Қүқық қорғау органдары қызметкерлерінің түлғалық психологиялық ерекшеліктерінің кэсіби іс-эрекет табыстылығына әсерін зерттеу


КІРІСПЕ 4


1 ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ.
1.1. Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің кэсіби іс.
әрекетінің психологиялық құрылымы 5
1.2. Қ^қьіқ қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби маңызды
қасиет.сапалары 13
1.3. Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби қызме.
тіндегі түлғалық эмоционалдық жагдайлар 22

2. ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫҚ ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ
2.1. Эксперименттік зерттеу мақсаты, міндеттері, болжамы 47
2.2. Зерттеу әдістемелерінің сипаттамасы 48
2.3. Мәліметтердің сандық өңдеуі мен сапалық талдауы 55


ҚОРЫТЫНДЫ 71


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 73
Жүмыстың өзектілігі. Кэсіби заңгерлік қызмет негізінен мемлекеттік қызмет болып табылады. Көптеген юристік мамандыктар үшін прокурор, судья, тергеуші, инспектор т.б. ерекше үстемдік билік, билікті заңға сүйене қолдану құқы мен міндеттілігі болады. Мұнымен қатар, бү_л мамандарда өз әрекетінің салдары үшін жоғарғы жауапкершілік сезімі дамиды.
Еліміздегі қүқықтық реформаларға сай мемлекеттік қызметтің маңызының күрделенуінен заң мамандығын өзінің өмірлік негізгі мақсаты етіп алған жеке адамға деген кэсіби талаптар үнемі өсе түсуде. Бүл жерде көбінесе психологиялық факторлар үлкен мэнге ие болады.
Заңгерлік еңбектің психологиялық негізгі міндеті-мамандық ұсынатьш талаптар арасындағы орынды ара қатынасты айқындау. Бүл заңдылықтарды тану үшін юристік еңбек психологиясы -түрлі ғылымдар, жалпы жэне дифференциялды психология, еңбек психологиясы, зандық әлеуметтану т.б. ғылымдардың эксперименттік мэліметтері, теориялық жағдайлары мен зерттеу эдістеріне сүйенеді.
Заң қызметі - бұл қүқық нормаларымен байланысты әрекет. Ол-заңды қатаң сақтауға негізделген, білім және еңбекке жауапкершілік, шыдамдылық, шиеленушілікті талап ететін әрекет болып табылады.
2. Зерттеудің мақсаты - Қүқық қорғау органдары қызметкерлерінің
түлғалық психологиялық ерекшеліктерінің кэсіби іс-эрекет табыстылығына
әсерін зерттеу.
3. Зерттеу обьектісі- құқық қорғау органдары кәмелетке толмағандар ісі
жөніндегі қызметкерлер.
4. Зерттеудің пәні- қүқық қорғау органдары кәмелетке толмағандар ісі
жөніндегі қызметкерлерінің түлғалық эмоционалдық қалыптарының көріну
жағдайлары.
1 Васильев В.Л. Юридическая психология. - М., 1991 г. - 440с
2 Еникеев М.И. Основы общей и юридической психологии. - М., 1996 г.- 500 С.
3 Чуфаровский Ю.Ф. Юридическая психология. - М., 1995 г. -350 С.
4 Ратинов А.Р. Актуальные задачи психологии права // Психологический журнал. - 1987 г. - Т.8, №1. - С.14-18.
5 Романов В.В. Юридическая психология. - М., 1987 г. - 25 5С.
6 Психология и педагогика в деятельности сотрудников ГСКиОВД: Курс лекции / Под ред. ЯА.Минжанова, Н,А. Лапшина - Караганда, 1996.Г — 256 С.
7 Романов В.В., Кроз М.Ю. Руководство по профессиональному
психологическому отбору кандидатов на службу в органы прокуратуры РФ: Метод.пособие. - М., 1994 г. - 277С.
8 Романов В.В., Кроз М.В. Психологическая оценка при профессиональном отборе кадров для прокуратуры // Вопросы психологии. - 1994 г. - №3. - С. 45-52.
9 Романов В.В. Профессиональный психологический отбор кандидатов на военно-юридический факультет Военного Краснознаменного института: Метод.пособие. - М., 1989 г. -350 С.
10 К, Абульханова — Славская Деятельность и психология личности. -М., 1980 Г.-280С.
11 Авдеев В.В. Психологические основы повышения эффективности деятельности работников органов внутренних дел в экстремальных ситуациях. - М.: Высшая школа, 1988 г. - 350С.
12С.Л, Рубинштейн Основы обшей психологии //Соч.: В 2 т. - М., 1989. - 332С..
следствии. - М, 1973. - 360 С.
28 Минжанова Н.А. Педагогическая система профессионально психологичес-кой подготовки слушателей учебных заведений ГСК РК
к действиям в экстремальных условиях.- Караганда, 1997. — 230 С.
29 Дуйсенбеков Д.Д. Проблемы преподавания психологических дисциплин для студентов правоведов // Вестник Алматинского Гуманитарного Ун¬та им. Д.А. Кунаева. - 1999. - № 2. -300 С.
30 Дуйсенбеков Д.Д. Право как предмет психологического анализа // Вестник Алматинского Гуманитарного Ун-та им. Д.А. Кунаева. 2000. -№ 1.- 350 С.
31 Ананьев Б.Г. Избранные психологические труды // Соч.: В 2т. -М.: Педагогика, 1980.- Т.2. -С. 128-193.

32 Еникеев М.И., Кочетков О.Л. Общая, социальная и юридическая психология. - М., 1997.- 550 С..
33 Дружинин В.Н. Экспериментальная психология.- М., 1997.- 254С.

34 Бодров В.А., Марищук В.Л. Психофизиологический отбор и подготовка специалистов оперативного профиля. — Л., 1968. — 400 С.
35 Готтсданкер Роберт. Основы психологического эксперимента.-М.:Изд-во МГУ, 1982.-550 С.
36 Психологическая диагностика: проблемы и исследования / Под ред.К.М. Гуревича - М., 1981.- 450С
37 Практикум по юридической психологии / Под ред. Е.Г. Веретехина, Т.Ю. Виноградова, СЮ. Якушина. - Казань, 1991.- 200 С.
38 Дружинин В.Н. Экспериментальная психология.- М., 1997.- 230 С. Түңлікбаева Э.М. Психологиялық зерттеулерде қолданылатын негізгіықтималды-статистикалық эдістер.- Алматы, 1999. — 3-25.66

40 Бажин Е.Ф., Голынкина С.А., Эткинд A.M. Методы исследования уровня субъективного контроля // Психологический журнал. - 1983. -Т.5.-№3. - С. 27-34.
41 Сидоренко Е.В. Методы математической обработки в психологии.

—СГЖ, 1996. - С. 225-347С.
42 Суходольский Г.В. Основы математической статистики для психологов.-
Л.: Изд-во ЛГУ, 1972. - С. 129-250.
43 Шакурова З.А., Казанцева Э.Р. Основы математической статистики для психологов / Под ред. Ю.С. Багимова - Челябинск, 1993. —560 С.
44 Изард.К.Р. Эмоции человека. М.,. 1980- 600 С
45 Роджерс К. Эмпатия\ Психология эмпатиий. Тексты. МГУД984г-С 375
46 Гозман.Л.Я. Психология эмоциональных отношений М.,.1987г- 650С
47 Вилюнас В.К. Психология эмоциональных явлений М.,. 1976г- 560С
48 Никифоров А.Р. Эмоции в нашей жизни М., 1974- 300 С 49Шикюров Н.Р. Эмоции и чувства как формы отрожения М., 1971-
450С
50 Лук А.Н. Эмоции и чувства М.,1972- 200С
51 До донов Б.И. В мире эмоции Украина, 1987- 370 С
52 Фрейд 3. Ведение в психоанализ. Лекции,М.,1980г- ЗООС
53 Этченгоен Г Эмпатия\\ Журнал практической психологии и
психоанализа №1 2001г. С-45-55

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 4

1 ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ.

Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің кэсіби іс-
әрекетінің психологиялық құрылымы 5
Қ^қьіқ қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби маңызды
қасиет-сапалары 13
Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби қызме-
тіндегі түлғалық эмоционалдық жагдайлар 22

2. ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫҚ ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ
Эксперименттік зерттеу мақсаты, міндеттері, болжамы 47
Зерттеу әдістемелерінің сипаттамасы 48

Мәліметтердің сандық өңдеуі мен сапалық талдауы 55

ҚОРЫТЫНДЫ 71

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 73

КІРІСПЕ

Жүмыстың өзектілігі. Кэсіби заңгерлік қызмет негізінен мемлекеттік қызмет болып табылады. Көптеген юристік мамандыктар үшін прокурор, судья, тергеуші, инспектор т.б. ерекше үстемдік билік, билікті заңға сүйене қолдану құқы мен міндеттілігі болады. Мұнымен қатар, бү_л мамандарда өз әрекетінің салдары үшін жоғарғы жауапкершілік сезімі дамиды.
Еліміздегі қүқықтық реформаларға сай мемлекеттік қызметтің маңызының күрделенуінен заң мамандығын өзінің өмірлік негізгі мақсаты етіп алған жеке адамға деген кэсіби талаптар үнемі өсе түсуде. Бүл жерде көбінесе психологиялық факторлар үлкен мэнге ие болады.
Заңгерлік еңбектің психологиялық негізгі міндеті-мамандық ұсынатьш талаптар арасындағы орынды ара қатынасты айқындау. Бүл заңдылықтарды тану үшін юристік еңбек психологиясы -түрлі ғылымдар, жалпы жэне дифференциялды психология, еңбек психологиясы, зандық әлеуметтану т.б. ғылымдардың эксперименттік мэліметтері, теориялық жағдайлары мен зерттеу эдістеріне сүйенеді.
Заң қызметі - бұл қүқық нормаларымен байланысты әрекет. Ол-заңды қатаң сақтауға негізделген, білім және еңбекке жауапкершілік, шыдамдылық, шиеленушілікті талап ететін әрекет болып табылады.
2. Зерттеудің мақсаты - Қүқық қорғау органдары қызметкерлерінің
түлғалық психологиялық ерекшеліктерінің кэсіби іс-эрекет табыстылығына
әсерін зерттеу.
3. Зерттеу обьектісі- құқық қорғау органдары кәмелетке толмағандар ісі
жөніндегі қызметкерлер.
4. Зерттеудің пәні- қүқық қорғау органдары кәмелетке толмағандар ісі
жөніндегі қызметкерлерінің түлғалық эмоционалдық қалыптарының көріну
жағдайлары.

з

Зерттеудің болжамы: Құқық қорғау органдары кызметкерлерінің кэсіби іс-әрекет табыстылығы олардың тұлгалық-эмоционалдық сферасының ерекшеліктерімен тығыз байланысты.
Зерттеудің міндеттері:

осы мэселеге байланысты психологиялық әдебиеттерге шолу жасау;
құқық қоргау органдары қызметкерлерінің кэсіби іс-эрекетіне байланысты зерттеулер жүргізу;
зерттеушінің жеке түлғалық профилін жасау;
зерттеу болжамын дэлелдеу (Ч.Спирмен)
зерттеу нэтижелерін сандық жэне сапалық өндеу;
материалдарды қорытынды жэне үсыныстар ретінде жалпылау.
Зерттеу әдістері.
1. Р.Кэттелдің 16 факторлық жеке адамдық сүрақтама эдістемесі
FPI- эдістемесі
Дж.Роттердің ӨКД (УСК) әдістемесі
Дипломдық зерттеу жұмысының құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, 2 тараудан, қорытындыдан, қолданылган әдебиеттер тізімінен, қосымшадан түрады.
Дипломдық зерттеу жүмысының жалпы көлемі 80 бет.

1. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

1.1 Қүқық қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби іс-әрекетінің психологиялық қүрылымы
Қүқық қоргау органдарындағы заңгерлер еңбегі оны басқа көптеген мамандықтардан ажырататын бірқатар күрделі және әртүрлі сипатқа ие. Сонымен қатар, заңгер еңбегі барлық кэсіби эрекетті қүқықтық жолмен реттеу арқылы біртіндеп, эрбір заңгердің жеке адамдық қүрылымына өзіндік колтаңбасын қалдырады. Көптеген заң мамандығына жоғары эмоцианалдық еңбек тэн. Сонымен бірге кейбір жағдайда, эрекет ұзақ уақытқа созылатын жағымсыз эмоциямен қабаттаса жүреді.
Кәсіби заңгерлік қызмет негізінен мемлекеттік қызмет болып табылады. Көптеген юристік мамандыктар үшін прокурор, судья, тергеуші, инспектор т.б. ерекше үстемдік билік, билікті заңға сүйене қолдану қүқы мен міндеттілігі болады. Мүнымен қатар, бұл мамандарда өз әрекетінің салдары үшін жоғарғы жауапкершілік сезімі дамиды.
Заңгерлік еңбектің психологиялық негізгі міндеті-мамандык үсынатьш талаптар арасындағы орынды ара қатынасты айқындау. Бүл заңдылықтарды тану үшін юристік еңбек психологиясы -түрлі ғылымдар, жалпы жэне дифференциялды психология, еңбек психологиясы, зандық әлеуметтану т.б. ғылымдардың эксперименттік мэліметтері, теориялық жағдайлары мен зерттеу эдістеріне сүйенеді.
Заң қызметі - бүл құқық нормаларымен байланысты әрекет. Ол-заңды қатаң сақтауға негізделген, білім және еңбекке жауапкершілік, шыдамдылық, шиеленушілікті талап ететін эрекет болып табылады.
Көптеген заң мамандықтары үшін тән сипат бұл, эрекетті үйымдастырудың екі негізгі аспектісі болып табылады.
Қылмыстық іс бойынша жүмыс күшінің нормадан тыс жағдайы жэне өз жүмысын жүмыс күні, аптасы бойынша үйымдастыру.

Басқа да қызмет адамдары немесе құқық қорғау үйымдарымен т.б.

бірлескен жүмысты ұйымдастыру.
Қылмыстық сот ісін жүргізудегі акиқатты іздеу- творчестволық процес болғандықтан заң қызметкерлеріне адамның ішкі дүниесіне ене білу, адамгершілікті жіті зейін, дэлдік қажет [1,153 б.].
Кэсіби заң кызметінің психологиялык анализі түпкі мақсат-шындыкты анықтау қозғалысы өтетін бірқатар этаптарды бөліп шығаруға мүмкіндік береді Бүл кэсіби әрекеттің келесі жақтары; танымдық, коммуникативті, конструктингі үйымдастыру, куэландыру, тэрбиелеу жэне тағы басқалары.
Қүқық қорғау органдары кэсіби іс-эрекеті бірқатар белгілермен ерекшеленеді.
Қүқық қоғау органдары қызметкерлерінің кэсіби эрекеттегі құқықтык регламентациясы;
Қүқық қорғау органдары қызметкерлерінің кэсіби әрекетінің билікшіл, міндетті сипаты;
Қүқық қорғау органдары қызметкерлерінің эрекеттерінің экстремалдық сипаты;
Заңгер еңбегінің стандартты емес творчестволық сипаты,
Заңгердің процессуалды дербестігі, түлғалық жауапкершілігі.
Ендігі жерде осы аталмыш белгілердің табиғатын терең түсініп, білу үшін оларға біршама кеңірек тоқталып өтейік.
1. Қүқық қорғау органдары қызметкері еңбегінің күқықтық регламентациясы. Мемлекеттік-қүқықтық жүйе қызметкерлерінің қүқық пайдалану эрекеті нақты шектелген. өз қызметінде бұл шектеулерді дүрыс сақтамау заңды бүзу болып есептеледі. Бүл жағдай қүқықтық нормалар мен ережелерді қатаң сақтауды көздейді. Заңгердің элеуметтену деңгейінің, қоғам алдындағы жауапкершілігінің жоғарылығын бейнелейді. Заңгердің қүкықтық санасы оның кез-келген ситуациялық жағдайда адамгершілік, жүріс-түрыс ережелерін іскерлігін қалыптастырады.

Заңгердің кәсіби эрекетінің билікшіл, міндетті сипаты. Қүқық қортау органдарында қызмет жасайтын заңгерлер өз эрекеті барысында қызметтік қүқыктарын пайдалану арқылы жекелеген адамдар мен үйымдар қызығуларымен қайшылыққа түсуі мүмкін. Бүл қайшылық үлғайған сайын адамдарға моралдық зиян, психикалық жарақатқа экеліп соғуы мүмкін. Мүндай жағдайда өз қызметтік күқығын заңмен үйлестіре пайдалану заңгерден терең кэсіби білім мен қатар кэсіби компетенттілік, қоршаған ортаға деген силастықты қамтамасыз етегін психологиялық біліммен қарулануды талап етеді.
Қүқық қорғау қызметкерлері кэсіби эрекетінің экстремалдық сипаты. Заңгердің кәсіби эрекеті қылмыспен күрес барысында шиеленісті, күрделі жауапкершілікті, қүқық бүзушылардың өзара белсенді қарама-қайшылығына толы. Сонымен катар осындай нервтік-психикалық ауыртпалықтар еңбек әрекетінің жүйесіз ауысуы-тәуліктік күн режимінің түрақсыздығы жүйкенің шаршауына, эмоционалдық түрақсыздық, невротикалық реакция, психосоматикалық функционалдық ауытқуларға экеліп соғуы мүмкін. Сондыктан да қүқық қорғау органдары қызметіне кэсіби жарамдылығы жақсы денсаулық, жоғары жүйке жүйесінің шыдамдылығы, жұмыска қабілеттілігі жоғары, эмоционалдық тұрақтылығымен анықталады. Қүқық қорғау органдарындағы заңгерлік қызметтің стандартты емес творчестволық сипаты. Заңгер еңбегінің негізгі ерекшелігінің бірі ол қашанда түрлі өмірлік ситуациялық жағдайларда индивидуалды творчество л ық көзқарасты талап ететін адамдармен жұмыс жасайды. Сондықтан да заңгерге терең кэсіби жэне қоғамдык-саяси арнаулы білімдер мен қатар процеске қатысушылар арасындағы өзара жеке адам аралық қарым-қатынас қырларын меңгерудің маңызы зор болып табылады.
Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің процессуалды дербестігі, түлғалық жауапкершілігі. Сот-тергеу қызметкерлерінің өз кэсіби іс-эрекеті баысында жергілікті билікті органдарға емес тек заң ережелеріне

бағынуымен сипатталады. Бүл заңгердің құкыктық сана сының деңгейіне байланысты болады. Сонымен қатар құқық қорғау органдары қызметкерлері өз кэсіби әрекетінің шешімдері мен соңғы нәтижелеріне тікелей түлғалык жауапкершілік алады. Бұл жағдай заңгерлерден жоғары кэсіби бейімділік, элеуметтік кемелдену, нервтік-психикалық, эмоционалды-еріктік тұрақтылық, жоғарғы интеллект, творчестволық ойлау икемділігі, батылдық, шешім шығарғыштық, өзіне сенімділік, табандылық, өз ісінің нәтижесіне деген жоғары жауапкершілікті талап етеді [2,387-396 б.].
Қүқық қорғау органдарындағы заңгердің кэсіби эрекетінің негізгі психологиялық қү_рылымы төмендегідей; танымдық-болжамдық; коммуникативті; ұйымдастырушылық-басқарушылық; тәрбиелеушілік.
І.Құқық қорғау эрекетінің танымдық-болжамдық құрылымы. Қылмысты тексеру, занды бұзушылық себептерін зерттеу, азаматтық-құқықтық дауларды шешу жалпы таным процесін жан-жақты қамтиды. Сот-тергеу қызметкерлері іске асыратын таным процесінің ерекшелігі таным объектісі негізінен өткен уақыт оқигалары болып табылады. Танымдық құрылымның бөліп тексерудің барысы мен нэтижесін ойша елестетудің негізін құрайтын болжамдау болып табылады.
Сот-тергеу қызметкерлерінің танымдық құрылымның ақиқаттыгын орнату алынган нэтижелерін процес барысында құжаттарда бейнелеу жэне бекітумен сипатталады. Бүл қүжаттар қылмыстық іспен азаматтық сот өндірісінде кез-келген уақытта тексеріліп пайдаланылады.
Күдық қорғау қызметкерлері кәсіби әрекетінің нэтижесінің қоғамдық сипаты. Әлеуметтік құбылыстар, олардың құқықтық анализі заңгерден кәсіби жарамдылықтың факторларын талап етеді. Олар; жан-жақты кэсіби терең білім, дамыған интеллект, икемді, творчестволық ойлау, жоғары ақыл-ой қабілеттілігі, аналитикалық ойлау қабілеттілігі, болжамдау қабілеті, ең бастысын көре білу, белсенді қабылдау, ес, тұрақты зейін, дамыган қиял, интуиция т.б.

2. Заңгердің кэсіби әрекетінің коммуникативті құрылымы. Заңгердің кәсіби эрекеті барлық уақытта қарым-қатынас жағдайында өтеді.

Қарым-қатынас адамдардың қоғамдық, элеуметтік, қүқықтық өзара қатынастарын бейнелейді. Көп жағдайда карым-қатынас заңгер үшін дербес процестік жэне кәсіби әрекеттің ерекше бір түрі ретінде қаралады. Мүнда кәсіби қарым-қатынасты заң іс-эрекетінде ақпарат алмасумен қатар өзара эрекеттестік жэне адамдардың бір-бірін қабылдау процесі ретінде көрінеді.
З.Құқық қорғау әрекетінің үйымдастырушылық-басқарушылық қүрылымы. Заңгердің кэсіби әрекетінде адамдармен жүмыс жасай білу, эрекеггі дүрыс үйымдастыра білу өте маңызды роль атқарады. Заңгер қүқық қорғау органдары өкілі ретінде өз жүмысы мен жекелеген адамдар мен ұйымдар, бірлестіктер мақсат-мүддесімен үйлестіре үйымдастыру,басқару,кәсіби эрекет өнімділігін артқар жауапкершілігіне ие. Ол өз ұйымында жагымды психологиялық ахуалды үйымдастырып, конфликті жагдайларды болдырмауға тырысып жэне іс-эрекетке қатысушы адамдардың индивидуалды ерекшеліктерін есепке алып отыру керек.
Соңдықтан да, үйымдастыру-басқару эрекетіндегі заңгерлерге терең кэсіби біліммен қатар үйымдастырушылық қабілет өте қажет. Бүл қабілет; белсенділік, бастамашылдық, тапқырлық, батылдық, табандылық, шеім шығарғыштық, дербестік, өз эрекетінің барысы мен нэтижесіне жоғары жауапкершілікпен сипатталады.
Үйымдастырушылық-басқарушылық эрекет заңгерден коммуникативті компотенттілікті, жүйкелік-психикалық тұрактылықты, адекватты өзіндік бағалау, мотивациялық күшті талап етеді.
І.Қүқық қорғау кэсіби эрекетінің тэрбиелеуші қүрылымы. Қүқық қорғау органдары қызметіндегі тэрбиелеу функциясы ең алдымен ар соты, қылмысқа карсы күресу шаралары, ақпарат құралдары арқылы анықталады, Заңгерлердің тэрбиелеу жүмыстарына қатысуы олардан жалпы білімділік,

кең дүниетанымды, эрудициялылықты, қарым-қатынас шеберлігін талап етеді [3,37-96 б.].

Кесте 1-Милиция инспекторы профессиограммасы

Кэсібінің атауы
милиция инспекторы
Ойлаудың басым қабілеті
Талап қою - басқару
№ 1 базалық білімдер ауданы
құқык, заң ғылымдары
және олардың деңгейі
3-деңгей, жоғарғы (теориялық)
№2 базалық білімдер ауданы
қауіпсіздік, 2-деңгей
және олардың деңгейі
(білімдерді практикалық қолдану)
Кәсіби ауданы
құқық, заң
Түлғааралық өзара әрекеттестік
көбінесе жанында деген тип

бойынша
Басым қызығушылық
элеуметтік
Қосымша қызығушылық
реалисттік
Жұмыс жасау жағдайы
ғимаратта отырады

ғимараттан тыс мобильді

Милиция инспекторының кәсіби іс-әрекетінің басты бағыттары:
қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету;
қылмыс жасауға итермелеген себептерді аныктау,
қылмыс жасауға ыңғайлы жағдайларды айқындау;
қарамағындағы аймақтағы қылмыстың өсуіне эсер ететін
факторларды

ю

деңгеиі;
зейіннің таңдамалылығы; зейінін басқа объектіге тез ауыстыруға икемділік; логикалық
қажетті объектіге жеткілікті дамуы;
уақыт бойы зейінін
тез
шоғырландыра алу (зейіннің тұрақтылығы);
алу икемділіп;
адамдарды тыңдай алу;
реакцияның тездігі;
бейнелік, сөздік-
есте сақтаудың жақсы
жағдайға байланысты шешім қабылдау қабілеттілігі.

Түлғалық қасиеттер, кызығушылықтар мен икемділіктер:
тәртіптілік, әдептілік; • әділдік;
байқағыштық; • инициативтілік, күштілік;

жақсы интуиция, адамдарды тани білу; шешім қабылдау; жағдайларды болжай алу, тез

жақсы физикалық және психикалық төзімділік;

• өзіне жэне адамдарға деген талап қоюшылық;
ортада
эрудиция; қоршаған

бағдарлану; • эмоциялық тұрақтылық, ұстамдылық.

Кәсіби іс-әрекеттің тиімділігіне кедергі жасайтын қасиеттер:

оғаштық, тәрбиесіздік;

өз бетінше шешім қабылдай алмау;
өзіне сыни көзбен қарамау;
импульсивтілік;
тітіркенгіштік;

агрессивтілік, қастық;

құпияны сақтай алмау.

Кәсіби білімдерді қолдану аудандары:
ІІБ (ішкі істер бөлімі);
ІІАБ (ішкі істер аудандық басқармасы);
ІІҚБ (ішкі істер қалалық басқармасы.[3,85-92 б.]

1.2 Қүқық қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби маңызды

қасиет-сапалары

Заңгердің кәсіби әрекетіне қажетті элеуметтік-психологиялық сапаларын қарастырғаннан кейін, осы мамандыққа сәйкес жеке адам бойындағы мамандықты табысты игерудің алғышарты болып табылатын ерекше қабілеттер болуы тиіс пе? деген мәселе туындайды. Психология ғылымында жалпы қабілет ұғымы жеке адамның белгілі бір әрекетте жоғары нэтижеге жетуін анықтайтын тұлғаның салыстырмалы түрақты индивидуалды-психологиялық қасиеттері деп түсіндіріледі.
Сонымен қатар, адамның түрлі іскерліктер мен дағдыларды қалыптастыруын жеңілдететін жалпы қабілеттер және белгілі бір мамандықты, эрекетті табысты игеруге ықпал ететін арнаулы қабілеттерді ажыратады. Адам әрекетінде қабілеттің екі деңгейі байқалады. Репродуктивті деңгей адамның эрекетті игеру іскерліктері мен алған білімді түрлі жағдайларда үтымды пайдалана білуін қамтамасыз етсе, творчестволық деңгей қиын ситуацияларда жол таба білу, оригиналды шешімдер мен жаңа нәрселерге үмтылысты қамтамасыз етеді.

Заңгер еңбегі көпқырлы болғандықтан ол негізін интеллектуалды қабілет пен творчестволық қабілет қүрайтын жалпы қабілеттерге ие болуы қажет. Оқымысты-ғалым А.Р.Ратиновтың айтуынша, заңгер кәсібінің қай түрін болмасын игеретін адам үшін ең бастысы интеллектуалды қабілеттің жоғары болуы шарт. әсіресе, тергеушілік қабілет осы аталған екі қабілетпен өте тығыз байланысты [4Д4-18 б.].
Интеллектуалды қабілет заңгер әрекетінің негізгі көрсеткіші ретінде түлғаның творчестволық потенциалымен тығыз байланысты бірқатар күрделі психикалық процестерді қүрайды; ойлау (икемділігі, ойлау процестерінің ауыспалылығы жаңа идеяларды ойлап табу), қиялдың дамуы, терең ес, өткір, реалды қабылдау т.б.
Дамыған интеллектуалды қабілет заңгердің творчестволық әрекетінің басты алғышарты. Заңгер әрекетінің көпшілігі қарым-қатынастан түратындықтан заңгер бойындағы коммуникативті қабілеттің маңызы ерекше. Бүл қабілет заңгер эрекетінде жеке адамдар арасыңдағы өзара түсішстік, олардың бірлескен әрекетін дүрыс үйымдастыра білу, өнімді ақпарат алмасуды қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар, заңгер түлғасында белсенділік, бастамашылдық, шешім шығаргыштық, еріктік сапалар жэне эрекет барысы мен нәтижесін алдын-ала коре білушілік құрайтын үйымдастырушылык қабілеттің болуы оның кәсіби эрекетінде бірқатар жетістіктерге жеткізеді.
Заңгерлерге үнемі бөгде ықпалга, әртүрді жерлерге қарсы түруды бастан кешіруге мүдделі құштар адамдардың қарсылығын жеңуге, кейде жағымсыз жағдайда нерв жэне физикалық күштердің шектен тыс шиеленісу шарттарында жүмыс істеуге тура келеді. Сондықтан тергеуші өзінің психологиялық жағдайымен үйымдастыра білу керек О л өзінің еріктік жэне эмоционалдық сфераларын басқару дағдыларын меңгеру үмтылу керек. Еріктің басты сапасы-табандылық тергеушінің кедергілерді үнемі жеңуге дайындыгы, бірден-бір мақсаты үзақ уақыт бойы санада үстау қабілетін шындауда негізі болып саналады.[5,117-190 б.]
Сонымен бірге заңгер қазіргі кезде білуге тиісті, қылмыстық қүқық, криминалистика, психология, бухгалтерлік есеп, заман талабына сай жетілдіріле түсуде. Заңгер жүмысы зейіннің эржақты дамуын талап етеді.

Ол өзіне мақсатқа бағытталған, ерікті зейіннің тәрбиелеу керек. Заң қызметінде жүзеге асатын творчестволық потенциалының күшті және әлсіз жақтарын келесі әдістер бойынша анықтауға болады;
Тәуелсіз мінездемелерді салыстыру, әріптестер, оқытушылар, оқу тобындағы жолдастар пікірлері және өзіндік бағалау.
Оқу сабақтарында жэне қоғамдық жүмыста бақылау.
Тест нәтижелерін басқа әдістер қорытындыларымен салыстыру.
Кэсіби дағдылар практикалық іскерлік даму деңгейлерін тексеру.

Күқық қорғау органдары қызметкерін тэрбиелеу процесінде жеке адамның мінез қалыптасуының психологиялық ерекшеліктеріне сүйену керек. Заңгер мамандықтарына тэн қажетгі кәсіби қажет сапаларды оз қызметінде еркін қалдыру үшін маманның ішкі психологиялық дайындыгы болуы шарт [6Д 5-18 б.].
Қүқық қорғау органдары қызметіңце маңызды роль атқаратын психологиялық қасиет-сапаларга қысқаша тоқталуга болады. Мүндагы басты мәселенің бірі- психологиялық бақылығыштық. Бүл жеке адам мінез-күлқып және оны керекті мақсатқа бағыштауды алдын-ала кору білудің қажетті алгы шарты болып табылады. Бүл әсіресе дэлелдеу фактілері ретінде адамдар қатысатын қылмыстық істерде ерекше маңызды. Қүқық қоргау органдары жүмысының күрылымында қарым-қатынас зандылықтары ерекше мәнге ие. Тэжірибелі инспекторлар ішкі интуицияга сүйене отырып, әңгімелесудің параметрлерін саналы түрде өзгертіп, эдістердің әртүрлі тактикасын жасоспірімнің индвидуалдық ерекшеліктеріне сэйкес жүргізеді.
Сондықтан қүқық қоргау органдары қызметкерлері бойында жетекшілік ете білу, жағдайды багалау, шешім қабылдау мен әрекетті үйымдастыра алу қабілеті жогары болуы керек. Ал, бүл қабілеттің негізі-қоршаган орта шындыгына дәл бейімделе алу, адамдар мүмкіндіктері мен психология сапаларының ситуацияларды дэл багдарлай алу. Бүл сапалар мен іскерліктерді кәсіби мамандық жагдайында тәрбиелеп дамытуга болады.[7,27-76 б.]

Құқық қорғау органдары қызметкерлері жүмысы үшін қылмыстық істі мақсатқа багыттауда қамтамасыз ететін келесі үйымдастырушылық сапалар тән.
өз-өзін ұйымдастыру, қайраттылық, жүмыс істеу тэрбиелілігі,
Жауапкершілік, талапшылдық, тапқырлық қылмыстық істі тексеру барысында жетекшілік ету кезіндегі қүпияны сақтай білу,
¥стамдылық, өзін-өзі сынау, тэртіптілік әріптестері және басшыларымен қарым-қатынастагы озінің адамгершілігін сезіну.
Күқық қоргау органдары қызметкері (инспектор) қашанда жасалган қылмыстың себебі мен жагдайын түсіндіруші криминолог, социолог жэне осы қылмысты жасаган жеке адамга эсер етуші тэрбиелеуші педагог қызметтерін атқарады.
Жоғарыда аталган қабілеттердің түрлі қүрамы заңгердің индивидуалды-психологаялық ерекшеліктерімен бірлесе отырып, заңгерлік кэсіби эрекеттегі кәсіби маңызды қабілеттерге ұласып, жеке адамның заңгерлік кэсіпке жарамдылығын анықтайды. Заңгердің кэсіби эрекетке қабілеттілігін осы мақсатқа арнайы жасалынган 3-түрлі объективті критерийлер арқылы багалауга болады.

Заңгердің кэсіби маңызды қабілеттерін жэне кэсіби жарамдылыгын, кэсіби біліктілік деңгейін біріншіден, квалификациялық критерий арқылы багалаймыз. Бүл заңгердің алган кэсіби білімі, қайта даярлау, білім көтеру, кластық шендері туралы арнайы қүжаттар.
Екіншіден, заңгердің кэсіби эрекетінің өнімділігін, эффекивтілігін анықтайтын сипаттама мінездемелер, тергелінген, тексерілген қылмыстық істер саны, мадақтаулар мен алгыстар жүйесін қүрайтын объективті критерийлер мен бағаланады.
Үшіншіден, заңгердің түлғасына индивидуалды жүргізілетін арнайы психодиагностикалық эдістемелер негізінде психологиялық критерийлер арқылы багаланады.
Психологиялық критерийлер заңгердің түлгасына тестік багалау жасайды. Бүл бағалаудың сенімділігі психодиагностикалық әдістердің сапасы мен олардың нәтижесін дұрыс интерпретациялауға тікелей тәуелді болады. Сондықтан да бүл жұмысты тек білікті психолог маман гана жүргізуі тиіс. Бүл психологиялық критерийлер заңгердің жарамдылық факторлары мен тығыз байланыста болуы керек. Кэсіби жарамдылык критерийі бірқатар міндетті шешуі тиіс;
Қүқық қоргау әрекетінің түрақты параметрлеріне сәйкес келетін маңызды корсеткіштерді гана бейнелеуі керек,
Кэсіби жарамдылыгы жогары қызметкерлерді кэсіби жарамдылыгы томен қызметкерлерден ажыратуы тиіс,
Кәсіби жарамдылыгын анықтауға байланысты кез-келген заңгер түлгасы мен әрекет нәтижесін багалауга қолайлы, түсінікті болуы қажет.
Осы аталган критерийлік багалаулар кандидаттар туралы алдын-ала болжам жасауга, шендік дәрежесін жогарлатуга, кәсіби жарамдылыгын объективті түрде анықтауга мүмкіндік береді [8,45-526.].
Күқық қоргау әрекетінің сапасын арттыру мен жетілдіру заңгердің жеке түлгасын, оган қойылатьш кәсіби талаптарды жан-жақты оқып-зерттеуді қажет етеді. Болашақ заңгердің түлғалық индивидуалды қасиеттерімен кәсіби талаптар арасында тыгыз байланыс орнату, кәсіби жарамдылық факторларын анықтаудың негізінде адам факторын актуализациялау жатыр. Заңгерлердің инддвидуалды-психологиялық қасиеттерінің кәсіби қатаң талаптарға сәйкес келмеуі оларда кейбіреуінде уақыт оте келе нервтік-психикалық, психосоматикалық ауруларга, кәсіби дагдарыстарга әкелуі мүмкін.
Сондықтан да, жалпы құқық қоргау органдарына қызметке алынатын кандидаттарды психодиагностикалық зерттеу осы мақсатпен алдын-ала іріктелініп алынган тесттер кешені арқылы жүргізіліп, төмендегі өзара байланысты міңдеттерді шешуді қамтамасыз етуі тиіс:

1. Қүқық қорғау органдары қызметінің кэсіби талаптарына өзінің индивидуалды-психологаялық қасиет сапалары бойынша сэйкес

келетін кандидаттарды іріктеу, 2. Өзінің түлғалық-психикалық ерекшеліктері бойынша кәсіби дезадаптацияға ұшырау мүмкіндігі жоғары және осыған сай кәсіби жарамдылықтың талаптарына жауап бере алмайтын кандидаттарды анықтау жэне шеттету .
Әдістемелер алынған мэліметтердің сенімділігін, нақтылығын жогарлату мақсатында қайта тексеруге, бір-бірін озара толықтыруға мүдделі болуы тиіс [8, 329 б.].
Осы бағытта психология ғылымы тәжірибесінде қүқық қоргау әрекетіндегі сот-тергеу қызметкерлеріне жүртізілген психо-диагаостикалық зерттеулер кәсіби маңызды психологиялық сапалардың негізгі 5 факторын бөліп шыгарады.
-фактор. Заңгердің әлеуметтік-кәсіби бейімделу деңгейінің жоғарылыгы. Заңгер түлгасында бүл факторга томендегі қасиеттер сәйкес келеді; қүқықтық сананың жогары деңгейі, адалдық, әділеттілік, қайраттылық, қылмысқа қарсы күрестегі принципшілдік, жауапкершілік, ар-үждан, атқарушылық, тәртіптілік, міндеттілік,
Керісінше, заңгердің кәсіби жарамсыздыгын анықтайтын факторлар; төменгі адамгершілік бейне, кәсіби жауапкершіліксіздік, жалгандыққа, ішкілікке бейімділікті ажыратуға болады.
- фактор. Заңгер түлгасының жүйкелік-психикалық түрақтылыгы. Заңгер түлгасында бүл факторга сәйкес келетін қасиеттерге; стресске түрақтылық, озінің эмоциясы мен мінез-қүлқына деген бақылаудың жогарылыгы, тотенше жагдайларда жүмысқа қабілеттілік, жүйке жүйесінің қасиеттерінің бейімделуінің жогарылыгы (күші, қозгалгыштыгы, сезімталдыгы, теңдігі, динамикалыгы, икемділігі) жатқызуга болады. Керісінше, кәсіби жарамсыздықтың көрсеткіштері; стресске тұрақсыздық, жотары эмоциялық қозу, агрессивтілік, импулсивтілік, невротикалық симптомдар, нерв жүйесінің тез шаршауы, мінездің психопатикалық сипаттарьш ажыратуга болады.

- фактор. Зангердің танымдық, интеллектуалдық белсенділігінің жоғары денгейі. Заңгер тұлғасында бұл факторға сәйкес келетін қасиеттерге жатқызуға болады; дамыған интеллект, кең дүниетаным, эрудиция, икемді, творчестволық ойлау, ақыл-ой белсенділігі, аналитикалық ойлау, болжамдау қабілеті, ең негізгісін коре білу, психикалық танымдық процестердің қозғалгыштығы, белсенділігі, қиялдың дамуы, интуиция,жалпылауға, рефлексияға қабілеттілік. Керісінше, кәсіби жарамсыздықтың корсеткіштері; төменгі ақыл-ой, енжарлық, қиялдың дамымауы, әлсіз еске сақтау т.б.
-фактор. Заңгердің коммуникативті компетенттілігі. Заңгер тұлғасында бүл факторға сәйкес келетін қасиеттерге жатқызуға болады; қарым-қатынас мүшелерімен эмоциялық жағымды, сенімді қатынас, байланыстар орната алу, серіктесінің ішкі жан-дүниесін, жағдайын, мінез-күлқының түрткісін, психологиялық ерекшелігін түсіне білуге қабілеттілік, адамдарға деген жылы, жағымды көзқарас, эмпатияға бейімділік, қарым-қатынас барысында вербалды, вербалды емес қүралдарды еркін, үтымды пайдалана білу, конфликті жағдайларда оқиғаны дұрыс бағалау, қарым-қатынас стилдерін жағдайға сай өзгертіп отыру, бірлестікке, серіктестікке қабілеттілік, келісімге-бітімге келе алу қабілеттілігі, экстремалды жағдайларда өзінің мінез-қүлқына, эмоцияларына бақылау жасай алу қабілеттілігі, өзіндік бағалаудың адекватты деңгейі, әзіл-қалжыңды түсіне алу сезімдерінің дамуы. Керісінше қарым-қатынас процесін қиындататын кәсіби жарамсыздықтың белгілері; түйықтық, өз қиындықтарына ғана шоғырлану, агрессивтік, ашуланшақтық, эмоциялық түрақсыздық, импулсивтілік, қарым-қатынас қүралдарын дүрыс пайдалана алмау.
V-фактор. Заңгердің үйымдастырушылық қабілеті. Заңгер тұлғасында бүл факторға сәйкес келетін қасиеттерге жатқызуға болады; белсенділік, бастамашылдық, тапқырлық, реттеушілік, батылдық, шешімге келгіштік, табандылық, мақсатқа бағытталу, ең бастысын көре білу, нэтижелерді алдын-ала болжамдау, дербестік, өз іс-әрекетінің нәтижесіне деген жауапкершілік, үйымдасқан, жинақылық, үқыптылық, коммуникативті компотенттілік, нервтік-психикалық түрақтылық, өзін адекватты бағалау.
Керісінше, заңгердің үйымдастырушылық әрекетін төмендететін және оның кәсіби жарамсыздығын анықтайтын қасиеттер; мінездің психопатиялық бітімдері, жоғары агрессивтілік, қозу мен тежелу процестерінің теңсіздігі, жауапсыздық, эмоциялық түрақсыздық, мазасыздық, төменгі интеллект, енжарлық, жоғары өзіндік бағалау, билікшілдік болып табылады [9,14-46 б.].
Аталмыш әдістемелер мәліметтерін талдаудың және заңгердің кәсіби маңызды қасиеттерінің бағалаудың табыстылығына жекелеген факторларды талдау нәтижесінде емес, заңгердің түрақты психологиялық тұлғалық қасиеттерінің жиынтығын қүрайтын комплекстерін біріктіре отырып, салыстыру арқылы ғана қол жеткізуге болады.
Олар;
жүйке-психикалық түрақтылық деңгейі,
қарым-қатынас компетенттілігі,
жүріс-тұрыс ережелері мен ішкі шиеленушілік деңгейі,
Бүл факторлық сапалар жиыны қүқық қорғау органдарына қызметке алуда және болашақ заңгерлер түлғасына кәсіби іріктеу жүргізу барысында ерекше маңызды болып табылады. Томенде осы әдістеме корсеткіштері арқылы заңгердің кәсіби маңызды сапалық қасиеттердің коріну деңгейлері сипатталады.

Жүйкелік-психикалық, эмоционалдық түрақтылықты бағалау үшін, C,G,0,Q факторлары мәліметтерінің маңызы зор. Осы фактор мәліметтерінің жағымсыз төменгі қүрамы адам жүріс-түрысының дезадаптивті формаларында көріне отырып, оның кәсіби іс-әрекетінің сапасы мен өнімділігімен тікелей байланысты.
Заң психологиясында жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде құқық қорғау органдарындағы сот-тергеу қызметкерлерінің түлгасындагы кэсіби болжамдық жағымсыз сапаларының бірқатары бөліп шығарылған. Олар:
Стресске тұрақтылықтың төменгі деңгейі. Бүл сапа заңгердің жүйке-психикалық, эмоционалдық ауыртпалықтарга, кэсіби іс-эрекеттегі экстремалдық жағдайлардағы жүмыс көлемінің күрт өсуі, мазмүкдық өзгеруіне төзімсіздігімен сипатталады. Тергеуші үшін кәсіби іс-әрекетте 0,Q факторларының жоғары; C,Q төменгі мәні болжамдық жағымсыз көрсеткіш болып есептеледі.
Жүріс-түрыс ережелерінің төменгі деңгейі. Бүл сапалар адамның бекітілген моралдық ережелерден бас тарту, өз қызметтік міндеттемелерін орындамау, әріптестерімен қарым-қатынастағы жоғары агрессивтілікпен сипатталады Мүндағы болжамдық жағымсыз факторлар жиынтығын былай бейнелеуге болады. C,E,G,0,Q,Qv Алкогольді ішімдікке бейімділік. әдістеменің C,G факторларының томенгі мәні жэне 0,Q факторларының жоғары мәні зерттелушідегі ішімдікке бейімділікті анықтауға мүмкіндік береді. Бүл бейімділікті былайша бейнелеуге болады. С, G, 0,Q. Мұндай көрсеткіштер заңгердің кәсіби жарамсыздыгын анық көрсетеді.
Конфликтілік, ішкі дисгормония, өзіндік жогары багалау. Бүл сапа зерттелушінің элеуметтік жагдайга нашар бейімделу, қоршаган ортамен қарым-қатынастагы және конфликтік жагдайлардагы ситуацияны дүрыс бағаламаушылық пен озіндік багалаудың өте жогарылығы мен сипаталады.
Зерттелушінің түлгасының конфликтік жагдайларга бейімділігін мына факторлардың қүрылымымен анықтауға болады. A,EJ,L. Осымен қатар B,C,G, Q факторларының төменгі мәндері мен 0,Q факторының жогары мәндері кэсіби жарамдылықтың болжамдық жагымсыз көрсеткіші болып табылады.

Заңгердің кэсіби әрекетінің онімділігі жогарыда аталган факторлардан

Басқа оның мотивациалық сферасы, әлеуметтік және түлғалық қүндылықтар жүйесі, еңбектегі табыстыллық, кэсіби бедел мен өзін білікті маман ретінде
Мойындатуды жеңіп алу, қоршаған ортадағы адамдар мен өзінің қызметтестері арасында қүрметке ие болуына тікелей тәуелді болып келеді [10,132-170 6.

1.3 Құқық қорғау оргондары қызметкерлерінің кәсіби
қызметіндегі түлғалық эмоционалдық жағдайлар.
Қүқық қорғау органдары қызметінде маңызды роль атқаратын тұлғалық-эмоционалдық жагдайлар мен қалыптардың арасында агрессия, эмпатия, фрустрация, аффект, стресс т.б. күйлерді атауга болады.
Адамзаттың бүкіл тіркелген тарихы агрессиямен жэне қылмыстармен бірге жүрген. Оның, әсіресе, адам жүріс-түрысына қатысты корінулері күрделі жэне көп түрлі болып келеді. Адамдар агрессивті жагдайларда қылмыстық эрекеттерді жиі жасайды. Өкінішке орай, бүл талқылауга келмейтін факті. Олардың бүны неліктен жасайтындыгы туралы сүрақ элі күнге дейін қатаң пікір-таластардың тақырыбы болып қалған. Сондықтан психологиялық гылымда бүгінгі таңда агрессивті жүріс-түрыстың бір талдамы мен анықтамасы жоқ. Агрессияның пайда болу себептеріне, оның табигатына жэне оның көрінуіне эсер ететін факторларга қатысты бір-біріне үқсамайтын козқарастар айтылуда.
Агрессия (латын тілінен аударганда aggredi — шабуыл жасау) — басқа адамга немесе адамдар тобына физикалық немесе психологиялық зиян, шыгын келтіруге не оларды жоюға бағытталган индивидуалды немесе үжымдық жүріс-түрыс, эрекет. Жағдайлардың басым копшілігінде агрессия субъектінің фрустрацияга реакциясы ретінде пайда болады жэне ашу, қастық, жеккөрушілік жэне т.б. секілді эмоциялық күйлермен бірге өтеді. Әр түрлі корінулердегі осындай реактивті агрессиядан (экспрессивті агрессия, импульсивті агрессия, аффективті агрессия) басқа адамға зиян келтірудің мақсатқа бағытталған — саналанған ниетін сипаттайтын қастық агрессияны, жэне субъектінің әрекетінің мақсаты нейтралды, ал агрессия оган қол жеткізудің бір қүралы ретінде қолданылатын қүралдық агрессияны ажырату қажет. Бүқаралық әлеуметтік қүбылыстарда (террор, геноцид, нэсілдік, діни, идеологиялық қақтығыстар) дамитын агрессияның формаларына олармен бірге жүретін жүгу жэне озара индукция процесстері, жасалынган ңжау бейнесіндегің түсініктердің стереотипизациясы тән. Субъектінің агрессивті жүріс-түрысқа дайындыгы түлганың салыстырмалы түрақты қыры — агрессивтілік ретінде қарастырылады.

Агрессивтіліктің деңгейлері элеуметтену процессіндегі үйренумен де, мэдени-әлеуметтік нормаларға багдарланумен де анықталады, олардың маңыздысы әлеуметтік жауапкершілік нормалары жэне агрессия актілерінің орнын толтыру нормасы болып табылады. Бүл жерде бір қатар жагдайлық айнымалылар да маңызды рол атқарады (қоршагандардың ниеттерін интерпретациялау, қарудың әсерін туындататын кері байланысты алу мүмкіндігі жэне т.б.). Агрессивті әрекеттерді субъекті аутоагрессия формасын қабылдай отырып өз-өзіне багыттауы мүмкін (мысалы, суицидтік жүріс-түрыс жэне т.б.). Агрессия мен аутоатрессияның кейбір көрінулері қозушы психопатия, паранойя, эпилепсия жэне т.б. сияқты түлганың дамып келе жатқан патопсихологиялық өзгерістерінің белгісі болуы мүмкін.
Агрессивтілікті өзіндік басцарудың жэне агрессивті актілерді үстап түрудың қалыптасуында, ерекше қүндылық ретінде басқа адам туралы түсініктерді қалыптастыруга комектесетін, субъектінің басқа адамды түсінуге жэне онымен бірге қайгыруга қабілеттілігінің негізінде жатқан, эмпатия, идентификация, децентрация секілді психологиялық процесстердің дамуы үлкен рөл атқарады.

Сонымен қатар, айтылган қарама-қайшы теориялық негіздердің эр түрлілігіне қарамастан, әдетте, осы мәселеге төрт негізгі бағытты боледі:
Агрессия инстинктивті жүріс-түрыс ретінде.
Агрессия оянудың көрінуі ретінде.
Агрессивті жүріс-түрыстың когнитивті модельдері.

Агрессия жүре қалыптасқан әлеуметтік жүріс-түрыс ретінде.[11,87-91

б.]
3. Фрейдтің пікірі бойынша, агрессивті жүріс-түрыс тек туа беріліп қана қоймайды, сонымен қатар одан қашу мүмкін емес, себебі, егер танатостың қуаты сыртқа багытталмаса, бүл жақында индивидуумның өзінің қирауына алып келеді. Тек агрессиямен бірге жүретін эмоцияның сырттай корінуі гана қиратушы қуатты азайтады жэне біршама қауіпті әрекеттердің корінуін кемітеді. 3. Фрейд агрессивтіліктің пайда болуы мен ары қарай қалыптасуын бала дамуының кезеңдерімен байланыстырады.
Инстинктивті жүріс-түрыс ретіндегі агрессия туралы жагдайды, адамның агрессияға алдын-ала дайындыгы табиги сүрыптаудың эсерінің салдары болып табылады деген пікірге келген, адам агрессивтілігіне эволюциялық багыттың өкілдері де қолдаган. К. Лоренцтің болжамына сәйкес, агрессия, ең алдымен, басқа тіршілік иелері секілді адамдарда да болатын тіршілік үшін күрестің туа берілген инстинктісінен өз бастауын алады. Ғылым мен техниканыц дамуы адамның табиги өтетін биологиялық және психологиялық жетілуін қуып жетті және агрессияның тежелу механизмдерінің дамуын баяулатуга алып келді, бүл міндетті түрде агрессияның кезеңдік сырттай корінуіне алып келеді. Олай болмаса ішкі қысым жиналады және басқарылмайтын жүріс-түрыстың жарылысына алып келгенге дейін агзаның ішінде қысым туындатады.
А. Адлер бойынша, агрессивтілік сананың іс-әрекетін үйымдастыратын оның болінбейтін қасиеті болып табылады. Тірі материяның әмбебап қасиеті — бәсекелестік, бірінші болу үшін күрес, басым болуға талпыныс. Санада триумф интенциясы бар. Алайда бүл негізгі қүмарлықтар, тек дүрыс қабылданған әлеуметтік қызығушылықтың контекстінде гана, аутентті бола бастайды. Агрессивті сана агрессивті жүріс-түрыстың эр түрлі формаларын туындатады: ашықтан — символдыққа дейін, мысалы, мақтаншақтық сон дай болып келеді.

Психоанализдің басқа өкілі Э. Фромм агрессияның екі әр түрлі түрлерін қарастырады. Бүл қорганыстық, адамның тіршілік ету ісіне қызмет ететін ңқайырымдың агрессия; ол биологиялық түбірге ие және өмірге төнген қауіп немесе қатер жойылган кезде бірден басылып қалады. Келесі түр ңқатыгезң агрессия — бүл тек адамга гана тән және әр түрлі психологиялық жэне әлеуметтік факторлармен анықталатын деструктивтілік пен қаталдық.
Барлық теорияларга ортақ, агрессия инстинктивті, туа берілген факторлардың артықшылығы бойынша салдар болып табылатындыгы туралы жагдай, агрессивті корінулерді жою мүлдем дерлік мүмкін емес деген қорытындыга логикалық алып келеді. Барлық материалдық қажеттіліктерді қанагаттандыру да, элеуметтік әділетсіздіктерді жою да, адамзат қогамының қүрылымындагы басқа да жагымды өзгерістер де агрессивті импульстардың туындауы мен корінуін тоқтата алмайды.
Инстинктивті жүріс-түрыс ретіндегі агрессия теориясына қараганда, агрессия өз бастауын ңагзаның қандай да бір мэнді заттардан немесе жагдайлардан айрылуының нәтижесі болып табылатын және осындай депривациялардың күшею шамасы бойынша өсетін инстинктивті емес мотивациялық күшң ретінде анықталынатын оянудан алады деп есептейтін, багыт біршама кең таралган.
Фрустрация теориясы қүштарлықтар түжырымдамасына қарама-қайшылық ретінде пайда болды: бүл жерде агрессивті жүріс-түрыс эволюциялық процесс емес жагдайлық ретінде қарастырылады. Бүл теорияны Дж. Доллард қалыптастырган. Оның көзқарастары бойынша, агрессия — бүл фрустрацияга реакция, қажеттіліктерді қанагаттандыруға, лэззатқа жэне эмоциялық тепе-теңдікке қол жеткізуге алып баратын жолдағы кедергіні жеңуге талпыныс. Бүл теорияга сәйкес, агрессия үнемі фрустрацияның салдары, жэне фрустрацияның артынан үнемі агрессия жүреді.
Фрустрация - агрессия сызбасы төрт негізгі түсініктерге негізделген: агрессия, фрустрация, тежелу жэне орын басу. Бүл жерде агрессия басқа адамға өз әрекетімен зиян келтіру ниеті ретінде түсініледі.
Агрессияның фрустрациялық теориясының негізгі идеяларының бірі психоанализден алынган катарсис эффектісі болып табылады. Бүл идеяның мэні, қастық тенденциялардың физикалық немесе эмоциялық көрінуі не уақытша, не үзақ уақыттық жеңілдеуге алып келетіндігінде, осының нэтижесінде психологиялық тепе-теңдікке жэне агрессияга дайындықтың элсіреуіне қол жеткізіледі.
Д. Зилманн, қажеттілік — бұл өлшеуге келмейтін, алайда сонда да ескерілуі тиіс гипотетикалық конструкті деп есептеген. Сондықтан ол, агрессия қозумен, яғни бақылауға жэне өлшеуге болатын конструктімен шарттанған деп есептеген.

Төртінші жалпы теориялық багыт өзіне жогарыда аталган багыттардың көбін енгізеді жэне агрессияны жүре қалыптасқан әлеуметтік жүріс-түрыс ретінде түсінеді.

Сонымен, А. Бандура агрессияны, элеуметтік жүріс-түрыстың басқа да коптеген формалары секілді меңгерілетін арнайы элеуметтік жүріс-түрыс ретінде қарастырган. Бандура бойынша, агрессивті жүріс-түрыстың талдауы келесі сэттерді ескеруді талап етеді:

Осындай эрекеттерді меңгеру тэсілдері.

Олардың пайда болуына эсер ететін факторлар.
Олар бекітілетін жагдайлар.
Әлеуметтік үйрену теориясы — бүл ең алдымен, үлгіге багдарланган адам жүріс-түрысын зерттеу. Үлгі осы жагдайда, оның арқасында адамның эрекет тәсілдері немесе қарым-қатынастарының қалыптасуы (өзгеруі) мүмкін болатын, түлғааралық өзара эрекет қүралы ретінде қарастырылады.
А. Бандура элеуметтік үйрену теориясының келесі негізгі жағдайларын үсынады:
Агрессия биологиялық факторлардың (гормондар, жүйке жүйесі) жэне үйренудің (тікелей тәжірибе, бақылау) арқасында пайда болады.
Агрессия шаблондардың (қозу, зейін), дұрыс емес қатынастардың (фрустрация), оятушы мотивтердің (ақша, таңдану), нүсқаулардың (бұйрықтар), эксцентриялық сендірулердің (параноялық идеялар) эсерінен туындайды.
Агрессия сыртқы мақтаулармен жэне жазалаулармен, викарлы бекітулермен (басқаларды қалай мақтайтындыгы мен жазалайтындыгын бақылаумен), өзіндік басқару механизмімен (маңгаздық, күнэ) реттелінеді.
Жогарыда айтылгандарды жалпылай отырып, батыстық психологияда, эрқайсысы атрессияның мэні мен бастауларын өзінше көретін, бірнеше тендей теориялық жолдар бар деп қорытынды жасауга болады. Соңгы теориялық багыт агрессияны ең алдымен элеуметтік, атап айтқанда, элеуметтік үйрену процессінде меңгерілген жүріс-түрыс формасы ретінде қарастырады. Яғни, агрессивті реакциялар агрессияның көріну жагдайларына тікелей қатысу жолымен, сондай-ақ агрессия корсетуді пассивті бақылаудың нэтижесінде меңгеріледі. Агрессияны түсіндіру багыттарына сэйкес агрессияны типтік ретінде анықтау мэселесі пайда болады.
Басе бойынша, агрессия — бүл қүрамына басқаларга қауіп төндіру немесе зиян келтіру енетін кез-келген жүріс-түрыс. Екінші анықтаманы Берковец үсынган жэне ол, белгілі-бір эрекеттер тек осындай жагдайларга алып келіп қана қоймай, олардың қүрамына

ренжіту немесе балағаттау ниеттері енетін жағдайларда бүл әрекеттер агрессия ретінде алынуы мүмкін екендігі туралы айтқан болатын.

Үшінші көзқарасты Д. Зилманн үсынган. Ол агрессия үгымын қолдануды басқаларга денелік немесе физикалық зақым келтіруге талпыныспен шектейді.
Қазіргі таңда батыстық психологияда агрессияның, бүндай қатынасты қаламайтын басқа тіршілік иесіне зиян келтіруге немесе оны балагаттауга бағытталган жүріс-түрыстың кез-келген формасы ретіндегі анықтамасы қабылданган.
Кейбір зерттеушілер агрессияны түлгалық қыр ретінде, ягни, адам жүріс-түрысының интегралды диспозициялық жобасын тіркейтін және түлганың өз жүріс-тұрыстарын талдау жэне проекциялау бойынша ішкі жүмысымен шарттанган бейнелеуші айнымалы ретінде анықтайды.
Басқалары агрессивті жүріс-түрысты, белсенділіктің нәтижелерінің белгілі-бір болжамдары болмагандагы, алайда іс-эрекет процессінің озіндегі аралық нәтижелер үнемі ескеріліп отыргандагы, қауіп тондіруші факторлар мен жағдайларға қарсы эрекет ете отырып, қолайсыз жағдайлардың өзгеруіне, немесе өзінің оган деген қатынастарының өзгеруіне, немесе қолайлы жагдайларды сақтауга багытталган іс-әрекет ретінде түсінілетін дүрыс емес багдарланган белсенділіктің көрінуі деп есептейді.
Сонымен қатар, агрессияның жүріс-түрыстың бұзылуы ретіндегі механизмін сыртқы орта мен аутостимуляцияны тазалайтын дисбаланспен түсіндіретін пікірлер де бар. Өмірлік іс-әрекеттің белсенді формаларын қамтамасыз ететін реттеуші жүйелердің негізіне бүл жерде эмоциялық жүйе алынады. Қатты қуаныштың, ашудың, гетероагрессияның жэне аутоагрессияның корінуі, эмоциялық реттеудің үйымдасуын бұзатын, оны түрақтылық пен таңдамалылықтан айыратын нейродинамиканың алгашқы бүзылыстарымен түсіндіріледі. Бұл жерде нейродинамиканың бүзылуы ең алдымен жеке эмоциялардың агысы үшін фон болып табылатын көңіл-күйге эсер етеді, Нашар көңіл-күйге астеникалық эмоциялар, патологиялық жоғары коңіл-күйлерге — стеникалық эмоциялар тэн.
Гипердинамияның шеткі нүсқаларында басқа психикалық жүйелерден қуатты тартып алу болуы мүмкін. Бүл қүбылыс сананың тарылуымен, қоршаған ортада бағдарланудың бүзылуымен бірге жүретін қысқа мерзімдік аса күшті эмоцияларда орын алады. Нейродинамикалық процесстің элсіздігі (гиподинамия) ең алдымен эмоциялық лабильділік, тез таралу түрінде қыртыстық деңгейде көрінеді. Шеткі нүсқаларда агзаның витальды константаларына төнген қауіпке эмоциялық жүйе мазасызданумен, қорқынышпен жауап береді. Осындай дагдарыстық қүбылыстардың пайда болуы эсіресе үзақ мерзімдік психогенді зақымдануларда жиі байқалады. Ягни, бүл жагдайда агрессия эмоциялық реттеу жүйесі басқаратын фрустрациядан қүтылудың механизмі ретінде қарастыры л ад ы.

Агрессияның анықтамасына ниет категориясын енгізу, белгілі-бір эрекеттің агрессияның актісі екендігін түсінуге белгісіздік береді. Алайда зиян келтіру ниеті көп жагдайларда оңай анықталынады — агрессорлардың оздері оз қүрбандарына зиян келтіру тілектерін мойындайды, өздерінін оган талпыныстарының нэтижесіз болгандыгына өкінеді. Агрессивті жүріс-тұрыс айқындалатын элеуметтік контекст, эдетте, осындай ниеттердің бар екендігі туралы айқын мэлімдеме береді. Сонымен бірге тұлғаның агрессивті багдарларын анықтауға мүмкіндік беретін тест-сүрақтамаларды қүрастыруга болады.
Фрустрация - агрессия теориясының негізінде, А. Маслоудың түсіндіруі бойынша, жүріс-түрыстың іс-эрекетке ояну функциясының потенциалды кезеңіне агрессивті жэне делинквентті багыттылыгы, негізгі қажеттіліктердің фрустрациясымен шарттанган деп болжауга болады. Бүл жерде бастапқы пункт инстинкт түсінігін қайта қарастыру болады. А. Маслоу инстинкт түсінігін, олар адамның табигатын жэне түрлік ерекшелігін көрсетеді деген мағынада инстинктоидтты табиғатқа ие базалық қажеттіліктер деген түсінікпен алмастырды.
Агрессивтілік, аутоагрессия да, гетероагрессия да ояну функциясының потенциалды кезеңінде көбінесе біршама жоғарғы деңгейдегі қажеттіліктердің фрустрациясына негізделеді: қатынасқа және махаббатқа деген, мойындауға деген, құрметтеуге деген, өзіндік қүрметке деген қажеттіліктер, өзіндік актуализацияға деген қажеттіліктер. Бүл жерде адам жүріс-тұрысының агрессивті және делинквентті бағыттылығы келесі типология шығады.
Жүріс-түрыстың агрессивті багыттылыгы — басқа адамга немесе өз-озіне зиян келтіру ниетімен шарттанған жүріс-түрыс, қастық агрессивтілік. Саналанган қүралдық багдар жоқ. Мотивация жогарғы деңгейдегі базалық қажеттіліктер мен — қатынасқа, махаббатқа, мойындауга, багалауга, қүрметтеуге, озіндік құрметке, озіндік актуализацияга деген қажеттіліктер — осы қажеттілікті қанагаттандыру мүмкіндігінің арасындагы қарама-қайшылықтардан туындаган ішкі конфликтіні субъектінің бастан өткеруіне негізделеді. Агрессияның багытына қарап аутоагрессия мен гетероагрессияны ажыратуга болады. Сыртқы безендіру — экспрессивті. Аутоагрессияда көңіл-күйдің төмендеуі, тез интеллектуалды шаршау, психомоторлық тежелгіштік, жогары невротизация, жогары депрессивтілік, қарым-қатынастың төмендеуі байқалады. Вербалды коріністері сагыныш, жақындарына қажетсіздік, ар-үяттың мазалауы секілді сезімдер басым болатын жабырқау дауыспен боялган.
Гетероагрессия сырттай көңіл-күйдің түрақсыздыгында, конфликтілікте, шешім қабылдағыштықта, үстамсыздықта, тітіркенгіштікте, жарылгыштықта, жоғары қозуда, күте алмауда, тэуекелге бел бууга икемділікте, тәуелсіздікте, тіпті арсыздықта, ожарлықта, өзіне жасалган сынга белсенді қарсы эрекет етуде көрінеді.

Агрессияның нормадагы эпизодтық көрінулері эдетте индивидтің фрустрация жағдайына кез болуынан туындайды. Бұл жағдайларда агрессия белгілі-бір корганыс функциясына ие реактивті күй ретінде қарастырылады. Үзақ уақыттық психотравмалық жагдайларда, мысалы, экстремалды тіршілік ету жағдайларында бүл реакциялар өзінің алгашқы магынасын жогалтуы мүмкін, субъектінің де, оны қоршаган адамдардың да түлгалық жэне әлеуметтік дезадаптациясы үшін жагдай жасауы мүмкін, бүл, өз кезегінде, түлганың жүріс-түрысын багдарлаушы қолма-қол жагдайга салыстырмалы тәуелсіз түрақты мотивтердің жиынтығының қалыптасуына алып келеді. Басқаша айтқанда — түлға жүріс-тұрыстарының багыттылыгына алып келеді.
Адамның жүріс-түрыстарының агрессивті багыттылыгының қалыптасуына эмоциялық реттеудің базалық жүйесінің үшінші деңгейінің гиперфункциясы мәнді шамада эсер етеді. Ол қоршаган элемге деген экспансиядагы жогары белсенділікті, ортаны зерттеуге багыттылықты, мақсатқа барар жолдагы кедергілерді жеңуді шарттандырады. Осы деңгей индивидтің оз күшін түйсінуін котереді, ол үшін қол жететіндердің шегін субъективті кеңейтеді, тэуекелге бел бууга оңай баруга, шешімді оңай қабылдауға мүмкіндік береді. Мойындалу, қүрмет, озіндік қүрмет, өзіндік актуализация үшін ол өз күшінің шамасын білмей қиын жагдайларга тап болуы мүмкін.
Үшінші деңгейдің функциясын күшейту, өз кезегінде, басқа деңгейлердің де дамуындагы пропорциялардың қозгалысына эсер етеді. Бірінші деңгейде эсерлердің интенсивтілігіне жогары төзімділік, өзін кеңістікте орналастырудағы қауіп-қатерлерді адекватты емес ескеру көрінеді.
Екінші деңгейде қажеттіліктерді қанагаттандыру стереотипінің бүзылуы көрінеді, жэне осыған байланысты — ортамен сенсорлы байланыстарда эксперимент жасаудың үлкен мүмкіндігі туындайды.
Осы жагдайда төртінші деңгей дамудың айқын кемшілігін көрсетуі мүмкін. Өзіне гипертрофияцияланган жагымды баганың арқасында басқа адамдардың субъектіні жағымсыз бағалауын ол әдеттегіден жеңіл қабылдайтын болады. Яғни, басқалардың өзін жағымсыз бағалауы оңай нейтрализацияланады. Осылайша, тортінші деңгей жүріс-түрысты реттеудің жеткілікті дифференциацияланған механизмін қалыптастыра алмайды.
Жеткіліксіз эмоциялық бақылау жағдайында күшті үшінші деңгей деңгейлердің мағыналық қатынастарының қүрылымын бүзады және оларды озінін, мағыналық тапсырмаларды шешуіне — қоршаған ортаны экспансиялауға — бағындырады.
Эмпатия дегеніміз гректің patho созінен шыққан (күшті терең сезім, қайғы-қасырет сезімінен жақын). Эмпатияның алғашқы түсініктері философиялық пән этика жэне эстетикамен жэне басқа симпатия деген атқа ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби іс-әрекетінің психологиялық құрлымы
Құқық қорғау органдары жайында
Құқық қорғау органдары жайлы
Құқық қорғау органдары туралы
Құқық қорғау органдары
Қазақстан Республикасының құқық қорғау органдары
Құқық қорғау органдары туралы түсінік
«Қазақстан Республикасындағы құқық қорғау органдары» пәнінен дәрістер
Құқық қорғау органдары пәнінің оқу-әдістемелік кешені
Тергеу іс- әрекеттеріндегі психологиялық ерекшеліктерінің ғылыми теориялық аспектілері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь