Фразеологиялық тіркестердің ерекшеліктері

Кез келген тілдің сөз байлығы болады. Оны тілдің лексикасы деп атайды. Тілдің сөз байлығын, яғни лексикасын зерттейтін саланы лексикология деп атайды. Сонда фонетика дыбыстарды тексерсе, лексикологияның зерттейтіні - сөз.
Тілдегі сөздердің қыр-сыры мол. Әр сөздің белгілі бір мағынасы болады. Кейбір сөздің бір емес, бірнеше мағынасы болуы да мүмкін. Кейбір сөз бір жерде өзінің тура мағынасында қолданылса, екінші бір жерде дәл сол сөз ауыспалы мағынасында келуі мүмкін. Кейбір сөздер сырт тұлғасы, дыбысталуы бірдей болғанымен, әр басқа мағынаны білдіреді; кейбір сөздер әртүрлі тұлғалы болғанымен, мағыналары бір-біріне жақын болады.
Мәселен, бас – адамның дене мүшесі. Оның басы жұмыс істейді. Алатаудың басынан бұлт кетпес. Балама бас-көз бола жүр. Бұл сөйлемдерде бас сөзі түрлі-түрлі мағына беріп тұр.
Ақтаудан бір қасқыр соғып алдым. Ақтаудың жігіттері шетінен қасқыр. Бірінші сөйлемде қасқыр сөзі тура мағынада, екіншіде - ауыспалы мағынада.
Еркеш - әдемі, келбетті де көрікті жігіт десек, әдемі, келбетті, көрікті – мағыналас сөздер.
Бұл келтірілген мысалдар сөз мағыналарының әр түрлі бола беретіндігін көрсетеді. Бұдан тілдің лексикологиясы ең алдымен сөз мағынасын зерттейтінін аңғарамыз.
Тілдегі сөздердің қолданылуында да ерекшеліктер көп. Кейбір сөздер үнемі қарапайым мағынада, кейбір сөздер әсерлі мағынада жұмсалады. Мәселен, ұялдым деген сөз бен бетімнің оты шықты деген тіркестің мағынасы бірдей. Бірақ соңғы тіркес өте әсерлі. Сондай-ақ өнерлі дегеннен гөрі бес аспап, бармағынан бал тамған; әсем, сұлу дегеннен гөрі ай десе аузы, күн десе көзі бар дегендер айтылмақшы ойды жеріне жеткізе түсетін сияқты. Лексикология сөздер мен сөз тіркестерінің осы тәрізді ерекшеліктерін де зерттейді.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
ҚАЙНАР университеті
Қазақ филологиясы
Р Е Ф Е Р А ... ... ... ... ...... ... ерекшеліктері
Кез келген тілдің сөз байлығы болады. Оны тілдің лексикасы деп атайды. ... сөз ... яғни ... ... саланы лексикология деп атайды. Сонда фонетика дыбыстарды тексерсе, лексикологияның зерттейтіні - сөз.
Тілдегі сөздердің қыр-сыры мол. Әр ... ... бір ... ... ... ... бір емес, бірнеше мағынасы болуы да мүмкін. Кейбір сөз бір ... ... тура ... қолданылса, екінші бір жерде дәл сол сөз ауыспалы ... ... ... Кейбір сөздер сырт тұлғасы, дыбысталуы бірдей болғанымен, әр ... ... ... ... ... әртүрлі тұлғалы болғанымен, мағыналары бір-біріне жақын болады.
Мәселен, бас –адамның дене ... Оның басы ... ... ... басынан бұлт кетпес. Балама бас-көз бола жүр. Бұл сөйлемдерде бас сөзі түрлі-түрлі мағына ... тұр. ... бір ... ... ... ... ... шетінен қасқыр. Бірінші сөйлемде қасқыр сөзі тура мағынада, екіншіде - ауыспалы мағынада.
Еркеш - әдемі, келбетті де ... ... ... ... ... ... ... сөздер.
Бұл келтірілген мысалдар сөз мағыналарының әр түрлі бола беретіндігін көрсетеді. Бұдан тілдің лексикологиясы ең алдымен сөз мағынасын зерттейтінін ... ... ... қолданылуында да ерекшеліктер көп. Кейбір сөздер үнемі қарапайым мағынада, кейбір ... ... ... ... ... ... деген сөз бен бетімнің оты шықты деген тіркестің мағынасы бірдей. Бірақ соңғы тіркес өте әсерлі. Сондай-ақ өнерлі дегеннен гөрі бес ... ... бал ... ... сұлу дегеннен гөрі ай десе аузы, күн десе көзі бар дегендер айтылмақшы ойды ... ... ... ... ... сөздер мен сөз тіркестерінің осы тәрізді ерекшеліктерін де зерттейді.
Сонымен, лексикология –тілдің лексикасын, дәлірек айтқанда, тілдегі сөздердің сан алуан ... сөз ... ... ... даму ... ... қолданылу ерекшеліктерін зерттейтін сала.
Қазақ тілінің суреттеме және көркемдегіш құралдарын орынды қолдана білу үшін тілдің сөз ... ... ... білу ... ... тілінің сөз байлығы әр түрлі арналар мен салалардан құралған. Оның басты бір негізі –тіліміздің ежелден бергі ... төл ... ... ... әр түрлі жолмен жасалған толып жатқан туынды сөздер, жаңа сөздер, терминдер.
Стильдік ... ... ... ... актив лексикасы және пассив лексикасы деп екі салаға бөлінеді.
Актив лексика деп жұртшылықтың бәріне бірдей түсінікті, күнделікті ... ... ... көп ... сөздерді айтады. Мысалы, байырғы түбір сөздер, олардан өрбіген туынды сөздер, біріккен сөздер, қос ... көп ... ... ... ... ... ... сөздердің сіңісіп кеткен түрлері, мақалдар мен мәтелдер, фразеологиялық тіркестер, т.б. актив лексикаға жатады.
Пассив лексика деп күнделікті көп қолданылмайтын, жалпыға ... ... бола ... кейбір мамандар арасында ғана, ғылыми-техника саласына тән, ... ... ... ғана ... сөздерді айтады. Мысалы, неологизмдер, терминдер, архаизмдер мен тарихи сөздер, диалектизмдер, профессионализмдер, т.б. ... ... ... ... ... ... phraseos - сөйлемше, lodos – сөз, ілім деген сөзінен шыққан) екі мағынаны білдіреді: 1) ... ... ... қазіргі және тарихи даму тұрғысынан тексеретін тіл білімінің саласы; 2) бір тілдегі тұтас фразеологиялық қор. ... мен ... ... ... ... ... ерікті сөздердің тіркесі, фразеологизмдердің түрлері, топтары фразеологиялық тіркес деп аталады. Фразеологизмге тән үш ортақ белгі мағына тұтастығы, тіркес тұрақтылығы, қолданылу ... ... ... ... әр ... ... әрдайым анық ажыратыла бермейді. Кейбір белгілер әсіресе, мағына тұтастығы бірінде анық, айқын көрінсе, екіншісінде көмескі, үшіншісінде мүлде солғындау байқалады. Сондықтан ... ... ... ... тіл ... ең ... қиын мәселелердің бірінен саналады. Фразеологизмді зерттеушілер В.Виноградовтың дәстүрлі топтастыруын негізге ала отырып, бірде тұрақты тіркестің біртұтас мағынасы мен ... ... ... ... қарай жіктеп бөлсе, кейде құрылым-құрылысы жағынан, атқаратын синтаксистік ... мен ... мәні ... ... Қалай дегенімен де фразеологизмдерді сыңарларының мағына тұтастығына қарап, ... ... ... ... фразеологиялық тізбек деп үш топқа бөледі.
Фразеологиялық тұтастықта (идиом) - фразеологизмді құрастырушы сөздің бір-бірінің лексика-семантикалық мән-мағынасына ешбір қатысы ... ... ... ... ... ... мұрнынан шаншылу –қолы тимеу; жүрегі тас төбесіне шығу –қатты ... ... ... ... ... ... басқа тілге сөзбе-сөз аударуға келмейді, бөліп-жаруға болмайды. Идиом терминін қазақ тілінде фразеологиялық түйдектер, фразалық тұтастықтар деп атаған.
Фразеологиялық ... ... ... ... орын ... ... өте ... болып келеді. Алайда құрамындағы сөздердің бірі екіншісімен қалайда бір мағыналық байланыста болатындығын аңғартады. ... ... ... о ... ... ... ауыспалы мағынада метафораланып, фразеологиялық бірлікке айналған. Мысалы, көзіне көк шыбын үймелету, (басыну, қорлау), ақ түйенің қарны жарылған күн, ... ... ... ... ... ... ең ... еркін тіркестегі тура мағына негіз болған. Қазақ тілі фразеологиясы фразеологизмдердің - фразалық тұтастық пен фразеологиялық тізбек топтарының бір-біріне өте ... ... сөз ... деп ... ... ... ... сөздер тіркесінің фразеологиялық қалпында екі сөздің тіркесуінен жасалып, өзгеріссіз тізбек күйінде қолданылады. Мысалы, жанды сөз, тас бауыр, жуан жұдырық, шикі ... т.б. ... ... тіркестер құрамында келген екі немесе одан да көп сөз, кейде бүтіндей сөйлем үнемі бірер мағынада, негізінде келтірінді, ауыспалы ... ғана ... ... ішінде, әсіресе мақал-мәтелдер, афоризмдер, нақыл сөздер –ойды көркем де көрікті түрде жеткізудің ... ... ... ... үріп ... салғандай: сегіз қырлы, бір сырлас; түйе үстінен сирақ үйтеді; білімді мыңды жығады, білекті бірді жығады, екі өкпесін қолына алып; ... ... кен; ... ... сөз ... ... кез; тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық –аздырар адам баласын, т.б.
КӨМЕКШІ СӨЗДЕР Алия Атымтаева
БУЫННЫҢ АЛМАСУЫ –Айжан Бигалиева
Дауысты, дауыссыз ... ... ... ... қоры және ... ... ...
Сөздердің стильдік мәніне қарай бөлінуі - Динара Самамбаева
12-17 ... ... ... ... ... ... кіріспе
Фольклор
1300-1420
Тіл біл. кіріспе
1430-1550
Әдебиеттану
Іс қағаздары
1430-1550
Әдебиеттану
1600-1720
Норм. қазақ тілі
Іс қағаздары
1600-1720
Вторник
Пятница
Вторник
Пятница
1000-1120
Орыс тілі
Тіршілік ерек.
1000-1120
1130-1250
Орыс тілі
Жас ерек. физ.
1130-1250
1300-1420
Тіл біл. кіріспе
Тіл біліміне к.
1300-1420
Тіл біл. ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі21 бет
Сын есім компонентті фразеологизмдер36 бет
Сөйлеу әрекетінде лексиканың әдеби тіл нормасында қолданылуы88 бет
Фразеологизмдердің зерттелуі49 бет
Қазіргі айтыс ақындарының сөз қолданымы45 бет
Қазіргі қазақ тіліндегі окказионал фразеологизмдер120 бет
Қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеу мәнді тілдік бірліктердің этнотанымдық сипаты22 бет
Ақындардың қолданысындағы фразеологиялық тіркестер ерекшелігі30 бет
Неміс және қазақ тілдердегі сан есімге (3;7) қатысты фразеологиялық сөз тіркестері4 бет
Фразеологизмнің сөз тіркесіне ену тәсілі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь