Қазақстан Республикасындағы судья мәртебесінің өзекті мәселелері

Жоспар:

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СУДЬЯЛАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.1 Судьяның құқықтық мәртебесінің қалыптасуы мен даму кезеңдері және қазіргі жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Судьяларға өкілеттіліктерді беру тәртібі және оларға қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17

2 СУДЬЯЛАРДЫҢ СОТ ТӨРЕЛІГІН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДАҒЫ РӨЛІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
2.1 Сот төрелігін жүзеге асыру қағидаларының жалпы сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
2.2 Судьяның тәуелсіздігі . сот әділдігінің демократиялық қағидасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46

3 СУДЬЯ МАМАНДЫҒЫНЫҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
3.1 Судьялардың құқықтық санасы мен мәдениетінің олардың кәсіби қызметтерін жүзеге асырудағы және тұрғындарының сенімділіктерін арттырудағы мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
3.2 Үкімнің заңдылығы мен негізділігі . судья жұмысының сапалылығының көрінісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69
КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы: «ҚР-дағы судья мәртебесінің өзекті мәселелері» атты бұл курс жұмысы ҚР-дағы судья мәртебесінің қысқаша тарихы мен қазіргі жағдайын, судьялардың сот төрелігін жүзеге асырудағы рөлі, судья кадрларын даярлау мен іріктеу, судьяның кәсіптік қызметі мен жарамдылығын және жұмысының сапасын зерттеп зерделеуге арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Сот жүйесі мен қызметін түпкілікті қайта құру, судья ісіндегі кәсіпқойлықты, тәуелсіздікті баянды ете отырып, сот ісін жүргізуді тиімділікпен жоғары дәрежеге жеткізу, бүгінгі күннің көкейтесті мәселесі болып табылады.
Қазақстан Республикасындағы судья ешкімнің де ықпалына қарамастан тек Конституция мен Республика заңдарына сәйкес, мемлекет атынан сот билігін жүзеге асырады, сот мәжілісі тараптардың бәсекелестігі мен тең құқықтылығын қамтамасыз етеді, істің ақиқатын ашады, ол бойынша заңды және негізделген шешім шығарады. Адам тағдырында сот билігі әділеттіліктің ең жоғарғы сатысы іспетті.
Сот пен судьяның адам мен қоғам алдындағы жауапкершілігі өте жоғары. Адам тағдырына байланысты билік айту, үкім (шешім, қаулы) шығару оңай емес. Күрмеуі қиын сұрақтардың жауабын тауып, шынайы шындықтың түбіне жету үшін арнайы білім, кәсіби даярлық, зеректік, қабілет, мол тәжірибемен қатар, заңдарды жетік білу және оны дұрыс талдай білу керек.
Елбасы соттардың ІІІ съезінде халықтың Президентке, Үкіметке, әкім не министрлерге емес, тек сотқа ғана жүгіну қажеттігін нақтылап айтты.
Қазір қалың көпшілік бұрынғыдай атқарушы билікке көп шағымданбайды. Арыз-шағымын айтып, соттарға жүгінуге бейім. Бұл сот билігіне халық сенімінің артқандығының белгісі.
Қазақстан халқы, дүниежүзілік қоғамдастықтың ажырамас бөлігі ретінде, адам құқығы мен бостандығының басымдығын мойындай отырып, демократиялық қоғам және құқықтық мемлекет құруға бекем бел байлағанын өз Конституциямызда баянды етті.
Біз демократия жол басы емес, ол алдағы мақсатымыз екенін ешқашан естен шығарғанымыз жоқ, демократияны декретпен енгізуге болмайтынын, оны жан-жүрегіңмен түйсіну керек екенін білдік.
Жаң қоғамдық қатынастарды орнықтыру олардың құқықтық қамтамасыз етілуіне уақытылы түзетулер енгізумен, сапалы заңдардың қабылдануымен, жоғары деңгейдегі құқық қолданумен, құқық қорғау органдарының кінәратсіз әрі үйлесімді жұмыс істеуімен, сот беделінің шүбәсіздігін мойындаумен ұштастырылуда.
Қазақстанда тәуелсіз сот жүйесінің негіздері қаланып, заңның жоғарылығы дәйекті қамтамасыз етіліп келеді. Қоғамда сот билігіне деген сенім барған сайын арта түсуде.
ҚР-ның Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2005 жылғы Жолдауында сот өндірісін оңайлату, оның обьективтілігін, сот актілерінің тұрақтылығы мен уақытылы орындалуын қамтамасыз ету; сот жүргізу шеңберінде және сот шешімдерін атқару кезеңінде азаматтар құқығына берілетін кепілдіктерді күшейту; сот корпусының тәуелсіздігін қамтамасыз ету; судьяның біліктілігін арттыру; қылмыстық және азаматтық сот жүргізу мен сот шешімдері шеңберінде адвокаттардың рөлін арттыруды қамтамасыз ету; сот рәсімдерінің ашықтығы мен анықтығын қаматамасыз ету сияқты алдағы уақытта шұғылданатын мәселелер нақтыланып көрсетілген.
Осы мәселелерді шешу жолында бірінші тұлға ол судья. Сол себептіде судья мәртебесіне байланысты мәселелердің өзектілігі бұрынғыданда арта түсуде. Айтылған жағдайлар курс жұмысының тақырыбының өзекті екендігін айқындауға мүмкіндік береді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Жалпы сот реформасы туралы сөз болғанда ғұлама Шоқан Уалихановтың еңбектерінен бастаған жөн. Сондай-ақ ғалымдар Н.Н. Веселовский, А.И. Добромыслов, Л. Словохотов, С. Сабатаев, Н. Дельвичтердің еңбектерін айтуға болады.
Кеңес дәуірінде бұл тақырып М.Шаламов пен М.Сапарғалиевтің көптеген ғылыми еңбектерінде біраз зерттелген.
Өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап судья мәртебесін ғылыми тұрғыдан зерттеген отандас ғалымдар К.Х.Халиқов, Қ.Ә.Мәми, Ш.М.Шарипов, А.А.Касимов, Е.Қ.Қаржаубаев, А.Н.Жаилғанова, М.Р.Абилкаировты атауға болады.
Зерттеу нысаны және пәні. Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесіндегі судья мәртебесін зерттеу жұмыстың нысаны болып табылады.
Зерттеудің пәні – судья мәртебесінің тарихы мен қазіргі жағдайы, судья мамандығының негізгі өзекті мәселелері.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеті. Бітіру жұмысының негізгі мақсаты – Қазақстан Республикасындағы судья мәртебесін кешенді түрде жан-жақты зерттеп талдау, судья институтының табиғатын ашу, оның құқықтық жүйедегі орнын айқындау.
Осы мақсаттан келесідей міндеттер туындайды:
• ҚР құқықтық жүйесіндегі судья институтының орны және оның ерекшелігін анықтау;
• Судья мәртебесінің тарихын даму кезеңдерге бөліп қарастырып, ғылыми ой елегінен өткізу;
• Судья мамандығының негізгі мәселелерін айқындау және оларға талдау жүргізу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Біріншіден, бізге дейінгі ғалымдардың айтқан ой-пікірлерін қайталамай, өз мүмкіндігімізше жаңа ғылыми мәселелерді, яғни судья кадрларын әзірлеу, іріктеу, судьяның кәсіптік қызметі мен құқықтық санасы, оның кәсіптік жарамдылығы, судья жұмысының сапасы сияқты бұрын-соңды қазақ ғылыми әдебиетінде айтылмаған жаңа мәселелерді қозғаймыз.
Екіншіден, бітіру жұмысы Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы мен Сот жүйесі мен судья мәртебесі туралы Конституциялық Заң негізінде судья мәртебесін кешенді талдауға арналған монографиялық зерттеу болып табылады.
Үшіншіден, бітіру жұмысында Қазақстандағы судья мәртебесіне әсер ететін факторлар сараланып, олардың рөлі мен маңызы зерттелген.
Зерттеу жұмысының құрылымы мен көлемі. Бітіру жұмысының құрылымы ғылыми зерттеудің негізгі мақсаты мен міндеттеріне сай келеді. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен, алты бөлімшеден, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Көлемі қойылған талапқа сай.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Нормативтік құқықтық актілер:
1.1 Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жыл 30 тамыз
1.2 «ҚР сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық Заңы , 2000 жыл 25 желтоқсан №132-11
1.3 «ҚР сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 2006 жылғы 11 желтоқсан № 199-III Заңы. – Астана. Ақорда.
1.4 ҚР Конституциясы. Комментарий. Под ред. Сапаргалиева Г.- Алматы: Жеті Жарғы, 1998.- С. 370-373.
1.5 ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 1999 жыл 13 желтоқсан
1.6 Судья этикасының кодексі.– Алматы: Жеті Жарғы, 1997.- 16 бет.
1.7 ҚР Конституциясының 79-бабының 1-тармағына ресми түсіндіру туралы ҚР Конституциялық Кеңесінің 2004 жылғы 23 маусымдағы №6 қаулысы
1.8 ҚР Президентінің Жарлығы «ҚР-ның сот жүйесінің тәуелсіздігін күшейту жөніндегі шаралар туралы» 2000 жыл 1 қыркүйек
1.9 ҚР-дағы құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы (негізгі бағыттар): ҚР Президентінің 1994 жылғы 12 ақпандағы №1569 қаулысымен бекітілген.-Алматы,1994. -21бет
1.10 Қазақстан Республикасы Сенатының Регламенті, 1996 жыл 8 ақпан
1.11 Н. Назарбаев. Ішкі және сыртқы саясаттың 2004 жылға арналған негізгі бағыттары. Президенттің Қазақстан халқына жолдауы. // Егемен Қазақстан, № 79 (23289) 5 сәуір 2003 жыл.
1.12 Назарбаев Н.А. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: ҚР Президенті Н.Назарбаевтың халқына жолдауы. –Алматы, 2005. -48б.
1.13 Назарбаев Н.А. Правосудие – это справедливость. Выступление Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева на III съезде судей РК // Юридическая газета. – 2001. – 11 июня.
1.14 Указ Президента РК «О мерах по обеспечению функционирования новой системы судебного администрирования» от 12. 10. 2000 г.
1.15 Сборник нормативных актов и инструктивных материалов к изучению курса: Организация суда и прокуратуры в СССР. – М., 1965.- 139с.
1.16 «Положение о выборах районных (городских) народных судов Казахской ССР» // Сборник законов Каз ССР 1938 – 1981 г.г.
1.17 Международный пакт о гражданских и политических правах. 19.12.1966.
1.18 Международная научно-практическая конференция: права человека в условиях становления гражданского общества. Государство и право. – М., 1996. - №3.



2. Негізгі әдебиеттер:
2.1 Дулатбеков Н.О. Мемлекет және құқық негіздері: Оқу құралы. – Астана: Фолиант. 2001. – 252 б
2.2 Демократические основы советского социалистического правосудия. Под ред. Строговича М.С.- М., 1965.
2.3 Жұманбаева Н.А. ҚР-дағы судья мәртебесінің өзекті мәселелері /Мәтін/.– Алматы:б.ж, 2006.-27 б
2.4 Қаржаубаев Е.Қ. ҚР сот билігінің құқықтық мәртебесі /Мәтін/: оқу құралы.- Алматы: NAS, 2006.- 240 б.
2.5 Құқық қорғау органдары: 2002 жылдың 1 қазанына.- Алматы: Юрист, 2002.- 154 б.
2.6 Ликас А.Л. Культура правосудия.- М., 1990.- С.24.
2.7 Либус И.А. Презумпция невиновности в советском уголовном процессе. – Ташкент, 1981. – 232 с.
2.8 Мақұлбеков Б.Д. Сот билігі ҚР мемлекеттік билігінің жүйесінде (теория мен тәжірибе мәселелері) : Автореферат. –Алматы: Б.ж, 2000. – 34 б
2.9 Мақұлбеков Б.Д. Қазақстан Республикасының сот билігі: Оқу құралы.- Өскемен: С.Аманжолов атындағы ШҚМУ Баспасы, 2006.- 244б. (55-56 беттер).
2.10 Палеев М.С., Пашин С.А., Савицкий В.М. Закон о статусе судей в РФ. Научно-практический комментарий. М., 1994.
2.11 Полянский Н.Н. Очерк развития советской науки уголовного процесса. – М., 1960. – С. 83-87.
2.12 Права человека в международных документах. Часть 1. Алматы: Ғылым, 1998. – С. 30-229.
2.13 Сапарғалиев Ғ.С. ҚР Конституциялық құқығы /Мәтін/: Оқулық.- Алматы: Жеті Жарғы, 1998.- 320 б.
2.14 Соломон Питер Г.,мл. Проблемы развития правового строя в постсоветской России. М., 1997.
2.15 Стецковский Ю.И. Судебная власть. – М., 1999. – С. 157-158.
2.16 Строгович М.С. Право обвиняемого на защиту и презумпция невиновности. – М., 1984. – 143 с.
2.17 Төлеубекова Б.Қ. ҚР қылмыстық іс жүргізу құқығы (Жалпы бөлім): Оқулық/ Редакциясын басқарған Қ.А.Бегалиев.- Алматы: Жеті Жарғы,2000.- 416 б.
2.18 Уголовный процесс зарубежных социалистических государств Европы. Под ред. Чугуновой В.Е. - М., 1958. - С. 43-45.
2.19 Шайкенова С. Независимость суда и судей.-Астана,2001. 344-бет.
2.20 Халиков К.Х. Некоторые вопросы борьбы с преступностью в казахской ССР. Развитие демократических начал в организации и деятельности суда.- Алма-Ата, 1987.
2.21 Халиков. К.Х. Проблемы судебной власти: Автореферат на соиск. док. диссер. Алматы, 1998.


3. Қосымша әдебиеттер:
3.1 Азбанбаев М. Зиялы судья, білікті маман және мемлекеттік тіл// Тураби.- 2004.- №1.- 50-54 бб.
3.2 Ахметов М. (Қызылорда қалалық сотының төрағасы). «Судья әдебін сақтау – мүлтіксіз міндет» // Тураби. - №3. – 2004 ж.
3.3 Байбатыров С. Независимость или вседозволенность // Юрид. газета, 29. 02. 2000 г.
3.4 Жұманбаева Н.А. Судья институты ұғымының кейбір мәселелері // ҚР экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңаруын қамтамасыз етудің конституциялық-құқықтық мәселелері. –Алматы,2005. -131-134 бб.
3.5 Жұманбаева Н.А. Судья мәртебесінің кейбір мәселелері // Материалы международной научно-практической конференции «Конституционный процесс В РК: состояние, проблемы и перспективы».–Алматы,2004.-Б.252-254.
3.6 Жұманбаева Н.А. Судья тәуелсіздігі – сот әділдігі деңгейінің өлшемі // Д.А.Қонаев атындағы университет «Хабаршы». -2004. -№3. -44-46 бб.
3.7 Жұманбаева Н.А. Қоғамдағы соттың рөлі және судьяның кәсіби мамандығының кейбір мәселелері. // ҚазҰУ хабаршысы. Заң сериясы.-2004.-№ 2(30). – Б. 154.
3.8 Жаңа заң жолдама алды // Заң газеті. №4(335) 2001 жыл 24 қаңтар
3.9 Қаржаубаев Е. Сот билігін демократияландыру// Заң. - 2000.-№12.-Б.51-55
3.10 Қ. Мәми. «Қазақстан Республикасында алқа билер сотын құруды іске асыру мәселелері мен жолдары» ғылыми-практикалық конференцияда сөйлеген сөзі. - Алматы, 2002 жыл 22 қараша.
3.11 Когда выносится частное определение. «Юридическая газета». 1999. – 10 ноября.
3.12 Мақұлбеков Б.Д. Заңды шешім - әділдік кепілі. // «Заң» газеті, №39 (314), 13 қыркүйек 2000 ж.
3.13 Нарикбаев М.С. Суд под каблуком? Пока это так...// Казахстанская правда от 03. 08. 1999 г.
3.14 Наврузбаев Е. Присяга судьи // Юридическая газета. 23 июня, 1999.
3.15 Строгович М.С. Об оправдании ввиду необходимости участия подсудимого в совершении преступления // Правоведение. – 1983. - №5. – С.145-162.
3.16 Сназаров Е. (Жамбыл облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының төрағасы) Сот тәуелсіздігін нығайту жолдары.// Заң.- 2004.- №4.- Б.33-38.
3.17 Шарипов Ш.М. Судьяның тәуелсіздігі – сот әділдігінің демократиялық принципі// ҚазМУ Хабаршысы заң сериясы, Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ.- Алматы, 2001.- №2(19).- Б.68-72.
3.18 Халиков К.Х. Судебная власть на переходном этапе развития государства // Тураби. – 2001. -№3. – С.108-128
3.19 Большой юридический словарь. М. ИНФРА-М., 1997.- С.665-789.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ... ... ... ... ... СУДЬЯЛАРЫНЫҢ ... ... ... ... ... мен даму ... ... Судьяларға өкілеттіліктерді беру тәртібі және оларға қойылатын
талаптар....................................................................
.................................................17
2 ... СОТ ... ... ... Сот төрелігін ... ... ... жалпы
сипаты......................................................................
.................................................35
2.2 Судьяның тәуелсіздігі – сот ... ... ... ... ... Судьялардың құқықтық санасы мен мәдениетінің олардың кәсіби қызметтерін
жүзеге асырудағы және тұрғындарының ... ... ... ... мен ...... жұмысының сапалылығының
көрінісі
ретінде.....................................................................
..................................................62
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
......................................65
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... өзекті
мәселелері» атты бұл курс жұмысы ҚР-дағы судья ... ... ... ... ... судьялардың сот төрелігін жүзеге ... ... ... ... мен ... ... ... қызметі мен
жарамдылығын және жұмысының сапасын зерттеп зерделеуге арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Сот жүйесі мен ... ... ... ... ... ... тәуелсіздікті баянды ете отырып,
сот ісін жүргізуді тиімділікпен жоғары дәрежеге жеткізу, бүгінгі ... ... ... табылады.
Қазақстан Республикасындағы судья ешкімнің де ықпалына қарамастан тек
Конституция мен Республика заңдарына сәйкес, мемлекет атынан сот ... ... сот ... ... бәсекелестігі мен тең құқықтылығын
қамтамасыз етеді, істің ақиқатын ашады, ол бойынша заңды және негізделген
шешім шығарады. Адам тағдырында сот ... ... ең ... ... пен ... адам мен қоғам алдындағы жауапкершілігі өте жоғары.
Адам тағдырына байланысты билік айту, үкім (шешім, қаулы) шығару оңай ... қиын ... ... ... шынайы шындықтың түбіне жету үшін
арнайы білім, ... ... ... ... мол ... қатар,
заңдарды жетік білу және оны дұрыс талдай білу керек.
Елбасы соттардың ІІІ съезінде халықтың Президентке, Үкіметке, әкім ... ... тек ... ғана ... ... ... айтты.
Қазір қалың көпшілік бұрынғыдай атқарушы ... көп ... ... ... ... ... Бұл сот ... халық
сенімінің артқандығының белгісі.
Қазақстан халқы, дүниежүзілік қоғамдастықтың ажырамас бөлігі ретінде,
адам ... мен ... ... ... ... ... және құқықтық мемлекет құруға ... бел ... ... ... ... ... жол басы ... ол алдағы мақсатымыз екенін ешқашан естен
шығарғанымыз жоқ, демократияны декретпен енгізуге ... оны ... ... керек екенін білдік.
Жаң қоғамдық қатынастарды орнықтыру олардың құқықтық ... ... ... енгізумен, сапалы заңдардың қабылдануымен,
жоғары деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуімен, сот беделінің шүбәсіздігін мойындаумен
ұштастырылуда.
Қазақстанда тәуелсіз сот ... ... ... ... жоғарылығы
дәйекті қамтамасыз етіліп келеді. Қоғамда сот билігіне деген ... ... арта ... ... Н.Ә.Назарбаевтың 2005 жылғы Жолдауында сот өндірісін
оңайлату, оның обьективтілігін, сот актілерінің тұрақтылығы мен ... ... ету; сот ... ... және сот ... ... ... құқығына берілетін кепілдіктерді күшейту; сот
корпусының тәуелсіздігін ... ету; ... ... ... және азаматтық сот жүргізу мен сот шешімдері ... ... ... ... ету; сот ... ... ... қаматамасыз ету сияқты алдағы уақытта шұғылданатын мәселелер
нақтыланып көрсетілген.
Осы мәселелерді шешу жолында ... ... ол ... Сол ... ... ... ... өзектілігі бұрынғыданда арта
түсуде. Айтылған жағдайлар курс жұмысының тақырыбының өзекті екендігін
айқындауға мүмкіндік ... ... ... ... сот реформасы туралы сөз ... ... ... ... ... жөн. ... ... Веселовский, А.И. Добромыслов, Л. Словохотов, С. ... ... ... айтуға болады.
Кеңес дәуірінде бұл тақырып М.Шаламов пен М.Сапарғалиевтің көптеген
ғылыми еңбектерінде біраз зерттелген.
Өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап судья ... ... ... ... ... ... ... Ш.М.Шарипов, А.А.Касимов,
Е.Қ.Қаржаубаев, А.Н.Жаилғанова, ... ... ... ... және ... ... Республикасының құқықтық
жүйесіндегі судья ... ... ... нысаны болып табылады.
Зерттеудің пәні – судья мәртебесінің тарихы мен қазіргі жағдайы, судья
мамандығының ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеті. Бітіру жұмысының негізгі мақсаты
– Қазақстан Республикасындағы судья мәртебесін ... ... ... ... судья институтының табиғатын ашу, оның құқықтық жүйедегі
орнын айқындау.
Осы мақсаттан келесідей міндеттер туындайды:
• ҚР ... ... ... ... орны және оның
ерекшелігін анықтау;
• Судья мәртебесінің тарихын даму ... ... ... ой ... ... Судья мамандығының негізгі мәселелерін айқындау және ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың
айтқан ой-пікірлерін қайталамай, өз ... жаңа ... яғни ... ... әзірлеу, іріктеу, судьяның кәсіптік
қызметі мен құқықтық санасы, оның кәсіптік жарамдылығы, судья ... ... ... ... ғылыми әдебиетінде айтылмаған жаңа
мәселелерді қозғаймыз.
Екіншіден, ... ... ... ... ... мен Сот жүйесі мен судья мәртебесі туралы Конституциялық Заң
негізінде судья ... ... ... ... ... зерттеу
болып табылады.
Үшіншіден, бітіру жұмысында Қазақстандағы судья мәртебесіне әсер ететін
факторлар сараланып, олардың рөлі мен маңызы зерттелген.
Зерттеу жұмысының құрылымы мен ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттеріне сай келеді. Зерттеу ... үш ... алты ... қорытынды мен пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады. Көлемі қойылған ... ... ... ... ... ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ
1.1 Судьяның құқықтық мәртебесінің қалыптасуы мен даму ... ... ... ... ... ... ... мен даму кезеңдері, қазіргі
жағдайы, ... ... оның ... ... ... мемлекеттік
органдардың лауазымды тұлғаларының ішінде алатын ерекше орны анықталады.
Судья мәртебесінің ... ... ... түрде 3 кезеңге бөлуге
болады.
Бірінші кезең, судья туралы ... ... ... ... сұрыпталуы, жарық көруі. Бұл кезең 1917 жылы Қазан төңкерісіне
дейін ... ... ... ... ... судья мәртебесін зерттеу
пролетарлық көзқараста жүргізілді. ... үшін ең ... ... еңбек
болып М.Шаламовтың «Судебное устройство Казахстана» зерттеуін айтуға
болады. Одан ... ... ... ... жария етті.
Үшінші кезең, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін уақыт. Бұл кезеңде
ең ... сот ... мен ... ... ... тұрғыдан зерттеген
профессор Қ.Х.Халиқов судьяның құқықтық мәртебесі мен оның тәуелсіздігіне
жан-жақты талдау ... ... ... ... ... ... тұлғаның қоғамдағы орны мен әлеуметтік ... ... ... ... ... табылатын ұйым мемлекетті басқару саласында
қандай қызмет атқаратындығымен анықталады. Бұл ... ... да ... ... ... ... сот атқаратын іспен, яғни заңдылық пен
құқық тәртібін қорғау, сот әділдігін жүзеге асыру, сот ... ... ... ... мен ... ... ... асыру
маңыздылығымен ерекшеленеді.
Біздің қоғамымызда судьяның алатын орнын анықтау үшін ... ... ... көзін ашып, бұл институттың қалыптасу
тарихына көңіл аударған жөн. Өйткені кеңес ... ... ... сол ... ... жұмыстарында көрсетілген, ал қазақстандық соттардың
тарихы бұл мәселенеің ажырамас ... ... ... 1936 ... ... дейін Қазақстан автономиялық республика құқығында
РКФСР құрамында болып келді, сондықтан біз кеңестік сот жүйесін ... ... ... ... Біз ... судьяларына тікелей қатысы бар
мәселелерді қысқаша қараумен шектелдік, атап ... ... ... ... ... ... ... байланысты қалыптасты, оның
табиғаты қандай және халық судьясына үміткерлер қандай талаптарға сай ... еді ... ... ... Кеңес мемлекетінің алғашқы күндерінде пайда
болды.
Қазан төңкерісіне ... ... ... ... басып алып, заң
мекемелерін жойғаннан кейін Кеңес мемлекетінің өзінің құрылымдық ... ... ... және ... ... бойынша жауап беретін жаңа сот
құру қажеттілігі туындады.
Кеңес мемлекетінің алғашқы соттарын ұйымдастырудың маңызды ... ... ... ... №1, ... ... №2, ... жылғы №3
Декреттерінде және 1918 жылғы Конституцияда бекітілді.
Ресей социалистік федеративтік кеңес ... 1918 ... ... ... ... туралы Ережесінде алғаш рет халық ... ... ... олар ... ... ... жауап беруге тиісті еді: ... ... және ... ие ... партияның пролетарлық ұйымдарында, кәсіподақтарда,
жұмысшы кооперативтерінде, ... ... мен ... ... ... тәжірибесінің болуы; кеңес мекемелеріндегі
жұмыстың саяси тәжірибесінің болуы; ... ... үшін ... және
практикалық әзірлігінің болуы. Судьялыққа үміткердің бірінші ... ... ... ең ... ... ... ... тиіс еді.[1]
Халық судьясы болуы үшін: саяси көзқарасты, қоғамдық ... ... ... тәжірибесі бар және қоғамдық қызмет салаларының
бірінен өзін жағымды жағынан таныту міндетті шарт ... ... және ... ... беретін адамдар ғана халық судьясына үміткер бола алатын еді.
Бұған қосымша, ол арнайы заң даярлығынан өткен ... заң ... ... ... ... тағы ... ... 21 қарашадағы Халық соты туралы жаңа Ереже халық судьялығына
тағайындаудың тәртіп-ретіне ... ... ... Бұл өзгерістер
біріншіден, судья кадрларын нығайтуға және сот жұмыстарының сапасын
жақсартуға ... ... ... ... және
олардың тек заңға бағынуына бағытталды, өйткені оларды кері шақыру тек
губерниялық атқару комитетінің ... ... ... ғана ... ... 1918 жылғы халық соттары туралы Ережеде аса күрделі қылмыстар
жөніндегі қылмыстық ... ... сот ... ... етіп тек ... ... ғана ... заседательді сайлау құқығы берілген болса, ал
1920 жылғы халық соты туралы Ережеде сот ... ... ... ... ... ... қатысуының міндеттілігі мойындалды. Осы арқылы ... ... ... басты рөл атқаратын судьяның кәсіптік тәжірибесі
мен білімінің маңыздылығы атап көрсетілді.
1922 жылғы 11 қарашадағы РКФСР сот ... ... ... ... ... ... судьясы болып: сотталмаған РКФСР азаматы, жынысына,
нәсіліне және ... ... мына ... ... ... ... сайлайтын және сайлану құқығына ие азаматтар; б) жұмысшы-шаруа,
қоғамдық, кәсіподақ немесе партия ұйымдарында жауапты саяси жұмыстарда 2
жылдық ... ... бар ... заң ... ... ... ... қызметте, тәжірибелік жұмыста 3 жылдық өтілі бар азаматтар ... ... ... үшін ... ... ... ... бола алмаған.[2]
1924 жылғы 29 қазандағы КСРО мен ... ... сот ... ... сот ... ... ... бағытын
жүргізуді қамтамасыз етудің жалпы бастамасын белгілеп берді.[3] Бұл заңда
сот қызметін тек қана ... ... ... ... ... Кеңестерге сайлайтын және сайлану құқығы бар, қоғамдық-саяси
немесе кеңес әділет не басқа да мемлекеттік органдардағы тәжірибелі ... бар КСРО ... ... болып сайлана алады делінген. 1926 жылғы сот
құрылысы жөіндегі Ережеде халық судьясы болып: сайлайтын және ... ие және заң ... ... ... ... ... мемлекеттік
мекемелерде қоғамдық-саяси еңбек ... бар ... ... деп
көрсетілді. Бұл заң Халық комиссариатына сот ... ... ... ... ... ... қамқорлық жасау міндетін
жүктеді.
1938 жылғы 16 тамыздағы КСРО, одақтас және автономиялық ... ... ... ... ... ... судьялары мен ... ... ... ... ... ... мен ... болып: сайлау құқығына ие және жасы 23-ке ... ... бола ... Судьяға үміткерлерге бұдан басқа талаптар
қарастырылмаған. ... ... ... ... ... ... 25 ... КСРО Одағы, одақтас және автономиялық
республикалар сот құрылысы туралы заң Негізінің ... ... ... ... ... ... құқығына ие және сайлау күніне жасы 25-
ке толған КСРО азаматының әрқайсысы сайлана алады деп ... ... ... ... ... Ішкі және ... ... жылға арналған бағыттары туралы Қазақстан ... ... сот және ... қорғау органдарының қызметін жетілдіру -
басты мәселелердің бірі болып қала береді.
Қоғамның заң саласын ... ... оның ... және
саяси жүйесінде жүзеге асырылып жатқан өзгерістерге сай келетін құқықтық
инфроқұрылымдар құруды талап етуінен ... ... ... ... ... ... арттыруға бағытталған
қайта құру - реформаның маңызды құрамдас бөлігі.
Сот құрамын жасақтауда судьяларды тағайындау тәртібі енгізілді, олардың
мәртебесі мен ... және ... ... ... ... ... да ... жүзеге асырылды.
Ол шаралардың тиімділігін арттыру және ... ... ... мен ... ... ету ... ұйымдық жағынан нығайтып, жалпы және төрелік болып бөлінуінің
қажетсіздігі дәлелденді. Судьялардың ауыстырылмайтыны және ... ... мен ... ... ұсынысы бойынша оларды сайлау мен
тағайындау қағидаларын қолдану; әділ сот ... ... ... ... мен ... тауып, сот сатылары арасында іс жүргізуден
тыс қатынастарын болдырмау ... ... Сот ... мен сот ... қайта ұйымдастырылды.
Сот жүйесін реформалау, судьялардың әлеуметтік беделін арттырып, сот
органдарын жеке адамның ... мен ... ... ... етуге,
қоғамдық қарым-қатынастардың субьектілерінің арасындағы дау, тартыстардың
заңды, әрі әділетті түрде шешілуіне, судьяларды, олардың ... ... және ... ... ... бағытталған.
Ата Заңымыз сот билігіне ерекше көңіл бөліп, сот пен судьяның ... мен ... ... түсті.
Конституцияның «Соттар және сот төрелігі» деген тарауында елімізде
әділеттілікті орнықтырудың, сот қызметін жетілдірудің ... ... ... ... соттар – беделі асқақ, мерейі үстем
мемлекеттік ірі ұғым.
1995 жылғы ҚР Конституциясы сот билігін ... ... ... ... бөліп алып, заң шығарушылық және атқарушылық биліктен
бөлуді жария етті. Сот ... ... ... ... ... ... бостандықтары мен заңды мүдделерін
қорғауды жүзеге асырудан, ҚР ... ... өзге ... ... ... ... халықаралық шарттарының
орындалуын қамтамасыз етуден тұрады. Осы арқылы сот билігіне, біріншіден,
құқық туралы барлық жанжалдар мен ... ... ... ... ... ... ... мен сақталуын қамтамасыз ететін
органның рөлі берілген.
Қоғамдық құрылыстағы өзгерістер, әсіресе кейінгі ... кең ... ... ... ... сот ... ... да күшейтіп, оның
құқығын көтере түсуде.
Заңда белгіленген тәртіппен судья лауазымына ... ... ... сотта жұмыс істейтін және өз өкілеттіктерін ... ... ... адам судья болып табылады.
Судьялардың құқықтық мәртебесі судьялардың ... ... ... оған ешкімнің тиіспеушілігін қамтиды.
Тәуелсіздік судьяның тәуелсіздігін және тек ... және «ҚР ... және ... мәртебесі туралы» Конституциялық заңына ... ... ... қарау кезінде сот талқылауына қатысушылардың пікіріне
байланысты емес, айыптау жағында, қорғау жағында ... ... ... кезінде әділ болуға және қаралған ... баға ... ... ішкі сенімі бойынша шешім қабылдауға және бұл ретте тек
Конституция мен заңды басшылыққа ... ... ... үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған жағдайларды
қоспағанда, тұтқынға алуға, күштеп әкелуге, оған сот ... ... ... ... ... ... Сот Кеңесінің
қорытындысына негізделген ҚР Президентінің келісімінсіз, ал Жоғарғы соттың
судьясын ҚР Парламенті Сенатының келісімінсіз қылмыстық ... ... ... ... оның жеке ... ... ол тұратын
тұрғын үй және қызметтік үй-жайларға, ол пайдаланатын жеке және ... ... оған ... ... ... және өзге ... тиіспеушілікті қамтиды.[7]
Судьяға қатысты қылмыстық істі ҚР-ның Бас Прокуроры ғана қозғай алады.
Судьяға ... ... ... іздестіру іс-шаралары прокурордың санкциясымен
ғана жүргізілуі мүмкін.
Судьяға ҚР-ның Президенті белгіленген тәртіппен куәлік береді.
Судьялардың құқықтық мәртебесі ... құру ... ... ... мен ... сот жүйесін, әрбір сот буынының
құрамын, құрылымын, құзыретін, сондай-ақ судьялардың ... ... ... ... ... ... ... ҚР сот билігі
заңнамасымен реттеледі.
Соттардың қызметін және судьялардың ... ... ... ҚР ... мен сот ... ... ... заң болып
табылады.
Судьялар институтының әлеуметтік табиғаты демократиялық және ... ... ... ... ... Ал ... – сот билігін жүзеге асыруға сауатты, жоғары ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын толықтыра отырып,
мемлекет атынан жеке немесе алқа құрамында заңда белгіленген процесуалдық
тәртіппен сот істерін қарап, кінәсіз адамдарды ... ... ... ... ... үкімін шығаратын, қажетті жағдайда мемлекеттік
мәжбүрлеу шарасын қолданатын, тәуелсіз, тек заңға ғана бағынатын ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы, біріншіден, ол сот
жұмысында тек заңға ғана бағынуға міндетті болса, екіншіден, ол билік иесі.
Әрине заңның дұрыс немесе ... ... ... ... ... өз ... Заңды түзету, өзгерту немесе күшін жою мақсатында ол басқа азаматтар
сияқты заң органдарына жүгінуге, баспасөзде сөйлеуге ... ... ... шешу ... ол ... ... оны ... қолдана білуге міндетті.
Судьялардың мәртебелерінің теңдігі олардың сот төрелігін іске асырудағы
процессуалдық құқықтарының ... ... ... Сот ... ... барлық судьялар тең құқылы және және міндеттері де тең болады.
Олардың иммунитеттері де ... ... ... да ... ... болады.
Судьялардың құқықтық мәртебесі тақырыбын зерттей келе, олардың қазіргі
жағдайына тоқтала ... ... ... сот ісін ... ... ... жаңа кезеңі – қылмыстық ... ... ... ... үшін алқа ... ... енгізу мәселесі туындар отыр.
Алқа билер соты – отандық әділсот тарихындағы принципті жаңалық және
халықтың сот билігі ... ... ... ... ... ... Сотының төрағасы Қ.Мәми алқа билер соты мәселелері жөніндегі
халықаралық конференциядағы өз ... ... ... ... ... нақ ... ... қамтамасыз ету, әлеуметтік
бәтуаға келу қажеттілігінен туындап отыр. Шын мәнінде, алқа ... ... ... ... өкілді органына айналуда» - деп атап өтті.[8]
2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап еліміздің сот ... ... ... ... мәлім.
Алқа билердің қатысуымен істерді қарау – демократия қағидаларының
жарқын көрінісі. Мемлекет үшін адам ... мен ... ... ... ... алқа ... соты Ата Заңымызбен бекітілген осы
негізгі құндылықтарды қорғауға бағытталған. Алқа ... ... ... ала ... ... ішкі сенімі бойынша қылмыстық жауаптылыққа
тартылған адамның кінәсі немесе кінәсіздігі туралы ... ... ... соты ... табылады.
Енді, алқа билер мүшелігіне үміткерлерге қойылатын талаптар, оларға
кепілдіктер беру тәртібіне тоқталып өтсек. Алқа ... ... ... бес
жасқа толған, сотты болмаған, ... ... ... ... ... ... ... шектеулі деп танылмаған
Қазақстан Республикасының азаматтары ғана алынады. Олардың ... ... ... адвокаттар, мемлекеттік қызметшілер мен
әскери қызметшілер алынбайды.
Алқа билер алқасы құрылғаннан кейін олар ант қабылдайды. Бұдан ... ... ... ... мен ... және істі ... іс-әрекеттеріндегі шектеулерді түсіндіреді.
Осы арада негізгі іске қатысатын 9 алқа би ғана болады, ал екі ... ... ... рөлі бар ... ... туындауы мүмкін. Мысалы, 9 алқа
бидің біреуі аяқ астынан ... ұзақ ... ... ... ... не ұзақ уақытқа іс-сапарға шығып кетсе, онда қылмыстық істі
тоқтатпай, не қайтадан бастамай-ақ, сол ... ... не ұзақ ... ... ... алқа биді ... ... ауыстырып, қылмыстық істі ары
қарай ... ... ... өзі ... істі ... ... тез
бітіретіндігін көрсетеді. Ал егер негізгі 9 алқа бидің үшеуі ... ... ... алмайтын болса, онда төрағалық етуші ... ... ... ... деп жариялап, сот талқылауы алқа билерді іріктеу
кезеңінен қайта басталады.
Сонымен ... ... ... алқа биге ... ... Атап ... қылмыстық іске қатысқан әрбір алқа биге сотқа
қатысу уақытына облыстық соттың судьясының лауазымды жалақысының жартысы
мөлшерінде, негізгі жұмыс орнының ... ... кем емес ... төленеді.
Алқа билердің өмірі, дүние-мүлкі мемлекеттік тұрғыда сақтандырылады.
Олардың сотқа қатысқан уақыты еңбек өтіліне кіреді. Алқа ... ... ... оның негізгі жұмыс орны сақталып, ... ... ... шығаруға не төменгі жұмысқа ауыстыруға жол берілмейді. Лауазымды
тұлға алқа биге талапкердің міндетін ... ... ... ... ... әкімшілік жауапкершілік қарастырылған.
Бір сөзбен айтқанда, алқа ... сот ... ... ... ... ... адам ... шешудегі және
азаматтардың конституциялық ... ... ... ... әділдіктің, заңдылықтың үстемдігін паш етуінің айқын көрінісі
болмақ. Қылмыстық істерді алқа ... ... ... сот ... қол ... ... маңыздысы деп түсіну керек.
Қорыта айтқанда, алқа билердің қылмыстық сот үдерісіне қатысуы
қылмыстық ... ... адам ... ... зерттеп, зерделеп, әділ
шешім шығаруға өзіндік ... ... ... Алқа билердің әділдікті
орнатудағы бірден бір ... - ... таза ой, ... ... мен ... осы ... сот төрелігін әділеттіліктің шыңына жеткізеді
деп сенеміз.
1.2 СУДЬЯЛАРҒА ӨКІЛЕТТІКТЕРДІ БЕРУ ТӘРТІБІ ЖӘНЕ ... ... ... сот ... ... заң мамандығын игерген тұлғалар мен
жоғарғы заң оқу ... ... ... ... ... қаншалықты атқара алатындығын зерттеген жөн.
Заңда белгіленген судья өкілеттігінің ауқымы мен сипаты судьялыққа
үміткерлерге қойылатын ... ... ... Сот кадрларының,
сондай-ақ судьялардың арнайы дайындықтан өтуі, кәсіби деңгейінің дәрежесін
іріктеу мәселелері мемлекеттік деңгейге көтерілді және бұл туралы ... ... рет ... ... қызметіне кандидаттарға тегіне, әлеуметтік және ... қай ... және ... жататындығына, жынысына, ... діни ... және өзге де ... ... тең құқық
қамтамасыз етіледі.
Судья заң білімін игерген және оны белгілі бір жағдайда қолданатын
тұлға ғана ... ... ол сот ... ... ... ... болып табылады. Жаңа кезеңдегі басшыға қойылатын талаптар тек
қана жоғары-ғылыми білгірлігі ғана емес, сонымен қатар басшы мінез-құлқының
тұлғалық ... де ... ... ... негіздеп іріктеу бірнеше кезеңдерден тұруы
керек.
Бірінші кезеңде ... ... мен ... ... ... негіз
болатын тұлғаның психикалық сапасына қойылатын ... ... ... жөн. Бұл сот ... ... ... мен
іріктелуіне байланысты мәселелерде пайдаланылуы ... ... ... ... ... кәсібіне қолданылатын талаптар туралы мәселенің
қойылуы орынды. Ал, іріктеу ... ... ... ол судьяның мәртебесін
шешу үшін негіз беретін ерекше жол.
Екінші кезеңде, болашақ судьяның кәсіби ... ... ... кепіл бола алатын құқықтық және психологиялық өлшемдер
қарастырылады. ... ... ... өлшемі обьективті немесе субьективті
сипатқа ие болады. Олардың ... ... ... ал ... тұлғаның
жеке психологиялық түсінігімен байланысты.
Үшінші кезеңде, судьялыққа үміткердің қасиеттерін және судья міндетін
орындау үшін қажетті талаптар ... ... ... ... ... алдын ала ақпарат жинау, олардың қызметінің табыстылығы,
заң қызметіне бейімділігі, заң мамандығы бойынша жұмыс тәжірибесі немесе
жоғары заң оқу ... ... ... ... ... ... ... ерекше әлеуметтік және құқықтық мәртебесін ескерсек,
судья болу үшін тек қана жоғары заң ... мен екі жыл ... ... ... аздық ететінін уақыттың өзі айқындады. Тағылымдамадан
өту кезінде үміткер өзінің судья мантиясын киюге лайық екендігін сезініп,
оған психологиялық, ... және ... ... әбден пісіп жетілуі
керек.
Сондықтан да қазіргі қолданылып жүрген ... ... ... ... ... тілді жетік меңгерген, 30 жастан асқан,
сот магистратурасын бітіргендер» деген қосымша енгізілуі ... ... жиі ... әр ... ... ... бойынша
қарапайым көпшілікпен етене жақын жұмыс жасайтын, сот билігін жүзеге
асыратын судьялар. ... бай өмір ... мен ... тілде
сөйлеп, бұқара халыққа өз қызметін толық ... ... ... олардың
басты міндеті. Көпшіліктің сын садағына ұшырап қалмас үшін ... ... ... жауапкершілікті жете сезінетінін, ең бастысы әділ ... ... үшін ... заңда көрсетілген шарттарды
дұрыс орындау міндеті болып табылады. Бірақ, мына ... ... ... ... ... соттағы қызметінің бір сипатта болуына
қарамастан, сот тергеуінде ... ете ... ... тиіс. Соған
қарамастан, заң бірыңғай талаптар қояды. Сот әділдігін жүзеге асыруда судья
тең құқықтарға ие болады. Алайда, бұл ... және сот ... ... ... рөлі ... ... ... сот құрамындағы судья мен
төрелік етуші судьяның рөлдерін бірдей дей ... ... әділ ... ... үшін ... ... ... мол
тәжірибесі бар, жоғары білікті судьялардың болғаны дұрыс. Қазіргі ... ... ... ... ... ... оқу ... өте көп,
алайда, мамандар даярлау сапасы ойдағыдай ... Бұл ... ... ... ... ... жоғары деңгейі, ғылыми-техникалық ілгерілеу кадрлар
дайындау және олардың кәсіби шеберлігін шыңдайтын жүйеге ерекше талап қойып
отыр.
Қазақстан ... ... ... да сот ... ... ... шыңдалуы мен кәсіби әзірлігін жақсарту қажеттілігіне
үнемі көңіл бөлініп отыр.
Судьялардың кәсіби ... ... ... ... ... мәселе емес. Сот кадрларының арнайы даярлығының қазіргі жағдай
талаптарына сәйкес болуы, кәсіби білгірлігінің жоғары ... ...... ... ... ... табылады.
Судьялардың кәсіптік даярлығының сапасын да ... ... ... ... ... Сотының жанындағы сот академиясы мен ... ... ... ... университетінде болашақ судьяларды дайындайтын
оқу магистратурасын құру Президенттің Қазақстан халқына 2004 жылға арналған
Жолдауынан ... ... ... ... Осы оқу ... ғана конкурстық негізде, судьялар қатарына бірден-бір ... ... ... арнайы даярлықтан өткен адамдардың неғұрлым ... ... ... ... ... ... түседі. Жалпы айтқанда, негізінен сотты мүлтіксіз жүргізу,
білместіктен қайсыбір қателікке ... және ... ... ...... адамдық қарым-қатынаста талғамды, ойлы, салауатты,
білімді, турашыл және ізгілікті болуы ... ... ... заң ... ерекшелігі сол, ол тек шешімдер
қабылдауға байланысты ғана емес, сондай-ақ істі дұрыс ... ... ... жүргізуге, оған тиісті баға беруге және іс бойынша
түпкілікті шешім шығаруға ... Істі ... әрі ... қарау
үшін маңызды жағдайларға зерттеу жүргізу, оған тиісті баға беру барысында
судьяда ойлау ... ... ... ... сот ісін ... үшін ... беру, оны тиісті бағалау және дұрыс шешу қабілеттілігі
судьяның құқықтық терең білімділігін және ойлау ... ... ... мектеп пен жоғарғы оқу ... ... ... шешу
дағдысының болуынан деп есептеу керек.
Судьялардың кәсіби шеберлігін арттырудың маңызды көзі судья мамандығын
көтеру ... ... мен ... даярлау курстарындағы оқу болып
табылады.
Судьялардың қызметін жетілдіру үшін жаңа ... ... ... ол ... қызығушылықты қалыптастыруға ықпал етумен шектелмей, сонымен
қатар сот зерттеуіне қатысушы және ұйымдастырушы ретінде ... ... ... ... ... ... талаптарына сәйкес, судья тұлғасының қалыптасуы оған
үміткерлер мен тағайындалған судьялар үшін ... ... ... ... оқу орыны, магистратура, сыннан өту, өздігінен даярлану, қайта
даярлану) кәсіби әзірліктен өтеді.
ҚР-ның 2000 ... 25 ... ... ... сот ... ... ... туралы» Конституциялық заңының (бұдан әрі –
Конституциялық заң) 28-бабында ... ... ... Конституциясын және заңдарын бұлжытпай ... ... адал ... сот төрелігін іске асыру ... ... ... ... кезде, сондай-ақ қызметтен тыс қарым-
қатынаста судья әдебі талаптарын сақтауға және судьяның ... ... ... ... оның ... ... мен ... күмән туғызатын
барлық нәрседен аулақ болуға;
3. сыбайлас жемқорлықтың кез келген көріністеріне және ... іске ... ... ... ... ... қарсы тұруға;
4. судьялар кеңесінің құпиясын сақтауға міндетті.
Судьяның лауазымы депутаттық мандатпен, оқытушылық, ғылыми ... ... ... ... өзге да ақы ... ... кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырумен, коммерциялық ұйымның басшы
органының немесе байқаушы ... ... ... ... партияларға, кәсіптік одақтарға кіре алмайды, қандай да бір
саяси партияны қолдап ... оған ... сөз ... ... ... аса ... талаптарға байланысты, Алматы облыстық және
аудандық (қалалық) ... ... ... мысалды келтіре кетуге
болады.
1999 жылы Алматы облысының аудандық (қалалық) соттарында шешім шығару
жолымен барлығы 10804 азаматтық іс ... Ал ... ... ... қарау үшін 536 іс келіп түсіп, істерді қараудың нәтижесінде 152 сот
шешімдері бұзылып, 44 сот ... ... ... 28,35 және 8,2 ... ... ... ... қараған кезде 236 сот шешімі бұзылып,
119 сот ... ... ... ... мен өзгеруіне судьялардың теориялық
дайындықтарының төмен ... ... ... материалды және
іс жүргізу заңдарының талаптарын сақтамау сияқты жағдайлар себеп ... 1999 жылы ... ... сотында кассациялық сатыда 1249 адамдар
жөнінде үкімдер ... 149 ... ... ... ... ... адамдар жөніндегі үкімдер өзгертілген (қаралған істердің тиісінше 11,92
және 20,73 пайызы).
Үкімдер ... ... мен ... ... ... мен түрінің
жасалған қылмыстың ауырлығына сай келмейтіндігі, ... ... ... ... оқиға барысының біржақты, шалағай,
немқұрайды тексерілуі, жиналған дәлелдерге ... баға ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруда жіберілген мұндай кемшіліктер судьялардың
жеке бастарының қасиеттерімен тікелей байланысты екенін айта ... ... ... цифрлар ҚРсоттарының сот төрелігін жүзеге асыру
кезінде заңдылықтың сақталуы және істерді қараудың сапасы ... ... тән ... ... материалдық заңды қолданбау, материалдағы
істерге қорытындылаудың сәйкес келмеуі, фактілерді зерттеудің жартыкештігі,
істің жағдаяттары, іс ... ... ... және ... ... ... ... жойылуына немесе олардың өзгертілуіне негіз болады.
ҚР Конституциясына сәйкес судьялар сот төрелігін ... ... де ... есеп бермейді. Олар қаралған немесе өндірісте жатқан
істер жөнінде қандай да бір түсініктер беруге, ... ... ... ... ретінде болмаса, ол істерді танысу үшін әлдекімдерге ... ... Егер ... ... және аса ... ... онда
Конституцияның бұл ережесінің іске пайдасы тиеді, яғни сот ... ... Егер ... ... ... болса, онда сот
процесінің нәтижесі күткендегідей ... ... ... ... ... маңыздылығын мен жауаптылығын
айғақтайтыны өзінен-өзі түсінікті.
Істің мәнін жан-жақты, толық және объективті ... ... оны ... ... әділ шешу үшін ... жеке басы бұл іске ... керек.[12]
ҚР Конституциясының қағидаларына сәйкес, сот құрылысында барлық
деңгейдегі судьялар айрықша орын алады, ... ... – ол ... ... ... Ол Конституциялық тәртіппен сот төрелігін жүзеге ... ... ... ... негізде орындау өкілеттіктеріне ие.
Объективті және байыпты сот ісін жүргізуді ... ету ... ... бір ... қойылады:
- судья кез келген деңгейдегі өкілетті органның ... қоса ... ... бұл талап биліктердің
бөліну қағидасына сәйкес келеді;
- судья партияларға, кәсіптік одақтарға ... ... ... ... қолдауға немесе оған қарсы сөз сөйлеуге тиіс
емес, өйткені мұндай жағдайды ол ... ... ... ... ... өзі мүше ... мен
қозғалыстардың идеяларын басшылыққа алады;
- судьялардың қандай да бір ... ... ... ... ... көше шерулеріне,
демонстрацияларға немесе ... ... да ... судья Конституцияны мүлтіксіз сақтауға, азаматтар мен
ұйымдардың құқықтарын, бостандықтарын және ... ... ... судья өз міндеттерін атқару үстінде, сондай-ақ қызметтен
тыс қарым-қатынастарда сот төрелігінің беделіне, ... дақ ... ... оның әділеттілігі мен
бейтараптылығына күмән туғызуы ықтимал барлық нәрселерден
аулақ болуы ... сот ... іске ... ... өз ... кез келген
заңсыз араласудың кез келген әрекеттеріне қарсы ... ... ... және жабық сот мәжілістері өткізіліген
кезінде алынған мәліметтердің құпиясын сақтау керек.
Осы жоғарыда ... ...... ... басты талаптар. Әрбір судья өз өкілеттігін тек заң негізінде және
заңға ... ... ... ... ... Бұндай талап әрдайым орындалса,
олардың абыройын көтеріп, беделін ... ... ... жоғарғы
дәрежеде екендігін көрсетері сөзсіз.
Судьяларға өкілеттік беру тәртібі және ... ... ... ... судьялардың арнайы біліміне, кәсіби даярлығы мен ... ... ... ... талап өте жоғары деңгейде болуы
тиіс. Сондықтан қолданылып жүрген заңға сәйкес, 25 жасқа толған, жоғары заң
білімі бар, еңбек жолы ... және заң ... ... ... 2 ... ... бар, Әділет біліктілік алқасында немесе ... ... ... ... ... куәландырудан
өткен және судьяның кәсіби міндеттерін атқаруға кедергі ... ... ... сотта тағылымдамадан ойдағыдай өткен және
соттың жалпы отырысының оң пікірін алған Қазақстан ... ... ... судьясы болып тағайындалуы ... ... оқып ... адамдарға тағылымдамадан өту талап етілмейді.
Ал жоғарыда көрсетілген ... ... ... заң ... ... он жыл ... ... бар, соның ішінде, әдетте, кемінде 5 жыл
судья болған ... ... ... ... бола алады, ал заң мамандығы
бойынша кемінде 15 жыл жұмыс стажы бар, оның ... ... 10 жыл ... ... ... ... ... бола алады.[13] Осыған қосымша ретінде
«сот магистратурасын бітіргендер» деген толықтыру заңға енгізілсе дейміз.
Судьялыққа үміткерлердің тағылымдамадан өту ... мен ... ... ... ... ... лауазымына үміткердің судьяның кәсіби міндеттерін атқаруға
кедергі келтіретін ауруларының жоқтығын ... үшін оған ... ... ... ... ... кедергі келтіретін аурулардың
тізбесі жергілікті соттарды ұйымдық және материалдық-техникалық ... ... ... уәкілетті мемлекеттік органның және денсаулық сақтау
саласындағы уәкілетті органның бірлескен нормативтік құқықтық актісімен
белгіленеді.
Осылайша, ... ... ... жас, ... ... және
моральдық шек қойылады. Бұл жеткілікті теориялық білім мен практикалық
тәжірибенің болуымен қатар, жылдар бойы ... ... ... ететін сот қызметінің өзгешелігіне байланысты. ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда да өзін-өзі ұстай білуге
тиіс. ... ... ... және ... да процеске
қатысушыларды төзіммен тыңдай білмеу төрелік шешімдердің адал шығарылуына
кедергі келтіреді. «Сот органдары тәуелсіздігінің ... ... сот ... ... ... моральдық қасиеті мен қабілеті
болуға тиіс.
Судьялар сот билігін жүзеге асыратын лауазымды тұлға ... ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттік органдардың құқықтары мен заңды ... ҚР ... мен ... ережелерін, мемлекеттің
халықаралық шарттарын ... ... ... ... тұлға деп
қараймыз.
Судья лауазымына сайлау және тағайындау ҚР Конституциясының 82-бабының
1,2,3-тармақтарында және Конституциялық заңмен ... ... ... ССР-інің аудандық (қалалық) халық соттарын
сайлау туралы Ережеге[14] сәйкес, халық соттарының судьялары болу үшін: заң
білімі бар, жасы 25-ке ... ... ... ... беру ... 5 ... ... 1989 жылғы құқықтық реформадан кейін судьялардың
лауазымын атқару мерзімі 10 жылға ... ... Бұл ... ... негізі болып келді. Жалпы судьяларды сайлау
институты Батыс Европа ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырлардағы буржуазиялық идеологиясының
ағартушылық, ... ... ... және тағы ... ... ... Осы уақыттарда сотты ұйымдастыру қағидалары мен сот
өндірісінде: баршаның сот ... ... ... заседательдер сотын
құру, жариялылық, кінәсіздік презумпциясы, ... ... ... демократиялық ағартушылық қозғалысы нәтижесінде пайда болып
қалыптастырылды.
Судья сот төрелігін атқарған уақытта ешкімге тәуелді ... ... ... алдында есеп беруге тиісті емес деген қағидаға
сүйене отырып, сотты Республика елбасымен «тағайындау» институын ... ... ... түпкі мақсат – судьяны Президентпен тағайындау
судьялардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... көрсетілгендей:
«Судья қызметіне кандидаттардың тегіне, әлеуметтік және мүліктік жағдайына,
қай ... және ... ... ... ... ... діни
нанымына және өзге де мән-жайларға қарамастан тең құқық қамтамасыз
етіледі»[16], - ... заң ... ... мәртебесін және сот жүйесін
жаңаша бекітіп, ... Сот ... және ... ... өкілеттігін кеңейтті. Бұрын соттарды қажетті ... ету ... ... - ... ... ... болатын. Енді
Конституциялық заң бойынша судьялық қызметке үміткерлерді ... ... ... ... ... да ... ... бұл мәселе енді
қауымдасып шешілетін болды. Бұл әділдіктің арашашысы – ... ... ... ... ... ... ... болды. Өйткені,
ұсынылып отырған үміткердің сол ... ... ... ... ... ... ... судьясы қызметінің бос орнына кандидат іріктеуді
Конституциялық заңның 29-бабының ... ... сай ... сондай-ақ судья қызметінің бос орнына орналасуға ... ... ... ... ... ... ... негізде Әділет
біліктілік алқасы жүзеге асырады. Аудандық сот ... ... ... ... Жоғары Сот Төрағасы тиісті облыстық соттың жалпы
отырысының оң қорытындысын ескере отырып енгізген ... ... ... алқасы қарайды. Әділет біліктілік алқасы аудандық сот ... ... ... бос ... кандидатты Әділет министріне ұсынады,
ол заңда белгіленген тәртіппен оны ... ... үшін ҚР ... Аудандық соттардың төрағаларын, судьясын Әділет біліктілік
алқасының кепілдемесіне негізделген Әділет министрінің ұсынуы бойынша ҚР-
ның ... 5 жыл ... ... ... сот ... қызметіне кандидат іріктеуді бос қызмет орнында
жұмыс істеуге өтініш берген және осы Конституциялық заңның ... ... ... ... ... ... арасынан конкурстық негізде
Жоғары Сот Кеңесі жүзеге асырады. Жоғары Сот Кеңесі ... ... ... ... ... қызметінің бос орнына кандидатты қызметке
тағайындау үшін ҚР Президентіне ұсынады. Ал ... сот ... және ... ... қызметінің бос орнына кандидатураны Жоғары Сот Төрағасы
Жоғары Соттың жалпы ... оң ... ... ... ... ... ... Сот Кеңесі қарайды.[19] Жоғары Сот Кеңесі облыстық
сот төрағасы және оның алқасының төрағасы қызметінің бос орнына ... ... үшін ... ... ... ... соттың
судьясын Жоғары Сот Кеңесінің кепілдемесі бойынша ҚР-ның Президенті
тағайындайды. Облыстық ... ... мен ... ... Сот ... ... ... ҚР-ның Президенті бес жыл мерзімге
тағайындайды.
3. Жоғары Сот алқасының ... және ... ... бос ... ... ... ... Жоғары Соттың жалпы отырысының оң
қорытындысын ескере отырып енгізген ұсыныс бойынша ... Сот ... ... Сот ... ... кандидатураны Жоғары Сот Кеңесі
қарайды. Жоғары Сот Кеңесі Жоғары Соттың Төрағасы, алқа ... ... ... бос ... ... ҚР Парламентінің Сенатына
ұсынуы үшін ... ... ... Ал ... бұл ұсынылған
адамдарды қызметіне сайлау үшін Сенатқа ұсынады. ҚР ... ... ҚР ... ... Сот ... ... ... бойынша Сенат сайлайды. Жоғары Соттың ... мен осы ... ... ҚР ... ... ... ... қызметтерге
5 жыл мерзімге Сенат сайлайды.
Сенаттың регламентінде Жоғарғы ... ... және оның ... ... мынандай тәртібі белгілінген: Республика
Президенті палатаға тиісті ... ... ... ... ... ... күн ... енгігу туралы шешімі қабылданады. Сенат
отырысында мәселені қарау кезінде ... ... үшін ... ... ол ... берген адам ұсынады. Сенат ... және ... ... адамға сұрақтар қойылуы, депутаттарға
ұсынылған кандидатты «жақтайтыны» немесе ... ... ... ... ... Егер ... ... етпесе, ұсынылған кандидатура бойынша
жарыссөз болмауы ықтимал.
Егер Сенат Президент ұсынған ... ... ... ... ... шешім қабылдамаса, онда Президент Сенатқа сол адамдар ... ... ... ... ... енгізеді (Сенат регламентінің 65-
тармағы).[20]
Жоғарғы Сот Төрағасының, Жоғарғы Соттың сот ... ... ... ... ... Сенаттың тиісті комитеттерінде
алдын ала талқылаудан өтеді. Комитет қаралып жатқан әрбір ... ... ... ... етілетін қорытынды береді. ... ... ... ... жоқ, ол ... ... негізінде
ұсынылған кандидатураларды мақұлдау немесе қабылдамау жөнінде ұсыныс беруге
хақылы.
Сенаттың судья лауазымына ... және ... ... ... ... ... жалпы санының көпшілік даусымен қабылданады. Егер Сенат
дауыс берудің өзге тәртібін белгілемесе, әр кандидатура ... ... ... беру ... ... ... әр кандидатура бойынша Сенат
қаулысымен жеке ... Егер ... ... ... ... босату
үшін Президент ұсынған кандидатуралар қабылданбаған жағдайда оның себептері
Сенат шешімінде егжей-тегжейлі ... ... ... сот ... ... қос ... ие ... отыр.
Бір жағынан, олар судьялар, яғни, сот билігін атқарушылар, екінші жағынан,
олар сот жұмысын ұйымдастыратын, өкім шығару және ... ... ... лауазымды адамдар болып отыр.
Конституциялық заңның 31-бабының 7-тармағында көрсетілгендей: «Жоғары
Соттың Төрағасы мен алқаларының төрағалары, облыстық соттың төрағасы ... ... ... ... төрағасы өкілеттік мерзімдері
аяқталғаннан кейін, егер олар бұрынғы қызметтеріне немесе басқа соттағы
осындай ... ... ... ... ... тағайындалмаған
болса, тиісті соттың судьясы өкілеттігін жүзеге асыруды ... ... ... бос орны ... жағдайда осындай
лауазымға қайтадан сайланбаған немесе тағайындалмаған төраға мен алқа
төрағасы олардың ... тең ... ... төмен тұрған соттың
судьясы лауазымына конкурссыз тағайындауға ұсынылады» делінген. Демек, бұл
жерде көріп отырғандай заң сол лауазымды адамдардың 5 жыл ... ... ... ... тыйым салмайды. Егер олар өздері ... ... ... бар ... ... ... танытса,
олардың жаңа мерзімге тағайындалуына ешкім кедергі болмайды.
Осы Конституциялық заңға өзгерістер мен толықтырулар ... ... ... 11 ... № 199-III Заңы ... «Сот ... ... таратылған кезде осы соттың судьялары олардың келісімімен тең
дәрежелі немесе төмен ... ... ... ... ... ұсынылуы мүмкін» деген мазмұндағы 8-ші тармақпен толықтырды.
Судьялардың әділет органдары қызметкерлерінің ... ... ... 5 жыл ... стажы болуға тиіс. Құқық пәнінің оқытушысы мен ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Судья болу үшін тілек білдірушілер шамамен 7-8 құқық саласы ... тест ... ... ... Дәлірек айтсақ, қылмыстық,
азаматтық, әкімшілік, еңбек, тұрған үй, отбасы және неке ... ... ... рет сайланған немесе тағайындалған ... ... ... ... ... ... ... Сот алқаларының
төрағалары мен судьялары ҚР Парламенті Сенатының отырысында, ... ... ... ... ... ... ал ... соттар
алқаларының төрағалары мен судьялары тиісті облыстық соттардың ... ант ... ... негізгі мазмұны Конституциялық заңның 32-
бабында ... ... «Өз ... адал және ... атқаруға,
сот төрелігін ҚР Конституциясы мен заңдарына ғана ... ... ... ... ретіндегі борышым міндеттегендей бейтарап және әділ болуға
салтанатты ... ант ... - ... ... ҚР Конституциясына ант береді.
Осы ант беруге байланысты Е. Наврузбаев( ... ... ... орай,
көптеген судьялар ант қабылдау жай нысандылық деп есептейді және оны бұзу
ұят іс емес деп санайды. Осыған орай ... ... үшін ... ... ... туралы пікір өте уақытында айтылған және
көкейтесті деп білеміз.»[21]
Судьяларды орнынан алуға заңмен тыйым салынады. Тек ҚР Конституциясымен
ғана заңда көрсетілген ... ... ... ... ... шешімі бойынша
ғана соттарды орнынан ... ... ... ... ... қызметінен
босатылады.
Судья өзінің міндеттерін орындау кезінде, сондай-ақ қызметтен тыс қарым-
қатынастарында, әділдікке нұқсан келтіретін, ... ... ... оның ... ... күмән келтіретін әрекеттерден бойын
аулақ ұстауы керек. Оған мемлекет тарапынан берілген кең ауқымды үкіметтік
өкілеттіктер ... ... ... ... де ... ... Судьяның қызметін реттейтін нормаларды
құқықтық ережелер ретінде ғана емес, жалпы адамгершілік ұстанымдардың жеке,
нақты көрінісі ретінде сипаттауға ... ... олар ... ... ... ... ... өз міндетін орындамауы немесе тиісті
деңгейде орындамауы талаптардың бұзылуына алып келеді. ... ... ... істерді қарау кезінде істің дұрыс шешілуі судьяның білім
деңгейіне ғана емес, ... ... ... ... ... құқықтық
санасына және әділдігіне байланысты болатын жағдайлар жиі туындап отырады.
Өз кезегінде, бұл судьяның әрбір ... ... ... ... ... және қабылданатын шешімдердің адамгершілік
тұрғысынан негізделуін ... ... яғни ... ... ... ... ... негіздерге сәйкестілігі де ескерілуі тиіс.
Сондықтан ... ... ... ... оның әділеттілікті
орнатудағы белсенділігін есепке ала ... ... ... ... ... тән емес қосымша міндеттер ... ... ... ... ... сондай-ақ қызметтен тыс қарым-қатынастарында:
судья ретіндегі қызметіне өзінің отбасының, ... және өзге ... әсер ... жол ... өзінің қызметі нәтижесінде
алынған құпия ... ... ... ... оны ... мүддесіне
пайдаланбауға; кәсіби және өзге де ... ... ... және ... ... міндетті («Судья
этикасы» кодексінің ... ... ... немесе атқарушы
органдардың басшыларына жағынуға, осы соттың немесе одан жоғары тұрған
соттардың төрағаларына жақсы ... ... ... ... ... ... ... мас күйінде келуіне, ұқыпсыз және көзге
оғаш көрінетіндей етіп киініп келуіне, күмәнді орындарға ... ... және т.б.) ... ... ... ... және басқа да
органдардың басшы ... ... жеке ... бар ... және тағы басқа жағымсыз әрекеттер жасауға болмайды.[22]
Судьялар ... ... ... араласуға жасалған әрекеттерге қарсы
тұруы керек, сотта қаралып жатқан істі ... ... ... ... ... өз бақылауына алуы үшін жасалған
әрекеттерінің алдын алуы тиіс.
Судьялар ... ... ... ... сот мәжілістерінде
өткізуден алынған мәліметтерді жария етпеуге ... ... ... ... оның ... осы ... ... болуына заңмен рұқсат
етілмейді.
Соттардың саясатқа араласпау керектігі заңда көзделген, ... ... ... ... ... болуға, өзге де ақылы
лауазымдарды алуға (оқытушылық, ғылыми және өзге де шығармашылық ... ... ... ... ... ... ұйымның басшы
органының немесе бақылаушы кеңесінің құрамына кіруге рұқсат етілмейді.
Судьяның партияларға, кәсіби ... ... ... да бір ... қолдауы немесе оған қарсы болмауы керек деген ойдан аулақ ... ... заң ... судьяның тәуелсіздігін және ... ету ... оның ... көзқарастарына қатысты талаптарды
белгілейді. Осы ереже сот ісін жүргізу ... ғана ... ... ... ... және өзге де шығармашылық қызметпен айналысу
еңбек заңдарына ... ... ... ... ... ... ... кезде
жүзеге асыруға болатындығы ҚР Конституциясымен және Конституциялық заңымен
белгіленген.
«Судья этикасы» кодексінің 5-бабына ... ... ... егер ... ... оның судья ретіндегі лауазымына кері әсер
етпейтін және заңның талаптарын бұзбайтын болса, онда «пассивті» ... ... ... және т.б. ... ету) ... мүмкіндігі бар»
делінген.
Судьялыққа үміткерлерге қойылатын ең басты талаптардың бірі ... ... ... ... Әрбір судья өз қызметінде сот
төрелігінің, сот ... сот ... ... ... ... ... ... биліктің басқа тармақтарының көзінше ашық, айқын
жеткізе білуі керек, әсіресе қазақ тілінде.
Судьяға қойылатын талаптарды зерттеу ... ... ... ... ... Махметовтың мынандай пікірі мен ұсыныстарын көрсете кеткен
жөн: «Менің ойымша, мемлекеттік тілді алға бастырып, ... ...... ... ... ... және ... тілде бірдей іс
жүргізетін судьяны ынталандыру мемлекеттік тілді меңгеруге, оның ... ... ... еді.
Сондай-ақ, судьяларды қызметке тағайындауда ешқандай әділет біліктілік
алқасының қажеті жоқ деп ойлаймын. Аудандық судьяларды ... ... ... мен ... ... ... ... және де өзі
ұсынған кісі үшін (рекомендациясы) мемлекет алдында міндетті ... ... ... Ал ... сотқа сол соттың төрағасы мен ұжымының жалпы
шешімімен ғана таңдалғаны дұрыс.
Менің пікірімше, судья ... ... жасы 35 ... кем болмауы
керек. Жасы толып өмір көрген, байсалды ... мол, ... ... ... өзін ... ... көрсете білген адамдар ғана
судьялыққа лайықты.
Сосын әр судьяның білімі тек дипломмен ... ... оның ... ... кең болуы қажет. Ең құрыса, Абай, Шәкәрім, Л.Толстой және
А.Кони еңбектерін оқыған болса, ... ... ... ... ... ... адам ... керек. Ешнәрсеге сенбейтін адамнан жақсылық
күту қиын.
Судьялар жөнінде тағы бір жайт айта кетсем, барлық жерде судьялар адал,
жақсы қызмет ... үшін ... ... ... ... ... дейді. Ол
дұрыс, бірақ қай мөлшерде? Егер де негізінен өзінің жаны таза болмаса,
еңбек ақысын ... ... де, ... сай ... ... ...... беделімен өлшенетініне еш күмән тудырмаса керек. Ал
судья беделі қандай қасиеттермен өлшенбек? Судьялыққа ... ... ... ... ең ...... талғам, қанағат, адалдық, білім,
парасат керек дер едім».
Бұл күнде ... ... ... ... ... ... мен ... сот қаулыларына өзгерістер енгізу, бұрмалаушылық фактілерінің
көбейіп кеткендігі және кадрлар мен жұмысты түбегейлі ... ... ... іске ... ... судья лауазымына кандидаттардың тағылымдамасын, тиісті
соттардың судьялары мен ... ... мен ... ... ... үшін жаңа ... – Сот ... жөніндегі комитет
жанынан Сот төрелігі академиясын құрып, онда кадрлар резервін дайындау,
судьялардың біліктілігін арттыру ... оқу ... ... ... ... жұмыстарын жүргізу орынды әрі пайдалы болмақ.
2 СУДЬЯЛАРДЫҢ СОТ ... ... ... ... Сот ... жүзеге асыру қағидаларының жалпы сипаты
Соттың басты міндеті – бұл сот төрелігін жүзеге асыру, ... ол ... ... мен ... ... ... Бұл ... ең бастысы -
әңгіме аталған құқықтық ережелерге сәйкес ... ... өзге ... ... ... мен өзге де ... тәуелсіз екендігі
және тек заңға ғана бағынатындығы жөнінде болып ... ... «сот ... жүзеге асыру жөніндегі өкілеттіктердің, яғни
іс жүргізу ... ... ... ... азаматтық, әкімшілік
және конституциялық істерді (дауларды) қарау жөніндегі өкілеттіктердің, ал
кейде құқық нормаларын міндетті түрде түсіндіру ... ... ... ... ... ... ... және, сондай-ақ «сот
билігін тек сот қана жүзеге ... сот ... ... әр ... ... іс ... ... іске асырылатынын»[24] назарға ала отырып, осы
тақырыптың шеңберінде сот билігінің негізгі ... ... ... ... жөн деп ... ... ... сот билігін тікелей жүзеге ... ... ... ... ... деп ... ... болады,
аталған қағидалар суретте көрсетілген.
Заңдылықтың сақталуы. Заңдылық мемлекет пен құқықтың жалпыға ... ... ... ол жас, ... ... үшін толық дәрежеде сотты
ұйымдастыру мен оның ... де ... Бұл аса ... мәні ... ... ... ... оның атынан-ақ көрінсе
керек. Заңдылық қағидасы демократияның аса маңызды элементі болып табылады.
Бұл екі ұғым бір-бірімен мейлінше ... ... ... ... елде
демократиясыз заңдылықтың болуы мүмкін емес, керісінше, мемлекетте заңдылық
сақталмай демократияның болуы да мүмкін емес.[27]
Негізінде, ... ... ... ... ... тұр, ... Республикада сот билігін ұйымдастырудың ажырамас
бөлігі болып табылады. Ал бұл сот ... аса ... ... ... шын мәнінде құқықтан туындайтын өзіне тән,
қалыптасқан міндеті бар, яғни заңдылықтың ... ... ... ... ... ... көрсетіп отырғандай, 1998 жылы
республиканың сот органдарына түскен қылмыстық істердің ... саны ... осы ... ... сот төрелігі шығарған шешімдердің қатесі
едәуір көбейген.
Мына бір мысалға назар аударайық: 1999 жылы ... ... ... ... 34 ... ... 30 іс ... түскен. Аталған істердің 16-
сын Әділет басқармасының бастығы 18-ін ... ... ... қозғаған,
оның ішінде 4 судья жөніндегі іс ... ... ... ... және ... заңнаманы өрескел бұзғаны
үшін – 19 іс; жаман әрекеттер жасағаны үшін – 3 іс; еңбек тәртібін бұзғаны
үшін – 1 іс; ... ... ... бұзғаны үшін – 10 іс; сот жұмысын
ұйымдастыруда жіберген кемшіліктері үшін – 11 іс қозғалған.
Істерді ... ... 5 ... ... ... 8 ...... 8
судьяға ескерту жарияланып, 13 судья жөнінде талқылаумен ... мен сот ... ... бәрі тең. ... ... мемлекеттік
органдардың, ұйымдардың лауазым иелерінің және басқа да адамдардың, ... ... мен ... көзделген құқықтарына,
бостандықтарына және заңды мүдделеріне нұқсан келтіретін немесе ... кез ... ... ... мен ... сот ... кепілдік беріледі. Ешкімді заң мен әділеттіліктің барлық
талаптарына сәйкес білікті, тәуелсіз және ... ... ... ... айыруға болмайды. Барлық соттарда және сотта іс жүргізудің кез
келген деңгейінде азаматқа білікті заң ... алу және ... ... беріледі.
Азаматтық қоғам қалыптастыру жағдайындағы адам құқықтарына байланысты
мәселелерді қараған халықаралық ғылыми-тәжірибелік ... ... ... ... «Сот қылмысқы қарсы күресетін орган ... ол ... ... мен ... ... ... етуді,
сотта заңдылық тәртібін орнықтыруды мақсат етуі керек» деп көрсетілді.[28]
Қазақстан Республикасында белгілі бір ұлтқа ... діни ... ... ... ... ... ... сот төрелігін
жүзеге асырудан бас тартылмайды.
Тараптардың жарыспалылығы мен тең құқықтығы. Жарыспалылық қағидасы сот
процесінің ... ... ... ... ... ... қағидасы – бұл сот және бүкіл қылмыстық іс процесіндегі
қажетті де ... ... және ол ... ... елдерінде сот
төрелігін жүзеге асыру жүйесін дамытуға оң ықпал етуде[30] ... ... ... мына ... ... ... атап көрсету қажет:
яғни прокурорлар мен адвокаттар соттардың іс қарауына тараптардың теңдігі
мен процестің жарыспалылығы ... ... ... кез ... өз ... ... және ... көзқарасын қорғауға құқығы бар,
Сотта істі қарау барысында істің жағдаяттарын зерттеуде толықтық, жан-
жақтылық және объективтілік, әділеттілікпен көз ... сот ... ... істі ... ... тараптардың іс жүргізуге қатысты тең
құқықтығы жөніндегі талаптар орындауы үшін жарыспалылық қағидасын жүзеге
асыру қажет.
Істі қараудағы және ... іс ... ... қағидасы
Қазақстанның демократиялық жолмен дамуында маңызды орын алады. Жариялылық
қағидасы сот ... ... мен ... ... ... ... отырысы залына қатысуға, онда болған жағдайлардың бәрін көзбен көріп,
процестің барысы мен ... ... ... жұртшылыққа хабарлауға мүмкіндік
бере отырып, ашық қараумен түсіндіріледі.
Жариялылық қағидасынан бас тарту жеке адам құқықтарының ... ... ... ... сот ... адамның өзінің құқықтары мен
бостандығын заңмен ... ... ... ... ... ... Демократиялық қоғамда іс адамның, қоғамның және ... ... ... Сот ашық ... жағдайда ғана ол сенім
мен беделге ие бола алады. Оның ... ... ... ... ... істі қараудың нәтижелерін ғана емес, соттың үкімге және
басқадай шешімге барар жолда қалай әрекет ететінін білу де ... ... сот ісі сот ... дұрыстығына күмән туғызады. Сондықтан
сот төрелігін ашық жүргізілуі тиіс. ... істі ашық ...... ... ... ... мүмкіндік туатын айғақты сәті, заңға, адам
мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына деген көзқарастың аса ... ... ... ... ... жариялылыққа кең өріс ашу
мақсатында соттарға іс бойынша шығарылған жеке қаулыларды, үкімді (қаулыны)
жариялағаннан кейін ... ету, бұл ... ... ... ... ... ... жұртшылыққа хабарлау ұсынылады. Мұны осылай
істеу қажет, себебі жеке ... ... істі ... ... ... ... ... және объективтік зерттелген фактілер ғана
алынады.[32]
Конституциялық заңның 32-бабына сәйкес судья ... ... ... немесе тағайындалған адам өзінің міндеттерін ҚР Конституциясы мен
заңдарына бағына ... адал әрі ... ... ант беруге тиісті.
Еңбекте келтірілген жекелеген судьялардың сот әділдігін жүргізу кезінде
жіберген заң бұзушылық деректері олардың жоғарыда ... ... ... әділетсіздік жолына түскендігін көрсетеді.
Сондықтан әрбір судьяның адалдығы мен әділеттілігі сот төрелігін жүзеге
асырудың жеке ... ... ... ... ... ... жеке тармағы – сот билігінің тұтқасында
тұрған әрбір судьяның адалдығы мен ... ... ... ... ... ... тигізетін, қоғамдық қатынастарды реттеуде
оң ықпал жасайтын субъективтік факторлар екені дәлелдеуді қажет ... ... ... пен ... ... ... ... әрбір
судьяның әрекетінен тек заңды шешімдер туындауы қажет.
ҚР Конституциясының 77-бабының 3-тармағына сәйкес судья сот ... ... ... ... ... ... ... алуға тиіс:
1. кінәсіз деп жорамалдау;
2. бір құқық бұзушылық үшін ешкімді де ... ... ... ... ... ... ... өзгертуге жол бермеу;
4. әркімнің өз сөзін тыңдатуға құқылылығы;
5. жауапкершілікті күшейтуге және ... ... ... ... өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге ... ... ... туыстары мен жақын адамдарына ... ... ... ... Діни қызметшілер өздеріне сеніп
сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға міндетті емес.
8. ... ... ... ... кез ... күдік
айыпталушының пайдасына қарастырылғандығы;
9. заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың заңды күші ... ... жеке ... негізінде сотталуға тиіс емес;
10. қылмыстық заңды ... ... ... жол
берілмейтіндігі.
Кінәсіз деп жорамалдау туралы демократиялық ереже төмендегі қағидадан
тұрады, ... ... ... ... заңды күшіне енген сот үкімімен
танылғанша ол жасалған қылмысқа кінәлі емес деп есептеледі».[33] ... ... ... ... кінәсі сотта бұлтартпай дәлелденуге тиіс
дегенді білдіреді. Өйтпеген жағдайда ол кінәсіз деп есептеледі. Бұл қағида
соттың ... ... ... ... ... алуға
бағытталған және заңды үкім ... ... ... ... ... ... ... жасады деп күдіктену және оған алдын ала
тергеу ... айып ... ... Бұл ... ... толық
дәлелденгенше және судья үкім жариялағанша заң ол ... ... ... жол ... Бұл ... халықаралық қағидалар анықтайды,[34]
оларда былай делінген: «Қылмыс жасады деп айыпталған әр адам оның ... ... ... кінәсіз деп саналады».
Сол бір құқық бұзушылық үшін қайтадан жаза ... ... ... ... құқық бұзушылық үшін қылмыстық және ... ... ... өйткені соттың заңды күшіне енген үкімінде
сол ... ... ... ... ... ... ... қылмыс туралы іс
қаралып, жабылғаннан кейін ол туралы қандай да бір ... ... ... ... ісі бойынша жауапқа тартылып, сотталған ... ... ... не ... іс жүргізу әрекеттері заңды күшіне енген соттың,
тергеушінің, прокурордың немесе анықтама жүргізген адамның үкімі, қаулысы
не ұйғарымы ... ... ... алынып тасталғаннан кейін ғана
мүмкін болады. Егер соттың қаулысымен ... ... ... іс ... ... онда ... жүргізу және алдын ала тергеу органдарының сол
адамдарға қатысты және сол ... ... ... ... ... ... болмайтындығы қағидасы сот билігін жүзеге асырудың
азаматтар заң мен сот алдында тең деген қағидасы айғақтайды. Соттылық ... сол бір ... ... соттылық) соттар арасындағы
құзыреттілікті шектейді. Айыпталушы, талап ... және ... ... нақ ... бұл істі қарауға заңға сәйкес өкілетті екенін білуге тиіс. Бұл ... ... ... заңмен белгіленеді. Конституциялық ереже
негізінде жоғары тұрған сот ... ... ... келісімінсіз
төменгі соттың қарауына жататын істі, ҚР қолданылып жүрген іс жүргізу
заңында жоғары ... ... ... ... бар ... қарамастан,
бірінші сатыдағы сот ретінде өз еркімен өзінің жүргізуіне қабылдауға ... ... өз ... ... ... сот ... жүзеге асыру кезінде
заңмен қорғалу құқығына және тараптардың жарыспалылығы мен тең ... ... ... ... ... екінші жағынан, егер айыпталушы айғақ
беруге міндетті болмаса, ал куәгер мен зардап шегуші айғақтар беруден бас
тартқаны үшін ... ... ... ... ... ... ... қылмыс қисындарын, кінәні жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды
анықтап білуге, сот жорамалдарын жасап, оларды тексеруге жәрдемдеседі және,
түптеп келгенде, бұл ... ... ... ... аса пәрменді қорғаныс
құралы болып табылады.
Сотта істі қарау кезінде әркімнің өз сөзін ... ... ... ... жатады:
- Істі сотталушының қатысуынсыз тыңдауға болмайды;
- Соттың міндетті сотталушыға оның ... ... ... Сотта сотталушы мен оның қорғаушысына мемлекет өкілімен
бірдей құқық ... ... істі ... ... ... ... ... олардың көрсетулер мен
өтініш-арыздар беруіне рұқсат ету;
- Судьяның міндеті айыптау ... ... ... ... ... ме және ол өзін ... ... ма деп сұрау;
- Сотталушыдан жауап алудың заңмен белгілінген тәртібі
мынандай: сотталушы алдымен тағылған айып және ... ... ... жөнінде еркін айтып шығады, содан
кейін ғана іс бойынша төрағалық етуші және процеске ... ... ... ... ... ... ... кейін сот
тергеуін толықтыру, сот ... ... ... Соңғы сөз сөйлеу құқығы.
Жауапкершілікті күшейтуге және жауапкершілікті жеңілдетуге ... Бұл ... жас ... мемлекетіндегі сот төрелігінің
ізгілікті сипатын паш етеді. Бұл қағида ... ... ... ... ... ... заңның кері күші болуын көздейді. Бұл,
қылмыстың сипаты және әрекеттің жазаға лайықтылығы қылмыс жасалған ... ... ... анықталатынына қарамастан, солай болуға тиіс. Ал
керісінше, ... ... ... белгілейтін немесе жазаны
күшейтетін заңның кері күші болмайды. Демек, сөз болып ... ... ... ... ... ... әрекет қылмысты әрекет деп танылса, бұл заң
әрекеттің жазаға лайықтылығын белгілейтін заң болып табылады. ... және ... ... ... осы екі ... де өсіретін, немесе негізгі
жаза шегін өзгерпей аталған ... ... жаза ... ... сотқа
бұрын қолданылған заңға қарағанда анағұрлым қатаң жаза тағайындауға
мүмкіндік беретін немесе ... ... ... акті жазаны күшейтетін
заң деп есептеледі.
Мұндай заңға ... ... ... ... ... жаза ... ұзарту, соттылықты өтеу және оны алып тастау мерзімдерін ұзарту
жолымен қылмыстық жауаптылық пен жазаны күшейтуге бағытталған актілерді де
жатқызған жөн.
Айыпталушының өзінің ... ... ... ... және ... ... екендігі қылмыстық іс жүргізу заңымен белгіленген тәртіппен
дәлелденгенше ... деп ... тиіс ... маңызды қағида ешкім өзіне-өзі, жұбайына (зайыбына) және ... ... ... ... ... ... ... міндетті емес дейтін
ереже болып табылады. Діни қызметшілер өздеріне сеніп сырын ашқандарға
қарсы куәгер болуға ... ... ҚР ... іс ... ... сәйкес
жақын туыстарға ата-ана, балалар, асырап алушылар, асырап ... ... ... мен ... ата, әже және ... кіреді.
Жауап алу кезінде күдіктің куәгер ретінде жұбайына немесе жақын туысын
тергеуші немесе сот бұл ... ... яғни ... ... егер ... оның ... бойынша, оның жақын туысы болып табылатын
күдіктінің кінәсін дәлелдеуге пайдаланылуы мүмкін, немесе ... ... ... деп күдік туғызуы мүмкін десе, бас тартуға құқығы бар екенін
түсіндіруге міндетті. Сондай-ақ діни ... де ... ... бір ... ... ... ... бас тартуға құқықтары
бар.
Бұл, асылында, ең алдымен, ізгілік ... яғни ... ... ... жаңа көзқарастан туған ізгі қадам болып табылады және
бұл өз кезегінде біздің мемлекетіміздің ... даму ... ... ... ... ... екендігі жөніндегі кез келген күдік
айыпталушының ... ... ... ... ... ... бұл күдіктерді жою
мүмкін болмаса, іс айыпталушының пайдасына шешіледі. Бұл
істі тоқтатуға немесе айып көлемін ... ... ... ... әкеп ... тиіс. Мұндай
жағдайларда соттар ақтау үкімін ... ... ... біле тұра оны қайта тергеуге жібереді,
тіпті ең сорақысы айыптау ... ... ... ... ... қағидасын өрескел бұзады, оның түп негізін
– жойылмаған күдіктің бәрі ... ... ... ... ... ... ... Кінәсіз
деп жорамалдаудан мынадай ереже туындайды: үкім ... ... ... ... ... ... ... дәлелденбеуі заң жүзінде ... ... бұл ... да бір ... ... ... айыптау даусыз дәлелдемелерге негізделмесе, күдік туғызады, демек
сотталушы кінәлі деп танылмайды, өйткені бұл жағдайда кінә туралы қорытынды
жорамалдық сипатқа ие ... ал ... ... туралы жорамал
қорытынды негізінде оны кінәлі деуге мүлде жол берілмейді.
Заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың ... күші ... ... жеке ... негізінде ғана сотталуға тиіс еместігі. Заң кәперге
алуға болатын дәлелдемелерді мойындаудың төмендегідей ... ... ... сол іс ... іс ... ... өкілеттігі
бар адам алуға тиіс, дәлелдеме осы іс жүргізу барысында
алынуы керек;
- ... ... ... ... ... ғана ... дәлелдеме іс жүргізу әрекеттерін жүзеге ... ... ... ... алынуға тиіс. Жедел
іздестіру шараларының нәтижесінде алынған ... ... іс ... ... ... ... ... сот іс бойынша дәлелдеме
ретінде пайдалануы мүмкін. Айыпталушының ... ... ... ... ... ... ... дәйектемелерге жете бағаламау да, асыра ... ... ... емес. Айыпталушының өзінің кінәсін
мойындауды оны іс бойынша ... ... ... ... ... ... ғана айыптаудың
негізіне алынуы мүмкін. Осы сияқты айыпталушының өзінің
кінәсінен бас тартуы, егер ол ... шын ... ... ... ... ... ... негіз бола алмайды.
Қылмыстық заңды ұқсастығына қарай қолдануға жол ...... ... ... ... бірақ тікелей заңмен немесе
қосымша заң ... ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастарға қолдану. Республикалық заңнама бойынша
қылмыстық ... ... ... ... жол ... ... ... ештеңемен өзгерілмейтін, барлық кезде жазаланатын
болып қалмайды. Қылмыстық заңның кемшіліктерін жою заң ... ... ... ... қолданатын органдар заң шығарушы ... ... ... ... ... табуы мүмкін, бірақ олардың
қылмыстық-құқықтық реттеу саласынан тыс тұрған мұндай әрекеттерге қылмыстық-
құқықтық маңыз беруге ... жоқ. ... ... ... ... ... ... органдарының парызы – заң шығарушылар
алдында оларға заң ... ... ... ... қылмыстық жаза қолданылатын
әрекеттер сапасын беру туралы мәселе қою.[35]
ҚР-ның 1995 ... ... сот ... мәні мен ... ... ... тұңғыш рет тұжырымдалып, баянды етілді. Яғни,
бұл қағидалар институттары біздің өміріміздің негізгі ... ... ... ... ... ... ... төрелігінің қағидалары – сот және сот құрылысы туралы заңнаманың
дамуында ҚР-да заңдылықты және адам мен ... ... ... ... маңызды рөл атқарады. Сот ... ... ... сот жүйесін ұйымдастырады және оның қызметін тікелей
реттейтін ортақ ... ... ... Сот ... ... ... конституциялық қағидаларды бұзу әділетсіз сот қаулыларының шығуына
әкеп соқтырады және сот төрелігінің ... мен ... ... ... заң күші бар ... Республикасындағы соттар және
судьялар мәртебесі туралы» Жарлығының ... ... ... ... рет ... немесе тағайындалған адам өзінің міндеттерін ҚР Ата
Заңы мен басқа да заңдарына ... ... адал әрі ... ... ... тиісті. Әділ сот төрелігін жүзеге асыру ... ... сот ісін ... ... ... заң ... ... жоғарыда көрсетілген Антқа адалдықпен қарамағандығын,
әділетсіздіктің жолына ... ... сот ... ... ... ... пәрменділігін аса
басып көрсету мақсатымен сот билігі қағидаларын – дара, жеке ... мен ... ... ... осы ... мәні ... тағы бір ... маңыз бергенді жөн деп санаймыз.
2.2 Судьяның тәуелсіздігі – сот әділдігінің демократиялық қағидасы
Біз қазір ... ... және ... ... құруға
бағытталған іс-шаралар қоғамымызға дендеп енген кезеңде өмір сүріп ... ... құру ... шаруалар атқарылып жатқан қазіргі
кезде, сот саласында үлкен өзгерістер орын ... ... ... сот ... арқа ... негізгі
қағидаларының бірі – судьялардың тәуелсіздігі қағидасы болып табылатыны
айдан ... ... сот ... және судьялардың мәртебесі туралы»
Конституциялық заңның қабылдануы, ... ... сот ... жолында жасалған ізгі қадамдардың бірі болды.
«Судьялардың тәуелсіздігі» ұғымы нені білдіреді? Судьялар тәуелсіздігі
дегеніміз – әділетті сот ісін ... ... ... ... ... кез ... ... араласуына және ықпал етуіне жол бермеу.
Сонымен қатар, судьялар тәуелсіздігі – сот ісін жүргізу ... ... мен ... дәлелдемесі болып табылады.
Өйткені, сот билігін жүргізуші соттарға ғана адамның кінәлі немесе кінәсіз
екенін анықтау ... ... – бұл ... берілген артықшылық емес, керісінше
қоғам мен азаматтар алдындағы үлкен ... ... ... үшін ...... ... беру жолындағы талпыныс
емес, керісінше азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін, конституциялық
құрылысты қорғауға бағытталған әрекет.
Ал, осы сот ... ... ... мен мәні ... ... ... ... бүкіл мемлекет пен ... және ... ... Бұл ҚР ... 1-ші ... ҚР өзін демократиялық зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет
ретінде ... оның ең ... ... – адам және адамның өмірі,
құқықтары мен бостандықтары деп көрсетілген.
Бұл қағида сот билігінің ... ... ... мен қызметін толығымен
өзіне бағындырады. Демек, сот әділдігінің қағидаларының да өзімен ... ... ... ... ... ... іс жүзіндегі тәуелсіз болуы,
осы арқылы сот әділдігінде тәуелсіз ету ... ... ... ... судьялардың тәуелсіздігі қағидасы алғаш рет Ата Заңымызда
көрініс тапты, атап айтсақ 77-ші бабының 1-ші ... ... ... іске ... ... ... және ... мен заңға ғана
бағынады» деп көрсетілген. Бұл судьялардың құқықтық мәртебесін айқындайтын
және толықтай алғанда сот билігіндегі арқа ... ... ... мен ... ... ... заңды безендіріп
тұратын құр уағыздау ғана болмай, іс жүзінде нақты жүзеге асырылуға тиісті.
Бұл қағида судьяның сот әділдігін ... ... ... ... де ... қандай да болмасын ықпал етуіне жол бермейді. Мұндай әрекеттер
заңмен қудаланады. Судья қаралған ... ... ... сот ... ... ... да бір түсінік беруге міндетті емес. Кеңесу ... ... ... ... етілуге тиіс. Соттарды қаржыландыру,
судьяларды материалдық және әлеуметтік қамтамасыз ету, ... ... үй беру сот ... ... әрі ... жүзеге асыру үшін
жеткілікті мөлшерде республикалық ... ... ... жүргізіледі.
Судьялар оларға заңмен берілген өкілеттіктерді жүзеге асыру кезінде
атқарушылық және заң шығарушылық мемлекеттік билік тармағының қандай да ... мен ... ... бағынбайды және жоғары тұрған сот ... ... ... ... тек қана ... бағынышты, мемлекет атынан жеке
өзі, немесе алқа құрамында, процессуалдық ... ... ... жағдайларда заңда қарастырылған мәжбүрлеу шараларын пайдаланып, сот
істерін қарап ... ... ... ... ... оның ... заңмен айқын регламенттелген,
яғни судья қатаң бағынатын заңнамалық, нормативтік құқықтық актілермен
«шектелген», белгіленген».[37]
Мемлекет тарапынан ... ... ... ету үшін ... ... қажетті өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы)
жеткілікті шаралар қолдануда десек артық айтқан ... ... ... ... ... басқа, соттарды ұйымдық, материалдық
өзге де ресурстық қамсыздандыру мәселелерін ... ... мен ... қарамағынан алып, осы үшін құрылған Жоғарғы Соттың жанындағы
Сот әкімшілігі жөніндегі комитеті мен оның ... ... ... ... ... ... тәртіптік іс қозғау
құқығын алу, ... ... ... жалақысын өсіру, т.б. енгізуге
болады.[39]
Судьяның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін басты бір ... ... беру ... Заңда көрсетілген тәртіп Конституцияның
демократиялық ұйғарымына сәйкес келмейді. Яғни биліктің ... ... ... ... Бұл ... ... және құқықтық
мемлекеттің басты бір белгісі. Әсіресе, сот ... ... ... ... – аудандық, оларға теңестірілген соттардың судьяларының
өкілеттік алуы тікелей атқарушы билікке байланысты болуында. ... ... ... үшін ... ... ... Министрінің ұсынуы,
тәуелсіздік жөнінде әңгіме қозғауға мүмкіндік бермесе керек.
Судьларға өкілеттіктер беру қағидасы ... шын ... ... ... ... ... ... немесе
сайлануы белгілі бір шартты мерзімен шектелмеген. ... ... тек ... ... ... ... ... та судьяның
өмір бойы қызметте болуы заңда қарастырылмаған. Келешекте судьяларға деген
талаптарды ... ... ... ... өмір бойы ... немесе
сайлануына мүмкіндік беру – судьялардың тәуелсіздігін нығайтуға бағытталған
негізгі іс қимыл болар еді дейміз.
Судьяның тұрақтылығы оның тәуелсіздігін ... ... тағы ... ... ... да ... ... тұрақтылығы, олардың
ауыстырылмайтындығымен, өкілеттік мерзімінің ... тағы бір ... ... ... ... ... ... еркін де белсенді араласа алу мүмкіндігінде.
Яғни, ... ... ... ... ... және ... үшін ұсыну жақтарына тікелей қатысуын айтамыз.
Судьяның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін кепілдіктері Конституциялық
заңның 26-бабында бекітілген:
1. сот төрелігін жүзеге асырудың ... ... ... ... сот ... іске асыру жөніндегі қызметіне араласқаны
үшін, сондай-ақ сотты және судьяларды сыйламағандық үшін заңда
жауаптылық белгілеумен;
3. ... ... ... ... және осы ... заңда белгіленген судьяның
өкілеттігін тоқтату және тоқтата тұру ... ... түсу ... ... ... есебінен олардың мәртебесіне сәйкес
материалдық жағдай жасау және ... ... ... ... ... салу ... жүзеге асырылады.
Бұл кепілдіктер судьяның өзінің, отбасы мүшелері мен ... ... ... ... ... ... ... нығайтыла береді.
Егер судьядан тиісті өтініш түссе, ішкі істер органдары судья мен ... ... ... ... тиесілі мүліктің сақталуын
қамтамасыз етуге уақтылы және түпкілікті шаралар қабылдауға ... және оның ... ... ... ... ... зиян
республикалық бюджеттің қаражаты есебінен өтелетіндігі көрсетілген.
Жоғарыда аталған материалдық, құқықтық және ... ... ... өз ... және ... бірлікте заңмен
бекітілген судьяның тәуелсіздігін көркейте түседі.
Осымен қатар, ... ... ... ... ... кез ... іс-қимылға қарсы араздық туғызу, жат қылық ретінде
алыстату мәселелерін көтерумен ... ... Бұл үшін ... арттыру, рухани тазалығы мен беделін көтеру, сондай-ақ
халықтың құқықтық ... мен мен ... және ... ... ... үшін ... жұмыстарын ұйымдастырып амалға
қарастыру қажет. Бұл біздің пікіріміз бойынша моральдық тұрғыдағы ... ... ... тек ... ... белгілі бір кепілдіктермен
нығаюы, осы айтылған тәуелсіздікті судьяның өзі қорғамаса бар ... ... ... еді.[41] Мұндағы айтылайын деген ой, заңмен уағымдалған
тәуелсіздікті судьяның ... ... ... ... Бұл
мәселе судьяның жеке басын сипаттайтын қасиеттеріне байланысты: оның
біліктілігі, іскерлігі, мәдениетілігі, мінсіз абыройлығы және сот ... ... ... ... тек ... ішкі ... (сеніміне)
илануы, соларға бағынып, істі әділ шешуінде.
Алайда, тәуелсіздік шексіз болуы мүмкін емес. Ондай ... ... ... ... ... соқтырған болар еді. Сондықтан да
судьяның қызметі Конституция мен ... ғана ... ... тек ... мен ... ғана ... ... – судья үшін сот төрелігін жүзеге асыруда Конституция
мен заңдарды ғана ... ... ... Ал, оларға қосымша
актілерге келетін болсақ, ... ... ... ... ... ... ... Егер судья азаматтардың бостандығы мен конституциялық
құқықтарына нұқсан келтіретін сәйкессіздікті байқаса, онда ол іс ... ... ... ... ... міндетті.
Судьялар тәуелсіздігінің маңызды қағидаларының бірі оларға ешкімнің
тиіспейтіндігі болып ... Бұл ... ... ... қуғынға
ұшыраудан, жеке басының өшін алудан, әсіресе ... ... ... ... ... сот ... шығаруына айтарлықтай кепілдік
береді.
Судьяның құзыреттілігі жіне ... ... ... – сот төрелігін
жоғары теориялық дайындығы бар, заңдарды ... ... ... ... ... ... ... судьялардың іске асыратындығынің дәлелі
болып табылады.
Судьяның күмән туғызатын ... ... болу ... – істі ... ... оның ... ала ... болмауының белгісі. (Конституциялық
заңның 28-бабы 1-тармағы 2-тармақшасында көзделген).
Судьялар Конституциялық заңның қойған талаптарын бұзған жағдайда немесе
тиісінше ... ... ... ... сот ... ... ... бұзғаны үшін; судья әдебіне қайшы келетін теріс қылық
жасағаны ... ... ... ... ... үшін. Ал сот төрағалары мен
алқа төрағалары лауазымдық міндеттерін орындамағаны үшін ... ... ... ... ... көтеру, сондай-ақ олардың тәуелсіздіктерін
қамтамасыз ету үшін жоғарыда айтылғандар жеткілікті ... ... ... ... ... пікірлер бар.
Атап айтқанда, судьяға өкілеттік беру тәртібін өзгерту, яғни судьяларды
жалпыға бірдей, тікелей, тең ... ... ... сайлау жолымен
өкілеттік беруді қарастыру.
Судьялардың өкілеттігін ... ... ... ... ... ... жағы бар. Осы орайда, АҚШ-да судья импичмент
жолымен лауазымынан түсуі негізін біздің елдің ... ... ... ... ... ... Конституциясы қабылданғаннан бері не бары
11 судья, ал Германияда соғыстан кейінгі уақытта 9 судья ғана ... ал тек 2000 жылы ... ... 1800 ... ... ... судьялыққа талапкердің жас талабын 30-35 жасқа дейін көтеру.
Өйткені, қазіргі ... 25 ... ... өмір талабына, ... ... ... мен ... сай келмейді.
Үшіншіден, азаматтардың сот алдындағы ... ... іс ... ... қамтамасыз ету қажет.
Тағы бір айтарлық мәселе, судьялар корпусын ... ... ... ... органдар Жоғарғы Сот кеңесі мен Әділет біліктілік алқасының
құрамын судьялар қауымдастығының ... жөн ... ... ... ... ... жүзеге асыру
үшін – судьяларға өзін-өзі басқару элементтерін беру туралы мәселе өткір
қойылып келеді. Судьялардың ... ... ...... ... ... және облыстық тәртіптік-біліктілік алқалары
бола алар еді. Олардың құзырына судьялыққа ... сот ... ... ... және одан кері ... алу ... ... қорытындылар беру сияқты құқықтар берілсе дұрыс ... ... ... ... толық шешу үшін судьялар
қауымдастығына өзін-өзі басқару элементтерін беру мәселесін шешу қажет, ... ... ... ... ... енгізіп, судьялар
қауымдастығы жайлы, судьялардың өзін-өзі басқаруы ... ... ... ... ғана судьялардың шын мәніндегі ... іс ... ... ... ... ... келгенде, судьяның тәуелсіздігі
қағидасы сот әділдігін дұрыс жүзеге асырудың басты шарттарының ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
шаралар мен жекелеген ғылыми көзқарастарды талдау оның ... мен ... ... ... СУДЬЯ МАМАНДЫҒЫНЫҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ СОТ БЕДЕЛІ
3.1 Судьялардың құқықтық санасы мен мәдениетінің олардың ... ... ... және ... ... ... және қоғамдық тіршіліктің құқықтық ... ... ... ... ... ... бірқатар обьективтік және
субьективтік қозғаушы күштермен келісілген. Бұл орайда ... ... ... кезінде заңдылықты нығайту, сот шешімдерінің
заңдылығы мен негізділігін, судьяның кәсіптік қызметі, құқықтық ... ... ... сот ... ... ... ... мен
мүддесін қорғау, сот кепілдігін және сот беделін арттыру айрықша аталу
керек.
ҚР-ның ... сот ... ... ... сот ... Сот ... жүзеге асырудағы өкілеттік ешқандай басқа
мемлекеттік органдарға тиесілі емес және олардың қызметтері сот ... ... ... мен салалық заңдарды зерттеп, сараптап судьяның
кәсіптік ... ... ... ... ... түрлерінен тұрады деген қорытындыға келуге болады.
Судьялардың жоспарлау қызметі басты сот талқылауын алдын ала дайындауға
және оның тиісті ... ... ... ... жасайды. Ол судьялардың
келіп түскен істермен танысуынан басталып, сот шешім шығарғанға ... ... сот ... мен іс жүргізуге қатысушылардың алдағы қызметін
жоспарлайды, оның кейбір ... ... ... мен ... соттық зерттеу мен оған дайындық жөніндегі қызметтің үлгісін жасайды.
Жоспарлау қызметі судья жұмысын, ... сот ... ... ... мен сот қызметкерлерінің жұмыстарын ұйымдастыруға бағытталған.
Жоспарлау қызметі ұйымдастыру қызметінен өзінің алдыңғы бағыттылығымен ғана
емес, шығармашылық сипатымен де ерекшеленеді. Судьялардың алдағы ... ... ... ... ... жүргізудің жоспарын құру, әлі де
болса «осалдау күйде» қалып отырғаны ... ... ... ... ... ... ... істерді дайындауға уақыттың
жетіспеушілігін сылтауға тартса, енді ... осы ... ... ... ... Мұндай қызмет түрін игеру үшін
шығармашылық ойлау мен өзінің қызметін бағдарлау қабілеті ... ... ... осы ... ... игеру дәрежесі олардың сот тергеуіндегі
дербестігін, алдын ала тергеу органдары ұстанатын шындықты іздеу жолдарына
тәуелді ... ... ... ... құбылыстар, қасиеттер, әрекеттер және басқалар туралы
білім алуға бағытталған. Соттық танымға ... ол ... ... ... ... ... кінәсіздігі және жауаптылық
мәселесін шешу үшін құқықтық ... бар ... ... ... білу
мақсатындағы алдын ала тергеуде алынған, қосымша ұсынылған және сұратып
алынған дербес, жаңа зерттеулерді ... ... ... мен іс ... ... ... ... азаматтардың арасындағы туындаған өзара қарым-
қатынастарды сипаттайды. Оған ... ... ... ... ... барлық түрлері, яғни оның әлдекіммен сөйлесуі, ... ақыл ... ... ... ... ... түсіне білуі
жатады. Судья өзі сөйлесіп отырған адамның адамгершілігін, қадір-қасиетін
сақтап, оны ... ... ... мейлі куә, мейлі сотталушы болсын,
айтқандарына сене отырып сөйлесуі керек. Судья жауап алып отырған ... ... ... ... де, мәліметтердің дұрыс еместігі,
қателігі анықталмағанша, өз күмәнін білдірмеуі тиіс.
Адамның берген мәліметтерінің сот әділдігіне маңызды ... ... оның ... ... ... арттыра білу, сотталушы адаммен
психологиялық байланыс орнату үшін маңызды шарттардың бірі болып ... ... – бұл ... ... және ... ... тікелей басқаруын қамтамасыз ете білуі. Басты сот
талқылауы жағдайында ұйымдастырушылық қызмет істің көлемі мен ... ... ... ... ... асырылады. Судьялардың
қызметі толығымен формальды болмауы үшін, белгілі бір ... ... ... ... ... орын берілуі керек. Басты сот
талқылауына қатысушылардың, сол сияқты сот құрамының басқа да ... ... мен ... ... ... ... яғни сот төрелігін
жүзеге асыру жөніндегі қызметті ұйымдастыруды, заң сот мәжілісіне төрағалық
етушіге жүктейді.
Қоғамның негізгі мүдделерімен халық ... және жеке ... ... ... ... ... құқықтық сана - біркелкі.
Дегенмен, қоғамның құқықтық санасына ... ... ... ... олардың қоғамдық-саяси жұмыстарындағы және сот ісін жүргізу
қызметінде жете ... ... ... ... ... ... ... құқықтық санасы қоғамның және судьяның жеке құқықтық
санасына байланысты өзгеше ... ... ... сана
формаларының бірі болып табылады.
Қоғамның құқықтық санасы судьялардың кәсіби құқықтық санасын басты да
шешуші ... ... ... және ... ... ... мыналардан тұрады: қоғамдық құқықтық сананың дәрежесі, ойы және
қағидалары идеологиялық құрал ретінде ... ... ... судья
құқықтық нормаларды танып біледі, өзінің сот ісін жүргізу қызметін ... және ... ... бағыттайды; қоғамдық құқықтық сана сот
органдарының әлеуметтік мәртебесін ... және ... ... ... ерекше бір рухани атмосфераның мазмұнын анықтаумен
қатар, ... үкім ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Судьяның жеке құқықтық санасы өзінің негізгі мазмұны ретінде, қоғамдық
құқықтық идеяларды, нормаларды, ... мен ... ... ... ... ... ... қоғам мүддесін қорғайтын ... ... ... ... ... көзқарастары мен пікірлерін,
құқықтық нормалардың әділеттік пен әділетсіздік бағасын, ... ... ... ... ... мен қоғамдық қарым-қатынастардың
сәйкес келуін білдіреді.
Судьялардың кәсіби ... ... ... ең бір ... бірі - ... әдебін және мәдениетін сақтауы олардың өз кәсіби
қызметтерін жүзеге асыруда, халықтың судьяларға деген сенімін арттыруда
маңызы өте зор. ... ... ... – ол судьяларға жүктелген мүлтіксіз
міндет, сондай-ақ ол сот абыройы, беделі. Ал, сот ... – бұл ... ... ... бағытта атқарылып отырған жұмыстар аз ... 1996 жылы ... ... ... ... алғаш рет судья этикасының
Кодексі қабылданып, судья әдебінің ... ... Оның ...... қатарының тазалығы үшін күресіп, судьяның ... ... өзін ... ... және ... нормаларын барлық
судьялардың сақтауына қоғамдық бақылауды күшейту болып табылады.
Конституциялық заңның ... ... ... сәйкес, судья
сот төрелігін іске асыру жөніндегі өз конституциялық міндеттерін атқару
кезінде, ... тыс ... ... ... ... сақтауға,
сондай-ақ судья әдебі Кодексінде көзделгендей, өзінің ... ... ... ... ... ... ... беделі мен
абыройына кір келтіретін барлық іс-әрекет, мінез-құлықтан аулақ ... ... ... жол ... ... Және де ... өзінің әрекеттер мен іс-қимылдары арқылы сот билігінің беделі
мен мәртебесіне кір келтірмей, ... ... ... ... ... ... ... үшін ең бастысы – ... ... ... ... және ... ... ... болуы керек.
Өкінішке орай, судья әдебін тиісті дәрежеде ... бұзу ... ... ... ... ... ... ойымызша, осы мәселені
шешудің маңызды ... бірі – ... ... Осы ... ... түрін жіктеп айтуға болады: біріншіден, мұны ... ... ... жүзеге асыру, екіншіден, судья этикасы жөніндегі
комиссиялар арқылы жүргізу.
Бес саусақ бірдей емес, ... ... ... ... сотқа деген құрметтің қалыптасуына кері әсерін тигізеді.
Мысалы, сот процестерін мантиясыз, кабинеттерде өткізетіні, сот ... ... ... ұялы ... ... сот ... ... түсіндіру мен дәлелдемелерді зерттеу тәртібін
бұзуға жол ... ... сот ... ... кешіктіріп
бастайтыны, ал кейбір кездері өздерін дөрекі ұстайтыны да жасырын емес.
Мұндай жағдайларда судья қандай жауапкершілікке тартылуға тиіс?
Конституциялық ... ... ... ... ... Атап айтқанда, осы Заңның 39-бабына сәйкес, сот істерін қарау
кезінде заңдылықты бұзуы, судья ... ... ... іс-әрекеттер жасауы,
еңбек тәртібін қасақана бұзуы – судьяны тәртіптік жауапкершілікке ... ... ... ... ... мүлтіксіз сақтау кепілінің бірі – судьялар қауымдастығының
өзара ықпалының берік ... ... ... әділ сыны судьяға
қатаң ескерту болып саналады, оның өзін-өзі іштей тәрбиелеуіне ... ... ... ... ... ынталандырады.
Судья әдебі Кодексінде судья мінез-құлқының негізгі қағидалары
жинақталған:
- судья мінез-құлықтың ... ... ... ... ... және оған ... құрметті нығайтуға
ұмтылуы тиіс;
- әрбір судья құқықтық қоғамның ажырамас элемент болып
табылатын сот билігінің тәуелсіздігі мен ... ... ... сот ... ... және оның мәртебесін
сақтаушы болып табылады.
Осы Кодексті, оның қағидаларын ... ... ... ... ... және бұл жағдайда сот қауымдастығының тиісті
органдары алдында тәртіптік жаза шараларын қолдану туралы мәселе ... ... 18-ші ... ҚР ... ... IV ... өтті, онда
сот беделін арттыру және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің жай-күйіне
байланысты мәселелер қаралды. Осы ... ... ҚР ... ... ... Тұрғараевтың есепті баяндамасы былайша мазмұндалған: «...Сот
билігі қазіргі таңда үлкен ізденіспен әрекет үстінде. Сот реформасы ... ... Сот ... ... бар. ... өз құқығын тек заң арқылы
қорғай алатынына көзі жетіп сотқа бұрынғыға ... ... ... ... ... ... 2002 ... қаралған істің жалпы саны
735975 болса, оның 673892-сін азаматтық және әкімшілік істер құрады. ... ... ... іс саны ... ... оның 886926-сы азаматтық және
әкімшілік істер болды. Яғни, 27 пайызға артқан. Бірақ, бұған қарап сотқа
деген халық ... ... деп айта ... ба? Бұл ... сот ... ... бола ала ма? Болмаса, неге? Халық неге сотқа әлі де
сенімсіздікпен үркектеп қарайды? Сот беделі неге ... ... көп. ... ... өмірдегі келеңсіздіктер сот беделіне нұқсан келтіретіні хақ.
Сот беделі жекелеген судьялар беделінен құралмақ. ... ... ... ... тыныс-тіршілігі үнемі көпшіліктің назарында. Сондықтан,
әрбір судья өз беделінің төмендеуін сот саласымен ұштастыра қарап алып,
соттың ...... ... ... бір сәт те ... шығармағаны жөн.
Абырой-бедел адал атқарған жұмыспен келеді. Ал, адалдықтың ... ... ... ... ... қара ... қақ ... әділ шешімі ғана
судьяның абыройын арттырмақ, сот ... ... Сот ... ... оның ... ... ... сонымен қатар оның саналы іс-әрекетіне
де байланысты. Ке ... ... ... ... ...... ... пен көрегенділік, ... ... ұят пен ... пен ... ... ... беделін арттыра түспесе, нұқсан
келтірмейді. Әрбір судьяның ойлау мәдениеті мен ... ... ... бүгінгі күн талабы. Ал, сот беделін ... ... ... бірі ... ... ... аясының тарлығы. Дәлірек айтқанда, мемлекеттік
тілді меңгерген құқық қорғау органдары да, ... ... де ... ... ... ... мен ... қорғаным деп қарап, оларды айбыным
деп тұтқан кезде ғана біз өз ... ... ... ... жылы ... айында өткен Одақтың III съезінде сөйлеген сөзінде
Елбасы: «Біздің ... ... ең ... ... ... ... талдап жасайды деген сенімдемін: мәселені адамдар өздерінің
құқықтарын қорғау үшін ... ... ... ... Үкіметке емес,
Президентке емес, сіздерге келетіндей етіп қойыңыздар.
Мәселені олар сіздерге сенетіндей, сіздерге ... ... ал ... ... әділдікпен шешіп беретіндей етіп қойыңыздар. Тек
осылай ғана сіздер біздің халқымыздың ... мен ... ... - деп ... ... бір, ащы да ... ... шындық бар. Ол судьяның пара алуы.
Аракідік болса да кездесіп тұратын жағдай. ... ... ... ... ... ... деген сенімсіздікке негіз болады. Сот беделіне елеулі
нұқсан келтірер ... ... бірі – оның ... жемқорлықпен
байланысы. Сыбайлас жемқорлық – ол бүкіл қоғамның дерті. Ал, дертті ... сау сот құру ... ... Елбасының 2005 жылғы Жолдауындағы
«судьяларды лайығымен материалдық және әлеуметтік қамтамасыз етуді ... адал ... ... деп қана ... ... сақтандыратын өтімді
шараның бірі ретінде қарастырған жөн. Судьялар ... ... ... алғанда абыройсыздық деп бағалап ... ... ... да ... ... ... ... өз қызмет орнын
қадірлеуге тиіс және заңды немесе кәсіби этиканы бұзған жағдайда ... ... болу ... ғана ... ... ... де ... білуі керек. Мұның бәрі де қосымша бюджеттік
шығындар жасауға ... ... ... ол өзін ақтайды. Арзан сот ... ... ... деген Президент ұстанымы біздің бұл сенімімізді одан
әрі нығайта түсті.
Тағы бір міндетті ... оң ... ... тиіс өзекті мәселе,
судьялардың әлеуметтік және зейнетақылық жағдайын жақсарту. Судьялардың
зейнеткерлікке шыққысы ... ... ... ... ... – зейнетақы
мөлшерінің өте төмендігі.
2005 жылғы ... ... «біз ... ... етілуін қоса есептегенде, оларға берілетін барлық әлеуметтік
кепілдіктер пакеті ... да ... жөн» деп ... осы ... шешімін табуына жол ашады деп сенеміз.
Сонымен, сөзімізді қорыта келе, сот саласының беделін ... ... ... сыбайлас жемқорлықты болдырмау жолында оң нәтижеге
қол жеткізу үшін әрбір судья сот билігінің биік абыройы үшін адал ... ... деп ... ... судьялардың кәсіби құқықтық санасы мен судья әдебі,
олардың ойлау және сөйлеу мәдениеті, ... ... мен ... ... ... ... және танымдық қасиеттері олардың
кәсіптік қызметтерін жүзеге асыруда және тұрғындардың өздеріне деген
сенімдерін ... ... ... деуге әбден мүмкін.
3.2 Үкімнің заңдылығы мен негізділігі – судья ... ... ... жұмыс сапасын арттыру бірнеше бағытта жүргізіледі, олардың
ең бастысы сот төрелігін дұрыс жүргізуді қаматамасыз ету болып ... ... ... ... ... әрбір істің тек қана заңды және
негізді ... ... ... ... сот ... ... ... кезіндегі
соттардың қызметін жетілдіру ең алдымен сот әділдігінің ең ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Заңды және негізді үкім азаматтардың заңмен кепілдік ... ... ... ... және мемлекеттік құрылысты, шаруашылық және меншік
жүйелерін кез келген қол ... ... үшін ... ... Сот
әділдігінің демократиялық негіздерін толық жүзеге асыру жағдайында мемлекет
атынан ... ... ... ... мен ... ... үшін
тәрбиелік және қоғамдық-саяси мәні бар.
Сотталушының іс-әрекетіне заңды баға берген үкім құқықтық тәрбие ... ... ... ... ... ... ғана қызмет ете
алады. Сотталушының іс-әрекетіне әділ баға беру, оны қылмыстық заң бойынша
дұрыс саралау – ... ... және ... ... бір ... тиімділігінің басты шарты.
Судьялардың тиісті құқықтық білім деңгейі – процессуалдық ... ... ... ... ... ... және негізді
шешім шығарудың қажетті шарты.
Істерді ... ... шешу және үкім ... ... ... ... ... сақтау, қылмыскерді жазалау, ... ... ... ... сондай-ақ, қылмыстық іс бойынша пайда болған өзге
де ... шешу ... ... және ... да заңдарды дұрыс
қолдана білу – үкімнің заңдылығын сипаттайды.
Үкімнің негізділігі ... ... іс ... ... жататын
мәселелерді дұрыс шешілумен байланысты.
Айыптау үкімін шығарарда жазаның түрі мен ... әділ ... ... сотталушының жеке тұлғаның егжей-тегжейлі зерттеуі керек, оның тек
қана жас ... және ... да ... ... ғана ... ... қызметтік міндеттерін орындауға қатынасын,
сотталушы тұлғасының әлеуметтік ... ... ... ... ... да ... ... ашулары керек.
Судьялар шығаратын сот әділдігі актілері жүйесінде ерекше орын ... ... ... іс ... ... ақтау үкімін сот төрелігі
актілерінің жеке түрі ретінде қарастыра ... ... ... ... соттаудан қорғауды міндеттейді.
Қылмыстық іс жүргізу процесіндегі ... ... ... ... ... кем ... сот ... актісі ретінде оның да саяси,
этикалық және заңдық маңызы бар. Ақтау ... ... ... ... ... ... оның адал атын, абырой, ... ... ... ... ... ... күрделі де өзекті проблема.
Ұзақ пікірсайыстар барысында туып отырған таластарға үлкен айқындық әкелуге
және сот ... ... ... ... ... ... ... бағытталған ұсыныстар аз айтылған жоқ.
Қылмыс оқиғасының болмауы, оның ... ... ... ақтау үкімін шығаруға негіз болып табылады. Бұл негіз тек қана сот
талқылауында сотталушыға айып тағылып отырған ... ... ... ... ... ғана ... ақтау үкімін шығарарда сотталушының іс-әрекетінде қылмыс құрамының
болмағандығын шүбәсіз дәлелдеуі тиіс, егер оның қылмысты істеуге ... ... ... ... ... ... керек.
Ақтау үкіміне ақталушының ... шүбә ... ... ... Ақтау үкімінің сендірушілік мәселесі
туындайды. Өкінішке орай, мәселенің бұл жағы ... іс ... өте ... ... ... бұл ... сотталушыны «оның қылмыс істеуге қатысуы ... ... ... ... зор. Мұндай жағдайларда, судьялар
дәлелдемелерді ... ... ... неге аз екендігін түсіндіре бастаса
болды, ақталған ... ... ... ... ... тығырықтан шығу жолын И.А. Либус ұсынады: «Ақтаудың бұл негізін
жұртшылыққа, оның ішінде, ... ... оқу ... ... ... шыққанда, т.б. ақталушының субъективтік құқықтарын іске асыру
жағдайларында өзі олардан тәуелділік қатынасына ... ... ... ... Үкімнің сипаттық-себептік көрсетілген ақтау
куәлігі беріледі». Оның ... бұл ... ... ... органдарының, айыпталушыны қылмыс жасауға ... ... ... ... ... ... ... жол бермейтін» нақты мақсаттарға жету үшін бағытталған.[47]
И.А. Либустың көзқарастарын сынаған М.С. ... ... ... ... ... ... ... ақталған тұлғаның
құқықтары мен заңды мүдделеріне едәуір қиянат жасайды, белгілі бір мөлшерде
ақтау үкімінің тәрбиелік ... ... ... және ... ... – бұл сот ... негізделген сот төрелігі актісінің қасиеті ғана ... ... ... ... ... мен ... мүдделерін, сот
төрелігін жүргізу кезінде ар-намысы мен адамгершілігін қорғаудың ... ... ... ... ... құрметтеу – қылмыстық іс
жүргізудің басты қағидасы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеліп отырған мәселе бойынша заңдар мен ғылыми әдебиеттерді ... ... мен ... ... ... ... жасап,
қорытындыға келуге болады:
1. Судьяның, яғни мемлекеттік билік өкілінің ісіне бақылау жасаудың
көптеген түрлері, кең тараған қоғамдық пікір, ... ... ... баға ... ... етіп, сот зерттеуінің жан-жақты әрі толыққанды
болуына әсер ... ... ... ... ... сот ... беделін
көтереді, бұл өз кезегінде азаматтардың заңды құрметтеу ... ету ... ... ... Абырой-бедел ұғымы әдетте бедел ұғымының баламасы ретінде
қолданылады. Егер ... ... ... ... бір ... мен
тұлғаның маңыздылығын білдіретін құрметтеу, сенім, қолдау, мойындау сияқты
қарым-қатынас түрлерін қарастыратынын ескеретін болсақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... түсінігін
енгізеді, яғни, бұл қатынастың әртүрлі деңгейін көрсетеді және бұл мағынада
«қоғамдық бедел» ұғымына теңесуі мүмкін. Кәсіптің ... ... ... ... ... қолдау-қуаттау қарым-қатынасын
білдіреді.
Судьяның қоғамдағы абырой-беделін тиісті деңгейде қолдауға ықпал
ететін факторлардың ... ... және ... ... ... оның ... әлеуметтік-психологиялық факторлар да
белгілі бір үлес қосады.
3. Судьялыққа үміткердің жарамдылығын жоғары талаптармен бағалау оны
өзге де ... ... сай ... мүмкін. Салыстырмалы өлшемдерге
сәйкестік міндетті ... ... ... ол ... ... ... сот ... болдырмау кепілдігіне қызмет ете алады. Салыстырмалы
өлшемдер қатарына судья ісі үшін аса маңызды ... ... ... ... ... қызметін жақсартудың басты негізі, судьяның кәсіптік білімін
тұрақты толықтыруы, оны жаңа ... мен ... ... ... ... ... табылады. Судья өз ... үшін ... ... ... заң ... ғана ... кең жоспардағы әдебиеттің қайнар көзі: монографиялармен, ғылыми
мақалалармен, оқулықтармен, кодекстерге түсіндірмелермен таныс болуы қажет.
Тек осындай жағдайда ғана ... ... ... және құқықтық мәдениетін
жоғары дәрежеде ұстап, білім көлемін ... ... ... ... мұның
өзі судья шеберлігінің өсу шарты болып табылады.
4. Судья шеберлігін қамтамасыз етудің сенімді кепілі, судьяның өзінің
кәсіптік деңгейін ... ... мен ... жаңа ... ... өзін тәрбиелеу, күнделікті еңбек қызметінің жағдайына
жаңалықтар енгізуге талпыну ... ... ... бола алады. Судья
мамандығын көтеру жөніндегі ... ... ... курстарында оқу
судьялардың кәсіби шеберлігін арттырудың маңызды көзі болып табылады.
5. Судьяның ... ... – бұл ... іс ... сот
талқылауын басқарудағы, оның тәрбиелік маңызының тиімділігін арттырудағы,
сот талқылауының жариялылығының қамтамасыз ... мен ... ... ... ... мына мәліметтерден: материалдық және ... ... ... ... түсінуінен және іс шешу кезінде оларды
дұрыс ... ... ... және өз ... ... ... мақсатында тактикалық тәсілдердің дағдыларын меңгеріп алуынан; сот
тәжірибесінде ... және іс ... ... ... ... ... алу ... жеке тәжірибе мен аппеляциялық және
қадағалау инстанцияларының тәжірибесін жүйелеуден; қылымыстық іс ... ... ... ... ... ... алу
үшін қолайлы және ... ... ... іс жүргізу нысандарын
үнемдеуінен; қылмыстық мінез-құлық механизмін түсіндіруінің түрлерін болжау
мүмкіндіктерінен; белсенді құқықтық ... ... ... ... жоспарлауды және қылмыстық жағдайларды толық, объективті әрі
жан-жақты ... ... ... ... сот ... өз ... білуінен байқалады.
6. Адам мамандыққа деген бейімділікті басынан кешірген жағдайда, оның
жақсы жақтары мен қиындықтарын біле тұра, өзінің ... ... ... ... ... ... ғана ғана ... болуға деген құштарлық
жайында әңгіме қозғауға болады. Бұл ... ... ... ... ... тек кәсіп таңдау кезінде емес, адам өзінің
атқаратын қызметіне көзқарасын ... ... ... оның ... ... ... ... бейімділік судьялыққа үміткер ретінде
тағылымдамадан өткізу кезінде өлшем болып қызмет ете ... ... ... ... тым ертерек. Үшіншіден, адамның бойында бейімділіктің болуы
бейімділігі жоқ адамға қарағанда қысқа мерзім ішінде кәсіби шеберлікке қол
жеткізуге ықпалын тигізеді. ... сот ... ... ... ... ... ... өзінің қызметіне деген
қызығушылықты, өзін-өзі ... ... ... ... ... ... үстінде болу, аянбай іздену арқылы ғана шығармашылық қызметті жүзеге
асыруға қажетті қабілеттілік қалыптасады.
Судьялардың кәсіби шеберлікке қол ... ... бір ... ... қызметін жүзеге асыруына қаншалықты қажетті қабілеті бар екендігімен
анықталады. Қабілеттілік ұғымы нақты қасиеттер жүйесі мен оны ... ... ... ... Біз, судья құзыретінің ... ... ... ... орындауға мүмкіндік жасайтын, судьяның өзінің функцияларын жүзеге
асыру үшін қажетті және басқаларға қарағанда ... ... ... ... анықтауға тырыстық.
Судьялардың тұлғалық қасиеттерінің ... ... ... ... ... ... сауаттылығы, құқықтық сана-сезімінің дамуы,
моральдық жоғары ... ... ... ... ... әсер ... Бұл ... судьяның моральдық-саяси сипаттамасын, оның
идеялық және адамгершіліктік келбетін құрайды. Олар ... бір ... ... өзге де сапалары мен қасиеттерін қалыптастырады және оның
негізгі қызметінің құрылымына енетін кез ... ... ... үшін ... саналады.
8. Ғылыми зерттеу жұмысы ... ... ... мен ... ... ... ... ҚР Сот жүйесі мен судьялардың
мәртебесі туралы Конституциялық заңға кейбір толықтырулар мен ... ... ... сот пен ... ... ашық та ... құрметтеушілік үшін жалпы
жауапкершілікті, белгілі жағдайда қылмыстық жауапкершілкке
тартылатындығы жөнінде осы Конституциялық ... ... ... қойылатын талаптарды судьяның берген антына беріктігі
туралы; қызметіне адалдығы мен әділдігі ... ... ... да ... ... төтеп беретіндігі
туралы толықтырулар енгізу;
• судьялыққа ... ... ... ... ... ... 30 жастан асқан,
мемлекеттік тілді меңгергендігі жөніндегі талаптарды ... ... ... жүрген судьялардың кәсіби шеберлігін сараптап,
қызметіне жарамдылығын айқындап тиісті жағдайда ... ... ... қызметінен босату туралы
ұсыныс жасайтын жаңа орган құру қажеттілігі.
Сонымен, қорытындылай келе, ҚР-дағы судьялардың мәртебесінің өзекті
мәселелері ... ... ... ... қатысты кәсіби
шеберлігі, құқықтық санасы мен ... ... ... мәселелерді
қамтиды. Жалпы, судья - бұл сот билігін жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ... ... ол өзінің қызметін
атқаруда, сот билігін жүзеге асырушы ғана емес, құқық саласындағы ... ... ... ... ... тұлға деп те айтуға болар.
Демократиялық мемлекетіміздің дамуына қарай ... ... де ... және әлеуметтік дамуға да ықпалы болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ... ... ... ... ... ... 1995 жыл 30 тамыз
1.2 «ҚР сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» ... , 2000 жыл 25 ... ... «ҚР сот ... мен ... ... туралы» Конституциялық
заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 2006 жылғы 11 желтоқсан №
199-III Заңы. – Астана. ... ҚР ... ... Под ред. ... Г.- Алматы:
Жеті Жарғы, 1998.- С. 370-373.
1.5 ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 1999 жыл 13 желтоқсан
1.6 Судья этикасының ... ... Жеті ... 1997.- 16 ... ҚР Конституциясының 79-бабының 1-тармағына ресми түсіндіру туралы
ҚР Конституциялық Кеңесінің 2004 жылғы 23 маусымдағы №6 қаулысы
1.8 ҚР Президентінің ... ... сот ... ... жөніндегі шаралар туралы» 2000 жыл 1 қыркүйек
1.9 ҚР-дағы құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы (негізгі
бағыттар): ҚР ... 1994 ... 12 ... №1569 ... ... ... ... Сенатының Регламенті, 1996 жыл 8 ақпан
1.11 Н. Назарбаев. Ішкі және сыртқы ... 2004 ... ... ... ... ... халқына жолдауы. // Егемен
Қазақстан, № 79 (23289) 5 сәуір 2003 жыл.
1.12 Назарбаев Н.А. ... ... ... және ... ... жолында: ҚР Президенті Н.Назарбаевтың халқына жолдауы.
–Алматы, 2005. -48б.
1.13 Назарбаев Н.А. ... – это ... ... ... ... Н.А. ... на III ... судей РК //
Юридическая газета. – 2001. – 11 июня.
1.14 Указ Президента РК «О мерах по ... ... ... ... ... от 12. 10. 2000 г.
1.15 Сборник нормативных актов и инструктивных материалов к изучению
курса: Организация суда и ... в ... – М., 1965.- ... ... о ... ... (городских) народных судов
Казахской ССР» // Сборник законов Каз ССР 1938 – 1981 г.г.
1.17 Международный пакт о ... и ... ... Международная научно-практическая конференция: права человека ... ... ... ... ... и ...... - №3.
2. Негізгі әдебиеттер:
2.1 Дулатбеков Н.О. Мемлекет және құқық негіздері: Оқу ... ... ... 2001. – 252 ... ... ... ... социалистического правосудия.
Под ред. Строговича М.С.- М., 1965.
2.3 Жұманбаева Н.А. ҚР-дағы судья мәртебесінің өзекті ... ... 2006.-27 ... ... Е.Қ. ҚР сот ... құқықтық мәртебесі /Мәтін/: оқу
құралы.- Алматы: NAS, 2006.- 240 б.
2.5 Құқық қорғау органдары: 2002 ... 1 ... ... Юрист,
2002.- 154 б.
2.6 Ликас А.Л. Культура правосудия.- М., 1990.- С.24.
2.7 Либус И.А. Презумпция невиновности в ... ... ... ... 1981. – 232 ... ... Б.Д. Сот билігі ҚР мемлекеттік билігінің жүйесінде
(теория мен тәжірибе ... : ... ... Б.ж, 2000. – 34 ... ... Б.Д. ... Республикасының сот билігі: Оқу құралы.-
Өскемен: С.Аманжолов атындағы ШҚМУ ... 2006.- 244б. (55-56 ... ... М.С., ... С.А., ... В.М. Закон о статусе судей в
РФ. Научно-практический комментарий. М., 1994.
2.11 Полянский Н.Н. ... ... ... ... ... – М., 1960. – С. ... Права человека в международных документах. Часть 1. Алматы:
Ғылым, 1998. – С. 30-229.
2.13 Сапарғалиев Ғ.С. ҚР ... ... ... Оқулық.-
Алматы: Жеті Жарғы, 1998.- 320 б.
2.14 Соломон ... ... ... ... ... строя в
постсоветской России. М., 1997.
2.15 ... Ю.И. ... ... – М., 1999. – С. ... Строгович М.С. Право обвиняемого на защиту и ... – М., 1984. – 143 ... ... Б.Қ. ҚР қылмыстық іс жүргізу құқығы (Жалпы бөлім):
Оқулық/ ... ... ... ... Жеті ... ... ... процесс зарубежных социалистических государств Европы.
Под ред. Чугуновой В.Е. - М., 1958. - С. ... ... С. ... суда и ... ... ... К.Х. Некоторые вопросы борьбы с преступностью в казахской
ССР. Развитие ... ... в ... и ... ... ... Халиков. К.Х. Проблемы судебной власти: Автореферат на ... ... ... 1998.
3. Қосымша әдебиеттер:
3.1 Азбанбаев М. Зиялы судья, білікті маман және мемлекеттік тіл//
Тураби.- 2004.- №1.- 50-54 бб.
3.2 ... М. ... ... ... ... ... әдебін
сақтау – мүлтіксіз міндет» // Тураби. - №3. – 2004 ж.
3.3 Байбатыров С. ... или ... // ... ... 02. 2000 ... ... Н.А. ... институты ұғымының кейбір мәселелері // ҚР
экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... -131-134 бб.
3.5 Жұманбаева Н.А. Судья мәртебесінің кейбір мәселелері // Материалы
международной научно-практической конференции ... ... ... ... ... и перспективы».–Алматы,2004.-Б.252-254.
3.6 Жұманбаева Н.А. Судья тәуелсіздігі – сот ... ... // ... ... университет «Хабаршы». -2004. -№3. -44-46 бб.
3.7 ... Н.А. ... ... рөлі және ... ... ... ... // ҚазҰУ хабаршысы. Заң сериясы.-2004.-№
2(30). – Б. ... Жаңа заң ... алды // Заң ... ... 2001 жыл 24 ... ... Е. Сот ... демократияландыру// Заң. - 2000.-№12.-
Б.51-55
3.10 Қ. Мәми. «Қазақстан Республикасында алқа билер сотын құруды ... ... мен ... ... ... ... - ... 2002 жыл 22 қараша.
3.11 Когда выносится частное определение. «Юридическая газета». 1999.
– 10 ... ... Б.Д. ... ... - әділдік кепілі. // «Заң» ... (314), 13 ... 2000 ... ... М.С. Суд под каблуком? Пока это так...// Казахстанская
правда от 03. 08. 1999 ... ... Е. ... ... // Юридическая газета. 23 июня, 1999.
3.15 Строгович М.С. Об ... ... ... ... в ... преступления // Правоведение. – 1983. - №5. –
С.145-162.
3.16 Сназаров Е. (Жамбыл ... ... ... ... ... Сот ... нығайту жолдары.// Заң.-
2004.- №4.- Б.33-38.
3.17 Шарипов Ш.М. ... ... – сот ... ... ҚазМУ Хабаршысы заң сериясы, Әл-Фараби атындағы
ҚазМҰУ.- Алматы, 2001.- №2(19).- Б.68-72.
3.18 Халиков К.Х. ... ... на ... ... развития
государства // Тураби. – 2001. -№3. – ... ... ... ... М. ... 1997.- ... ... нормативных актов и инструктивных материалов к изучению курса:
Организация суда и прокурора в ... М., 1965.- 139с. ... ... ... ... и ... материалов к изучению курса:
Организация суда и прокурора в СССР.- М., 1965.- 139с. ... Бұл да ... (57 ... Бұл да ... ... ... нормативных актов и инструктивных материалов к изучению курса:
Организация суда и ... в ... М., 1965.- 139с. (95 ... ... ... ... – Алматы, 2001.
[7] «ҚР сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңына
өзгерістер мен толықтырулар ... ... 2006 ... 11 ......... Ақорда.
[8] Қ. Мәми. «Қазақстан Республикасында алқа билер сотын құруды іске асыру
мәселелері мен жолдары» ғылыми-практикалық ... ... ... 2002, 22 ... ... Н.А. ... ... рөлі және судьяның кәсіби мамандығының
кейбір мәселелері. // ... ... Заң ... № 2(30). – Б. ... Н. ... Ішкі және ... ... 2004 жылға арналған негізгі
бағыттары. Президенттің Қазақстан халқына жолдауы. // Егемен ... ... (23289) 5 ... 2003 ... ... Б.Д. ... Республикасының сот билігі: Оқу құралы.-
Өскемен: С.Аманжолов атындағы ШҚМУ Баспасы, 2006.- 244б. (55-56 ... ... Н.А. ... ... Заң ... № 2 (30).- 155 ... «ҚР сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» ҚР 2000 ... ... ... ... ... ... мен ... туралы.- Астана. Ақорда. 2006 жылғы 11 желтоқсан № 199-III Заңы.
[14] «Положение о выборах ... ... ... ... ... // Сборник законов Каз ССР 1938 – 1981 г.г.
[15] Соломон Питер Г. ,мл. ... ... ... ... ... ... М., ... Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен ... ... - О ... ... и ... судей Республики Казахстан:
Қазақстан ... ... ... – Алматы: Жеті жарғы, 2001
[17] Жаңа заң жолдама алды // Заң газеті. ... 24 ... ... Сот жүйесі туралы Конституциялық заңның 30-бабының 2-тармағы
[19] Сот жүйесі туралы Конституциялық заңның 30-бабының 3,4-тармақтары
[20] Қазақстан Республикасы ... ... 8 ... 1996 жылы
қабылданған.
( Наврузбаев Е. Начальник ... ... ... ... ... ... ... судов Министерства
юстиции Республики Казахстан.
[21] Наврузбаев Е. Присяга ... // ... ... 23 ... ... Палеев М.С., Пашин С.А., Савицкий В.М. Закон о статусе судей в РФ.
Научно-практический комментарий. М., ... ... ... словарь. М. ИНФРА-М., 1997.- С.665-789.
[24] Ликас А.Л. ... ... М., 1990.- ... ҚР Конституциясы. Комментарий. Под ред. Сапаргалиева Г.- Алматы: Жеті
Жарғы, 1998.- С. ... ... ... ... социалистического правосудия. Под
ред. Строговича М.С.- М., 1965.
[27] Халиков К.Х. Некоторые вопросы борьбы с преступностью в ... ... ... ... в организации и деятельности суда.- Алма-
Ата, 1987.
[28] Международная ... ... ... ... в
условиях становления гражданского общества. Государство и право. – М.,
1996. - №3.
[29] Полянский Н.Н. Очерк развития советской ... ... ... ... 1960. – С. ... Уголовный процесс зарубежных социалистических государств Европы. Под
ред. Чугуновой В.Е. - М., 1958. - С. 43-45.
[31] Стецковский Ю.И. ... ... – М., 1999. – С. ... Когда выносится частное определение. «Юридическая газета». 1999. – 10
ноября.
[33] Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы, 1995. – ... ... пакт о ... и политических правах. 19.12.1966.
Права человека в международных документах. ... 1. ... ... 1998. ... ... Мұқият қараңыз: Қазақстан Республикасының Конституциясы. Түсіндірме.
Ред. басқар. Ғ.Сапарғалиев. Алматы: Жеті ... 1998. – ... ... шешім - әділдік кепілі. // Мақұлбеков Б.Д. «Заң» газеті, ... 13 ... 2000 ... Шайкенова С. Независимость суда и судей.-Астана,2001. 344-бет.
[38] ҚР Президентінің ... «ҚР сот ... ... ... ... туралы», 1 қыркүйек 2000 ... Указ ... РК «О ... по ... ... новой
системы судебного администрирования» от 12. 10. 2000 г.
[40] Халиков. К.Х. ... ... ... ... на ... ... ... 1998.
[41] Нарикбаев М.С. Суд под каблуком? Пока это так...// Казахстанская
правда от 03. 08. 1999 г.
[42] Шарипов Ш.М. // ... ... Заң ... №2 (19). – ... ... С. ... или вседозволенность // Юрид. газета, 29.
02. 2000 г.
[44] М. Ахметов (Қызылорда ... ... ... ... ... ... мүлтіксіз міндет» // Тураби. - №3. – 2004 ... ... М.С. Об ... ... ... участия подсудимого в
совершении преступления // Правоведение. – 1983. - №5. – С. ... ... М.С. ... ... на ... и ... ... М., 1984. – 143 с. (с. 96)
[47] Либус И.А. ... ... в ... ... ... с. ... Строгович М.С. Об оправдании ввиду необходимости участия подсудимого в
совершении преступления // Правоведение. – 1983. - №5. – С.48-51.
-----------------------
Заңдылықты ... ... ... асырудың негізгі қағидалары
Судьялардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету
Барлық адамдардың заң мен сот ... ... ... мен ... ... ... ... мен тең құқықтығы

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж)74 бет
Қазіргі әлемдік қауіпсіздік мәселесіндегі АҚШ-Ресей сыртқы саяси ұстанымы туралы28 бет
Қазақстан Республикасындағы сот билігінің жүйесі49 бет
«Қазақстан Республикасының Судьялар одағы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің жарғысы7 бет
Істерді алқалы түрде қарау принципінің сот қызметін ұйымдастыру принциптерінің арасында алатын орны мен мәні55 бет
Азаматтық iс бойынша талап қою өндiрiсi туралы40 бет
Азаматтық істерді сот мәжілісіне дайындау. Соттың дайындау әрекеті76 бет
Арыз8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь