына және шаңырақ
ұясына оның нық ... ... ... ең ... ... туғызады. Төрт
қырлы уық қаламын шапашот және түзу ... ... ... етіп ... ... мұқият көңіл бөлінеді.
Уық алақанының ішкі бетіне жүргізілетін ырудан басқа басы артық ... ... уық ... ... ... ... ... кейде сырланып немесе күміс, сүйек әшкейлерімен көркемделеді.
Әбден жасалып біткен уықтарды 20- ... ... ... ... ... ... ... олар үй сүйегі түгелбіткенше тұрады.
Орталық Мемлекеттік музей қорында осындай уықтардың ... ... ... ... ... ... ХХ ... ортасына жатады,
уықтың жасалған ағашы қызыл түспен боялған. Музейге ... ... ... К. ... ... ... КП №20736/1-119.
Шаңырақ-киіз үй үйді төбесін шығарып ... ... ... ... ... екі-үш бөлек қайың кесіндісінен, кей жерлерде қара
талдан да жасайды [12.17]. Шаңыраққа арналған ағашты да алдын ала ... ... ... ... ... ... үйшілер шаңырақты тұтас
ағаштан да, екі не үш ... ... де ... ... дөп-дөңгелек
етіп иіп жасайды. Шаңырақ ағашының дияметірі 7-8 ... ... ... ... ... етіп июде оңайға түспейді. ... ... ... тым қарапайым қалыптарына салып, шаңырақ шеңберін, яғни
тоғының, шын мәнісінде, мінсіз етіп шығарады. Ел арасында ең жиі кездесетін
шаңырақтардың ... 1-1,8 ... ... 2 ... де ... ... Дияметірі белгілі болған шаңырақ тоғынының ... ... қиын ... яғни ... ... ... оның ... 3 есе
артық болады. Сонда шаңырақ тоғынының ұзындығы 3-5 метр ... ... ... ... ... шаппа шотпен ыңғайлап, астынғы бетін
шығара ... ... ... ... ... соң, оны құрым киізге орап,
дымқыл жерге көмеді, содан оншақты тәуліктен соң, шаңырақ ағашы өз ... ... ... үлгереді-ау дегенде, оны қазып алады. Осыдан кейін
үстіне ... су ... ... ... ... ... ... көмеді. Ыстық
қозда бие сауым уақыт (1-1,5 сағаттай) жатып әбден ... ... ... не ... арнайы жасалатын қалыпқа салып иеді. ... ... ... сай етіп жер ... ... ... қалап
қатырып қояды. Немесе ... ... ... ағаш ... ... ... ... ағаштар арқылы біріктіріп, оны шет-
шетін арамен дөңгелентіп, шаңырақ дияметіріне дәлдеп ... де ... ... ... ... ... ... қалпын-байтес дейді
[10.28]. Арнайы қалыптың болуы үйші ... ... ... туғызады. Шаңырақ тоғынының жалғасатын екі басын ... де осы ... ... қойып жасағанда оңай орындалады.
Шаңырақ көздерінің саны киіз үй сүйегіндегі уық пен керегелер басының
санына байланысты жасалады. Оны тоғынның төменгі жиегімен ... ... ... ... шығады. Бұл тесіктер уық қаламдарының нық және бөгетсіз
сұғынуына сай асқан ... ... ... ... ... ... ішкі көз тесілетін жерлерін алдын ала белгілеп алып, ... ... ... ... оны ... ... төрт қырлап кеңітіп шығады. Одан
соң көздердің бір ... ... үшін уық ... етіп ... ... не ... деп аталатын аспапты отқа әбден қыздырып ... ... ... ... Бұл ... ... үйшілер тілінде “көзеу”
дейді.
Шаңырақтың төбесін шығарғанда түндікті төмен түсіріп алмас үшін оған
күлдіреуіш орнатады. Шаңырақ шеңберінің дияметірімен ... ... ... ... дәл ... кесе ... шыбықтарды күлдіреуіш дейді.
Күлдіреуіштің әр қатарында 3-тен 8-ге дейін ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын кепіл ағаш тесіктерінен
өткізеді. Кепіл ағаш саны әр күлдіреуіштер тобында екіден не ... ... ... ... шыбықтарының төменгі жағынан әрқайсысына
шегемен жапсыра бекітеді. Күлдіреуіштің бұлайша ... ... ... ... келе жатқан дәстүрлі өнер.
Қазақстанның оңтүстік өңірінде шаңырақ ... ... ... ... ... түрі де болады. Оны халық табақты күлдіреуіш
дейді. Шаңырақтың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай
шығарып ... 5- 6 ... ... оны ... ... ... ... бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның
басын тірейтін саяздау ұя жсалады, оның ... ... ... ... ... жасау оңай-ақ, бірақ көркемдік және беріктік
жағынан дәстүрлі күлдіреуіш ... ... ... ... ... шаңырақтарға ешқандай әшекей жасалмайды, тек ... ... Ал, сән ... ... ... да ... ... сүйектерімен қосып
сырлатады немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін
мүмкіндігінше саяз ... ... ... әр ... ... ... ... геометриялық, символдық, өсімдік және
зооморфтық мотивтер элементтерінен тұрады. Шаңыраққа ою-өрнек ... ... ... пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспапты
қобы дейді.
Шаңырақ бөлшектерін сырлау, оюлаумен ... ... ... де ... ... ... ... шаңырақтарды
сән қуған ауқатты адамдар ғана жасатады.
Киіз үйге арналған ... ... ... екі ... ... екі ... және ... тұрады. Осы есік
бөлшектері бөлек-бөлек жасалады, керек болған жағдайда арнайы жасалған
тетіктері ... ... ... ... “сықырлауық” есік болып шыға
келеді. ... есік ... ... шегесіз
біріктірілетіндігі көш-қонның кезінде қолайлылық туғызады. Киіз үй есігінің
биктігі тігілген үйдің керегесінің биктігіндей, яғни орта ... 170- ... ал ені 120- 122 ... ... болады. Маңдайшаның ені 10-
12 сантиметрдей, екі ... мен ... ... 7- 8 сантиметр. Маңдайша,
босаға және табалдырық ағаштары жарылмай кепкен, ... ... ... ... ... ... оның жоғарғы жағынан уық
байлайтын түзу бұрышты 6 тесік қашалады, кейде маңдайшаның үстіне ... ... ... ... 3- 4 ... ... ... жасалады.
Маңдайшаның астыңғы жағының, табалдырықтың үстіңгі жағының екі ... ... ... сүғынып тұратын түзу бұрышты екі ұя болады. ... ... ... ... ... ... босаға жағынан, жоғарғы және
төменгі шеттерінен маңдайша мен табалдырықта ... ... ... ... ... «сықырлауық» атты жұмыр дөңестер шығарылады. Бұл
жұмыр дөңестер ... мен ... ... кіріп тұрады, есікті ашып-
жапқанда сықырлаған дыбыс шығарады. Киіз үйдің екі ашпалы ағаш ... ... ... осыдан да болар. Сықырлауықтың ашпалы есіктері
әртүрлі әдістермен жасалады. Бірде есіктің әр ашпасы тұтас қайың не ... ... ... ... енді ... бірнеше жіңішке
қарағай тақтайлардан құрастырылып жасалады. Киіз үй есігі мен ... ... ... ... ... ... ... түсті
бояулармен сырланып, сүйектеліп ... [11.35]. ... ... мен ... киіз үй есіктерінің ішкі жағын түгелдей әр түрлі өрнекті
сүйек, күміс әшекей және ... ... асыл ... де ... ... ... мен ... сыртқы беттері, табалдырықтың екі жағы да
ешбір ою-өрнек, ... ... Оның ... ... ... ... беттеріне ою-өрнектер ойылып, түрлі түсті
бояулармен сырланады. Әдетте, ашпалы есіктердің ішкі және ... ... ... екі ... ... ішкі беттеріндегі оюлар өте
күрделірек ... ... киіз үй ... әр ... ... ... ... рама тәріздендіріп құрастырады. Ортасына тақтайдан шаршы не
сопақтау 2-3 табақшалар орнатады немесе есік ашпасының үстінгі жағының ... ... ... ... ... ... ... таяныштар
тігінен орнатылады. Ал, басқа табақшаларға ою-өрнек нобайын үш қырлы саяз
сызықтар жүргізу арқылы немесе түрлі ... ... ... ... ... ... әдістері қатар жүргізіліп әсемделеді [13.95].
Киіз үй есіктернің ішкі ... ... сан ... ... оймыштау тәсілі сирек кездеседі. Дегенмен, Қазақстанның батыс және
оңтүстік батыс өңірлерінде ішінара ... ... ... ... ою-өрнектің өзі бедерленіп ойылады, оның түрі (фоны) әжептәуір
тереңдікке дейін түгелдей ... ... ... ... түседі. Бедерлі
оймыштың әр өрнегі өте нәзік болады, бірімен-бірі ... ... ... бейне орындалады, ол өрнектердің әрқайсысының фоны
түрлі- түсті бояулармен боялғанда бұйымның әсемдігі ... ... ... ... ... ... Мұндай есік беттеріндегі ою-өрнектің ... ... ... өрнек айқындала түседі. Мұндай есік болшектерінің
ою-өрнектер негізгі өсімдік, символдық және зооморфтық мотивтердің ... ... ... ... әбден болады. Бедерлі ою-өрнекті қашау
арқылы орындау тәжірибелі шеберлердің ғана қолынан келеді. Олар өз ... ... ... жасаған есіктерінің өте сәнді болуын көздейді.
Қалың бұқара киіз үй есіктерін ешбір ою-өрнексіз-ақ ... ... ... ... ағаш ... де болмайды ғой, оның орнына
“есік-ергенек”, “ит-кірмес” атанатын ағаш шарбақтармен-ақ күн ... ... әр ... ... ... ... киіз есіктер болады.
Көшпелі елдің шаруашылық ... ... ... немесе көші-қон
кезінде уақытша тігілетін баспананың негізгі түрі- қос. Оның қаңқасын жасау
киіз үй сүйегіндей қиынға ... Қос ... ... ... ... 30- 35 уық пен ... 1 метрдей шағын шаңырақтан ғана ... ... ... шаңырақтың киіз үй шаңырағына кішілігі болмаса,
басқа айырмасы шамалы. Ал, қос ... ... ... ... Олар ... мен шырша ағаштарынан жасалады. Бұл ағаштар оқтай түзу және ... өте ... ... Қос ... ... 3 ... түп ... 5 сантиметр шамасында болатын қарағай кесіндісі жарай береді.
Мұндай сырықтардың бұтақтарын шауып, қабығын ... ... ... ... қалам шығарса болады, қосқа арналған әлді уық шыға келеді. Осындай 30-
35 уықтың қаламдарын шағын шаңыраққа сыртынан ... ... ... ... ... қалыптасады. Мұндай қостарға ағаш есік салынбайды,
сыртынан жабылатын киіз есіктері ғана болады. Қостың киіз жамылышы екі ... бір ... ғана ... Өзі ... жылы, жиюы мен тігуі де ... ... ... дейін, көбінесе, даладағы жылқышылар баспана
есебінде ... ... ... өнері сонау көне замандардағы көшпнлілік
салтына байланысты қалыптасып, ... бойы ... ... ... ... ... өнер дәрежесіне жертен. Ал, Орталық Мемлекеттік
Музей сол өнер ... ... ... үшін ... ... ... орталық.
І.2 Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Музей қорындағы ... ... ... халқының өмір жолы көшпелілік, жартылый көшпелілік және
отырықшылық жағдайда өткені ... ... ... орай олардың
күнделікті тұрмыста пайдаланған ... ... ... ... да ... немесе отырықшылыққа бейімделіп жасалады.
Ағаштан жасалған үй жиһаздарының құрамына төсек ағаш, жастық ағаш,
жүкаяқ, кебеже, сандық, әбдіре, ... қант ... ... ... аяқ
піспек, астау, табақ, тегене, шара аяқ, тостаған, ожау, ... ... ... келі, келсап және басқа да көптеген бұйымдар кірді [1.18].
Қазақстанда өте кең тараған ағаш бұйымдардың бірі- ... ағаш ... ... ... жасалу жолына, сыртқы кескініне қарай бірнеше
түрі бар. Төсағаштың ... түрі ... ... бет ... ... әшекейлеріне қарай әркелкі келеді. Мұның ең көне түріне зер
салсақ, оның үш ... ... екі басы мен ... қосатын жалпақ
тақтайдан, ал артқы беті екі бас пен ... ... екі ұзын ... Екі ... ... 6-7 шабақпен қосады. Көлденең шабақтар үстіне
ұзыннан бірнеше бос тақтай салады. Ал, ... ... ... молайтқан
жағдайда ұзыннан төселетін тақтайлардың керегі болмайды. Бірақ ... киіз ... ғана ... ... ... екі басы қисық біткен
төрт ағаш кесіндісінен тұрады. Олардың ... ... төрт аяқ ... бастары көлденең шабақтармен қосылып, төсектің шалқақтау келген ... ... ... ... иіні 135-145 градус шамасындағы ... төрт ... ... ... ... Тұтас шабылған төсек
бастары тым шалқақ болса, аяқтары ішке қарай кіріңкі, ал аяқтары тік болған
жағдайда жоғарғы ... де ... ... ... қарама-қарсы
орналасатын екі бастың арасын төсектің беті біріктіреді. Төсағаштың бет
жағына кейде ... ... енді ... ... ... ... безендіріледі [2.46].
Қазақстанның батыс аудандарында төсағаштың беті түгелдей бедерлі
оюлармен көркемделген өте әдемі түрі кездеседі. ... ... ... түзу ... ... ... ... сәл шалқая орналасатын екі
басы мен олардың арасын жалғастыратын ұзын, жалпақ ... ... ... бас пен бет тақтайдың қиысатын жоғарғы бұрыштарына мүсіндей жонылған
миық ағаштар ... үшін ... ... екі басындағы тақтай бетіне
ойылатын бедерлі оюлар бірдей болып келеді. Ендігі екі ... ... ... ... келеді. Енді мына милыққа ойылатын оюлар сияқты, ... ... ... да өз алдына дербес композиция құрайды. ... бет ... ... ... ... гүл ойылады. Ойылған оюлар
мативі негізінен өсімдік тектес болып келеді де, ... ... ... мүйіз және әр түрлі геометриялық фигуралармен толықтырылады. ... ... қара ... ... ... ... сақталатын төсек ағаш
түрлеріне тоқталайық.
-ХІХ ғасырдың аяғы-ХХғасырдың басы. Шығыс ... ... ... ... ... ... ... оюланған сүйектермен өрнектелген және ажурлы металл пластинкалар
қондырылған. Геометриялық элементтері бар зооморфтық, өсімдік оюлары аралас
салынған.
-ХХ ғасырдың басы. Ақтөбе ... ... ... ... ... төсектің алдыңғы беті жалпақ-рельефті етіп ойылған және түрлі-
түсті бояулармен боялған. Оюлар композициясы өсімдік типтес [30].
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... да ... жастықтың астынан төсейтін жастық ағаштарды, көбінесе, оң жақта ... ... ... Сондықтан, олардың сыртын ... ішкі ... да ... ... ... Музей қорында ондай
жастық ағаштардың бірнеше түрі сақталуда.
-ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... әрленген.91х36х50.
КП 22632 [30].
Тік қабырғалы бұрыш тәрізді, түбіне қарай еңкейіп тұратын, екі
жақтауында жастыққа ... ... ... ... бар, арқа ... отыруға
арналған жастық ағаш. Алдыңғы бетіне толығымен зооморфтық, өсімдік ... ... ... ... ... боялған.
-1897 ж., Орал облысы. Ағаш, оймыш, әрленген. Ұз-102см; 44х38см.
КП 3210.
Тік қабырғалы бұрыш тәрізді, түбіне қарай еңкейіп тұратын, екі ... ... ... ... ... арқа ... отыруға арналған жиһаз.
Алдыңғы бетіне толығымен зооморфтық ... бар ... ... ... ... ... орналасқан жіңішке жақтаулары бар.
Түсі ашық-қоңыр [30].
Қазақстанның барлық облыстарында көп жасалған қажетті үй жиһаздарының
бірі- жүкаяқ. Қысы-жазы бірдей, киіз үйде ... жер үйде ... ... жататын жүк атаулының бәрі аласа жүкаяқтарға жиналады. ... ... ... Оның ... ... 90-130 ... биктігі 25-30
сантиметр, ені 45-50 сантиметр шамасында болады. Жүкаяқтың жасалу тәсіліне
қарай бірнеше түрі болған. Жүкаяқтың да тек бет жағы ғана ... оның ... әр ... ... ... ... ... бүркеншікті
шегелермен шегеленеді, ою да ойылады немесе түрлі-түсті бояулармен ... ... де ... ... ... облыстарында жасалған. Ағаш ұсталары оны
жасауда қыруар ... ... ... өз ... ... ... (6.61). Әр шебер оны өрнектеп, әдемілеу ... ... ... да ерік ... өз ... ... ... бере,
жүкаяқтың сан алуан үлгілерін қалдырды. Қазіргі күнде оның басым көпшілігі,
әрине, сақталмаған, сақталған үлгілерінің өзіне түгелдей тоқталу да ... ... осы ... сөз ... ... үлгілерінің өзі қазақ
шеберлерінің өнер ... ... ... ... ... аяқ. 1957ж., Арал ... Ұз-105,5см, 54х47,5см.
КП 115.
Тікбұрышты формалы, бетіне оюланған ажурлы металл пластинкалар
қондырылған. ... ... қара ... ... әр ... уақ-түйек бұйымдар сақтау үшін үлкенді-кішілі қол
сандық, әбдіре және жағлан пайдаланылған. Үлкен ... 90-100, ... мен ені 45-50 ... ... жұқа қарағай
тақтайлардан жасалады. Олардың ... ... ... жасыл немесе қара
бояулармен боялатын да бет жағы жез, күміс, ... ... ... ... ... тәсілі, көлемі, материалы мен ... ... ... тән ... ... көп. ... да, ... бір шебердің қолынан шыққан нағыз өнер туындысы деуге әбден болады.
Бұл жағландардың сүйегі қарағай тақтай екен, тек қолдан ... ... ... ... ... ... қоңыр түсті былғарымен қапталып,
бет жағына стильденген қошқар мүйіз, қос мүйіз ... ... ... үш ... ... ... тастары бар үлкен-үлкен үш дөңгелек күміс
гүл шоқтары ... ... мен ... әр ... күміс әшекейлермен
безендірілген. Жағланды құлыптауға арналған темір ілгектің бет ... төрт ... ... тас ... жасайтын қазақ шеберлері, XVIII-XIX ғасырларда Қазақстанның
оңтүстік және Жетісу ... көп ... ... ... ... мен ... табу оңай болмаған, оларды тек сән қуған ауқатты адамдар
ұзатылатын қыздарына арнап, өз материалдарынан жасатқан [5.73].
Қазақстанның барлық аудандарында ежелден бері көп ... ... қол ... Қол сандықты бой жеткен қыздарға ... ... ... жасау құрамына енеді. Олай болса, қол сандықтар бой ... мен жаңа ... жас ... ... өте сәнді бұйымдардың
бірі. Оның көлемі де шағын (ұзындығы 45-50 ... ені 25-30 ... 15-20 ... шамасында) болатындықтан қыз-келіншектердің ине-
жіп, айна-тарақ, әтір, сабын сияқты уақ-түйек бұйымдарын сақтауға арналады.
Көпшілік қауымның жасататын қол ... тек ... ғана ... бір ... ... сырланып жасалады. Сән қуған кісілер қол сандық
бетіне нұсқалы, бедерлі оюлар ойғызып, түрлі түсті бояулармен сан қилы ... ... ... қоса неше ... ... асыл тастар, сүйек пен
күміс әшекейлерін кеңінен пайдаланатын ... ... ... музей
қорында мұндай бұйымдардың көптеген түрі сақталған. Солардың бірнешеуіне
сипаттама беріп өтейік.
-Шайсандық. ХІХ ... ... ... басы. Көкшетау облысы. Ағаш,
сүйек, оймыш. 47х20х33см
КП 3269.
Тікбұрышты, қақпағы қайыспен артқы жақтауына бекітілген, қапталдары
бар сандықша. ... ... ... және ... беті ... ... ... ХХ ғасырдың ортасы. Қызылорда облысы. Ағаш, бояу. ... ... ... ... ... бояп ... ... Негізгі реңі қою-көкшіл. Екі
жақтауы мен ... ... және ... ... ... Алдыңғы
бетінде көз, жүрек бейнелері, сондай-ақ, қошқар ... ... ... ХІХ ... ... ... ... тері, ақ металл, өрнек
бедерлеу, штампылау. 75х30 см.
КП 3271.
Терімен қапталған ағаш ... ... ... ... белгілері
бар зооморфтық оюлармен және фигуралы металл ... ... ... ... ... кебежені пайдаланған. ... ... ... кеңінен тараған. Бір қызығы, кебеженің
жалпы кескіні мен ... ... ... жерлерде бірдей деуге болады. Бірақ,
олардың бет жағын ... ... әр ... бір ... кебежелерден
жергілікті ерекшеліктер анық байқалады. Кебеже- кімге болсын өте қажет
бұйым. Сондықтан, ағаш ұсталары оны, ... ... ... ... ... ... сата ... екен. Мұндай кебежелерді онша
көркемдемейді. Өйткені, ... ... ... ... ... оны сатып алуға көпшілік халықтың да мүмкіндігі де ... Ал, сән ... ... адамдар ел ішіндегі ең ... ... ... ... ақысында алдын-ала беріп, кейде шеберді өз үйіне
шақырып, кебежені ... ... ... те жасататын болған.
Орта есеппен кебеженің ұзындығы 70-90, биктігі 40-50, ені ... ... ... ... төрт ... түбі мен ... қырлы төрт қазық арқылы біріктіріледі. Мұның тек бет ... ... ал ... беті мен екі жанын кейде қызыл, жасыл бояулармен бояп
қойғаны болмаса, басқадай әдіспен ... ... бет ... екі ... беттері, оның басы мен аяқ ... ... ... ... солтүстік шығыс аудандары мен
Сырдарияның төменгі ағысын ... ... ... ... жиі ... ... өзі ... әдісіне қарай өзара
ерекшеленеді. Сырдария бойында кездескен сүйектелген кебежелердің беттері
түгелдей әр түрлі ... ... ... ... ... әшекейлермен жабылған [8.28].
Сүйектелген кебеженің тағы бір түрінің бетінің үстіңгі және ... екі ... 12 тік ... ... ... зергерлікпен
қиюластырылған. Бұлардың астына қызыл шұға ... ... ... ... үш жерден төрт-төрттен біріктірілген сыңар мүйіз тәрізденіп
жонылған сүйек әшекейлер ... ... ... әшекейдің беттеріне
ортасында ноқаты бар шағын шеңберлер сызылған.
Сүйектелген кебеженің тағы бір ... ... ... ... ... ... ... Кебеже бетінің ортасына стильденген қошқар
мүйіз, сыңар ... ... ... ұшқан құс бейнесіне ұқсас ... ... ... ... күміс шегелермен шегеленілген. Мұқият өңделіп,
бірнеше өсімдік майы жағылған қайыңның табиғи түрі мен ақ сары ... өте ... ... ... ... өзі оны жасаған шебер талғамының
жоғары болғандығын танытады.
Кебеже бетін ... ... ... ... ... халық шеберлерінің өнері өз алдына бір төбе. ... ... ... ... өсімдік тектес болғанымен,
геометриялық және ... ... ... ... ... Әдетте, ою-өрнектер көк, ақ, ... ... ... Ал, түрі көбінесе, қоңыр, ашық қоңыр түсті бояулармен боялып, ... ... ... ... ... ... ... кебежелердің ағаш
ісі мұқият өңделіп, оның беттері сырланбай, тек мінсіз ойылған ... ... Осы ... ... ... ою-өрнектерін
орындауда симметрия заңдылығы мен композиция тұтастығы берік сақталған.
Кебеженің бетіне түгелдей ою оюлап, ... ... түрі ... жиі ... ... бәрінің сырты түгелдей мұқият өңделіп,
бет жағына симметрия ... ... ... өсімдік тектес, геометриялық
және символдық бедерлі оюлар ойылған. Бірінің бет жағына түгелдей әр ... ... ... ойылса, екіншісінің беті түгелдей тек
үшбұрыштап оймышталған.
Кебеже ... ... ... ... ойып ... ... Мұндай кебежелердің ою-өрнегі ,негізінен, стильденген қошқар мүйіз,
қос мүйіз болып келеді, кейде ... ... ... ... ... ... Ағаш ... оймыш. 76х41 см.
КП 23129.
Сирағы бұрыштарындағы ағаштардыңжалғасы болып ... ... ... ... ... ... ... Көк, жасыл, қоңыр түстер,
геометриялық өрнек басым. Алдыңғы бетінің жоғарғы және ... ... ... ... ... тіс оюлары батыра салынған.
-ХХ ғасырдың басы. Ағаш, сүйек, оймыш. 79х415х51см.
КП 23840.
Кебеже тұрмыстық тұтыныс заттарын сақтауға арналған жәшік.Тікбұрышты,
үшбұрышты және ... ... ... ... екі жерден “Базкен” деген жазуы
бар қызыл шыны қондырылған. Ағашы қызыл-қоңыр түске әрленген, сүйегі сары,
металы қара ... ... үшін ... ... ... бірі- асадал (шкаф)
Қазақстанның барлық өңірінде ... ... ... бірнеше түрі
болған. Оның ең көнесі қазіргі томбочка тәрізденіп, енінен биктігі артық
болып жасалса, ... ... ені мен ... ... келеді. Үшінші
түрінің биктігі кебежедей ғана болады. Ал, ені биктігінен 1,5-2 ... ... ... ... ... Енді ... түрі ... буфет тәрізденіп
жасалатын асадалдар [11.32].
Томбочка тәрізді биктеу асадалды оның ең көне түрі ... ... ... ... ... ... ... келеді, онша үлкен
болмайды (100-100х60-70 см), екіншіден, оны көркемдеу тәсілінде ... ... ... ... жиі ... кескіні төрт бұрышты асадалдың көлемі ... Екі ... ... жоғарғы жағында екі суырмасы бар.
Мұндай асадалдардың нұсқалы оюлар ойылып, сүйекпен көркемделген
үлгілерін ... ... ал ... ... ... өрнектер салынып,
боялған үлгілерін Қазақстанның батыс аудандарынан кездестіруге болады.
Музейде 1850 жылы, Семей облысында жасалған ... ... ... ... металлдан оймышталып жасалған. Көлемі 118х58 ... ... ... ... ... жоғары көтерілген, ыдыс-аяқ сақтауға арналған шкаф. Екі
жаққа ашылатын есіктен, сөрелерден тұрады. ... беті ақ ... ... бекітілген, оймышталған сүйектермен өрнектелген [30].
Тұтас қайың кесіндісінен ағаш қақпақпен жабылатын шағын шынықап, аяқ
қаптар да жасалды. ... ... ... кезінде ыдыс-аяқтың сынбауын
қамтамасыз ететін болған. Шынықап, аяқ қаптардың ою-өрнек жүргізілген
түрлері де жиы ... ... ... кездесетін кесе қаптарды сипаттап
өтейік.
-ХІХ ғасырдың аяғы-ХХ ғасырдың басы. Қызылорда облысы. Ағаш, ... ... ... ... мен ... жоқ. Цилиндр тәрізді. Алдыңғы
беті үш ... ... ... ... өрнектер:арқар, қой
мүйіздері,соңғысы “құс тұмсық” тәрізді ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан.Ағаш, металл, өрнек
бедерлеу.
КП 9394/1.
Шыбықтан өрілген, қақпағы бар. ... шар ... кесе ... ... Негізгі қаңқасы ретінде айнала иіре қиыстырылған ағаш ... ... ... ... ... құймалармен әшекейленген.
Әр түрлі ағаштардан күнделікті үй ... ... ... және
шүмексіз шелектер жасалады. Егер мұндай шелектердің түбі бөлек ... ... ағаш ... ... түп ... ... шелектің түп
жағы мен аузына темірден құрсау салынады. ... ... түбі ... ... ... құрсау міндетті түрде қажет.
Киіз үй сүйегінің құрамына тікелей енбегенмен, ... ... ... қажетті бөлшектің бірі-адалбақан. Адалбақанды үйшілер ағаштан
жасаса, ұсталар темірден жасайды. ... ... ... ... тері ... тағы ... ... де безендіреді. Оның
металдан жасалатын ... ... ... үйшілердің өздері-ақ,
кейде ұста-зергерлерде істейді. Адалбақанның ... ... ... ішкі ... ою-өрнек жүргізіліп көркемделеді. Кей жерлерде
адалбақанды қызғылт түсті жеміс ағашынан немесе қызыл ... ... оның ... ... мүсіндеп шауып, алдымен ою-өрнектерін ойып алады.
Содан кейін ағаш бетін ... ... ... ... ... ... сіңдіре
жағады, сөйтіп ағаштың өзіндік табиғи реңін енгізіп қана қояды. ... ... ... ... ... адамдар жұмырланып шабылған адалбақанның сыртын
түгелдей былғарымен қаптатып, ілгектерін ... ... ... ... киіз ... ... ... қойғанда, уықтың
иінінен келетіндей биіктікте болуы керек. Тігінен сүйеп қоятын адалбақан
бір жағына аунап кетпес ... оның бас жағы екі айыр ... ... ... иініне ашасымен тірей сүйеледі. Әдетте адалбақанның түп ... ... оның ... ... ... қояды.
Адалбақан, негізінен, киім, ертеректе қару-жарақ ілу үшін ... ... 227 ... түп ... ені 10 ... де, бас
жағының диаметрі 5 сантиметр. Адалбақанның сыртқы кескініне қарағанда, ол
екі ... ... ... ... ... ... ені-10
сантиметр, қалыңдығы-5,5 сантиметр. Түзу бұрыштанып жасалған, ең түбінен
диаметрі 12 сантиметрдей ... шар ... Бұл ... еш өрнек жоқ,
тек қоңыр бояумен түгел боялған. Өзінің көк ... ... ... мен қысқа жұмыр мойын арқылы жалғасқан. Жұмыр мойынның үстінгі ... ... ... 91 сантимнтрлік түзу бұрышты төрт бұрыш. Оның
бетіне үш жерден ... үш ... ... көз ... ... көк бояумен боялған, ондай көздкрдің ара-арасына ... ... ... ... ... және ... ... иректеледі. Бұл күмістелген әшекейлердің арасындағы бос орындарға
бедерді ою-өрнектер ... ... ... ... ... бояулармен
өрнектелген. Адалбақанның осы біз сөз еткен төменгі бөлігінің екі иығынан
күміс шабылған темір ... ... ... ... не ... ... жіңішкере беретін
бөлігінің ұзындығы 136 сантиметр. ... ... ... ... ... ... ... қызыл, сары бояулармен жолақтана боялған.
Бунақтың жоғарғы жағынан ... төрт ... ... ... ... үш-үштен құстың басы секілді күмістелген темір ... Ең ... ... ... жағы жіңішкеленіп барып
күмістелген темір ашаланып бітеді. Адалбақанның жұмырланған жоғарғы ... ... сары ... ... ... ... ... Ал, ең жоғарғы
басы көгілдір аспан түсті реңде болады.
Қазақ ұсталары тұтас ағаш кесіндісінен ішін ... келі ... ... ... үшін ... ... ... қайың ағашын қолданады. Келі-
кесап Қазақстанның барлық аудандарында біркелкі болып жасалғанын ... ... ... ... ... ... ... мен саба піспегі көбірек
жасалатын-ды. Қол тоқпақ тұтас, ал саба піспегінің ... жағы ... ... не ... де, ... ... ... де бар. Өкінішке орай, бұл күндері аталмыш бұйымдар өте сирек.
II ТАРАУ.
Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Музей қорындағы ағаш ... және ... ... ... ... ... ... музей бұйымдарды сақтау тәртіптері мен талаптары.
Музей қорында сақталатын ... ... ... ... сақталу режімдері соған сәйкес жасалынады. Ол ... ... ... ... ... ... мерзіміне сай
ерекшеленеді. Әрбір музей, әрбір қор ... ... ... ... ... ... ... Жалпы нормативтік құжаттарға негізделіп, ішкі
музейлiк құжаттар, ... ... [16,25]. ... ... сақтау тәртiптерi: температуралық-ылғалдылық режимі, ауадағы
зиянды заттардан қорғау, биологиялық және ... ... ... апаттан алдын ала сақтандару шаралары, экстремальдық (аяқ астынан
шыққан) қиындықтарға баланысты алдын-ала дайындық шаралары ... ... мен ауа ... ... ... ... өте қатты әсерін
тигізеді. Бұл әсердің сипаты мен күші заттың жасалған материалынан, оның
құрылымынан, ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Органикалық ылғал тартқыш ... ... ... ... ... жасалған жәдігерлер өте жоғары немесе өте ... ... ... ... ... ... бұл ... пайда болады, сығымдалып, беріктілігі, төзімділігі азайып, ... ... ... Өте ... ... бұл ... ... жіптердің байланысы, жабысуы бұзылады, химиялық өзгерістер
күшейеді, зат деформацияға ұшырайды. Өте жоғары ылғалдылық заттың тез ... әсер ... ... ... ... ... ... кенептің
көлемі өзгерсе, бояу қабаты түсіп қалуы мүмкін. Төмен және ... мен ... ... ... да өте ... ... тат
басып қалуы осыдан болады. Кейбір материалдар ауаның температурасына
сезімтал. Мысалы, қалайыны +18 ... ... ... температурада ұстауға
болмайды. Егер температура +13 градустан төмендесе, ол өзінің құрылымын
өзгертіп ... ... ... ... сұр ... пайда болады,
тіпті тесілуі де мүмкін. Ал, пластилин мен балауыз (воск) ... ... ... ... температурады еріп кетеді [17,12].
Төменгі ылғалдылық пен жоғарғы температура гигроскопиялық заттардың
жойылып, құруына әкеп ... ... ... ... ... ... ... өзгеруі жәдігерлерге қатты әсер етеді. Бір
бөлмеден екінші бөлмеге немесе ... ... ... (аклиматизация),
жәдігер сол ортаға үйренгенше ылғалдылығы аралық температурадағы бөлмелерде
ұсталуы ... ... ... өте көп өзгерісті басынан кешіруге тура
келеді. Темір заттарында ... ... ... ... ... да ... ... ұстаған жөн, себебі олар да топырақ ... ... ... ағаш ... керісінше, жоғары
ылғалдылықта сақталуды қажет етеді. ... ... ... ... мамандар анықтайды.
Температуралық ылғалдылық режиміне байланысты қалыптасқан бірегей
көзқарас жоқ. ... ... ... нұсқаулар бойынша темір заттары
үшін +18 градус +20 градус С, 50 %-ке ... ... ... эмаль,
керамика заттары үшін +12 градус +20 градус С және 55-65 % ... ... ... ... ... +15 ... +18 ... С және 50-60 %
ылғалдылықта, ... аң ... ... +16 +18 ... С, 50-60 ... та, ... +17 +19 ... С 50-55 % ылғалдықта, өнер суреттері
+12 +18 градус С және 60-70 % ылғалдылықта қара суреттер +12 ... С, ... % ... ... ... +5 ... С, 40-50 % ... үшін +15 +18 градус С, 55-65 % ылғалдылықта, сүек, ... ... үшін +14 +15 ... С, 50-60 % ылғалдылықта устауды қажет етеді.
Қағаздар ылғалды ауа жағдайында және суықта қалып қойғанда ... ... ... ... ... да осындай. Теспература ... да ... Сол ... ... ... ... ... температура қажет: орташа температура +18 градус С ... С, ... ... 55 - +5 %. ... ... сақтау үшін
музейде ауа кондиционері болуы шарт. Егер музейлерде кондиционер жоқ ... жылу ... ... ... ... т.б. ... мен
қажет температураны ұстап отыруға тырысу керек. Қорлардағы бұйымдарға
маусымдық өзгерістер де, экспозициядағы экспонаттарға ... ... да әсер ... ... ... ... күшейту қажет. Суық күндері
музейдегі бөлмелерді жиі желдету зиянды, аязды ауа жылы бөлмеде сулы ... ... ... ... ... ... ауа ... тура тимегені жөн және де сыртқы теспература мен ... ... ... ... дұрыс. Ыстық күндері желдетудің қажеті
жоқ. Температуралық-ылғалдылық режим психрометр, ... ... ... ... аспаптар көмегімен тексеріледі және прибор
көрсеткіштері сөткесіне бір рет, бір уақытта ... ... ... ... ... заттардан сақтау.
Музей жәдігерлерінің ескіруіне ауадағы әр түрлі қоспалар да әсер
етеді. Оған ... ...... газ, ... ... (азот пн сутек
қосындысынан жасалған ащы иісті түссіз газ), хлор, минералдық шаң, қара
күйе ... ... ... ... ... ғимаратының орналасқан жеріне ... ... ... бөлмелерінің таза болуы қажет. ... ірі ... ... мекемелері болмағаны дұрыс.
Өнеркәсіп өндірісінің нәтижесінде күкіртті сутек іріп-шіріп, адамның
дем алатын ауасына зиян болады. Суық, құрғақ ауа райы ... ... ... ... ... Ылғалмен қосылып бұл газ күкіртті газ, сонан соң
күкірт қышқылын құрайды. Ол маталарды, теріні, ... өнер ... ... ... мыс, алибастр, інжу, известняк сияқты
заттарға қауіп төндіреді [18,35].
Хлорды ... ... ... ... жеңіл өнеркәсіптері
арқылы ауада пайда болады, хлор ауада ылғалмен ... ... ... Хлор да ... ... маталарға, қағазға өнер туындаларына,
күміске, ... ... ... ... ... ... інжу-маржанға
қауіпті. Аммиак күкіртті сутек сияқты іріп-шіру ... ... ... Суда ... күміс, бояу, лак заттарына әсер етеді.
Шаң, қаракүйе, күйе заттарда газ бен ылғалды ... ... ... ... ... ... ... механикалық
нұқсан келтіреді, заттардың сыртқы күйін бұзады. Шаң биологиялық зиянкестер
үшін қолайлы. ... ... мен ... ... ... алу ... жүзеге
асырылады. Ауаның ластануынан сақтанудың бір жолы – бөлмені герметизациялау
(ауа кірмейтіндей саңылаусыз бекіту), әрине, кондиционерсіз ... ... ... ... ... да ... емес. Музей ішін,
сыртын үнемі тазалап ... ... ... өзідерін тазалау өте
ұқыптылықты қажет етеді.
Музей сақтаушылары ... ... ... сүртіп, полтровкалы
мебельдің шаңын жұмсақ шүберекпен немесе күдерімен (замша) жиі ... ... ... әр ... жолдары, бұйымдары: папкалар,
қаптар, жаймасөре өте маңызды рөл атқарады.
б) Музейдегі жарық түсу тәртібі ... ұзақ ... ... Бұл ... ... ... ... толықтай, жартылай берілуі
не мүлде жарықсыз сақталуы мүмкін. Ол жәдігерлердің қай ... ... ... ... – электромагниттік, толқындық
жарық таратушы, ал қысқа толқындар ультракүлгін ... ... ... ... жылы ... ... Ультракүлгін және
инфрақызыл сәулелерді көз қабылдамайды [19,52].
Ультракүлгін сәулелердің әсрі жәдігерлердің сыртқы ... әкеп ... ... ... ... ... мен ... жарық әсерінен пайда болады. Ол жәдігерлердің сарғайып,
түрінің өзгеруінен, түссізденуінен білінеді. Табиғи жарық ... бай. Ал ... ... ... ... ... қауіпті.
Жарыққа төзімділігі жағынан материалдар үш топқа бөлінеді:
1. ... ...... ... ... керамика, түссіз шыны.
2. Орта төзімділіктегі – сүйек, тері, аң терісі, ағаш, майлы бояулы
өнер ... ... ...... акварель, қағаз, мата
бұйымдары.
Жарық әсер жәдігерлердің түр-түсіне де байланысты – зат күңгірт, ... ... ... ... оның ... ... ... арта түседі. Жарықтың
тура түсуі барлық заттарға зиян. Жоғары төзімділіктегі заттарға жарық (күн
көзі) тура түспесе болғаны.
Ал ... ... ... ... ір ... Ағаш бұйымдары –
жаңғақ, қызыл ағаш, ... ... ... ... – өңін ... ... ... жауып қояды.
Ал майлы суреттерді, сүйектен жасалған жәдігерлерді сақтау ұшін жарық
түсіп тұру ... ... ... майлы бояу күлгінденеді, сүйек сарғаяды.
Ал аң терісін ұзақ уақыт жарықсыз ұстауға болмайды.
Ал жарық түсу зиян келтіретін заттар ... ... ... ... ... қолдану арқылы сақталады. Бұл зеттермен жұмыс
істегенде жарық 50-75 лк (люкс) болу керек. Люкс ... ... ... ... ... ... ... зиянкестердің әсерінен де бұзылады. Олар зең
түскен саңырауқұлақ, шыбын-шіркей, құрт-құмырсқа, кеміргіштер. ... ... ... ... жол ... жағдай жасалуы
керек. Егер музейдің температуралық-режимдік ережелері ... ... ... музейге тамақ сақталатын қоймалар жақын
орналасса өте қауіпті ауру ... ... ... ... ... ... зең ... саңырауқұлақтармен бүлінуі ауа
арқылы немесе ауру жұққан заттар арқылы таралады. Егер ауа ылғалдылығы ... ... ... және температура +20 +25 градус С болса бұл ауру
өршиді.
Зең түскен ... ... ... ... ... ... және ... органикалық емес, мысалы, керамика заттарына тез
жұғады. Бұл жағдайда ауру тудыруға ықпал ... ...... ... ... ... ... жәдігерлеріне механикалық, химиялық зақым
келтіреді. Заттарда дақ қалады, бұлдақтарды тіпті, ... ... ... қиынға түседі. Бұл ауруға шылдыққан заттардыбірден басқа заттардан
аулақтатып ұстау керек. ... ... үшін ... ... Зең ... саңырауқұлақ ауруын болдырмау үшін музей
жәдігерлерін жабдықтарын 21 ... ... ... ерітіндісімен
оқтын-оқтын сүртіп отыру керек. Музей заттарына кеселін тигізетін заттарға
қаракүйе (моль) ... Олар ... ... ... ... музей
жәдігерлерімен ілесе кіреді, әсіресе жүн, ... ... ... ... ... ... ... ыстық күндері қағу-кептіру, қоймаларда
нафталин, камфора, лаванда майы, жусан, ... ... ... салу ... Бұл ... ... ... тұру керек.
Өйткені, олар оған үйреніп алады, ... ... ... сіңірген
қағаздар салып қою арқылы да қорғайды. Үй шыбындары да өте ... ... ... ... ... ... қорек болады [20,62].
Жәдігерлерді бір орыннан екінші орынға ауыстырған ... сақ ... бұл ... ... ... ... ғылыми музей жәдігерлері көбінесе табиғатқа,
өлкетанушылыққа арналған музейлерде не арнайы ... ... ... ... ... ... табиғи қалпында сақтауға
тырысады. Онда жансыз және (неорганикалық) және ... ... ... қор ... Бұл ... ... ... құбылысытарды,
өзгерістерді, процестерді табиғи және антропогендік (адамның қатысуымен
жасалатын) факторларын көрсету (қозғаушы күш, себептерін), ... ... ... ... ... даму ... есепке алу,
белгілеу үшін жабдықталады. Табиғи жаратылыстану ... ... ... ... ... ... көзқарас қалыптастыруға
көмектеседі. Әрбір табиғи зат биосфераның (жер шарының ... ... ... бір ... ... ... да заттармен тығыз байланыстағы
объектісі болып табылады. ... ... өз өмір сүру ... ... ... ақпараттық потенциалы сол зат туралы қаншалықты толық дерек, ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Басқа жәдігерлерге қарағанда табиғи-жаратылыстану жәдігерлері күрделі
кезеңдерден өтеді [28,13-22].
1-кезең – фиксация, яғни, белгілеу, жазып алу, көңіл қою. Бұл – ... ... ... Тірі табиғи зат алмасу процесін, клеткалардың
ыдырауынтоқтату мақсатымен жүргізіледі. ... ... ... ... ... кептіру, қатыру, ашыту ... ... ... ... ... бақылауға
арналып даярланған жәндіктің организмі, ... және ... ... ... ... қатыру, табиғат заттарын әртүрлі
қатыратын сұйықтарға құю ... ... ... Әр ... ... ... ... [22,62].
Табиғи заттардың көпшіліг үшін бұл алғашқы кезең болып табылады және
ол музейлердің шикізат қорына жатады.
Бұл қорлар арнайы қорға ... және ол көп, ұзақ ... ... ... ... ары ... консервациялау керек, яғни қорғау, сақтау
керек. Кепкен, тұзталған, жануарлар терісі илеу арқылы, ... ... ... ... арқылы сақталса, жәндіктерді ... ... ... ... арнайы жәшіктерге
саланап сақталады. Консервациялық әдіске ... (хош ... ... сұйықтарын қолдану, жұқа қабықтарды (пленка) қолдану т.б.
жатады. Кейбір ботаникалық заттар тек фиксациялау ... өтсе ... ... ... музей жәдігеріне айналады. Фиксация және консервация
кезеңдерінен өткен заттарды үш топқа: құрғақ, дымқыл және ... деп ... ... ... ... ... – геологиялық
(тау кендері, минералдқ заттар, палеонотологиялық: сүйек қалдықтар, іздері,
тасқа ... ... ... ... ботаникалық (гербарий),
зоологиялық (тұлыптар, қаңқа сүйектер, терілер т.б.), ... ... ... ... қалдықтар (көң,
қи, тезек), ұялар жатады [23,56].
Сұйытылған заттарға – спиртке, формалинге салынған консевацияланған
заттар жатады.
Жәдігерлердің микроскопилық түріне – ... ... оқу ... ... ... ... қолданылатын, микроскопиялық
техника көмегімен қолданылатын заттар жатады.
Табиғи жаратылыстану заттары препоратор, таксидермист, т.б. салардағы
мамандар ... ... ... ... ... мынадай
бөлімдерден тұрады:
1. геологиялық;
2. жер қойнауы заттары;
3. өсімдік, жануар әлемі;
4. ботаникалық материал;
5. зоологиялық материал;
6. ұя, аң ... ... ... сол ... ... өнеркәсіп заттары да
сақталады, мысалы:
1) техника;
2) хаттар, схема, макет, модельдер қойылады.
Музей жәдігерлерін әр түрлі ... ... қою ... ... ... аң ... бір ... жатады және олар ішінара шағын ... ... ... ... ... ... ... матамен
оралады. Жүн, жібек, кенап, мақта, синтетикалық жіптен жасалған бұйымдар ... ... ... Інжу, маржан, алтын, күміс, жалаулар көлденең
күйінде сақаталады.
Киімдерді киім ілгіштерге іліп, тік түрінде, қоймаларда сақтайды.
Тері, аң терісі заттарын ... ... Бас ... ... ... ... толтырып қоймаға сақтайды.
Аяқ киімдер де қоймаларда сақталады. Сүйектен жасалған заттарды бір-
бірінен алшақ ... жөн ... ... ... ... ... , әдетте, линолеум немесе
пластикпен ... ... ... ... ... үлкен ағаш бұйымдарды арнайы тұғарларда \, сдендтарда, ал
көлемі кішігірім ... ... ... ... ... ... әйнектелген шкафтарда сақтаған дұрыс
Үй жиһаздары екі ярусқа бөлінген стеллаждарда сақталады. Біріншісінде,
көлемі үлкен, ірі, ауырлары, ... ... ... ... ... әсіресе, ірілерін, еденде сүйреп ... ... ... ... ... ... ... туындыларын чехолдарға орап, сөрелерде сақтайды. Көлемі ірі
скульптураларды чердакта, еденде, ары-бері ... ... ... ... сақталу жері тұрақты болуы керек. Олардың ... ... ... ... ... носилкаларды қолдану дұрыс болады.
Осы айтылған ережелерді музейдің әр қызметкері білуі шарт [29,33]!
2.2 Музей ... ағаш ... ... ... келтіру ( реставрация,
консервация).
Ағаштан жасалған музей бұйымдары қолайсыз жағдай туған ... ... ... ... Бұл ... ... ... жарықтың әсерінен болады. Жәдігерлер биологиялық зиянды жәндіктердің:
шыбын-шіркейлер, құрт-құмырсқа, кеміргіштер мен микроорганизімдердің де
әсерінен ... ... Бұл ... ... ықпалы бір-бірімен тығыз
байланыста. Температураның ... бір ... және ... ... ... ... процесін тездетуі немесе ... ... ... ... ... дәрежедегі ылғалдылығы, егер ғимаратта,
бөлмеде газды ластанған заттар болса зиянды химиялық ... ... әкеп ... ... дәрежедегі ылғалдық шаң-тозаңның да таз
(грибковые) ауруларын, яғни микроорганизмдердің қозуынан ... ... ... ... ... ... ауа ылғалдылығы мен
жарықтың түсуі бір мезгілде болса, тез ... ... ... ... ... үшін музей жәдігерлерін қорғау тәртібі, ережесі болады
[16,34].
Музейлердің қорларына енетін заттар әртүрлі. ... ... ... ... әрбір заттар қолданыс аясын да естен шығармаған жөн. Бұл
міндетті қорды сақтау жүйесі ... ... ... ... мақсаты-қордағы жәдігерлердің
қасиеттерінің сақтауын қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... ету. ... ... қорғау жұмысы
жәдігердің бүкіл ... ... ... ... қор ... ... (қойылу, тізілу тәртібі), әртүрлі ... ... ... ... де ... ... дұрыс болуы қажет.
Музей қорындағы ағаш бұйымдардың зақымдануына түрлі себептер бар.
Солардың арасында ең жиі ...... ... ... ... ағаш кеміргіштер, усачтар да зақымдайды. Бірақ
алдыңғылармен салыстырғанда ... ... ... ... 10 түрі ... ең көп ... түрі – Anabium ... Deg. Оны
қарапайы тілде «шашел» деп атайды. Зақымдаушы ... ол ... ...
ол әдетте, үй жиһаздарын, үйлердің ағаш бөліктерін, ағаш скульптураларды,
көркемсур туындыларыныЎ ағаш негізін зақымдайды. Үй ... ... ... ... және ... ... ... бұйымдарды
зақымдайды.
И.Н. Тоскина жүргізген зерттеулер нәтижесінде үй жиһаздарын кеміргіші
тек ағаш бұйымдарын ғана емес, жұмсақ түптелген кітаптарды да ... ... ... смоласымен өңделген ағаш бұйымдарына
зақым келтірмейтіні белгілі. Сондықтан бұл ... ағаш ... тұру ... жиһаздарын кеміргіші–ұсақ, ұзындығы 3-6 мм, цилиндр тәрізді, қара-
сұр қоңыз. Әдетте, қоңыздар музей ғимараттарында сәуір айынан бастап ... ... ... ... кең тарайды. Ал аса ... ... ... ... болады. Қыркүйек пен ақпан
айларында үй жиһаздарын кеміргішіұшуын тоқтатады. Қоңыздар, әдетте, 2 ... ... ... ... ... қоңыздар орта есеппен 20-30
жұмыртқа салады [26,68].
2-3 аптадан кейін, ұзындығы 1 мм ... ... ... ... ... ... ... кіріп кетеді. Личинкалардың жүрген жолдарын
жай көзбен көру мүмкін емес. Личинкалар 2-5 жыл, ... 3-4 ... ... ... ... – 5 мм ұзындықтағы С тәріздесаң құрт. Көктемде
ол ағаштың сыртқы бетіне қарай ... ... ... Ал 2-3 ... ... ... пайда болады. Пайда болған қоңыз ағашты кеміру
арқылы тесік жасап ұшып ... ... ... ұн ... ұсақталған
ағаш пайда болады. Ұшу тесігінің диаметрі 1,5 – 2 мм. Көктем-жаз кезеңінде
ағаш бетінде тесіктердің және ұсақ ... көп ...... ошағын
көрсетеді.
Қоңыздар көбінесе кеш батқанда ұшады. Жарық түсіп тұрған кезде ұшып
жүрген қоңызды сирек ... ... ... ... пайда болуы және көбеюі температураға және
ылғалдылыққа байланысты [26,69]. О градус ... ... ... ... ал ... ... ... төмендегенде жойылады.
Бұл түрдің дамуы үшін керекті ... ... 22-23 ... ... ең ... оптималды шекарасы 18-20 пайыз. 45 ... ... ... дамымайды; 65 ... ... ... ... өте ... қорындағы ағаш бұйымдарын зақымдайтын кеміргіштердің түрлері әлі
де жетік зерттелмейді.
Еліміздің солтүстік облыстарында көп тараған кеміргіштердің түрі
- солтүстік – Pribium con fusum ... үй ... – Pribium pertinax J.
- ... – Pribium carpini Hbst ... үш ... ... ағаштың саңырауқұлақ ауруына шалдығуынан болады.
Солтүстік кеміргіштер ... ... ... ... ... өмір ... ... құралдардың төменгі жағына қарай, бөренелердің тоғысқан
жерлерінде, яғни, ылғалдылық өте жоғары және әлсіз ... ... ... дамиды.
Брабовый кеміргіш – ылғалды, мүлдем желдетілмейтін, саңырауқұлақтардың
дамуына өте қолайлы жерлерді мекендейді.
Бұл кеміргіштерге ... ... ... әсер ... Сол ... олар
жылытылмайтын құрылыстарда кездеседі. Олардың личинкалары ағаштың үстіндегі
қабатын, бөренелердің ұштарын зақымдайды: ағаштың өзегі аса ... ... ... ... ... ағаш ... зақым тигізетін
кеміргіштердің келесі түрлері:
- қызыаяқты кеміргіштер – Cacotemnus rufines F. Anobium rufines F.
- омыртқалы – Ptiline fus cus Geoffr ... бұл екі ... ... ... байланысты емес.
Бұл екі түрде әр түрлі экспонаттарға ... ... ... ... кеміргіштер ағаш скульптураны, үй жиһаздарын, ағаш
тамырларынан жасалынған бұйымдарды да ... ... ... бұл ... 2 ... аса ... өмір сүрмейді [25,37].
Оңтүстік аудандарда үй ... ... қоса ... ... ...... brunneus ol.
- батыс – Oligomerus ptilionoides Woll.
- крымдық – Nicobium achneideri Rtt.
Олар ... аса ... ... ... ... өте жоғары
температура керек. Үй жиһаздарын кеміргішімен салыстырғанды, бұлар ... ... ... ... және батыс кеміргіштер – тұрмыс заттарын, үй жиһаздарын,
көркем өнер ... ... ... ... кеміргіштер (Ptilinus pectini – cornis
2) де кең ... Ол көне ағаш ... бук ... ... үй
жиһаздарын зақымдайды.
Ағаш бұйымдарын зақымдайтындардың келесі тобы – ... ... ... ... ... ... [26,62].
Ұзынтұмсықтар мен кеміргіштер зақымдаған ағаштарды сыртқы көрінісіне
қарап ажыратады: егер кеміргіштердің ... ғана ... ... ... ... ... қоректенеді.
Ең көп кездесетін ұзынтұмсық – Codiosoma spadix Hbst.
Музей ғимараттарын және музей ... ... ... екі түрі ... Eromotes ... ... Ph. ... зақымдаушылардың үшінші тобы – усачтар (Cerambyoidae
семьясы).
Ең көп тараған түрлері: қара күйе - ... - Hylotrup es bajulus ... – 10-20 мм ... қарасұр қоңыз тек ... ... ғана ... Қоңыз ағашты ішінен кеміргендіктен, ... ... ... айту ... Бұл ... жасайтын тесіктері сопақ
формада болады – размерлері 3-5 х 6-12 мм. ... ... 3-4 ... Ал ... ... туса 8-12 ж. ... мүмкін. Қоңыздар тез
ұшады және зақымдалған ... сау ... тез ... үй ... ылғалдылығы 12 пайыз ағашта дамиды. Ол әлемнің барлық
аймақтарына тараған.
Музей құрылымдарында кейде ... усач ... ... ... ... ... өмір сүреді [24,31].
Біздің жерімізде ... ... ... ... ... ағаш ... ... тесіктерінің диаметрі – 1-1,5 мм.
Өте ұсақ қоңыздар, қызыл-қоңыр түсті, ұзындығы – 3-5 мм. Тек ... ... ... ... 1ж. өмір сүреді. 7 пайыз
ылғалдылық ... ... өте ... brunners Steph – бір түсті ағаш кеміргіштер және L. Linesris
Goeze – ... ағаш ... – ағаш ... көне ағаш
скульптураларын, түрлі бұйымдарды зақымдайды. Олар және L. Pubescens Panz.
Біздің еліміздің оңтүстігінде көп ... ... ... ... ... ... ... зақымданудың басты жолы – сақтау қоймаларына «ауруға
шалдыққан» экспонаттардың түсуі. Соны болдырмау ... ең ... ... ... ... қай ... әкелінгендігі жайлы мәлімет жинау керек:
суық немесе ыстық бөлмеде тұрды ма, жанында ... ... ... жоқ па.
Кеміргіштер зақымдаған бұйымдарды бірден байқауға ... ... ... бірнеше жыл жүреді. Сондықтан музей қорына түсетін ... өтуі тиіс ұзақ ... ... өту ... – 1 маусым шамасында.
Егер музей бөлмесі рентген құрылғыларымен жабдықталса, онда ... ... ... ... ... заңдылықтарды анықтауға болады. Тірі личинкалар
мұндай кезде жақсы байқалады.
М.П. Виктурина және З.И. ... ... ... ... ... ... анықтады. Тірі личинкалармен қатар,
олар өлі личинкаларды да анықтауғы мүмкіндік жасады. ... Х – ... ... ... ... тексеруге болатындығы дәлелденді.
Бірақ Х – сәулелер арқылы диагноз ... ... ... ... жиһаздарын кеміргіштері зақымдаған ағаш бұйымдарды қорғауға
байланысты ... ... ... ... музей қорларындағы ағаштан жасалған бұйымдарды
толығымен сақтап қалуды жүзеге асыру қиынға соғады. ... бұл ... үшін ... ... ... амал-тәсілдердің бірі-ағаш бұйымдарды антисептип ертінділерімен
сүрту. Бұл ертіндінің әсері ағашты шаң ... және ... ... әр
түрлі майлар мен лактардың сіңіп кетуінен сақтау, ағаш бұйымдарда шытынау,
сыну процесстеріне жол бермейді [23,61].
Кейде ағаштың ... ... ... үшін ... ацетилцеллюлозаның, поливинилбутиралдың спирттік ... ... ... Бұл ... өзінің тез әсер ету қасиетімен
ерекшеленеді.
Ағаш бұйымдардың құрылысын қатайту ... ... және ... ... ... ағаш ... ... практикасында мұндай әдіс кең
қолданылады. Смола ... ... ... ... ... ... ... жарықтарға толып қалады. Сөйтіп, ағаш құрамының бұзылмай, көп ... ... ... ... Бұл ... тығыздығын, төзімділігін
арттырып, ылғал тартқыштығын төмендетеді.
Смоланың құрамына фенол, формальдегид ... ... ... шаң басу және ... зақымдалу өте сирек кездеседі
[23,64].
Реставрациялау ... ... ... ... жету ... ... ... тәсілдердің барлығы қолданылады.
Музей практикасында ағаш бұйымдарды сақтау үшін ... және ... ... қолданылады. Өйткені
бұл смолалар фенольно-формальдегидтік смолаға қарағанда түссіз пленка
құрап, жарыққа төзгіш болып келеді.
Ағаш ... ... ... ... ... үшін МФ-17 ... МФ-17 ... катализатор ретінде 10% концентрациялы щавель
қышқылы кіреді (К-17 желімі).
Бірақ, бұл желімді көркем сурет туындыларына ... ... ... катализаторлар кейбір бояғыштармен бояу қабатының
бұзылуына әкеледі.
Көп жерлерде катализатор ретінде ... ... ... ... ... смола ертіндісімен өңделген ағаш бұйымдар, өңдеу
жасалмаған ағаш бұйымдарға қарағанда төзімді ... ... ... ... түрі мен түсін, формасын жоғалтпайды.
Ағаш бұйымдарын реставрациялау процесі тек оны өңдеумен ... ... ағаш ... сынған, шытынаған бөлшектерін жабыстыру
керек. Сынықтарды, қуыстарды ЭД-6 немесе ЭД-40 түріндегі ... ... ... ... ертіндімен толтырады. Бұл смола төменгі
молекуланы полимер, термопастикалық, қою, ... ... ... 60 ... ... болады. Эпоксидтік смоланың жабысқыш дәрежесі ... ... ... ... ... ... ағашты да жабыстыруға
болады. Оны ... (мыс, ... ... қосу ... қатыру керек. Оның қатаюы кезінде жанама
өнімдер бөлініп шықпайды, Сондықтан бұл ... ... өте ... ... ... ... операциялар арқылы жүзеге асырылады:
1) шаң-тозаңнан құрғақ әдіс бойынша айыру (шаңсорғыш, құрғаш дәке,
құрғаш жаққыш);
2) ... ... ... ... ... ... ... меламино-формальдегидтық смола
ертінділерімен сіңдіру;
3) екі күн ... ... ... ... жүргізу;
4) 6-8 күн бойы бөлме температурасында экспонатты кептіру.
Ағаштан ... ... ... ... үшін ... мен ... вентиляциялы шкаф, әйнек колба, 250мл. Мензурка,
техникалық таразы, 100 селсиградус жоғары шкалалы ... ... ... ... формалин (37-40% концентрациялы),
аммиак (25% концентрациялы), универсалды индикатор, лакмус, техникалық этил
спирті, хлорлы ... ағаш ұны, ЭД-6 ... ЭД-40 ... немесе полиэтиленполиамин.
Реактивтерді сақтау шарттары.
Формалинді сыймдылығы әртүрлі алюминиден, ағаштан немесе ... ... ... керек.
Формалинді ауызы жақсы жабылатын әйнек бөтелкеде сақтаған ыңғайлы.
Қыстың күндері оны жабық, жылытылатын бөлмелерде ... ... ... ыдыс ... ... ... ... (меламин) құрғақ жерде әйнек немесе ағаш ыдыста бір ... ... ауыз ... ... ... ыдыста бірнеше жыл бойы сақталады.
ЭД-6 немесе ЭД-40 смола ертінділерін ... ... 17-18 ... ... ... полиэтиленполиаминді герметикалық жолмен
жабылған әйнек ыдыста сақтауға болады [22,54].
Қатайту әдістемесі.
Бірінші операция. Ағашты сіңдіруге дайындау:
1) құрғақ ... ... ... ... ... ... ... жаққыш);
2) бұйымның сырты лас, кірлеу болса дымқылдатылған
шүперекпен сүрту.
Екінші ... ... ... дайындау:
1) формалинді нейтрализациялау. Формалин құрамында құмырсқа ... ... ... ... Ал, ... ертіндісін
жасаған кезде қышқыл мөлшері көбейіп, кері реакция жүруі мүмкін.
Мұндай реакцияны болдармау үшін ертіндіге аммиакты қосу ... ... ... ... жүзеге асады:
әйнек колбаға формалин құйып, үстінен тамшылатып ... ... ... пайда болғанға дейін ... ... ... ... ... ... тексереді;
2) смоланы қайнату. Нейтралданған формалин ертіндісіне мочевинаны
(меламинді) ... (екі ... ... рет 30 ... ... Екінші рет мочевинамен қатар этил сптртін қосып, тағы да
30 минут қайнату керек.
3) сіңдіруші ерітіндіні дайындау. Ағаш бұйымдардың ... ... ... ... да ... болады. Керекті
ерітінді концентрациясын алу үшін ... су ... ... ... ... ... Тездеткіш ретінде хлорлы аммоний қолданылады.
Оны тура ағашты сіңдіру алдында қосу керек. ... ... ... 2-3 ... ... сақтауға болмайды.
Үшінші операция. Ағашты сіңдіру.
Сіңдіруді екі жолмен жүзеге асыруға болады:
1. ... ... ... ... ... Жаққыш қолдану арқылы экспонатқа смола ерітіндісін жағу. Бұл процесті
арсына 30-60 ... ... ... рет ... ... ... ... кептіру.
Кептіру 2-3 күнде жүзеге асырылады. Кептірудің аяқталуын экспонаттың
салмағының қалпына келгенінен білуге болады.
Бесінші операция. Сіңдіруді қайталау.
Алтыншы ... ... ... ... ... операция. Экспонаттың сынған, шытынаған бөліктерін жабыстыру
және шпаклевка жасау.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Қазақ мәдениеті халқымыздың өмір сүру ... тән ... ... қалыптасты. Өткен ғасырлардан бері даламызда өркен жайған
көшпелі мал шаруашылығы қолөнер, кәсіп, еңбек ... мен ... ... өз ... ... Күнделікті тұрмыста қолданатын
бұйымдарды жасау үшін түрлі материалдар қолданылды. Ағаш ... ... ... жіп ... ... ... іс тігу ... озық деңгейде
дамыды. Қазақ зергерлері темірді қамырдай илеп, ағаштан түйін түйе білді.
Олар батырларға қару-жарақ, ... ... ат ... ... сүйекпен ойыстырып әшекейледі. Жүн мен түбітті, тері-терсекті
торқадай құлпыртып бұйым жасауға машықтанған ... ... ... ... қатар, қазақ халқының өмірінде ... бері ... үй ... ... орны ерекше. Біздің қазақ жері ... өте бай. ... ... механикалық қасиеттерін ата-
бабаларымыз ерте кезеңнен бастап білген. Ағаш шеберлері бұйымдарды жасау
барысында ағаштың ... ... ... ... және морт ... табиғи өрнегіне қарай таңдаған.
Көшпелі және жартылай көшпелі мал ... ... ... ... ... егіншілікпен айналысқан қазақ қауымы
күнделікті ... ... ... ... ... ... ... жасап алатын. Ағаштан жасалған бұйымдардың түрі сан
алуан. Ағаш ... ... ... ... ... ... “арбашы”, “ұста”,
“ерші” деп даралады. Ал, бұл шебердің әрқайсысы өзінің негізгі кәсібінен
басқа да уақ-түйек бұйымдар түрлерін ... ... ... ... ... үй бұйымдарының көптеген түрлерін жасаумен бірге, әр түрлі металл
және сүйек өңдеу ісімен де ... ... ... ... емен, қайың, самырсын, үйеңкі, қызыл
қарағай, шынар, қара ағаш, ырғай, шырғай, тасжарған, мойыл, қайыңның түбірі
(безі), жөке, тал, арша, жаңғақ ... май ... ... ... бірі ... бірі ... оңай, жылтыр, ал кейбіреуі жарылмайтын,
қаңсымайтын болса, енді кейбіреуі ... ... су ... ... ... ... ... болады. Әрбір істің ерекшелігіне қарай әр ... ... ... ... ... мұраны сақтау,
біздің алдымызға қойған мақсат қана емес, басты міндеттеріміздің бірі ... ... ... мұрасын сақтауда, зерттеу мен ... роль ... пен адам ... жасалған өнер туындыларын және көне
заман ескерткіштерін, үлгі нұсқаларын жинақтаушы ... ... бұл ... ... жеткізе отырып, осы негізде қоғам
мүшелеріне тәлім-тәрбие беретін ғылыми-мәдени және ... ... ... ... ... ... залы қазақ халқының
антропологиялық ерекшелігінен бастап, тіршілік қамын, шаруашылығын, барша
этнографиялық болмыс-бітімін, дәстүрлі ... ... ... ... Қазақстанның әртүрлі өңірінен жинақталған ... ... ... ... ... және ... әшекейлер, ұлттық киім-кешектер, ыдыс-аяқтар, кілем, алаша,
сырмақ, түскиіз, және қару-жарақ, батырлар мен ... ... ... ... этнографиялық көрнектер бар. Музей қорынан
ағаштан жасалған көптеген бұйымдарды көруге. Музей қорындағы сақталатын
ағаш бұйымдар: ... ... ... ... ... ... сандық, әбдіре,
жағлан, қант шаққыш тоқпақ, саба аяқ, піспек, астау, тегене, табақ, шара
аяқ, ожау, ... ... ... ағаш шелек, келі – келсап және басқада
көптеген бұйымдар. Бұл бұйымдар аса шебер ... ... ... ... ... ... ағаш ... беттеріне ою ойып, түрлі түсті
бояулармен өрнек салып, әсемдеумен бірге сүйекпен, әр түрлі металлдармен,
түрлі түсті тастармен, ... ... ... мұндай ұсталар
ағашпен қатар, темір, мыс, жез, күміс ұстау ісін де меңгерген шынайы өнер
иелері болған.
Орталық Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... баспанасы – киіз үйдің қойылуы ерекше
мән береді. Көшпелі халық ... ... мен аң ... киіз ... тез тігілуі мен тез жиылуға арналып жасалуының маңызы ... ... ... ... ... ... ең ... дәстүрлерін
өзіне мұра етумен бірге, оны ары қарай дамытты және ... ... ... ... ... бірі – көшпелі өмірге ыңғайлы киіз үй. Сонымен
қатар, музей қорларында киіз үйдің жекелеген бөліктері сақталуда.
Музей ... ата – ... мол ... ... ... қалдыру үшін үлкен еңбек сіңіруде. Олар ... ... әр ... ... ... ... қорғау тәртіптерін
бұлжытпай орындап отырады. Өзінің алғашқы қалпын жойып, түрлі өзгерістерге
ұшыраған бұйымдарға реставрация жұмыстарын жүргізеді. Өте ... ... ... ... жасайды. Қорлар құрамындағы бұйымдарды
келермендер назарына ұсынып, түрлі көрмелер ұйымдастырады. Бұл, ... ... ... ... қиын, әрі маңызды жұмыс. Осындай музейлер
саны көбейе ... екен ... ... ... Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. А., 1987.
2. Қасиманов . Қазақ халқының қолөнері.
3. ... Ә.Х. ... ... ... 1-2 том.
4. Марғұлан Ә.Х. Юрта и ее убранства.
5. Захарова, Ходжаеева. Казахское национальное жилище.
6. Тәжімұратов. Шебердің қолы ... А., 1977. 745. Т. ... ... С. ... мектебі. А., 1993.
8. Жалмұханов Ғ. Зергердің өзі ... ... А., ... ... киіз үйі: ... ... бейнесі. – А., 1998.
10. Нәлібаев А. Ағаш ою: балалар мен жасөспірімдерге ... ... А., ... Қазақ өнері: Энциклопедия. А., 2002.
12. Шаңырақ: Қысқаша үй тұрмысы энциклопед. А., 1989.
13. Мұқанов М.С. «Қазақ ... А., ... ... С.С. Қазақтың дәстүрлі ағаш бұйымдары және оның аймақтық ортақ
сипаттары // Ақиқат. 2001. № 9б 95-96 ... ... С.С. Ағаш ... және бұйымдардың аймыш түрлері // Истор. наука
и современность: концепт. Пробл. Метол. ... И ... ... ... ... ... ... 2001. А., 2001.
16. Раимханова К., Катран Д. Музей ісінің ... мен ... ... ... Т.Ю. ... М., ... ... Музей исторического профиля. Под ред. К.Г.Левыкина, В.
Хербста. М., 1988.
19. Музееведение. На пути к музею ХХІ века. М., ... ... А.Е. ... дело в ... А., ... Этнолингвистическая коллекция в музеях СССР. М., 1964.
22. Вопросы реставрации. М., ... ... ... и ... М., ... ... научное описание и экспозиционно выставочная пропоганда
этнографических материалов современного периода. Л., 1979.
25. Сборник статей по вопросам ... и ... ... исследоваия
музейного экспоната. М., 1965.
26. Ребрикова Н. Научные методы музейного хранения. М., 1978.
27. ... ... ... ... и ... этнограф. Памятн. Л.,
1987.
28. Михайловская А.И. Музейная экспозиция. М., 1964.
29. Музееведение. ... ... и ... музейных ценностей.
Сборник научных трудов. № 136. М.,1985.
30. Қазақстан Республикасының ... ... ... қорының түгендеу
карточкасы. 1998-2005жж.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер салығы. Жер салығы бойынша жеңілдіктер10 бет
Тұрғын үйді жалдау шарты20 бет
«Жан күйзелісі жағдайында жасалған кісі өлтіру»61 бет
«Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы25 бет
Ірі өлшемді керамикалық және декаративті бұйымдар7 бет
Айнымалы сыйымдылықты конденсаторлар: ауа және сегнеторэлектрикті керамикадан жасалған конденсаторлар14 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Алматы қаласының жоғарғы оқу орындарының тарихи музейлері49 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Аффект жағдайында жасалған адам өлтіру қылмысының құрамы және тергеу63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь