Кәсіпкерлік іс-әрекет

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. Кәсіпкерлік іс.әрекеттің теориялық негіздері
1.1 Кәсіпкерлік және кәсіпкерлік іс.әрекеттің қалыптасуы және даму эволюциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Кәсіпкерлік қызмет ұғымы және оның формаларының сипаты ... ... ... ... ... 10

2. Қазақстандағы кәсіпкерлік іс.әрекетті құқықтық реттеу жағдайы
2.1 Қазақстан республикасының кәсіпкерлік қызмет туралы заңдары: құрылу және даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2.2 Кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

3. Қазақстан Республикасының тұрақты экономикалық дамуын қамтамасыз етудегі кәсіпкерлік іс.әрекеттің рөлі және маңыздылығы
3.1 Қазіргі кездегі кәсіпкерлік қызметті талдау және тиімділігін бағалау ... ... ..35
3.2 Кәсіпорындағы инновациялық кәсіпкерлік қызметтің экономикалық дамудағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
3.3 Мектеп және колледж білім беру ортадағы кәсіби мамандарды дайындаудағы кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
Қазіргі кезде әлемдік және отандық экономикада терең әлеуметтік –– экономикалық өзгерістер орын алуда. Кәсіпкерлік теориясы мен қазіргі тәжірбиесіне ғылыми тұрғыдан талдау жасау, қолдану, міндетті түрде Қазақстан экономикасын одан әрі дамытып жетілдіретіні сөзсіз. Кәсіпкерлік – бұл коммерцияның табысқа жетуді көздейтін іс-әрекет, кәсіпкер кәсіпорынды иемденетін адам, немесе иемденушінің атынан кәсіпорынның жұмыстарын басқаратын өкілетті менеджер ретінде қарастырылады.
Кәсіпкерлік қызметті зерттеу проблемаларының маңыздылығы мен өзектілігі - теориялық негіздеріне кәсіпкерліктің алғашқы атауынан бастап, қазіргі кездегі ғылыми сараптамалардан өткізіп басты қызметтерімен, ерекшеліктеріне сипаттамалар жасалды. ХVІІІ ғасырдан бастап көрнекті ғалымдардың еңбектеріне сүйеніп, негізгі концепцияларына көңіл бөлінді. Атап айтсақ, Р.Контильон, Н.Баум, Ж.Б.Сэй, А.Смит, Дж.Кларк, А.Маршал, және Д.Шумпетердің жетістіктеріне тоқталдық. Кәсіпкерлік қызмет қазіргі кезде басты өзекті мәселелердің бірі, себебі кез-келген ұлттық экономиканың дамуын қамтамасыз ететін негізгі өндіруші күш деп атауға болады. Кәсіпкерлік қызметі капитал мен еңбекті айналысқа келтіру негізінде жоспарды жасап, оны келешекте орындау іс-шараларын егжей-тегжейлі көрсетілді. Кәсіпкерлік қызметтің мәні - өндіргіш күштерді жаңадан, қайта ұйымдастырып, құрамдастыруы жайында қарастырылады. Сонымен қатар теориялық мәселеде кәсіпкерліктің негізгі формаларын анықтап, олар қызметтері мен операциялары жайында жан-жақта көрсетіледі, талданады. Мысалы, коммерциялық кәсіпкерлік қызметі, өндірістік кәсіпкерлік қызметі, қызмет көрсету, инновациялық, өндірістік тұтыну және ақпараттық қызмет түрлерінің тармақтарына бөлінді.
Кәсіпкерлік қызметінің мақсаты – теоретикалық өңдеулерге талдау жасау арқылы қазіргі кездегі кәсіпкерлік қызметінің ерекшеліктерін, артықшылықтары мен кемшіліктерін баға беру болып табылады. Кәсіпкерлік қызметі,іс-әрекеті,дамуы, бәсекелік аясына байланысты маңыздылықтарына сипаттама жасалады. Қазақстандағы кәсіпкерлік қызмет жағдайы жайында ерте заманнан бастап, әйгілі Жібек жолындағы халықаралық сауданың роліне, орта ғасырдың кәсіпкерлік ерекшеліктерін қамтып, қазіргі уақыттағы шағын, орта және ірі бизнестің даму сипатын анықтап талдау жасалды. Он жыл бойы белсенді мемлекеттік қолдау отандық кәсіпкерліктің сандық іргетасын қалауға мүмкіндік берді, дегенмен бизнестің толыққанды саналы дамуына әлі де болса ойдағыдай жетістіктерге шет қойған жоқ. Ағымдағы жағдайда мемлекеттің стратегиясының мақсаттары тұрғысынан кәсіпкерлікті дамытудың жаңа кезеңіне өтудің мүмкіндігі туып отыр. Сондай-ақ, әлемдік тәжірбиеге көңіл бөліп кәсіпкерлікті дамытудың оң салдарын іздеп, жан-жақты тиімді жолдарын іздестірудеміз. Қазіргі кездегі экономикалық жетістіктеріне кәсіпкерліктің үлесі де баршылық.
1. Белых В.С. Правовое регулирование предпринимательской деятельности. М.Проспект 2005 ж
2. Лаптев В.В Введение в предпринемательское право. М 1999ж
3. Круглова Н.Ю. Хозяйственное право. М. 2006ж
4. Горфинкель В.Я. Предпринимательсво, Москва, «Банки и биржи», 1999г
5. Картанбаева А.К.Предпринимательсво. Институционально-эволюционный подход. «Раритет», Алматы, 2000г
6. Мамыров Н.К. Основы предпринимательсва.Алматы, Экономика,1997г
7. Горфинкель В.Я. Курс предпринимательства.-М: «Макс»1997г
8. Мороз.С.П. Кәсіпкерлік (шаруашылық) құқық. Алматы. 2009ж
9. Предпринемательское (хозяйственное) право. Учебник. Отв. Ред О.М.Олейник. Т.1. – M 2000ж
10. Кембелл Р. Макконелл,Стенли Л. Брю. Экономика. М: «Республика», 1992гю., том 2
11. Осипова Ю.М. Основы предпринимательской деятельности.М: Инфра. 1992г
12. Ашимбаева А.Т. Структура экономики: закономерности формирования, тенденции и приоритеты развития.-А.:Дайк-Пресс, 2000.-239с.
13. Туровец О.Г. Организации производства на предприятиях: Р-Д,2000г
14. Грузинов В.П. Экономика предприятия.-М:Банки и биржи, ЮНИТИ-1998г
15. Хэй Д., Морим Д. Теории организаций промышленности: Экономическая школа,1999г
16. Гелбрейт Дж.Экономические теории и цели общества.-М: Прогресс,1976г
17. Л.Р. Хард. Благосостояние для всех.-М: Дело,2001.332с
18. Елемесов Р.Е. Переходная экономика: проблемы методологии и теории.-А: Қазақ университеті, 1998.-366с
19. Шеденов У.К. Сфера обслуживания: экономика развитого социлизма и удовлетворение насущных потребностей народа. А: Казахстан, 1983.-224
20. А.В.Сидарович, А.Б.Абішев. Ұлттық экономика. Алматы. 2010 ж.
21. Друкер П.Рынок: как выйти в лидеры. Практика и принципы.М: «Форматика»,1992.-164с
22. Стиглиц Дж.Экономика государственного сектора.-М.:Инфра-М:1997г
23. Хоскинг А. Среда предпринимательства. Курс предпринимательства.-М.,1993г
24. Панкратов Ф.Г. Коммерческая деятельность. М.: «Маркетинг», 1996г
25. Есентугелов А. Путь Казахстана к рынку был долгим и тернистым, но не напрасным (к десятилетию экономических реформ) / Экономика и статистика. – 2001. №2. – С.11-15
26. Сатубалдин С.С. Азиатский кризис и экономика Казахстана / Материалы Международной конференции, посвященной 10 – летию независимости РК. – Алматы, 2001. Часть1. – С.49
27. И.С.Елшібаев. Кәсіпкерлік қызметті ұйымдастыру негіздері. Алматы. 2010ж.
28. Кабдиев Д.К. Рост государственного регулирования в условиях к переходу к рынку / Материалы международной конференции, посвященной 10-летию независимости РК. – Алматы, 2001. – Часть1. – С.49
29. Қазақстан Республикасының идустриалдық – инновациялық дамуының 2003 – 2015 жылдарға арналған стратегиясы. – Алматы. – 2003. б52
24. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін. «Егемен Қазақстан». Алматы 19/03/04
25. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Жаңа кезең - жаңа экономика. «Егемен Қазақстан». Алматы. 16.12.04.
26. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Қазақстан экономикалық-әлеуметтік және жедел жаңару жолында. «Егемен Қазақстан» Алматы. 19/02/05
27. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Қазақстанның әлемдегі 50 елдің қатарына кіру стратегиясы, «Егемен Қазақстан» 01.03.2006.
28. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдау. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясатың басты мақсаты. «Егемен Қазақстан» 2008ж.
29. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Еліміздің жасампаздық жолын жалғастырудың басым бағыттарын белгілеп берді.
30. Кулкеев Ж.А. Бесять лет рыночных реформ во имя будущего процветания Казахстан. Банки Казахстана. 2001. с 18-20.
31.Конституция РК-Алматы-1995г.
32.Закон РК «О Республиканском бюджете на 2007г от 1512.2001г.» (Казахстанская правда, 30 декабрь, 2006г )
33.Закон РК «О труде в Республике Казахстан»- Юридическая газета,1999
34.Закон РК «О недобросовестной конкуренции». – Вести Парламента РК. 1998г.№9-10
35. Закон РК «О гасударственных прямых инвестициях».- Казахстанская правда. 1997г., 1 марта
36.Закон РК «О банкротстве».- Казахстанская правда. 1997г., 25 января.
37. Закон РК « О гасударственном регулировании и надзоре финансового рынка и финансовых организаций» от 12.07.2003года.
38. Закон РК. «Об естественных монополиях». Казахстанская правда. 1998г. 24 ноября
39.Жеке кәсіпкерлік туралы Қазақстан Республикасының 2006 жылғы 31 қаңтардағы №124-ІІІ Заңы // Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерлік.
40.Нормативтік актілер жиынтығы. – Алматы: Юрист, 2006. -268 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................................3
1. Кәсіпкерлік іс-әрекеттің теориялық негіздері
1.1 Кәсіпкерлік және кәсіпкерлік іс-әрекеттің қалыптасуы және ... ... ... ... және оның ... Қазақстандағы кәсіпкерлік іс-әрекетті құқықтық реттеу жағдайы
2.1 Қазақстан республикасының кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... қызметті ... ... ... ... ... ... ... етудегі
кәсіпкерлік іс-әрекеттің рөлі және маңыздылығы
3.1 Қазіргі кездегі кәсіпкерлік ... ... және ... ... инновациялық кәсіпкерлік қызметтің экономикалық дамудағы
рөлі........................................................................
.....................................38
3.3 Мектеп және ... ... беру ... ... ... ... кезде әлемдік және отандық экономикада терең әлеуметтік ––
экономикалық өзгерістер орын ... ... ... мен ... ғылыми тұрғыдан талдау жасау, қолдану, міндетті түрде
Қазақстан экономикасын одан әрі ... ... ... ...
бұл коммерцияның табысқа жетуді көздейтін іс-әрекет, кәсіпкер кәсіпорынды
иемденетін адам, немесе иемденушінің ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Кәсіпкерлік қызметті зерттеу проблемаларының маңыздылығы мен
өзектілігі - теориялық негіздеріне ... ... ... ... кездегі ғылыми сараптамалардан өткізіп басты ... ... ... ... ғасырдан бастап көрнекті
ғалымдардың еңбектеріне сүйеніп, негізгі концепцияларына көңіл бөлінді.
Атап айтсақ, ... ... ... ... ... А.Маршал, және
Д.Шумпетердің жетістіктеріне тоқталдық. Кәсіпкерлік қызмет ... ... ... мәселелердің бірі, себебі кез-келген ұлттық экономиканың
дамуын ... ... ... ... күш деп ... ... қызметі капитал мен еңбекті айналысқа келтіру негізінде
жоспарды ... оны ... ... ... ... ... қызметтің мәні - өндіргіш күштерді жаңадан, қайта
ұйымдастырып, құрамдастыруы жайында қарастырылады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... олар ... мен
операциялары жайында жан-жақта көрсетіледі, талданады. Мысалы, коммерциялық
кәсіпкерлік қызметі, ... ... ... ... ... ... тұтыну және ақпараттық ... ... ... қызметінің мақсаты – теоретикалық өңдеулерге талдау жасау
арқылы ... ... ... ... ... мен кемшіліктерін баға беру болып табылады. Кәсіпкерлік
қызметі,іс-әрекеті,дамуы, бәсекелік аясына ... ... ... ... ... ... жағдайы жайында ерте
заманнан бастап, әйгілі Жібек жолындағы халықаралық сауданың роліне, орта
ғасырдың кәсіпкерлік ерекшеліктерін қамтып, ... ... ... ... ірі ... даму ... анықтап талдау жасалды. Он жыл бойы
белсенді мемлекеттік қолдау отандық кәсіпкерліктің сандық іргетасын ... ... ... бизнестің толыққанды саналы дамуына әлі де болса
ойдағыдай жетістіктерге шет ... жоқ. ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті дамытудың жаңа кезеңіне
өтудің мүмкіндігі туып ... ... ... ... көңіл бөліп
кәсіпкерлікті дамытудың оң ... ... ... тиімді жолдарын
іздестірудеміз. Қазіргі кездегі экономикалық жетістіктеріне кәсіпкерліктің
үлесі де баршылық.
Кәсіпкерлік қызметінің зерттеу нысаны және пәні - ... ... ... ... ... деген ұмтылыс, шексіз пайданы алуға ынта
тудырды. Кәсіпкерлердің іс-әрекеті ... ... ие бола ... ... ие ... ХІV ... ... бастап
акционерлік капитал пайда болып, акционерлік қоғамдар ... ... ... ... ... ... ... Шағын жәнет орта бизнес
арасындағы айырмашылық ұлғайды. Жалпы осы кезеңнен бастап, максималды пайда
болу мотиві ... Жаңа ... ... және ірі ... ... қалыптасты. Экономистер, қаржыгерлер,
бухгалтерлер, ... ... ... ... ... уақытта шағын, орта және ірі бизнес даму үстінде, жылдан-жылға
кәсіпкерлер қызметінің саны ... ... ... ... ... ... отандық ғалымдардың еңбектерінде жиі кездеседі, атап
айтсақ академик Шеденов Ө.Қ., профессор Искалиев М.Е., профессор Жатқанбаев
Е.Б., ... ... және тағы ... Кәсіпкерлік қызмет көрсетуде
мемлекетімізде өте қолайлы ... және ... ... тек ... де болса әкімшілдік-әміршілдік жүйенің осы саланың қарқынды дамуына
кедергілердің бар екені белгілі. ... ... ... ... ... бейімделіп, өз беделін көтере бастады. Қазір тек Қазақстан ... ... ТМД ... ... ... ... ... ұйымдастыра бастады. Ал, сонымен бірге ҚР аумағында шетел капиталы
қатысқан кәсіпорындарының қызметі Еуропа, ... ... ... де ... асырылып отыр.
1. Кәсіпкерлік іс-әрекеттің теориялық негіздері
1.1 Кәсіпкерлік және кәсіпкерлік іс-әрекеттің қалыптасуы және даму
эволюциясы.
Кез келген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... және оның ... яғни
кәсіпкерлер маңызды рөл атқарады. Кәсіпкерліктің мәні мен маңызын ашу, оның
негізгі белгілерін анықтауға экономика ғылыми үш ... ... ... ... үлес ... ... Алайда, үздіксіз жүргізілген зерттеулер
негізінде «кәсіпкерлік» түсінігі жаңа элементтермен толыға түсті. Ол ... ... мәні мен ... ... ашуға септігін тигізеді.
Бірақ ол қоғам мен экономиканың ... ... ... ... ... ... ... пайда болу тарихы орта ... ... ... ... ... рет ... ... Ричард Контильон ХVII-XVIII
ғасырдың басында енгізген. Оның ... ... ... ... ... ... адам. Кейінірек атақты француз экономисі Ж.Б. Сэй
(1767-1832) кәсіпкерлік қызмет негізгі үш өндіріс факторының, яғни ... ... ... ... мен ... ... орын алады деп
сипаттаған. Ол кәсіпкерді тәуекелге бара отырып, өз есебінен өз ... ... да бір өнім ... ... ... адам деп ... ғылыми талдаудан кейін адамдар оның маңызы мен мәнін жақсы
түсіне бастады. Бастапқыда (ХVI ғ.) ... ... ... ... ... ... қызмет, ал кәсіпкер капиталдың меншік иесі деп
қабылданды (Р.Контильон, А.Смит, Д.Рикардо), осы пікір ... ... ... ... байқалған белгілермен өте үйлескен болатын. Ал
ағылшынның экономист-ғалымы А. ... ... ... ... меншік иесі бола отырып, белгілі бір коммерциялық идеяларды
жүзеге асыру және пайда табу үшін ... ... ... ... ... Ж.Б. Сэй ... кәсіпкерлік
қызмет негізгі үш өндіріс факторының , яғни жер, капитал, еңбектің ... мен ... ... орын ... деп ... Ол ... бара ... өз есебінен өз пайдасы үшін қандай да бір ... ... ... адам деп есептейді.Кейіннен (XIX ғасырдың ортасынан
бастап), меншік пен басқару ... жеке ... ... ... ... ... мен оны басқару саласына ауысты
(Ж.-Б. Сэй, Дж.С.Милль). Жаңа ... ... осы ... ... кәсіпкер өндіріс факторларын үйлестіретін менеджер, ал
кәсіпкерлік ерекше басқарушы ... ... ... болады
(А.Менгелл, К.Менгелл, Л.Вальрас, Ф.Визер, Дж.Р.Хикс).
XIX-XX ғасырларда кәсіпкерлік институтының рөлі мен мәні ... ... ... А.Маршал (1907-1968) жоғарыда атап өткен үш өндіріс
факторына (жер,капитал,еңбек) төртінші фактор ретінде ұйымдастыруды ... ... ... ... (1847-1938) пікірінше, өндіріс
процесінде төрт фактор тұрақты түрде ... ... ... ... жер мен ... ... ... қызмет, жұмысшының
еңбегі. Осыған байланысты әрбір факторға өндірістік түсімнің өзіндік үлесі
тән болуы ... ...... ... ... ... ... рента түрінде, кәсіпкерлік қызмет – пайда түрінде үлесті алып келсе,
жұмысшылар еңбегі оған ... ... ... Кейініректе
кәсіпкерліктің функцияларының маңызы өте жоғары бағаланып, енді ол ... мен ... ... ... ... ... ретінде қарастырыла
бастады (А.Маршалл, Д.Б.Кларк). Ең соңында, XX ғасырда кәсіпкерліктің
маңызы одан ... ... енді ол тек ... қызмет ретінде
қабылданатын болды (Й.Шумпетер). Танымал американдық ... ... ... ... ... ретінде сипаттайды. Атап айтатын
болсақ, кәсіпкер – бұл жаңа технологияларды әзірлейтін ... ... ... ол ... ... ... ұйымдастырады, үйлестіреді
және олардың қозғаласы өз кезегінде жалпы экономикалық өсімге ... ... ... алып ... Оның ... ... – экономикалық өсімді қамтамасыз етуде, капиталистік экономиканың
дамуында маңызды рөл атқаратын жаңашылдықты жүзеге асыру. Осыған байланысты
Шумпетер ... ... іске ... пайдаланылатын немесе
ескерілетін ... ... атап ... Оларға төмендегілер
жатқызылады:
• жаңа өнімдер өндіру және ... ... ... жаңа әдістерін анықтау немесе жаңа технологиялар енгізу;
• өткізудің жаңа нарықтарына ие ... ... ... жаңа көздеріне ие болу мүмкіндіктері;
• ұйымдастырудың жаңа нысандарын анықтаудың қажеттілігі.
Кәсіпкерліктің жаңашылдық, ал кәсіпкердің ... ... ... күш ... табылатын адам ретінде қабылдануы ғылыми –
техникалық революция өрістеген кезеңмен ... ... жуық ... ... ... Осы идея кейіннен одан әрі дамып, енді ол ... ... ... О.Уильямсон, Д.Норт) айналды.
Марксистік теорияда кәсіпкерлік мүлдем басқа жағынан қарастырылған.
К.Маркс ... ... ... ... ... ... ... қызметі жалдамалы қызметкерлерді пайдалану
арқылы капиталдың өсуін қамтамасыз ететін жұмыс істейтін капиталист ... [20, ... ... ... ғалымдардан басқа да көптеген экономист-
ғалымдар әр аспектіде қарастырған. Зерттеушілердің бір тобы, «кәсіпкерлікті
шаруашылық ... ... ... ... ... өтеу мен жеке істің дамуын қанағаттандыру үшін ... ... ... ... қызмет ету, нарық субъектілері мен
қоғамның нақты тұтынушыларының сұраныстарын өнім өндіру ... ... ... ... ... жане ... табу мақсатындағы іс-
әрекет» ретінде қарастырса, тағы бір тобы ... ... ... ... ... жаңа ... табу және ... сондай-ақ, нақты кәсіпкерлік жобаларға енгізуге бағытталған
шаруашылық жүргізу қағидаларының жаңа түрі» ретінде сипаттайды.
Кәсіпкерліктің ... ... ... ... ... ... кәсіпкерліктің ауқымы мен салаларының, сондай-ақ оның жұмыс істейтін
нысандарының өзгеруіне ықпал етті.
Кәсіпкерлік бастама төрелік етумен, яғни ... ... ... ... сауда қызметінен басталады, ал бағадағы айырма табыс
көзіне айналды. Сол кезеңде кәсіпкерлік бағынысты, қосалқы рөл ... ... ... ... салуды іздестірумен шектелді. Кәсіпкерлікке ...... ... ... мен ... ... ... тән еді.
Кәсіпкерлік функция өзінің қызметінің ... ... бір өзі ... оның ... үшін өзі жалғыз жауап беретін меншік иесінің монополиясы
болды.
Өндірістің индустриялық кезеңіне көшуіне орай енді ... ... ... ойысты. Ендігі жерде кәсіпкерлік табысқа жету
үшін нарықтағы бағалардың айырмасын ... ... ... ұтымды үйлестіріп, яғни өндірістің тиімді тәсілдерін қолдану
қажет ... ... ... ... рөлі ... ... Қызметтің
күрделенуінің салдарынан кәсіпкерлік функциялар да күрделенеді, ... ... ... ... құрылымына сәйкес қызметті орнықтыру
қажет болып, кәсіпкерлік функция меншік иесінің монополиясы ... ... ...... ... ... ... және бәсекелік
артықшылыққа жетуге және оны сақтауға бағытталған, сондай-ақ табыс алу және
меншікті молайту мақсатында жүгізілетін қызмет;
Белгілер – ... ... ... ... Шаруашылық
жауапкершілік. Факторларды үйлестіру. Жаңашылдық;
Уәж (мақсат) – табысты алу және меншікті молайту;
Маңызы - ... ... ... жеткізетін бәсекелік артықшылыққа
жету және оны сақтау;
Мәні – жарысу қағидасымен жүзеге асырылатын ... ... ... ... – жеке ... ... ... капиталистік, ұжымдық
кәсіпкерлік, мемлекеттік кәсіпкерлік;
Функциялар – 1) Шаруашылық ортаға бейімделу: ... аз ... ... көп өнім ... ... ... құнының және оның қаржылық
тұрақтылығының өсуін қамтамасыз ету; ресурстармен ... және ... ... ... кызметкерлердің сана-сезімінде кәсіпкерлік
қызметке қатысу сезімін қалыптастыру; тұтынушылардың ... ... ... ... ... ... экономикалық: қоғамдық ... ... ... ... нарықтық тепе-теңдіктің орнығуына көмек
көрсету; институционалдық: шаруашылық ортаны өзгерту; жаңа нарықтық
институттар ... ... ... әл – ауқатының өсуіне көмек көрсету;
басқару мен ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсету [27, 23б.].
Қоғамның постиндустриялық даму кезеңінде шаруашылық жүргізудің басқа
басымдықтары ... ... Енді ... ... ... ... ... пайдалану ғана емес, шаруашылық жүргізудің нысаны мен
тәсілін ұтымды ету айналды. Жеке нәтижені ... ... емес ... ұзақ ... бойы тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсаты қойылады.
Қазіргі уақытта өзгеретін жағдайға бейімделуге емес, ... ... ... ... мен ... даму ... ... қайта
құруға бетбұрыс жасалады. Сондықтан инновациялық қызмет кәсіпкерлікке тән
негізгі ... ... ... ... ... ... ... рөл
атқара бастады. Инновациялық функцияны бүкіл ұжымның күш – ... қана іске ... ... ... кәсіпкерлікті жүзеге асыру
үшін оған ... ... осы ... ... ... керек.
Кәсіпкерліктің маңызының өзгеру шамасына орай оның әлеуметтік бағасы да
өзгереді. Кәсіпкерлік қызметтің моральдық – ... ... ... ... ... дәуірінде айтылып христиандардың догмаларында бекітілген
тұжырым (лайықсыз, күнәлі) жүздеген жылдар бойы ... ... ... өмір ... патриархалдық шаруашылықпен айналысқан қоғам
орнығып қалған тыныс – ... ... ... қызметі басқаша
қабылдай алмады. Ресурстарды ... ... мен ... ... өсудің негізгі факторына ... ... ... ... орай ... ... ... басқаша қабылдай бастады.
Кәсіпкерлікті қандай да бір құштарлық қызмет ретінде қабылдау қате. ... ... ... ... ескермей оның тек алуға тырысуына
ерекше көңіл бөлу ... ... еді. ... ... ... ... мен ... жасалып, жаңа өндіріс тәсілдері енгізіледі, сондай – ақ
жаңа нарықтар ашылады. Ал ең бастысы ... ... ... ең шығын жұмсалатын фактор екені.
Қазақстан Республикасы егеменді мемлекет ... ... ... ... ... ... асуына ерекше назар аударды.
Өйткені ұзақ жылдар бойы үстемдік ... ... ... ... өту ... оның маңыздылығы жоғары болды. Осыған байланысты
елімізде меншіктің әр түрлі нысандарының қалыптасуы және соның ... ... ... жол беру ... ... мен
дамуының бастапқы алғышарты болып табылады.
Қазақстанда кәсіпкерліктің пайда ... мен ... ... ... бастау алып тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында жалғасын тапты.
Еліміздің негізгі заңнамалық құжаттарының бірі Азаматтық кодексте ... ... ... ... ... ... ... – меншік түрлеріне қарамастан, ... мен ... ... ... қызметке) сұранымды қанағаттандыру арқылы
таза табыс табуға бағытталған (жеке кәсіпкерлікке не ... ... ... ... [27, ... ... кәсіпкердің атынан, оның ... ... ... ... жүзеге асырылады. Ал, мемлекет кәсіпкерлік
қызмет еркіндігіне кепілдік береді және оны қорғау мен ... ... ... ... атап ... ... ... еркіндігіне, өз мүлкін кез ... ... ... үшін ... пайдалануға құқығы бар. Монополистік қызмет
заңмен реттеледі әрі шектеледі. ... ... ... ... ... бірге, кәсіпкерліктің негізгі қағидаларына келесілерді де
жатқызуға болады:
• кәсіпкерлік қызметке азаматтар мен заңды ... ... ... ... ... ... іске ... мен даму бағыттарын дербес анықтау
(жабдықтаушыларды, өткізу нарықтарын еркін таңдау, түрлері мен ... ... ... материалдық, қаржылық, еңбек, табиғи және басқа да ресурстарды ... ... ... және басқа да міндетті төлемдерді, ... ... ... табыс көлемін бөлу еркіндігі.
Кәсіпкерлік қызметтің негізгі белгілері ретінде мыналарды ... ... ... және ұйымдастырушылық дербестік;
• тәуекел мен жауапкершіліктің болуы;
... ... ... ... ... қоғамдық қажеттілікті және сұранысты қанағаттандыру үшін өнім өндіру
(жұмыс орындау,қызмет ... заң ... ... ... ... ... [27, ... экономикада маңызды орынға ие бола отырып бірқатар маңызды
функцияларды орындайды. ... ... ... ... ... әлеуметтік, ұйымдастырушылық, шаруашылықтық және жекетұлғалық
функциялар жатқызылады.
Кәсіпкерлік қызметті тиімді әрі тұрақты түрде жүзеге асыру үшін ... ... ... ... жасалуы тиіс. Әдетте,олар экономикалық,
әлеуметтік және құқықтық шарттар түрінде қарастырылады. Осы ... ... ... тоқталайық.
Экономикалық шарттар:
• меншіктің әр түрлі нысандары мен типтерінің болуы және олардың ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті қолдау инфрақұрылымның дамуы;
• ақша қаражаттары және ... қол ... ... төлем төлеуге қабілетті сұраныстың ... ... ... бос жұмыс орындарының болуы, жұмыс күшінің жетіспеушілігі немесе артық
болуы;
• ұтымды сыртқы экономикалық саясат, отандық тауар ... ... ... ... ... бір талғамға, сәнге (модоға) сәйкес келетін тауарларды сатып
алу;
• еңбек жағдайы және жалақы деңгейі;
... ... ... ... ... және ... ... қызметі жүзеге асыру және кәсіпорынды басқару бойынша
кеңес беру орталықтарын құру;
• кәсіпкерлік этика мен мәдениет деңгейі және ... ... ... ... ... ... ... және кәсіпкерлік
қызметті реттейтін тиімді әрі тұрақты құқықтық база (негіз);
• дамыған ... ... ... ... және оны ... ... ... ететін механизмдердің болуы;
• интелектуалдық меншікті (өнертапқыштық, патент, лицензия т.б.) тиімді
қорғау жүйесі
• кәсіпорынды тіркеу мен таратудың ... ... ... ... ... ... салықтық заңнаманы
жетілдіру.
1.2. Кәсіпкерлік қызмет ұғымы және оның ... ... адам ... ... бірі ... ... ал
кәсіпкерлік қызмет - бұл кәсіпкерлікті ұйымдастыру және іс жүзіне асыру
бойынша ... ... ... ... ... ... тауар-ақша қатынастары, ел және ... ... ... ... ... жанама түрге айналдыратын
объективті экономикалық заңдар саналады.
Кәсіпкерлік қызмет – бұл шаруашылық ... ... ... пайда (табыс) табуға бағытталған өз бетінше жүргізетін
бастамашылық қызметі болып табылатын түрі. Өз ... ... ... ол ... ... жұмыстар орындау, қызметтер көрсету бойынша
мемлекеттік билік және ... ... ... ... ... ... тағайындаған ережелерге сай жүзеге асырылатын
экономикалық ... ... ... ... ... – бұл ... көлік, қызметтер, тұрмыстық қызмет көрсету және ... ... ... саласындағы кез келген ... ... ... бөлуді, айырбастауды және тұтынуды
қосқандағы материалдық және ... ... ... ... табады.
Егер осы ұғымдарды салыстыратын болсақ, онда төмендегіні айқындауға
болады: кәсіпкерлік қызмет – ... ... ... және ... пайда (табыс) табуга бағытталған шаруашылық қызмет. Шаруашылық қызмет
– кәсіпкерлік қызметке қарағанда кеңірек ұғым, ... оны іс ... ... ... ... ... ... талап етілмейді, онымен
коммерциялық емес ұйымдар да айналыса алады (егер бұл ... ... сай ... және заңға қайшы болмаса). Экономикалық қызмет ... ... ... ол ... тауар өндірісін қамтиды және ... ... оның өмір ... ... ... бағытталған.
Экономикалық қызмет экономика саласында заң жолымен іс-әрекет жасауға
қабілетті кез ... ... ...... мәртебесі жоқ кейбір ұжымдық
құрылымдар, көпшілік құрылымдар, сонымен қатар, ... ... ... алынатын экономикалық табыс есебінен материалдық және рухани
(материалдық ... ... ... жеке ... әртүрлі мұқтаждықтарын
қанағаттандыру мақсатында айналыса алатын жалпы пайдалы (әлеуметтік) қызмет
түрі болып табылады.
Қазақстан Республикасы заңдарында ... ... ... ... деген термин енгізілген (соған сәйкес мемлекеттік және
жеке кәсіпкерлік деп ... ... ... ... деп ... ... табыс табуға бағытталған, жеке кәсіпкерлік
субъектілерінің өздерінің меншігіне негізделген және олардың ... ... ... үшін жеке ... ... ... асырылатын бастамашылық қызметін айтамыз («Жеке кәсіпкерлік туралы»
ҚР Заңы 1-бабының 5-тармағы). Сондықтан заң шығарушы жеке ... ... ... ... 1) ... 2) ... ... 3)
меншіктің болуы; 4) кәсіпкердің тәуекелі; 5) кәсіпкердің дербес мүліктік
жауапкершілігі [27, 34б.].
Сол ... ... ... ... ... ... ... керек: 1) кәсіпкерлік қызметтің бастамашылығы және
дербестігі; 2) ... ... 3) ... ... 4) пайда (табыс) алуға
деген мүдделілік.
Кәсіпкерлік қызметтің ... мен ... ... ... мен ... ... еркіндігі, шешімдерді тәуелсіз қабылдауы,
әлдекімдердің жеке ... ... ... жол ... ... ... асыруы, олардың сақталуын, сот арқылы қорғалуын
қамтамасыз етуі дегенді ... ... кез ... ... ... ... ... өз қалауы бойынша айқындап алуға, ... мен ... ... ... ... Оған ... бастамашылығы мен дербестігі оның жекелей тәуекелінде және ҚР
Азаматтық кодексіне ... ... деп ... ... кәсіпкердің
кінәсіна байланыссыз орын алады) жеке мүліктік жауапкершілігінде ... ... ... ... жалғыз негіз жеңе алмайтын
төтенше күш ... ... ... ... Ақыр соңында,
кәсіпкердің қызметі заңмен (бірақ мемлекеттің дара кұзырына жатқызылған
мәселелер ... ... ... ... ... ... ... және заңды мүдделерін қорғау, елдің
қорғанысын және мемлекеттік қауіпсіздігін қамтамасыз ету) бойынша ... ... ... кәсіпкердің өз қызметін жүзеге асыруының негізі болып
табылады. ҚР Конституциясының ... ... ... кез ... ... мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін ... ... ... белгілі бір мүлікті иелену кәсіпкерлік ... ... ... яғни кәсіпкерлік қызметті жүзеге ... шарт ... ... ҚР ... ... ... ... меншік
кұқығымен шаруашылық жүргізу немесе тікелей басқару үшін оқшау мүлкі бар
ұйым заңды тұлға деп ... ... ... ... ... ... қандай да бір ұйымның заңды тұлға, тиісінше кәсіпкерлік
қызмет субъектісі деп танылмауына ... ... ... ... белгісі пайда, табыс табу, өзара тиімді
нәтижелерге қол жеткізу болып ... ... ақша ... ... де,
басқадай материалдық және материалдық емес құндылықтар түрінде де болуы
мүмкін. Бұл салынған ... ... ... ... жүзеге
асырудан түскен үлес немесе тұтас пайда ... да ... ... табу кез
келген түрдегі еңбекке қатысуға, оның ішінде өз ... да ... ... Бұл ... ... ... және ... де, ештеңе де шектей алмайды, кәсіпкер кәсіпкерлік қызметтен тапқан
пайдасының салықтар және басқа да ... ... ... төлемдерден
қалған бөлігін өз бетінше пайдалануға құқылы.
Айтарлықтай маңызға ие (бірақ ... ... ... ... ... ... ... қызметті жүзеге асырудың жүйелілігін атауға
болады. Кәсіпкерлік қызметтің жүйелілігі аталған қызмет біржолғы сипатта
емес және ұзақ ... ... ... ... уақыт ішінде іске асырыла
алады дегенді ... ... ... ... қызметтің мазмұнын
құрайтын іс жүзіндегі ... ... ... ... және ... ... сату, жұмыстар орындау немесе қызметтер көрсету болып табылатын
түпкілікті кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... қызметтің белгісі деп оның ... ... яғни ... ... ... ... ... кәсіпкердің: заңды тұлға немесе заңды тұлға құрмай,
азамат-кәсіпкер, жеке кәсіпкер ретінде тіркелуі нәтижесінде иеленетін ресми
мәртебесі болуын айтуға болады. ... ... ... ... ... ... ... аталған тұлғалар солай-ақ кәсіпкер ... ... ... ... яғни ... ... арнайы
рұқсатсыз (лицензиясыз) жүзеге асырылған кәсіпкерлік ... ... ... алу міндетті болып саналатын немесе ... ... ... немесе қызметтің тыйым салынған түрлерімен айналысу, егер
бұл әрекеттер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі залал келтірсе немесе
ірі ... ... ... ... ... тауарларды елеулі көлемде өндіру,
сақтау немесе сатуға байланысты болса, заңсыз ... ... ... ... (ҚР ... ... және ... кәсіпкерлік Қазақстан Республикасындағы
кәсіпкерліктің негізгі формалары болып ... ҚР ... ... ... қарай жеке және мемлекеттік кәсіпкерліктің аражігін ажыратып
көрсетеді - жеке ... жеке ... ал ... меншік
мемлекеттік кәсіпорынды шаруашылықпен басқару құқына негізделген (ҚР АК 10-
бабының 1-тармағы). ... ... деп ... ... ... ... а ... жүргізу құқы бар мемлекеттік
кәсіпорындар іске асыратын кәсіпкерлікті түсіну керек. Мемлекет кәсіпкерлік
қызмет субъектісі бола ... және екі ... ... ... ... ... және кәсіпкерлік қатынастардың жай қатысушысы
(деңгейлес қатынастар) ретінде әрекет етуі мүмкін. Соңғы жағдайда дәл ... ... ... сөз ... ... Демек, мемлекеттік
кәсіпкерліктің негізгі ұйымдық-құқықтық формасы мемлекеттік кәсіпорын болып
табылады [27, ... ... ... түріне байланысты мемлекеттік
кәсіпорындарды төмендегідей ... ... ... 1) ... ... ... республика меншігіндегі кәсіпорындар); 2)
коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындар (коммуналдық меншіктегі кәсіпорындар)
(«Мемлекеттік кәсіпорындар туралы» Заңның 1-бабы, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық компаниялар және ұлттық холдингтер әрекет етеді. ҚР
Үкіметінің шешімімен құрылған, ... ... ... мемлекетке
немесе ұлттық холдингке тиесілі және заңмен көзделген жағдайларды есепке
алмағанда (2003 ж. ... ... ... № 415-ІІ ... ... ҚР ... 34-бабы), ұлттық экономиканың құрамдас ... ... ... ... ... ... акционерлік қоғамдар
ұлттық компания болып саналады. ... және ... ... ... ... ... ұлттық компаниялар мен басқадай акционерлік
қоғамдардың меншік кұқымен иеленген акциялар ... ... ... ... ... қоғам ұлттық холдинг болып табылады.
Кәсіпкерлік қатынастардың қатысушылары ... ... ... және ұлттық даму институттарын жатқызу ... ... ... ... ... және ... ... ҚР Үкіметі
болып табылатын, негізгі мақсаты ұлттық даму ... және ... ... тұлғалардың меншік құқымен иеленген акциялар ... ... ... ... ... акционерлік қоғам саналады. Ұлттық даму
институттары - бұлар қызметінің негізгі мақсаты индустриялық-инновациялық
даму және ... ... ... ... ... ... ... қоғамдардың ұйымдық-құқықтық формасында ҚР Үкіметінің шешімімен
кұрылған қаржылық, консалтингтік, инновациялық, сервистік ұйымдар.
Аяқтай келе, кәсіпкерлік қызметті тек ... ... ... ғана
емес, сонымен қатар коммерциялық емес ұйымдар (мемлекеттік мекемелер) да
жүзеге асыра алатынын атап ... ... ... екі ... ... - заңды тұлғалардың жеке
кәсіпкерлігі (мемлекеттік емес заңды тұлғалардың кәсіпкерлігі) және ... ... ... кұрмаған кәсіпкерлігі (жеке кәсіпкерлік) деп бөлуге
болады.
Жеке кәсіпкерлік түрлеріне дара және ... ... ... ... ... ... ... тән мүлік негізінде, сонымен ... ... және ... ... ... кұқы бар («Жеке
кәсіпкерлік ... ... ... ... бір жеке ... ... кәсіпкерлікпен оларға ортақ меншік құқымен берілген мүлік
негізінде және мүлікті ортақ пайдалануға және (немесе) ... ... бар ... ... ... ... ... 2-тармағы) жеке тұлғалар
тобы айналысады.
Бірлескен кәсіпкерлік формаларына мыналар жатады:
1) ерлі-зайыптылардың ... ... ... негізінде жүзеге
асырылатын ерлі-зайыптылар кәсіпкерлігі;
шаруа (фермерлік) қожалығының немесе жекешелендірілген ... ... ... ... кәсіпкерлік ортақ үлес меншігі негізінде ... ... ... ... үш түрге саралауға болады: 1) ... ... ... 2) ... кәсіпкерлік (орташа бизнес); 3) ірі кәсіпкерлік
(ірі бизнес). Бұл әлемнің ... ... ... қолданылатын жалпы
танымал бөлу.
«Жеке Кәсіпкерлік туралы» Заңның 6-бабы, 1-тармағына ... ... ... ... ... ... ... тек азаматтық заңмен
көзделген ұйымдық-құқықтық формада ... ... сол ... ... жеке ... ұйымдық-құқықтық формалары шаруашылық
серіктестік, акционерлік қоғам және өндірістік кооператив болуы мүмкін (ҚР
АК ... ... ... емес ... ... ... (мекеме,
қоғамдық бірлестік, тұтыну кооперативі, қоғамдық қор, діни бірлестік
түрінде және заң актілерімен ... ... ... (ҚР АК ... ... онда олар ... ... өздерінің жарғылық мақсаттарына
сәйкес қана айналыса алады.
Қазақстан Республикасында жеке кәсіпкерлікті мемлекеттік ... ... 1) жеке ... ... ... бойынша
заңдарды жетілдіру; 2) жеке кәсіпкерлік, бизнес-инкубаторлар, технологиялық
парктер, индустриялық аймақтар және жеке кәсіпкерлік ... ... ... ... орталықтарын құру және дамыту; 3) ... ... жеке ... ... ... ... және ақпараттық қамтамасыз ету қызметі бойынша жүргізіледі [4,
45б.].
Жеке кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау және дамыту формалары ... ... ... ... жеке кәсіпкерлікті дамыту туралы мәселелерді
зерттеу және ұсыныстар әзірлеу жөніндегі ғылыми-зерттеу институттарын құру;
2) ... ... және ... атқарушы органдар жанынан сараптау
кеңестері қызметін ұйымдастыру; 3) жеке кәсіпкерлікті қолдау және дамытудың
қаржы институттарын ... 4) ... және ... ... ... 5) жер ... ғимараттарды, тұрғынжайларды
сатуды немесе тұрғынжайларды тұрғын емес етіп ауыстыруды ҚР ... ... ... жеке ... ... жер
телімдерін, ғимараттарды, тұрғынжайларды сатады немесе ҚР заңдарына сәйкес
жер ... ... ... ... ... ҚР ... туралы заңына сәйкес сатып алу-сату шартына ... ... ... ... ... шарттар рұқсаттамасына сәйкес
тұрғынжайды тұрғын емес етіп қайта жабдықтауға рұқсат береді) орындау.
Жеке ... ... ... және дамытудың тағы бір формасы
жеке кәсіпкерлікті өркендету үшін, ... және ... ... ... ... ... құру болып табылады.
Индустриялық аймақтар төмендегідей міндеттерді орындау үшін ... ... ... жеке ... ... ... ... ету; 2)
жаңа өндірістер инфрақұрылымын кұру және дамытуға ... ... 3) ... ... ... 4) ... ... қамтуды
қамтамасыз ету. Жеке кәсіпкерлікті мемлекетті қолдауды қамтамасыз ... ... ... ... ... ... рөл атқарады.
«Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңның 23-бабына сәйкес тегін негізде ... ... ... пен ... ... үшін, жұрттың қолы жетерлік
телекоммуникация желілерінде (Интернет және ... ... ... ... ... құруға және олардың жарнамаларын
қамтамасыз етуге міндетті болып саналады.
Әлемдік тәжірибе дәлелдегендей, ... ... ... ... ... ... қоймайды, өйткені олардың әрбір 10-ының
2-3-і ғана жұмыс істеп қала алады, ... ... ... ең бір ... ... жатады. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, дамыған ... ... ... қолдау шаралары қабылданады, өйткені шағын
кәсіпорындар кәсіпкерлік және бәсекелестік орта құруда және оны ... рөл ... ... ... өзінің шектеулі масштабтарына және
ресурстарына ... ... ірі ... ... ... тап ... да, олармен тең дәрежеде бәсекелесе алмайды. Сол
себепті бұл елдердің мемлекеттік ... ... ... ... ... және оларға нарықта бәсекелестіктің толық құқылы
субъектілері ретінде әрекет етуге көмектесуге бағытталған.
Экономикасы ... ... ... ... мәртебелерінің қатарына
дәстүрлі түрде мыналар жатқызылады: 1) икемділік және шешім қабылдаудың
шапшаңдығы (шағын кәсіпорын қызметіне ... ... ... ... нарық жағдайларына қатысты жеңіл талдау жасауға болады); 2)
кәсіпорынның шағын ... ... ... ... мен нарықтың
бүгінгі күнгі сұраныстарына ... ... ... бейімделу, бәсекелестік ортадағы тұрақтылық) байланысты қайта реттеу
отырып, оны оңай бақылай алады; 3) ... ... ... ... және ... ... және ... жылдам
икемделу қызметтің тиімділігін көтереді; 4) ірі істе кесірін ... ... ... ... бизнесте оның негізін құрайды және
тиімділігін көтеруге кемектеседі.
Қолданыстағы заңдарға сәйкес шағын ... ... ... бағыттар бойынша ... 1) ... ... ... ... ... ... ақпарат ресурстарын, сонымен қатар ғылыми-техникалық зерттеулер мен
технологияларды пайдалануы үшін ... ... ... 2) ... ... ... салалық (секторлық) және аймақтық
бағдарламаларын әзірлеу; 3) мемлекеттік тіркеудің және ... ... ... оңайлатылған тәртіптерін белгілеу; 4) салық салудың
оңтайлы режимін тағайындау; 5) ... ... ... ... ... 6) ... ... қолдау және дамыту үшін
инвестициялар (оның ішінде шетелдік те) тарту және ... ... ... үшін тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) сатып
алудың кепілді көлемін ... ету; 8) ... ... ... және
дамыту үшін жаңа оқу және зерттеу орталықтарын, консалтинг ұйымдарын және
ақпарат жүйелерін құру ... ... [3, ... ... әлі де ... ... және
экономикалық өсуді қамтамасыз етуге негізделген өркениетті кәсіпкерлік орта
құру үшін қажетті шарттар құру міндеті тұр. Соған ... ... ... ... іс жүзіне асыру үшін жеңілдік шарттарын құру
экономиканың ... ... және ... ... ... ... ынталандыру болары сөзсіз.
2. Қазақстандағы кәсіпкерлік іс-әрекетті құқықтық реттеу жағдайы
2.1 Қазақстан Республикасының кәсіпкерлік қызмет туралы заңдары:
құрылу және даму кезендері
Құқықтық ... ... - ... ... ... ... ... қолдануға жол беретін біртектес тобы. Ол ... ... және ... ... ... ... Реттеудің өзіндік
құралының болуы құқықтың негізгі ... ... ғана ... ... ... жан-жақты (кешенді) салаларына да тән.
Дәстүрлі түрде кәсіпкерлік ... ... ... ... үш тобы ... 1) ... ... (деңгейлес
қатынастар); 2) кәсіпкерлік басқару (сатылас қатынастар);
3) кәсіпкерлік фирмаішілік (корпорациялық қатынастар) [27, 51б.].
Қатынастардың бірінші тобына кәсіпкерлік (шаруашылық) қызметті ... ... ... ... қатынастар, оның ішінде кәсіпкер өз қызметін
іске асыру кезінде пайда болған коммерциялық қатынастар ғана ... ... ... емес ... да, оның ішінде заңды тұлғаларды құру
және тарату бойынша ұйымдастырушылық-мүліктік ... ... ... ... емес ... (мысалы, биржалар, тұтыну
кооперативтері, қоғамдық, қорлар және т.б.) ұйымдастырылуы мен ... ... ... ... ... кәсіпкерлік (шаруашылық) қызмет субъектілері
және мемлекетік немесе ... ... ... да ... арасында
қалыптасқан кәсіпкерлік (шаруашылық) ... ... ... қатынастар құрайды. Мұндай қатынастар көпшілік-кұқықтық болып
табылады.
Қатынастардың үшінші ... ... де, ... да қалыптаса
беретін шаруашылықішілік немесе корпорациялық деп аталатын натынастар
кіреді. Мұндай ... бір ... ... оның ... ... қатар солар және тұтас кәсіпорын арасында пайда болады.
Демек, кәсіпкерлік (шаруашылық) құқық ... ... ... ... ... және ... қатынастар енгізілген. Бұл қатынастар
көпшілік-құқықтық (мысалы, ... ... ... ... жүзеге
асыра, бір мезгілде реттей де, бақылай да отырып, экономикалық ... ... ... ... кәсіпкерлік қатынастарды қоғамдық ... ... ... ... ... ... болып табылады:
1) кәсіпкерлік қатынастар кәсіпкерлік қызметпен байланысты, өйткені оны
іске асыру барысында туады; 2) бұл ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъект саналады. Жиынтығында
осы екі белгінің талаптарына сай болған жағдайда ғана қоғамдық қатынастар
кәсіпкерлік болып танылады.
Егер ... ... ... сипаттамасы: оны не (қандай қоғамдық
қатынастар) құрайды деген сұраққа жауап берсе, онда әдіс ... ... ... ... (қандай құқықтық тәсілдер мен амалдар арқылы) жүзеге
асырылады деген сұраққа жауап берген болар еді. ... ... ... ... - бұл ... ... қатысушыларына құқықтық ықпал ететін
тәсіл немесе тәсілдер жиынтығы болып табылады.
Кәсіпкерлік құқық қатынастарды тең ... ... ... ... ... ... теңдігіне негізделген) және
құқықтық реттеудің өктем әдісі (билік және бағыныштылыққа ... ... екі ... қолданумен сипатталады. Сөйтіп, қызметтің бір немесе
басқа түрін лицензиялау бойынша міндетті талаптарды белгілейтін ... ... ... лицензиялаушы органның директивалық ұйғарымдары
қолданылатын болады. ... ... егер ... органның ұйғарымы
талапқа сай болмаса, онда онымен келіспеушілік белгіленген ... ... деп ... ... Бұл жерде тағы бір жағдай есепке
алынуға тиіс: мемлекеттік ықпал тек ... ... ... ғана ... де, үлгі алатын да сипатта болуы мүмкін. Сол себепті ... ... ... ... қызмет субъектілерінің мінез-
құлық ережелерін белгілеуге бағытталған көпшілік-құқықтық реттеу тыйым
салу, шектеу, ... ... ... салық төлеуден босату немесе
жеңілдетілген салық салу және басқадай шаралардан көрінеді.
Жеке-құқықтық реттеу ... ... ... ... ... ... келісім-шарт түрінде көрініс табады.
Жеке-құқықтық кәсіпкерлік қатынастарда барлық субъектілер, - оның ішінде
мемлекет және ... ... те бар, - бұл ... ... тең дәрежеде әрекет етеді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... бар және ол
кәсіпкерлік қызметтің дамуына оң ... ... ... еркіндігі және оның қорғауды қамтамасыз ету мен шағын
кәсіпкерлікті мемлекеттік ... ... ... ... ҚР Азаматтық кодексінде және басқа да кәсіпкерлік
қатынастарды реттейтін нормативтік актілерде бекітілген.
Сонымен, ҚР АК ... ... ... ... еркіндігіне
кепілдік береді және оны қорғау және қолдауды ... ... ... ... қызметтің еркіндігі даусыз емес және қоғамдық мүдделер
үшін заңмен шектелуі ... Атап ... заң ... ... ... үшін тыйым салынған тауарлардың, ... ... ... ... экспорт пен импортқа шектеу қойылуы мүмкін.
Алайда Жеке кәсіпкерлік туралы Заңның 3-бабы, 1-тармағында көрсетілгендей,
жеке кәсіпкерлік тек ҚР ... ... ... ... ... шектелуі мүмкін.
Кесте 1.
Кәсіпорын қаржысын басқаруы жүйесінін құқықтық және
нормативтік қамтамасыз етілуі *
* Дерек көзі: кәсіпкерлік құқық оқулығы А.В.Мороз 45б.
Негіз ... ... ... ... ... ... құқық
ұстанымдары кәсіпкерлік қатынастардың мақсатқа сай реттелуін қамтамасыз
етеді. Бәрінен бұрын, ... ... ... ... ... ... бекітілген ұстанымдар негізінде реттеледі,
атап айтқанда:
азаматтық заңмен реттелетін қатынастарға қатысушылардың ... ... ... ... субъектілері, оның ішінде кәсіпкерлік қызмет
субъектілері де тең құқықтарға ие және ... ... да ... ... ... бола ... Жеке ... туралы Заңның
4-бабының 3-тармағына сәйкес, мемлекеттік ... жеке ... ... ... жағдайын белгілейтін ... ... ... ... салынған дегенді білдіреді);
меншікке қол сұқпау ұстанымы (мемлекет меншік иеленушілерге - ... ... ҚР ... ... 3-тармағына сәйкес,
олардың меншігіндегі мүлікті толықтай иелену, пайдалану және ... ... іске ... мүмкіндігіне кепілдік береді, яғни сот шешімінсіз
ешкім де өз мүлкінен айырылып қалмайды дегенді білдіреді);
3) келісім-шарт еркіндігі ... ... ... ... өз
қалауы бойынша айтарлықтай дәрежеде айқындап ... ... ... шарт
еркіндігі даусыз болып табылмайды, сол себепті ... ... ... ... ... және ... тараптары
қалауының арасалмағы оңтайлы болуға тиіс дегенді білдіреді);
4) әлдекімдердің беталды жеке ... ... жол ... ... қызмет субъектілері заңмен белгіленген талаптарды бұзбаса,
мемлекеттік органдар, олардың лауазымды тұлғалары және кез ... ... ... істеріне араласуға құқылы емес дегенді білдіреді);
5) азаматтық құқықтарды кедергісіз іске асыру ұстанымы ... ... өз ... ... ... және ... да бір
шектеулерсіз, бастысы, басқа адамдардың мүдделері мен құқықтарына ... ... ... білдіреді);
6) бұзылған азаматтық құқықтарды қалпына келтіруді ... ... ... мәні ... ... ... белгіленіп берілген
құқықтар бұзылған жағдайда, оларды қалпына келтіруге кепілдік беріледі
дегенді білдіреді);
7) ... ... сот ... қорғау ұстанымы (кәсіпкерлік қызмет
субъектілері өздерінің құқыларын және заңды мүдделерін сот арқылы қорғай
алады ... ... [4, ... бірге кәсіпкерлік құқық ұстанымдарының қатарына өзінің тікелей
мәнін құқықтық нормаларда таба ... ... ... заңның бар жүйесін
кемсітетін төмендегідей азаматтық-құқықтық ұстанымдарды да ... 1) ... ... ... ... ... ... шекара дегенді білмейтін, тауарлардың, жұмыстардың, қызметтердің,
қаржы қаражаттарының, шығармашылық ... ... және т.б. ... бір мемлекет аумағында да, әртүрлі мемлекеттер арасында да
шектемейтін біртұтас ... ... ... кеңістік ережелеріне
негізделген); 2) кәсіпкерлік қатынастар қатысушылары ретіндегі тұтынушылар
кұқықтарын қорғау ... ... ... мен ... ... ... 3) кредит берушінің құқықтары мен заңды мүдделерін
қорғау ұстанымы (кредит берушіні ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде орындамағаны үшін барлық
қолайсыз зардаптарды жүктеуден, сонымен қатар ... ... ... ... ... және ... кінәсін дәлелдеу қиындығынан
босатудан көрінеді); 4) азаматтың құқықтардың қорғалуы ұстанымы (азаматтық
құқықтардың қорғалуының дара ... ... ... жақ үшін ... және ... құқықтарды қорғау тәсілін таңдау еркіндігінде,
сонымен қатар жеңілген жақтың ... ... ... ... ... өз ... шешім қабылдауында көрініс тапқан). Ақыр соңында,
кәсіпкерлік қатынастарды реттеу үшін, заңдылық ұстанымының маңызы зор.
Сонымен қатар кәсіпкерлік құқықта тек оның ... ғана тән ... ... бар. ... ... ұстанымдары деп құқықта іске асқан
негізгі идеялар мен ең бір ... ... ... ... құқықтың
салыстырмалы жас саласы ретіндегі кәсіпкерлік құқық ұстанымдары әлі тиісті
заңдық тәртіпті ала ... жоқ және ... ... заң ... жолымен мүшелеп шығуға болады. 2006 ж. қаңтардың ... ... ... ҚР ... 4-бабы, 2-тармағына сәйкес, жеке
кәсіпкерлікті мемлекеттік ... ... ... ... саналады:
1) жеке кәсіпкерлік еркіндігіне кепілдік және оны қорғау мен қолдауды
қамтамасыз ету; 2) ... ... ... ... жеке ... ... тең дәрежелілігі; 3) жеке меншікке (жеке ... ... қол ... және ... ... ... ... шағын кәсіпкерліктің дамуының басымдылығы; 5)
жеке кәсіпкерлік субъектілерінің жеке ... ... ... ... ... ... ... Осы берілген
тізімдемеден кәсіпкерлік құқық ұстанымдары ретінде тек жеке ... және оның ... ... ету ... және ... ... ... ұстанымын атауға болады (өйткені
субъектілер теңдігі және меншікке қол ... ... - бұл ... ... ... ... Сонымен қатар кәсіпкерлік
құқықтың тағы екі ... атап ... ... ол кәсіпкерлікті
мемлекеттік реттеу ұстанымы және бәсекелестік еркіндігі және монополиялық
қызметті шектеу ұстанымы.
Жеке ... ... ... деп жеке кәсіпкерліктің дамуын
ынталандыру және Қазақстанда кәсіпкерлік бастамашылықты іске ... ... ... ... ... ... үшін қолайлы құқықтық,
экономикалық және ... ... құру ... бірқатар мемлекеттік
кешенді шаралар саналады [33, 35б.].
Кәсіпкерлікті мемлекеттік реттеу ұстанымы мемлекеттің кәсіпкерлік
қызмет ... ... ... және ... ықпал ету шараларын қолдануынан көрінеді.
Қазіргі таңда мемлекеттік реттеу, әдеттегідей, ... ... ... ... ... жаңа ... енгізуге,
қазіргі заман талаптарына сай жаңа құрал-жабдықтарды сатып ... ... ... ... ... көрсетілетін
қызметтердің ассортиментін кеңейтуге мүдделілігін көтеруге ... ... ... ... ... ... ... тікелей (директивалық) ықпал етуі көпшіпік (қоғамдық)
мүдделерді қорғау үшін атқарылады.
Бәсекелестік ... және ... ... ... ... ... дамуының басты және бөлінбес шарты болып табылады.
Аталған ұстаным ... ... ... ... ... бағытталған, себебі бәсекелестік күреске төтеп ... және ... ... ... жататын нарық субъектілерін жояды.
Оған қоса, заң шығарушы бәсекелестіктің негізгі ... ... ... ... ... ... ... тұтынушылар
құқының сақталуы (2008 ж. желтоқсанның 25-індегі № 112-ІV ҚРЗ ... ҚР ... ... ... заңдар Қазақстан Республикасында бәсекелестіктің
қорғалуын қамтамасыз ... ... ... тиімді жұмыс істеуіне
қолайлы шарттар ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар заңдарда олқылықтар болған жағдайда, ҚР ... ... ... тек жалпы негіздері мен мағынасы ғана емес, адалдық пен
әділдікті ... ... ... ... де ... кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау ұстанымы мынадан көрінеді: ... жеке ... ... және ... ... ... саясат
дамуының басым бағыты ретінде шағын бизнеске қолдау көрсетуді арнайы бөліп
қарайды. Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік ... ... ... ... асырылады: шағын кәсіпкерлік субъектілерінің мемлекеттік қаржылық,
статистикалық, материалдық-техникалық және ақпараттық ... ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттік, салалық (секторлық) және аймақтық бағдарламаларын
пайдалануы үшін жағдайлар ... ... ... ... ... және ... ... тәртібін белгілеу; салық
салудың оңтайлы режимін тағайындау; шағын ... ... ... қабылдау; шағын кәсіпкерлікті дамыту және ... ... ... ... ... те) тарту және пайдалану жүйесін құру;
мемлекеттік қажеттіліктер үшін тауарларды (жұмыстарды, кызметтерді) сатып
алудың кепілді көлемін ... ету; ... ... ... ... ... ... көтеруді ұйымдастыруды шағын кәсіпкерлікті қолдау және
дамытудың жаңа оқу және зерттеу орталықтарын, консалтинг ұйымдарын ... кұру және ... ... ... ... іске асыру; ұлттық
даму институттарын құру (Жеке кәсіпкерлік ... ... ... ... кәсіпкерлік субъектілерінің мүдделерін ... ... ... ... ... колы ... телекоммуникациялық
желілердегі WЕВ-сайттарды қоса алғанда, олар тиісті органда немесе сараптау
кеңесінің отырысында қаралғанға дейін міндетті түрде ... ... ... ... тиіс ... ... ... («Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңның 5-бабының 8-тармағы) [32,
36б.].
Құқықтың жан-жақты саласы ... ... ... ... ... ... ықпал ету көлемі және сипаты бойынша өзара
ерекшеленетін құқық ... ... ... ... кәсіпкерлік
(шаруашылық) құқық институттары оларды тудыратын нормалардың, сонымен қатар
құқықтың басқа (негізгі) салаларын реттеу ... да ... ... ... институттарын құқықтың кешенді саласы аясында саралау
(дифференциация) құқықтық нормалардың бір немесе ... ... ... ... және ... ... ... ала отырып жүргізіледі.
Кұқық институттарының өздері құқық теориясында құқық ... ... ... ... ... атау иеленген екі үлкен қауымдастыққа топтаса
алады. Көпшілік ... ... ... ... бір ... ... ... оның негіз болып табылатын идеялары мен ... ... ал ... ... ... жеке бір ... ... ерекшеліктерін көрсететін институттар құрайды.
Қазақстанның кәсіпкерлік қызмет туралы заңдарының қалыптасуы ... 80 ... ... ... ... ... ... экономикалық қызметтің пайда болуына жеткізген ... ... ... ... ... ... 1986ж. қарашаның 19-ында қабылданған
«Жеке еңбек қызметі туралы» Заңы және 1988 ж. мамырдың ... ... ... ... Заңы ... ... субъектілері
ретіндегі азаматтар мен заңды тұлғалардың жеке еңбек қызметін іске ... ... ... ... КСРО ... ... 1988ж.
желтоқсанның 2-індегі № 1405-ші «Мемлекеттік, ... және ... ... ... мен ... ... экономикалық
қызметін ары қарай дамыту туралы» Қаулысы ең ... ... ... ... өндірістік кооперативтердің және басқадай
ұйымдардың валюталық өзін-өзі ақтау, социалистік ... ... ... ... ... ... формаларына белсенді
қатынасуы үшін қажетті шарттар қүру міндетін ... КСРО ... 1989ж. ... ... № 203-ші ... ... ... реттеу туралы» Қаулысы арқылы сыртқы ... ... ... ... ... ... өтетін тауарлар мен ... ... ... ... бар ... тауарлардың экспорты мен импорты
тәртібін; ... ... ... ... ... шараларын
қамтыған сыртқы экономикалық қызметті мемлекеттік реттеу жүйесі белгіленді.
Халықаралық-құқықтық ... ... ... ... ... ... КСРО ... деп аталатын елдермен ірі қаржы салуды өзара қолдау
және өзара қорғау туралы екі жақты келісімдер жасай ... жж. ... ірі ... ... (оларға қатысты Рессй
Федерациясы мемлекеттердің шарттарға байланысты құқықтық мирасқорлық ... ... ... ала ... құқықтарын жүзеге асырып және
міндеттерін орындауды жалғастырып келеді) бойынша қолдау және өзара ... ... ... .14 ... ... Атап айтқанда:
Финляндия Республикасы, Бельгия Корольдігі және ... ... ... және ... Ирландияның Біріккен Корольдігі,
Германия Федерациялық Республикасы, Франция Республикасы, Канада, Италия
Республикасы, ... ... ... ... ... ... Кеңесі және басқа елдердің Үкіметтерімен келісімдер
жасалды.
Маңызы аз емес фактілердің бірі мынау: халықаралық ... ... - ... құру мен ... ... ... ... 1990 ж. бұрынғы КСРО
мемлекеттерінде, Орталық Және ... ... ... ... және мемлекет иелігінен шығаруға, оларды қайта құру ... ... ете ... ... ... ... ... туғызу
мақсатында құрылды. Басқа да халықаралық қаржы институттары сияқты (мысалы,
ҚҚХБ, ХВҚ, ҚКДЕБ де) мақсатты инвестициялары бар даму ... ... ... беру ... ... ... қызметтің қалыптасқан қауырт дамыған жағдайында Қазақ КСР-
інің 1990 ж. желтоқсанның 11-інде «Қазақ КСР-інде шаруашылық ... ... ... ... туралы» Заңының кабылдануы алдын ала шешіліп
қойды ... ... заң ... сол кезде барлық одақтық республикаларда
қабылданды). Аталған заң ... рет ... ... ... ... және Қазақ КСР-і азаматтарының кәсіпкерлік қызметіне
азаматтығы жоқ тұлғалардың, ҚР заңды тұлғаларының, шетелдік жеке және заңды
тұлғалардың ... ... ... ... ... 1990 ж. желтоқсанның 7-
індегі «Шетелдік инвестициялар ... Заңы ... ашық ... ... ... және ол елді ... ... жалпы қабылданған шаруашылық жүргізу ұстанымдарына көшіруге
септігін тигізуге тиіс болды. Сол кезеңде Қазақстанда тараптары Кеңес ... ... ... корпорациясы болып табылған алғашқы сыртқы
экономикалық шарт ... (1993 ж. ... шарт ҚР және ... ... ... жасалды).
Кәсіпкерлік заңдар дамуының бірінші кезеңі осы уақыттарда кәсіпкерлік
субъектілері қызметінің құқықтық негізі қаланғанымен сипатталады. Оған сол
кезде ... 1991 ж. ... ... ... ... ... ... қағаздар айналысы және қор биржалары
туралы» Заңы; 1991 ж. маусымның 21-індегі «Шаруашылық серіктестіктері және
акционерлік ... ... ҚР ... 1991 ж. ... 23-індегі
«Қазақстан Республикасындағы концессиялар туралы» ҚР Заңы; 1991 ... ... ... ... ... ... ... ҚР
Заңы және т.б. сияқты заң актілері дәлел бола алады [34, 38б.].
Бұл кезеңде кәсіпкерлік қызметтің өркендеуі үшін 1992 ж. ... ... ... жеке ... негізгі формаларын және оны қорғау, қолдау
тәсілдерін айқындаған, сонымен бірге жеке кәсіпкерлікке ... ... бас ... саясатын, жеке кәсіпкерліктің барынша ... ... ... және ... ... мен ... жеке ... құқыларын бұзуға жауапты болуын бекіткен
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... және
қолдау туралы» Заңы аса маңызды құжат болды.
Заңдардың ұлттық жүйесін қалыптастыруда азаматтық заңдарды бір ... ... ... рөл ... ҚР Азаматтық кодексі (жалпы
бөлім) 1994 ж. ... ... ... ... туралы» ҚР
Заңымен бір мезгілде) қабылданды. Ол қолданысқа енгізілген ... ... ... ... ... ... 1963 жылғы Азаматтық кодексінің
кіріспесі, 1-223 баптары; КСР Одағы және ... 1991 ж. ... ... 1-73 ... ... ... (Азаматтық кодекстің және
Азаматтық заңдар негіздерінің басқа баптары 1999 ж. ... 1-іне ... ҚР ... ... ... ... ... енгізілгенге дейін
күшін жойған жоқ); 1991 жылғы Қазақстан Республикасының «Меншік ... ... ... ... ... және ... ... жеке-
құқықтық қатынастарды (оның ішінде кәсіпкерлік қатынастарды да) ... ... ... ... акт болып табылады.
Сөйтіп, аталған кезең Қазақстан Республикасында тұтастай алғанда
тәуелсіз және егеменді мемлекеттің мүлдем жаңа ... ... және ... ... ... ... жүйесін құру бойынша нарықтық
қатынастар дамуының ... ... ... ... ... ... екінші кезеңнің басталуына Қазақстан
Республикасының 1997 ж. маусымның 19-ындағы №131-1 ... ... ... туралы» және 1997 ж. маусымның 1-ындағы № 135-1 «Жеке
кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... Жеке
кәсіпкерлік туралы заң ҚР Конституциясы белгілеген азаматтардың ... ... ... асыруға, жеке кәсіпкерлік үшін мемлекеттік
кепілдіктер жүйесін кұруға бағытталған.
Кәсіпкерлік қатынастарға оң ықпал ... заң ... ... 1997 ... ... шыққан мынадай: жаңа технологияларды, алдыңғы қатарлы
техниканы және ноу-хауларды ... ішкі ... ... ... ... ... толтыру; отандық өндірушілерді мемлекеттік қолдау ... ... ... және импортты алмастырушы өндірісті
дамыту; жаңа жұмыс орындарын құру; қоршаған табиғат ортасын жақсарту және
басқадай ... ... ... ... ... ... 1997 ж. ... 16-ында
шыққан, шағын кәсіпкерлік субъектілерін қолдау шаралары ретінде мемлекеттік
сатып алуларды іске асыру барысында тауарлардың (жұмыстардың, ... ... ... ... ... ... алу үшін,
мемлекеттік сатып алудың жалпы көлемінің 10%-ын ... ... ... ...... ... сатып алулар туралы» Заңы (25-2-
бабының ... ... бір ... ... ... ... жүргізілетін кәсіпкерлік қызметті ынталандырды [38, 33б.].
Үшінші кезең өз бастауын 2006 ж. ... ... ... ... ... реттейтін нормаларды жүйелеген және
оларды біртұтас заң актісіне біріктірген «Жеке ... ... ... ... ... ... Кәсіпкерлік құқық қатынастарын реттейтін
саны көп актілердің орнына Қазақстан Республикасында кәсіпкерлік қызметті
жүзеге асырудың жалпыға ортақ ... ... бір ғана заң ... біздің елімізде нарықтық қатынастарды реттейтін басты заң
актісі болып табылатын Азаматтық кодекс және кәсіпкерлік туралы ... ... ... ... кәсіпкерлік қатынастарды реттейтін құқық ... ... ... ... және ... ... біртұтастығын
дәлелдейді.
2.2. Кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік реттеу
Мемлекет кәсіпкерлік қатынастарды ... ... ... ... ... әсер етудің сан алуан түрлері мен тәсілдерін
пайдаланады. Нарықтық ... ... ... ... ... (қоғамдық) мүдделерді қорғау ... ... тек ... қана өз ... - ... қоғамдық мүдделерді қорғай
алады және қорғауға тиіс.
Қоғамдық қатынастар ... ... ... ... бойынша, бір
жағынан, қолданыстағы заңдарға сәйкес кәсіпкер мәртебесін иеленуші жеке
тұлғалар және ... ... ... жағынан, уәкілетті мемлекеттік
органдар (министрліктер, комитеттер және т.с.с.) шығады. Оған ... ... ... ... ... қатынастар тұтастай
және толық билікке және бағыныштылыққа құрылған сатылас катынастар (мысалы,
лицензиялау, ... ... және т.б. ... да, ... жоқ ... ... қатынастары) деңгейлес катынастар да
болуы мүмкін. Алғашқы жағдайда ... ... ал ... ... ... ... сөз болмақ.
Қолданыстағы жеке кәсіпкерлік туралы ... жеке ... ... негізгі мақсаттары ретінде: 1) жеке ... ... ... ... 2) ... мүдделері мен
тұтынушылардың құқықтарын жеке ... ... ... енгізу
жолымен қорғау («Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңның 4-бабы) шаралары аталған.
Мемлекеттік әкімшілік басқару түрлері мыналар:
ҚР заңдарының жеке ... ... ... ... белгілеуі
(мемлекет ҚР заңдары арқылы ... ... жеке ... ... орындауға міндетті талаптар белгілейді);
сәйкестігін растау бойынша, тексеру, калибрлік және сынақ зертханаларын
(орталықтарын) тіркеу ... ... ... ... калибрлік және
сынақ зертханаларын (орталықтарын) тіркеу ҚР заңдарына сәйкес жүргізіледі);
өнімнің жекелегсн түрлерінің ҚР ... ... ... ... жекелеген түрлерінің, үдерістердің ҚР заңдарына сәйкестігін
міндетті ... ... егер бұл ҚР ... ... ... ... ... жету үшін қажет болса);
жеке кәсіпкерлікке мемлекеттік бақылау ... ... ... ҚР ... ... үдерістерге қойылған талаптардың орындалуы,
өнімнің жекелеген түрлерінің, үдерістердің сәйкестігін растау бойынша
талаптардың ... ... ... ... үшін жеткіліксіз
болғанда белгіленеді);
жеке кәсіпкерліктің жекелеген түрлерін лицензиялау (егер жеке ... ... ... ... алу үшін ... ... ... жеке кәсіпкерліктің жекелеген түрлерін лицензиялауды жүзеге асыратын
мемлекеттік органдар жеке кәсіпкерлік субъектісіне ол ... ... ... ... ... лицензия беруге немесе негізді түрде
лицензиялау туралы ҚР ... ... ... ... ... бас
тартуға міндетті);
6) ҚР заңдарына сәйкес жеке кәсіпкерлік субъектілерінің азаматтық-
құқықтық жауапкершілігін міндетті ... ... ... ... ... ... мемлекеттік әкімшілік басқару мақсаттарына қол
жеткізуді қамтамасыз етпесе, ҚР заңдарымен жеке кәсіпкерлік ... ... ... ... ... заңдарымен жеке кәсіпкерлік субъектілерінің, мемлекеттік
органдардың және ... ... ... ... ... ... субъектілерінің, мемлекеттік органдардың және ... ... ... ҚР ... ... [35,
51б.].
Статистика басқармасының деректері бойынша 2009 жылғы 1 қаңтар
қарсаңында ... ... ... 10199 ... ... бұл 2004 жылға қатысты 107% құрайды. Оның 7429ы қызмет жасайды ,
ол тіркелгендердің 73% құрайды (Сурет ... 1. 2009ж. ... ... ... ... реттеу түрлерін аумақтың белгісі бойынша, яғни ықпал ету
құралдарының қандай да бір түрлерін қолдану ... ... ... ... ... ... ... республикалық деңгейде,
аймақтық деңгейде, жергілікті деңгейде бөлуге болады.
Сонымен қатар ықпал етудің қолданылатын тәсілдерінің сипатына ... және ... емес ... ... ... ... ... Тікелей мемлекеттік реттеу реттеудің әкімшілік (биліктік) әдістерін
пайдалануға негізделген, ал жанама мемлекеттік ... ... ... ... ... жүзеге асырылады (әдетте,
ынталандырушылық сипатта).
Экономикалық қатынастарды мемлекеттік реттеу ... ... ... деп ... Мемлекеттік реттеудің тікелей әдістері, негізінен,
кәсіпкерлік қызмет ... ... ... ... әкімшілік
құралдарын пайдалануға байланысты. Мемлекеттік реттеудің ондай әдістеріне
кәсіпкерлік қызмет ... ... ... ... ... ... лицензиялау және т.б. жатқызуға болады.
Кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік реттеудің маңызды бағыттарының бірі
өнімнің, жұмыстардың және ... ... ... ... ... ... ... тұтынушылардың құқықтарын қорғауды
қамтамасыз ету ... ... және ... ... ие ... ... саны 42776, ... 2009 жылғы осы кезеңдегі көрсеткішке
қатысы 116%. Жеке кәсіпкерліктегі жұмысшылар саны 82416, өткен жылға қатысы
112%
Сурет 2. Жеке ... ... ... қазіргі таңда негізге алынатын
ұстанымдар ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар, қызметтер туралы дұрыс ақпарат алу құқығы;
• сапасы нашар тауарлар мен қызметтер келтірген залалды өтеу.
Тұтынушылардың ... ... және ... ... ... ... келтірілген зиян ... ... ... ережелер азаматтық заңдардың және
тұтынушылардың құқықтарын ... ... ... ... ... Атап айтқанда, Қазақ КСР-інің 1991 ж. маусымының ... ... ... құқықтарын қорғау туралы» Заңына сәйкес тұтынушы
төмендегілерге:
• сатып алынатын тауардың, жұмыстың немесе көрсетілетін қызметтің ... - ... ... ... ... ... алдын ала тауардың
кемшіліктері туралы ескерткен және ол келіскен жағдайды есептемегенде
(тұтынушылардың кұқықтарына ... да бір тура және ... ... жол берілмейді);
• сатып алынған тауардың сапасын, жинақтылығын, мөлшерін, салмағын және
бағаларын тексеруге, олардың ыңғайлылығын көрсеттіруге, сонымен ... ... жэне ... пайдалануды үйреттіруге;
• тауарлар мен қызметтерді еркін таңдауға (өндіру және коммерциялық
қызметінде тұтынушыны тауарлар мен қызметтердің ... ... ... ... ... қажетсіз ассортиментімен келісуге немесе
өзінің тұтынушы ретіндегі құқын қолданудан бас ... ... ... өндірушінің, сатушының өздерінің басымдық ... ... ... отандық және шетелдік тауарлар сатылғаннан кейін олардың кепілді
қызметіне;
• сапасы ... ... ... ... ... да ... тұтынушының талаптарын қанағаттандырмаса немесе қажетті
қасиеттері болмаса);
• өнім ... ... ... оның ... мен денсаулығының қауіпсіздігі қамтамасыз етілуіне құқылы.
Кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік реттеудің келесі бағыты ... ... ... ... ... ... Нарықтық экономикасы дамыған
елдерде баға басқарудың маңызды құралы жэне мемлекеттік реттеу нысаны болып
саналады [6,63б.].
Кесте 2.
Іскерлік белсенділік ... ... ... ... ... ... айналымдылық коэффиценті |2,4 |1,2 ... ... ... ... |-44,8 |7 ... активтердің айналымдылық коэффициенті |2,4 |1,2 ... ... ... ... |0,25 |0,44 ... қарыздың айналымдылық коэффициенті |25,3 |8,8 ... ... ... ... |4,2 |6,9 |
|* ... ... ... мәліметтері бойынша автормен ... ... ... ... ... құқықтарын мойындау;
• кұқық бұзылғанға дейінгі жағдайды қалпына келтіру және ... ... ... ... ... түрдегі міндеттерді орындауды міндеттеу;
• кұқықтық қатынастарды тоқтату немесе өзгерту;
• құқық бұзған тұлғадан келтірілген залалдарды өндіріп алу, ал ... ... ... жағдайларда және заң актілерімен көзделген
басқадай тәсілдермен («Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» ... айып ... ... ... өндіріп алу жолдарымен іске
асырылады.
Баға деп тауарлардыц (жұмыстардың, цызметтердің) ... цүны ... ... ... мен ... ... «баға» санатына
теңестірілген «тариф» ... ... ... ... баға ... жүйесі сұраныс пен ұсыныс
ықпалымен қалыптасқан еркін (нарықтық) бағалар мен тарифтерді қолдануға
негізделген және ... ... ... ... ... ... бөлшек сауда бағалары; реттелетін бағалар түрлерін қарастырады.
Еркін бағалар тараптардың келісімімен ... және ҚР ... ... ... ... ... мен ... таралады.
Еркін бағалар екі түрлі болады: көтерме және бөлшек. Көтерме (босату)
бағалар дайындаушының ... ... ... ... олар ... ... мен акциздерді қамтиды және жұртшылықтан ... ... есеп ... қолданылады. Бөлшек сауда багаларын халыққа
тауар сатумен айналысатын коммерциялық ұйымдар анықтайды, ол ... құн ... және ... үстемеақысын енгізе отырып белгіленеді.
Реттелетін бағаларды уәкілетті мемлекеттік органдар немесе жергілікті
өзін-өзі басқару ... ... мен ... ҚР ... ... ... ... айтқанда, өнім, тауарлар, қызметтер сатуды жүзеге асыру барысында
бағалардың мемлекеттік тәртібін бұзған және ... ... ... ... ... ... тәртіпте артық алынған сомаларды пайдасынан алу
және оларды мемлекет табысына аудару түрінде айып ... ... ... осы ... ... ... ... өндіріліп алынады.
Халықаралық іскерлік операцияларда трансферттік баға қолданылған
жағдайда мемлекеттік ... ... ... ... және ... салу
нысандарын түзету бойынша қолданылатын ... ... ... ... мақсатында жүргізіледі (2001 ж. қаңтардың 5-індегі №136-
ІІ «Трансферттік бағалар қолдану кезінде мемлекеттік бақылау туралы» ... ... ... [41, ... ... ... бақылау мынадай мәмілелер бойынша
жүргізіледі:
1) өзара тәуелді немесе өзара ... ... ... ... ... ... ... бойынша;
біртектес ілеспе талаптарды есепке алу (талаптарға кеңшілік жасау кезіндегі
есепке ... ... ... іске ... ... бойынша
міндеттемелерді орындау кезінде:
қаржы операцияларын іске асыру барысында мәліметтерді ... және ... ... тіркеу (тұру) орны ... ... ... ... ... аймақты қосқанда) қолданылатын шетелдік
мемлекеттерде ... ... ... банк ... бар тұлғалармен
мәмілелер жасау кезінде;
салықтар бойынша жеңілдіктері бар немесе солар үшін салық заңы белгілеген
мөлшерлемеден ... ... ... ... тұлғалармен мәмілелер
жасау кезінде;
салықтық мағлұмдамалар бойынша мәміле жасалып жатқан жылдың алдындағы ... ... ... ... ... ... мәміле жасау кезінде.
Уәкілетті орган тариф (баға, алым мөлшерлемесі) немесе оның шекті
деңгейін белгілеу ... ... ... ... шығындар
белгілеудің айрықша тәртібін қолданады:
тарифке (баға, алым мөлшерлемесі) немесе оның ... ... ... ... монополия субъектісі ... ... ... ... ... сонымен бірге нормативтік техникалық
ысыраптардың (шығындардың) техникалық және технологиялық нормалары шегінде
шектеу қою;
тариф (баға, алым ... ... оның ... ... ... ... ... шығыстар тізбесін белгілеу;
4) тарифке (баға, алым мөлшерлемесіне) немесе оның шекті деңгейіне
енгізілетін пайданы ... ... ... ... қолданылатын әдістерді келісу;
негізгі құралдарды қайта бағалауды және табиғи ... ... ... ... ... ... құралдарын
пайдалану бағыттарын келісу.
Қазақстан Республикасындағы табиғи ... ... ... ... ... жұмыстар) жатқызылады:
1) мұнай және (немесе) мұнай өнімдерін тасымалдау;
газ немесе газ конденсатын сақтау, басты және (немесе) ... ... ... газ ... ... және ... байланысты газ
тарату құбыршектерін пайдалану;
2) электр энергиясын беру және (немесе) тарату;
3) жылу энергиясын өндіру, беру, тарату және ... ... ... ... ... және тұтынуды техникалық диспетчерлендіру;
4) магистралдық теміржол желілері;
7)кірме жолдар;
8)аэронавигация;
9)порттар, әуежайлар;
10)технологиялық мүмкін еместігі себепті бәсекелес байланыс операторының
жоқ болуы немесе аталған ... ... ... ... ... ... ... қоспағанда)
телекоммуникациялар;
11) мүліктік жалдау ... ... ... және ... ... ... ... телекоммуникацияларына қосуға
технологиялық байланысты негізгі құралдарды пайдалануға беру;
12) су шаруашылығы және (немесе) канализация жүйелері;
13)пошта қызметінің ... ... ... ... ... Заңның 4-бабының 1-тармағы).
Қолданыстағы заңдарға сәйкес табиғи монополия субъектісіне:
1) төмендегідей қызметтерден басқа табиғи монополиялар ... ... ... және ... қызметпен айналысуға тыйым
салынады:
• реттелетін қызметтермен (тауарлармен, жұмыстармен) технологиялық түрде
байланысқан;
... ... ... жұмыстардан) түсетін табыстар
табиғи монополия субъектісінің бір күнтізбелік жыл ішіндегі барлық
қызметінің бір пайызынан аспайтын ... ... ... ... табыстар табиғи монополия субъектісінің бір
күнтізбелік жыл ішіндегі барлық қызметінің бес ... ... ... ... ... ... құрылымдық бөлімшенің ұйымдық
және аумақтық оқшаулануы мүмкін болмаған жағдайда;
табиғи монополия субъектісінің кұқық меншігінде және (немесе) ... ... және ... ... ... ... ... қатар табиғи монополия субъектісінің заңмен рұқсат
етілген қызметке байланысы жоқ ... ... ... иеленуге немесе басқадай түрде (мемлекеттік емес
жинақтаушы ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ табиғи монополия субъектісі үшін заңмен
рұқсат етілген қызметті жүзеге ... ... да ... ... ... (тауарлар, жұмыстар) үшін уэкілетті ор-ган
тағайындаған ... ... ақы ... ... ... субъектілерінің реттелетін қызметтеріне (тауарларына,
жұмыстарына) қол ... ... ... ... тұтынушыларды
кемсітуге жеткізетін басқадай әрекеттер жасауға;
5-1) меншік құқығымен немесе басқадай ... ... ... ... ... ... ... кезінде технологиялық
кезеңде пайдаланылатын мүлікті сенімгерлікпен басқаруға, мүліктік ... ... ... ... ... ... ... құқығына кеңшілік беруге
(арнайы қаржы ... ... ... бойынша талап
құқығына кеңшілік беруін есепке алмағанда, егер бұл ... ... ... ... (тауарларына, жұмыстарына)
тарифтердің (бағалардың, алым мөлшерлемелерінің) көтерілуіне келтірмесе);
жауапкершіліксіз тұтынушылардың реттелетін ... ... ... ... ақша ... ... ... реттелетін қызмет (тауарлар, жұмыстар) көрсетуден бас
тартуға;
реттелетін ... ... ... алым ... немесе
олардың шекті деңгейлеріне қызметтер (тауарлар, ... ... ... ... қызметтердің (тауарлардың, жұмыстардың) сапасына өз құзыреттері
шегінде мемлекеттік органдар белгілеген ... сай ... ... ... ... ... ақы төлеуді талап етуге;
мынадай:
• тарифтік сметада бар ақпаратты;
• реттелетін коммуналдық қызметтерді есепке алатын аспаптарды сатып
алуға және ... ... ... және ақы өндіріп алу механизмі
туралы, реттелетін коммуналдық қызметтерді есепке алатын аспаптарды
сатып алу және ... ... ... ... ... коммуналдық қызметтер (тауарлар, ... ... ... ... деп ... ... Конституциясы, азаматтық заңдар және арнайы нормативтік актілер
монополиялауға және әділетсіз бәсекеге бағытталған экономикалық ... ... Атап ... ҚР АК ... ... ... бәсекелестікті
шектеуге немесе кұртуға, негізсіз артықшылықтар иеленуге, тұтынушылардың
кұқықтары мен заңды мүдделеріне қысым жасауға жол берілмейтіні көрсетілген.
Сөйтіп, ... ... ... ... және оның ... ... әділетті бәсекелестікті қорғау мақсатында экономикалық
қызметті жүргізу ережелерін белгілеу және ... ... ... ... қызметі болып табылады.
3. Қазақстан Республикасының тұрақты экономикалық дамуын қамтамасыз етудегі
кәсіпкерлік ... рөлі және ... ... ... ... қызметті талдау және тиімділігін бағалау
Қор сыйымдылығы қор қайтарымдылығының кері шамасы болып табылады. Ол
әрбір өнім бірлігіне ... ... ... ... ... ... қорлардың орташа жылдық құнын өндірілген өнім көлеміне бөлу ... ... ... материалдық ресурстарды пайдалану
тиімділігін сипаттайды. Ол өндірілген өнім көлемінің оны өндіруге ... мен ... ... қатынасымен анықталады. ... ... ... мен ... бір ... ... дайын
өнім бірлігі келетінін көрсетеді.
Материал сыйымдылығы материал қайтымдылығының кері шамасы. ... мен ... ... ... өнім көлеміне
қатынасымен ... Бұл ... ... өнім бірлігіне қанша
шикізаттар мен материалдар қажет екенін көрсетеді. ... ... ... да ... ресурстар неғұрлым жақсы пайдаланылған сайын,
материал қайтармдылығы ... ... ал ... ... ... ... ... өнімділігін өлшеу еңбек шығындары мен
өндірілген өнім ... ... ... ... ... жолымен
анықталады. Осыған байланысты екі көрсеткішті бөліп көрсетуге болады. Олар:
өнімділік және ... ... 3. ШОК ... ... ... ... өзгеруі
Өнімділік сағаттық, күндік, айлық, тоқсандық, жылдық болуы ... ... ... ... ... ... ... бірлігінде өндірілген өнім
көлемін көрсетеді. Өнімділік өндірілген өнім көлемінің осы өнімді өндіруге
жұмсалған уақыт ... ... ... ... ... қатынасымен
анықталады.
Еңбек сыйымдылығы деп кәсіпорындағы өнім бірлігін өндіруге жұмсалған
барлық еңбек шығындарының ... ... ... Ол ... кері ... ... табылады және еңбек шығындарының өндірілген
өнім көлеміне қатынасымен анықталады.
Кәсіпкерліктің қаржы-экономикалық қызметін талдау үшін оның ... ... ... ... ... ... деп оның өз қызметін
қаржыландыру мүмкіншілігін (қабілетін) айтамыз. Ол кәсіпорынның дұрыс ... үшін ... ... ... ... ... ... ұтымды
орналастыру мен тиімді пайдалануды, ... жеке және ... ... ... қарым-қатынасын, төлем қабілеттілігі мен ... ... 4. Орта және ірі ... ... нәтижесінің серпіні
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын оның қаржылық тұрақталығы, өтімділігі
мен төлем қабілеттілігі, ... ... және ... ... сипаттауға болады.
Қаржылық тұрақтылық – бұл табыстың шығыннан тұрақты ... ... ... ... ... пайдалануды қамтамасыз етеді және оларды тиімді
пайдалану арқылы өнім ... және ... ... ... болуына жағдай
жасайды. Сондықтан да қаржылық тұрақтылық барлық өндірістік-шаруашылық
қызмет үрдісінде қалыптасады және ... ... ... ... ... ... [3, 17б.].
Қаржылық тұрақтылық көрсеткіштері кәсіпорын активтерінің жағдайы ... ... ... тарту деңгейі және осы қарыздарға қызмет
көрсетуді ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... Оларға: келесі
көрсеткіштерді жатқызуға болады:
1. ... ... ... коэффициенті (тәуелсіздік
коэффициенті) – меншікті капиталдың кәсіпорын капиталына (активтеріне,
баланс валютасы) қатынасымен ... Ол ... ... ... бөлігін меншікті қаражаттары құрайтындығын,
яғни, қаржылық тәуелсіздік дәрежесін көрсетеді. Бұл көрсеткіштің мәні
неғұрлым жоғары болса, солғұрлым қаржылай ... және ... ... ... ... ... ... дамыған
елдерде бұл көрсеткіштің шекті мәні – 0,5 – 0,7 болып белгіленген.
2. Қарыздық капиталды шоғырландыру коэффициенті ... ... ... бөлігін қарыздық қаражаттар құрайтындығын
көрсетеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... Қаржылық туәекелділік коэффициенті – бұл тәуелсіздік коэффициентінің
кері көрсеткіші болып ... Ол ... ... (баланс
валютасы) меншікті капиталға қатынасы арқылы ... ... мәні ... ... 1 ... ... қандай сомасы келетінін көрсетеді. Осы көрсеткіштің
мәнінің өсуі кәсіпорынды ... ... ... ... көрсетеді. Егер оның мәні 1-ге тең болса, онда
кәсіпорынның барлық ... тек қана ... ... ... ... Мәселен, оның мәні 1,5 болса, онда кәсіпорын
активтеріне салынған әрбір 1,5 теңгенің 1 ... ... ... – қарыздық қаражаттар екенін көрсетеді.
4. Ағымдағы берешек коэффициенті. Ол қысқа мерзімді міндеттемелердің
кәсіпорын капиталына (активтеріне) ... ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді қарыздық қаражаттар
есебінен қалыптасқанын көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайының маңызды критерийлерінің бірі – ... ... ... ... деп ... өзінің
міндеттемелері бойынша есеп айырысуды өз уақытында және толығымен жүргізу
қабілеттілігін айтамыз. Ал, ... деп ... ... ... ... өтеу ... төлеу қабілеттілігін айтамыз.
Өтімділікті, кейде ағымдағы ... ақша ... ... мен ... деп те ... Осыған байланысты кәсіпорынның
өтімділігі жөнінде айтқанда активтің ... және ... ... ... алу қажет.
Кәсіпорын қызметінің тиімділігі мен қаржы нәтижелерінің салыстырмалы
сипаттамасы рентабельділік болып табылады. Кәсіпорын ... ... ... абсолютті көрсеткіштері (сатудан түскен табыс, жалпы
табыс, ... ... ... ... т.б.) оның ... ... ... отырғанын (жақсы немесе жаман) толық сипаттай алмайды. Сондықтан
салыстырмалы көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның салыстырмалы табыстылығын
сипаттайды, яғни әр түрлі тұрғыдан (позициядан) ... ... ... қатынасының пайыз түрінде өлшенуі немесе
есептелуі. Олардың ішінде негізгілері ретінде ... ... ... ... (табыстылығы) рентабельділігі – кәсіпорынның таза
табысының активтерінің құнына (орташа жылдық құнына) қатынасымен
анықталады. Ол ... ... ... 1 теңге қанша теңге
таза табыс әкелетінін көрсетеді.
2. Ағымдағы активтердің ... ... ... ... ... Ол ... таза табысының
ағымдағы активтер құнына қатынасы арқылы есептеледі.
3. Меншікті капиталдың рентабельділігі меншікті капиталды пайдалану
тиімділігін ... ... ... ... ... өзінің
осы қаражаттарын басқа бағалы ... ... ... мүмкін табыстарымен салстыруға қол жеткізеді. Батыс
елдерінде ол ... ... ... ... ... ... Ол таза табыстың меншікті капитал көлеміне қатынасы
арқылы есептеледі. Оның мәні меншік иелерінің салған салымдарының
әрбір ақшалай бірлігі ... таза ... ... ... Негізгі өндірістік қорлардың ... таза ... ... ... құнына қатынасымен анықталады. ... ... ... ... сипаттайды және негізгі
қорлардың 1 теңгесіне таза табыстың қанша теңгесі келетінін
көрсетеді.
5. Сатудың ... Бұл ... ... ... және ... ... да ... болады. Яғни, жалпы табыстың (таза
табыстың) сатудан ... ... ... ... ... жағдайда (жалпы табыс арқылы есептеу) оның ... баға ... ... ... ... ... ... бақылау мүмкіншілігін көрсетеді. ... ... ... материалдық-өндірістік қорларды
пайдалануды бақылауды күшейтуді немесе бағаларын қайта қарау
қажеттілігін көрсетеді. Екінші ... яғни таза ... ... оның мәні ... ... әрбір теңгесі таза
табыстың қанша теңгесін әкелгенін көрсетеді [25, 42б.].
3.2 Кәсіпорындағы инновациялық кәсіпкерлік қызметтің экономикалық дамудағы
рөлі
Кәсіпорындағы инновациялық ... ... ... ... ... үшін ... ... жайындағы ұғымын анықтап алған дұрыс.
Инновация сөзінің астарында (ағылшын. innovation – жаңалық, жаңа ... ... ... ... ... ... (лат. novation –
өзгеріс, жаңару) бұрын соңды болмаған жаңашылдықты ... ... жаңа ... немесе технологияға, өндірісті
ұйымдастырудың жаңа ... ... ... ... мен ... жаңа ... есептің, жоспарлаудың әдістерін, сараптаудың
тәсілдерін және т.б. ... ... ... алынған материалдық
нәтиже деп түсіндіріледі. Инновацияны тағы инновациялық өнім десе де
болады. ... ... ... және ... ... ... ... астарында адам қолымен жасалған құрылғылар,
механизмдер, құрал-жабдықтар және басқа құралдар ... ... ... ... рөлі ... ... ... экономикада кәсіпкерлік инновация ... ... ... ... ... кәсіпкерлік инновация өзіндік
құнның ... ... ... пайданың өсуіне, жаңа
қажеттіліктердің пайда ... ... ... жаңа ... өндірушінің
имиджінің жоғарылауына, жаңа, сондай-ақ сыртқы нарықтарды ашу мен басып
алуына әкеліп ... ... ... ... ... 1992 ... ұсынылып қабылданған халықаралық стандарттарға негізделеді. Бұл
стандарттар жаңа өнімдер мен жаңа ... ... ... ... ... ... Осыдан келе технологиялық инновацияның
екі типі қабылданды:
• өнімдік инновация;
• процестік инновация.
Өнімдік ... жаңа ... ... ... енгізуді қамтиды.
Сол себепті өнімдік инновацияны екі түрге ... ... ... ... ... өнімдік инновация.
Өнімдік кәсіпкерлік инновациялар өзіне жаңа материалдарды, жаңа
жартылай фабрикаттар мен ... ... ... ... алуды қосады.Процестік кәсіпкерлік инновациялар өндірісті
ұйымдастырудағы жаңа әдістерді (жаңа технологияларды) ... ... ... ... жаңа ұйымдастырушылық құрылымдарды
жасаумен байланысты болуы мүмкін.
Жаңашылдық типі бойынша нарық үшін ... : ... ... ... жаңа ... ... кәсіпорын (кәсіпорын топтары)
үшін жаңа салалар.
Егер кәсіпорынды (фирманы) жүйе ретінде қарастырса, онда:
1. Кәсіпорынға кірерде ... ... ... мен ... ... пен т.б. ... ... өзгерістер);
2. Кәсіпорыннан шығарда ... ... ... ақпарат);
3. Кәсіпорынның жүйелік құрылымына ... ... ... ... ... байланысты кәсіпкерлік
инновациялар бөлінеді: радикалды; жақсартушы; модификациялаушы (жекеше).
Инновацияның аталған түрлері бір-бірінен ... ... ... ... бойынша ажыратылады.
Кәсіпорын қызметі: технологиялық; өндірістік; экономикалық; сауда-
саттық; әлеуметтік.
Кәсіпкерлік инновациялық ... ... ... ... ... ... жаңарту керектігін түсіну. Нақ осы деңгейде инновацияның ... ... ... ... іздеу мен іріктеу құралады.Кәсіпкерлік
инновациялық қызметтің ... ... ... енгізу проектісі
жетілдіріледі. Дәл осы деңгейде инновациялық проектінің жүзеге асырылуы,
енгізуді бақылау ... және ... ... енгізу үрдісіне түзету жүргізу
болады. Инновациялық ... ... ... ... ... және одан тыс жерде инновацияны пайлану (меңгеру) табылады.
Сонымен кәсіпкерлік инновацияны енгізу үрдісі бес ... ... ...... ... ... енгізудің керектігі жайлы
жаңашылдықты инициациялау және шешім қабылдау.
Екінші деңгей – ... яғни ... ... ... мен ... инновациялық үрдіс қалай дамитыны және оның негативті
және позитивті салдарын болжау. ... бұл ... ... ... ... ... болжайды.
Үшінші деңгей - ұйымдастырушылық-практикалық – жаңашылдықты меңгеруге
мүмкіндік беретін жаңа құрылымдарды құру: лабораторилер, ... және т.б. Бұл ... ... ... және ... ... тиіс.
Төртінші деңгей – аналитикалық – бұл жалпылау және ... ... Бұл ... ... үрдістің қай дәрежеде жүзеге
асырылып жатқанын сезіну керек; алынған нәтиже мен прогностикалық нәтижемен
сәйкестендірі. Егер ... ... ... онда неге? деген сұраққа
жауап іздеу керек.
Бесінші деңгей – ... ол ... ал ... ... болуы мүмкін.
Дамыған елдер тәжірибесі бойынша тек қана нарықтық принциптер негізінде
материалдық-техникалық базаның қалыптасуы мүмкін емес. ... ... ... араласуынсыз оң нәтиже бермейді, сондықтан инновация ... ... ... ... болып табылады.
Көптеген дамушы елдер табиғи ресурстарға бай бола тұра, тұрақты дамуға
қол жеткізе алмады. Қысқа мерзімде ... ... бұл ... ... табыс әкеліп, тұрғындардың әл-ауқатын көтереді. Алайда, уақыт
өте келе ... ... ... ... яғни мемлекетті шикізат
экспортынан және оның рыноктағы ... ... ... ... аз ... жаңа ... ... ынталандырмайды және шикізатты күндердің күнінде
таусылатынын еске алсақ, бұл мәселенің қаншалықты маңызды екенін түсінеміз.
Дәл осы ... ... ... жолы бар, ол – ... ... ... [20, ... таңда ел экономикасы дамудың шешуші факторлары – ғылым мен
инновациялық технологиялар екеніне ... көз ... ... Бүкіл
әлемде озық технология мен техниканы насихаттайтын 1951 ж. ... ... ... ең ... технопарк – АҚШ-тағы «Силикон
аңғарының» пайда ... ... ... ... ғасырдың 80-ші жылдары
технопарктер тек АҚШ, Еуропада ғана емес, Канада, Сингапур, ... ... ... ... да ... ... жаңа өнімді ойлап табу және оны жасап шығару жылдамдығынан
американдықтар мен еуропалықтарды да басып озады. Жаңа ... ... ... ... ... АҚШ-та 4, Еуропада 2 айдан кейін шығады. Жапондықтар
үшін өнімнің сапасын қажетті деңгейге жеткізу үшін 4 ай ... ... ... – 11 ай ... ... жаңа ... мен жоғары технологияны өндіріске енгізумен
1950ж. құрылған ҒТИП ... ... ... ... ... ... коммерциялық және өндірістік ... ... ... ҒТИП қарамағына әр түрлі саладағы ғылыми
орталықтар мен кәсіпорындар кіреді. ҒТИП олардың құрылуына жағдай ... ... ... көмектеседі, ақпарат және қаржымен қамтамасыз
етілуін қадағалайды, бір сөзбен айтқанда, кәсіпорынға «қолайлы ... ... ... ... үлес қосып, инновацияны дамытып
отырғанын ҒТИП құрамына кіретін кәсіпорын санының өсуінен ... ... – 8775, 2000 ж. – 1578, 2005 ж. 20722, 2010 ж. – ... Корея Республикасының /Оңтүстік Корея/ ғылым мен техниканы соңғы 50
жылда өте қарқынды ... ... ... ... ... ... ең
кедей елдердің бірі болып шығып, соғыстан кейінгі зерттеулердің басым
бөлігін қорғаныс, ... және ... ... бағыттады. Корея
Республикасы ғылыми-техникалық саясатын өткен ... ... ... ... 1967 ж. ... ... ... және жүзеге асыру болып табылатын Ғылым және технология ... және ... мен ... ... ... Заң ... ... дамуы 5 жылдық кезеңдерге жоспарланған.
Әрбір ел дүниежүзілік ... өз ... ... үлесінен айырлмауға
тырысады. Бұл тікелей инновацияларға қатысты екендігі мәлім. ХХ ғасырдың 50-
60-шы ж.ж. дамыған елдер қолға ... ... де осы ... ... құқықтық-нормативтік негізін жасап, мемлекеттік бюджеттен
қаржыландырып немесе басқа қаржы ... ... ... ... ... ... дамуы да екіталай.
Іс жүзінде ғылыми зерттеулер мен инновациялық процестерді мемлекеттік
қолдаудың негізгі кең ... 3 ... ... Ғылыми зерттеулерге мемлекеттің тікелей қатысуымен ... ... ірі ... қалыптастыру, нәтижесін
ақысыз түрде көпшілікке ұсыну. Әдетте, бұл лабораториялар қорғаныс,
энергетика, денсаулық сақтау, ауыл ... ... ... Қайтарымсыз негізде субсидиялар ... ... ... іске ... ғылыми зерттеу жұмыстарына
қайтарымсыз негізде мемлекттік бюджеттен қаржы ... ... шарт – ... ... ... ... есеп беру, алынған
нәтижені ашық түрде жариялау.
3. Ғылыми-техникалық зерттеулер мен тәжірибеге инвестиция бөлінген жеке
бизнеске ... ... ... қаржылық қолдау және инновациялық құрылымдарды құру үшін
оған көп ... ... ... Осы ... ... ... күрделі
мәселелердің бірі болып отыр, сондықтан қаржыландыру, ... ... ... Инвестициялық, Инновациялық қорлар, Даму ... ... мен ... ... корпорациясы сияқты даму
институттары құрылды.
Бұл мәселелердің шет елдерде қалай шешілетініне ... ... ... ... ІІ ... соғыстан кейін көп көңіл
бөліне бастады. Елде шағын және орта ... ... ... ... ... ... 2 ... атауға болады.
Мемлекет
Құқықтық-нормативтік жағынан ... ... ... етеді ... ... ... инновациялық саясатты солар арқылы жүргізеді. Шағын
кәсіпорындар барлық кәсіпорындардың 99 %-ын ... ... ... үлесі
52%-ды құрайды. Мемлекет саясатының шағын және орта ... ... мәні ... ... ... мен ... ... сәйкестендіру болып табылады.
Мемлекттік деңгейде кәсіпорындарға мынадай қолдау көрсетеді:
1. Мамандандырылған ... ... ... ... ... беретін комиссиялар, кәсіпорындарды қолдайтын бас
басқарма, регионалдық органдар, мемлекеттік даму ... ... ... ... ... ... ... жапондық регионалдық орталық комитеті) жаңадан
құрылған шағын кәсіпорындарға көмек көрсетеді.
2. Қаржылық ... беру мен ... ... ... 59 филиалы бар мемлекттік қаржылық корпорация, 102 ... ... ... ... 117 ... бар ... және ... Орталық банкі, шағын инновациялық кәсіпорындарға арналған
кредиттерді сақтандыру ұйымдары жүзеге асырады.
Шағын және орта бизнесті қолдаудың ... ... ... ... ... ... ету ... табылады. Оған «Шағын және
орта бизнесті мемлекеттік қолдау» туралы Заңнан бастап ... ... ... ... ... ... туралы Заңға дейін т.б. заңдар
кешенін қамтиды.
Жапонияда орталық банктер ... ... ал ... коммерциялық
банктер 100% кредиті шағын және орта ... ... ... ... ... арнайы механизмдері қолданылады. Олар
«жеңіл қарыздар» деп ... Егер жай ... ... ... ... кәсіпорындар қарызды осының жартысымен алады.
Шет елдер тәжірибесінен инновацияны дамытудағы мемлекеттің рөлінің өте
маңызды екендігіне көз жеткіздік, енді ... ... ... ... мемлекеттік қолдау көрсетілетінін және жалпы инновациялық
дамудың ерекшеліктеріне тоқталайық.
Экономикалық ... және ... даму ... ... дамуда жаңа технологиялар экономиканы тиімді модернизациялауды
қамтамасыз етеді. Бұл әсіресе ҚР үшін өте ... ... 1990 ж. ... ... ... ... ... қалыптасты. Өндірістің
техникалық деңгейі құлдырады, ғылыми өнімдердің шығуы ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
жүйе түгелімен жойылды, еліміз өзінің ішкі сұранысын қамтамасыз ете ... ... ... да ЖІӨ ... де 1990 ж. ... 1995 ж. 40%-
ға дейін азайды.
Ал ЖІӨ-нің 0,5%-ға өсуімен экономикалық дағдарыс кері ... ... ... ... Осы ... ЖІӨ ... назар
аударсақ тек қана 2003 жылы 1993 жылғы ... ... ... ... ... ... мен ғылыми-техникалық қызметтерге қаржы бөлу өте аз,
оның көлемі 0,9%-ды құрап отыр. Ал индустриялы-инновациялық саясатты ... онда 2015 жылы ... ... оның ... ... ... кемиді
екен. Бұл стратегияны жүзеге асырған жағдайда 2015 жылы болжам бойынша
ғылым және ... ... ... ... ... ... өсуді жоспарлап отыр. Егер бұны дамыған елдермен салыстырсақ ғылымға
бөлінетін қаржы ... – 45 %, АҚШ пен ... – 36%, ...... отыр [15, ... стратегия жүзеге аспағандағы және асқандағы ЖІӨ-нің
құрылымының ... ... ... асырғанда және оны ... ... ... ... ... ... қолдауды ҚР-ның
«Инновациялық қызмет» туралы ... ... ... Оның ... ... ... басым бағыттарын анықтап, инновациялық ... ... ... саясатын жүзеге асыратын қажетті инвестицияны
жұмылдыруды ұйымдастыру және жағдай жасау.
3. Инновациялық инфрақұрылымды ... ... ... ... ... мен жобаларды
мақсатты қаржыландыру.
5. Бәсекеге жарамды өндірісті құруға мемлекеттің араласуы.
6. Мемлекттік ... ... ... міндетті түрде
рынокпен қамтамасыз ету.
7. Отандық инновацияларды шетелге шығару.
Елімізде ғылыми-техникалық ... ... ... үшін
арнайы даму институттары құрылған. Оның ішінде 3 қаржылық және 2 қызмет
көрсету институттары бар.
Алдыңғы ... ... өсу ... ретінде посткеңестік
елдерде инновация екінші деңгейдегі жоспар ... ... ... ... ... тәжірибесі және отандық тәжірибе бойынша тұрақты экономикалық
өсуге қол жеткізу инновациялық қызметсіз жүзеге аспайтындығына көз ... осы ... ... 3-4 ... ... деген көзқарас өзгерді.
Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев Ұлттық академия ... ... ... ... ... ... жүйе құратын уақыт келіп жетті» деп
атап көрсетті.
ҚР-ның ... ... ... ... ... ... ... қолдау және іске асыру бағыттарынан құралады. Олар:
• ҒЗТКЖ ұйымдары, яғни бұған ғылыми зерттеу институттары, инкубаторлар,
инновациялық орталықтар, ... ... ... ... ... ... кластерлер, шағын бизнес салалары
қатысады.
• Мемлекеттік реттеудің тікелей және жанама ... ... ... ... және ... ... ... және т.б.
• Қаржылық институттар: банктер, инвестициялық, ... ... ... ... ... ... банктер,
венчурлық қорлар, даму институттары, экспортты ... ... және Даму ... экономикасының нарықтық қатынастарға өтпелі кезеңінде
экономикада кәсіпкерлік қызмет даму ... ... ... ... рыноктық жүйеде толыққанды қызмет ету үшін кәсіпорын ... мен ... ашып ... керек. Сонда ғана олардың шығарған
тауарлары мен қызметтері бәсеке қабілетіне ие болады. Бірақ бүгінде отандық
кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігі әлсіз екендігі белігілі.
Әйтсе де бұл инновациялық ... ... ... ... ... ол қаржыларды ЖІӨ-нің құрамынан көп мөлшерде ала алмаймыз, өйткені
елімізде ... ... ... ... ... ... ... әсіресе
әлеуметтік салаларға. Сондықтан қаржы тартудың бірден-бір көзі инвестиция
тартуды ынталандыру болып табылады.
Яғни еліміз осы мәселелерді ... ... ... ... алдыңғы
қатарлы елдер санатына қосылу үшін, ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мақсатында ... ... ... 2003-2015 жылдарға
арналған ұзақ мерзімді стратегиясын» қабылдады және ол ... ... оң ... бере бастады. Сондай-ақ Елбасымыз биылғы жылы «Бәсекеге
қабілетті Қазақстан», «Бәсекеге ... ... және ... халық» деген Қазақстан халқына Жолдауында, еліміз үшін өзекті
мәселелердің бірі Индустриялы-инновациялық стратегияның негізгі бағыттарын
атап ... ... ...... ... ... және ... бағытталған тауар шығаратын өнеркәсіптер құрып,
қызмет көрсету саласын мығымдау.
Индустриялы-инновациялық даму бағдарламасына сәйкес біз экономиканың
шикізаттық бағытынан арылып, ... ... ... машина
жасау мен өнеркәсіп жабдықтарын жолға қоюға тиіспіз. Яғни инновация –
негізгі қозғаушы күш ... осы ... ... ... ... ... ең негізгі
қозғаушы факторы болып отырған Индустриялы-инновациялық даму стратегиясының
мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... шикізат бағытынан қол үзуге ықпал ететін
экономика салаларын әр ... ... ... ... дамуына қол
жеткізу; ұзақ мерзімді жоспарда сервистік-технологиялық ... ... ... ... ... ... ... және кәсіпкерлік қызмет көрсету саласында бәсекеге
түсуге қабілетті және ... ... ... жұмыстар және
қызмет көрсетулер өндірісі мемлекеттік индустриялы-инновациялық ... ... ... ... ... ... аясында Қазақстанның қазіргі
таңдағы экономикасының ... ... ... орын ... ... бір жақты шикізатты бағыттылығы;
• әлемдік экономикаға ықпалдасудың әлсіздігі;
• ел ішіндегі салааралық және ... ... ... ішкі ... ... мен ... ... сұранысының
мардымсыздығы (шағын экономика);
• өндірістік және әлеуметттік инфрақұрылымның жеткілікті дәрежеде
дамымауы;
• кластерлік желілердің дамымауы, яғни кәсіпорындардың бір орталыққа
шоғырланбауы;
• мұнай-газ және кен-металлургиялық кешенге ... ... ... тез ... ... ... техникалық және технологиялық артта
қалушылығы;
• ғылыми зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық (ҒЗТКЖ) қаржының
аз ... ... мен ... ... ... ... болмауы;
• мамандарды және жұмысшы кадрларды даярлау мен қайта даярлаудың
қазіргі ... ... ... ... ... секторына инвестициялар салуға отандық
қаржы институттары үшін ынталандыру көздерінің болмауы;
• ЖІӨ-нің 1 долларына электр энергиясының жұмсалу деңгейі ... ... ... ... ... ... кейбір
индустриялық дамыған елдерден 7-10 еседен астам артта қалып отырмыз.
Осы ... шешу ... ... ... ... ... өтсе болады. Стратегияның міндеттері:
• өңдешуі өнеркәсіпте орташа жылдық өсу қарқынының 8 – 8 ,4 ... ... ету, 2000 ... ... 2015 жылы ... ... 3 есе арттыру және ЖІӨ энергия сыйымдылығын 2
есе төмендету;
• өңдеуші өнеркәсіптің негізгі қорларының өнімділігін арттыру;
• кәсіпкерлік құрылымды қалыптастыру, бәсекелестік артықшылықты
жетілдіретін ... ... ... ... ... ... ... отырып, нақты өндірістерде қосылған құн тізбегіндегі
элементтерді игеру;
• ғылымды көп қажет ететін және жоғары технологиялық ... ... ... ... ... әлемдік стандартына көшу;
• дүниежүзілік ғылым – техникалық және инновациялық процестерге
қосыла отырып, өңірлік және дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... белсенді
жүргізу экономиканың өсу қарқынын жылына 8,8 – 9,2 % қамтамасыз етеді. Бұл
2005 ... ... 2015 жылы ... көлемін 3,5 – 3,8 % ... ... ... ... ... ... ... орташа жылдық
өсу қарқынын 8 – 8,4 %-ға дейін жеткізуге, 2000 ... ... ... ... өнімділігін кемінде 3 есе арттыруға және ЖІӨ-нің энергия
сыйымдылығын 2 есе ... ... ... ЖІӨ ... ... ... қызметтің үлестік салмағын 2000 жылғы 0,9 %-дан
2015 жылы 1,5 – 1,7 %-ға ... ... ... ... [18,70б.].
Әлемдік тәжірибе көрсеткеніндей, нарықтық ... ... ... ... ... асыруда жеке сектормен
ынтымақтастық орната алады. Осындай ... ... ... ... Кореяда, Малайзияда және соңғы отыз жылда өздерінің
экономикалық даму саласында ірі бетбұрыс жасаған басқа да ... ... шешу және ... ... алға ... ... мен
міндеттерге қол жеткізу үшін Даму ... ... ... қатар
Қазақстанның инвестициялық қоры, Экспортты сақтандыру жөніндегі корпорация,
Инновациялық қор сияқты арнайы даму ... құру ... ... елде ... және ... ... ынталандыруға бағытталған
белсенді мемлекеттік ғылыми және инновациялық саясат жүргізуді көздейді.
Стратегияны ойдағыдай іске асыру экономиканың адам ... ... ... капиталды тиімді пайдалануға негізделген тұрақты өркендеуіне
алып ... оның ... ... ... жасауға, Қазақстанның
әлеуметтік дамуының құрылысының сапалық жаңа деңгейіне шығуына ықпал етуі
керек.
Экономиканы ... ... ... мен саясатын жетілдіру
жөніндегі ... ... ... үшін ... тиісті
бөлімдеріне импортты алмастыратын және экспортқа бағытталған кәсіпкерлік
қызмет саясатты іске асыру жөніндегі шет ... ... оның ... ... әр қилы ... мен кезеңдері, сондай-ақ әлемдік
рыноктарда бәсекелестік артықшылықтарға қол жеткізуге мүмкіншілік беретін
факторлар келтірілген.
Қорытындылай келе, индустриялы ... ... ... елдегі инновациялық -инновациялық саясатты жүзеге асыруда келесідей
күштерді қалыптастыру және нығайту;
• мемлекеттік мекемелердің қызметін индустриялы-инновациялық
дамудың мақсаттарына сәйкес қайта құру. Бұл – ... ... ... және ... ... ... ... етеді;
• индустриялы – инновациялы дамуды халық арасында насихаттау;
• отандық өнімдердің ... ... ... ... үшін ... ... мен сертификаттарға көшу;
3.3 Мектеп және колледждегі білім беру ортасындағы кәсіби мамандарды
дайындаудағы кәсіпкерлік
Қазіргі кезде білім беруге көп көңіл ... ... күні ... ... ұлттық үлгінің қалыптасуы, 12 жылдық білім беруге көшу, білім беру
мазмұнының, құрлымының, экономикалық-ұйымдық, ... ... ... білім ұйымдарындағы басқару деңгейін жаңа ... оны ... ... ... ... ... ... жылдық білім беруге көшудің басты мақсаты тұлғаны өмірдің қай саласы
болмасын еркін де ... ... ... әр ... ... ... ... баулу, оның бойында шығармашыл тұлғаға ... ... ... 12 ... ... беруге көшудегі басым
бағыттардың бірі - білім беру сапасын қамтамасыз ету. Білім беру ... ... беру ... мен тұлғаның кәсіби, азаматтық, тұрмыстық
біліктілігін қалыптастырудың қоғам мен ... ... ... әлеуметтік категория. Оқушы мектепте оқып жатқаннан ... бір ... ... ... тек ... оқу орындарында алған
кәсіптік білім аздық етеді.
Қазақстан ... ... беру ... ... ... әдістемелік әзірлеу туралы мәселені ҚР ... және ... ... ... ... ... пен ЮНЕСКО 1997 жылы
Лиссабон қаласындақол қойған Жоғары білім туралы халықаралық ... ... ... ... ... беру тетіктерін дамыту
мен жетілдірудіңөзектілігін арттыра түсті.
Соңғы 15 жыл ... ... ... сапасы кепілдігінің белгілі бір
механизмі қалыптасты. Ол:мемлекеттік деңгейдегі лицензия ... ... ... ... ... ... тестілеу(ҰБТ).
ҰБТ шекті балды жинаған мектеп бітіруші жоғары оқу орнына ақылы негізде
түсу құқын сақтайды. Сол сияқты жылда ұлттық ... ... ... ... ... ... ... балына келіспесе немесе тест
тапсырмаларының сапасы ... ... ... ... ... ... апелляциялык комиссияға арыздана алады. Өтініштер ... ... ... ... ... ... сағат 13-ке дейін
беріледі және бір тәуліктің ... ... ... ... құрамына тестілеудің барлық пәндері бойынша мектептердін жетекші
мұғалімдері кіреді [47].
Ақпараттық қоғамға өту жалпыға ... ... ... талап етеді. Аз
білікті еңбек ... ... ... сол ... ... ... ... пен жоғарғы білімде қүрылады. Білімге деген қажеттілігі бұдан
былай жаңа ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану және білім
беру қызметі ... ... және ... ұйымдар жағынан
бәсекелестікті кеңейту есебінен ... ... Бұл ... ... ... және техникалық және бағдарламалық
қамтамасыз ету саласындағы ірі жетістіктермен қамтамасыз етілген. ... ... ... ... ... агенттері» (soft
ware agents) деп аталатын ноутбуктар мен ... ... ... ... өте қуатты түрлерінің пайда болуы күтілуде.
Бұл бағытта АҚШ үстем ... ... ... ғалымдардың
пікірінше, ақпараттық технологиялар ұйымдастырушылық құрылым, ... ... ... ... колледждер оқу орындарының жұмысына
маңызды әсер ... ... ... ... on-line режимінде оқытудың
артықшылығы төмендегілерден ... ... ... оңай қол ... ету, сонымен қатар колледждер
түнгі уакытта, демалыс күндері және кампустан тыс оқуға мүмкіндіктерді
ұсыну ... ... ... ... ... мен ... алуға
болады. 80%-ға жуық американдық университеттер мен колледждер онлайндық
оқытудың ... ... ... ... үшін бесекелестік көптеген
университеттер мен колледждер оқытуды үйымдастыру үшін ... ... ... Дәстүрлі жоғарғы оқу орындарды онлайндық оқытуды
ұйымдастыруға тарту, әдетте олар ... ... ... оқу курстарын
ұсынудан бастайды. Нәтижесінде студенттер дәреже алу үшін ... ... ... ... ... оқу ... ... Толығымен
онлайндық бағдарламалар жиі ассоциацияланған дәрежелер және магистр
дәрежелерін алуға ... ... ... екі ... ... ... ... соң бакалавр дәрежесін алу ушін on-line
режимінде ... ... ... ... оқу ... ... ... өмірінде бірнеше рет кәсібін, жұмыс орнын ауыстырған ... ... ... ... ... ... ... оқу орындары
ұсынған on-line режимінде ... оқу ... ... алу ... және ... «бетпе-бет» байланысу мүмкіндігі бар
жоғарғы оқу орындарында білім алған дұрысырақ.
Сонымен қатар, тәжірибе ... ... мен ... ... мен ... ... фундаментальды өзара байланыс өзгеруде.
Дистанциялық білім беруде кез-келген режимде қолдану оқытудың екі ... ... ... ... ... және оқытушылармен
қатынаста болудың пайдасына шешіле отырып, ... ... ... ашық ... ... оқу. Сол арқылы оқытушылар кеңесшілерге,
репетиторларға айналады, ал бұл студенттердің ... ... әсер ... елдерінің жоғары кәсіби білім беру тәжірибесін қолдану ... ... ... маман паспортын қалыптастыру (Pasport/portfolio).
Мұндай паспортта колледждер ... ... және ... мен ... ... ... Осылайша, колледждер кәсіби білім
беру ... ... үшін ... ең ... ... ... яғни
өзін-өзі бағалауды, өзін-өзі сараптауды дамытуға ... ... ... ... ... басқарудың диагностикалық әдістері колледждер біліктілік
стандарты негізінде және тұлға ... ... ... ... бағалау кезінде қолданылуы мүмкін. Тұлға ретінде маманның
кәсіби құзыреттілігін бағалау, маманды ... ... және ... ... ... ... Қазіргі маманның құндылық-бағдар
компоненті қызметті бағалау және шешімдерді қабылдау кезіндегі жеке маңызды
критерийлердің жиынтығын ... ... ... ... дайындау
кезіндегі қолданылатын диагностикалық әдіс қоғамның, білім беру қызметі
нарығының және еңбек ... ... ... келетін маманның
жеке-кәсіби сипатының параметрлері мен критерийлерін анықтауға көмектеседі.
Нақты түлектің сапасын бағалау ... ... ... ... ... бір саладағы кәсіби білімінен гөрі, оның жеке қасиеттеріне ... ... ... ... ынта және ... ... ... тапсырыс берушінің қажеттіліктерін түсіну және іскерлік, өзін-өзі
жетілдіруге дайын болу, топпен жұмыс жасай білу маманның ... ... ... Ал, ... ... ... негізгі кемшілік,
көптеген колледждер кәсіби білім мен ... ... ... ... ... ... табылады.
Шетел оқу орындарының көптеген басшылары ұқсас ... ... ... Бұған дәлел ретінде сапа жүйесін сертификаттау бойынша бір
органнның ғана (Германия) 1998 жылдың ортасындағы ... ... ИСО ... ... ... ... сәйкес келудің білім беру және
тәрбиелеу ... ... ... ... сапа ... ... ... Олардың салыстырмалы аз санына ... ... ... өсу ... барлық салалар бойынша сертификаттардың
өсу темпінен 1,5 есе ... ... және ол 1997 жылы 80%-ға ... құрағанын айтып өту керек [28].
Қазақстанда оқу колледждер орындарында ... ... ... ету ... ... және ... ... жылдары
біздің республика сапа менеджменті жүйесін дамыту ... ... ... ... ... ... ... менеджменті
индустриялары» өнімді өндіру аясында да, ... беру ... да ... ... ... бар. Мұндай индустрияны Қазақстанда құру мен
дамыту үшін сапаның әдістемелерін және нақты ... ... ете ... ... ... қызметтері қажет екені мәлім
және мұндағы ... ... ... жоғары мектеп атқаруы керек.
Қазіргі колледждер оқу орнының сәтті қызмет етуі ... ... ... ... ... оның ... білім беру қызметінің сапасына,
басқарылатын ... ... ... мен ... ... әсер ... унификациялау, сонымен қатар құжат айналымын оптимизациялауға
әсер ететін барлық үдерістерді алгоритмдеу нәтижесінде ... оқу ... ... ... жоғарылату болып табылады. Бүгінгі күні
бұл өзінің ғылыми негізі, әдістемесі, қағидалары, ... ... жағы бар ... ... ... ... болып
табылады [29].
Білім беру сапасы менеджментінде орталық орын ... ... ол ... ... ... ерекше маңыздылық
береді. Алдыңғы қатарлы жоғары оқу ... ... ... ... ... ... қабілетін құруға көп ... ... ... ... ... ... деген түсінік пайда болды. Мұндай көзқарас
жалпы сапа ... ... ... ... ... ... Д.Джуран, У.Деминг, А.Фейенбаум, К.Исикава және т.б. ... ... ... ... [30].
Халықаралық білім беру жүйелерімен интеграцияланған инновациялық білім
беруді енгізу табиғи-ғылыми және гуманитарлық саладағы кең ой-өріске ие,
таңдалған ... ... ... ... ... жаңа типтегі
мамандарды дайындауға септігін тигізеді. Ол ... ... ... ... ... базалық білімі шеңберінде тез арада алған негізгі
мамандығын ауыстыруға ... ... ... керек және өзінің
қызметінің әлеуметтік және ... ... ... ... ... Егер маман, экономикалық және әлеуметтік тиімділік беретін
интернет желісі мүмкіншіліктерін, жаңа технологияларды оңай қолдана алатын
болса, онда ол ... ... ... болады. Басқа жағынан, ол ... ... ие, ... ... ... егер ... ... оған
деген қажеттілік болмаса, өзінің жеке ісін құру үшін ... ... ... білу ... ... беру ... ... мен бәсекеге қабілеттілік мәселесі қазіргі
кезде әмбебап нысанға ие. Бәсекеге ... және сапа – кез ... оқу ... ... ... ... шығару
мүмкіншіліктерінің барлық жиынтығының шоғырландырылған ... ... және ... ... ... өте жиі
синоним ретінде қолданылады. Әдістемелік жағынан бұндай көзқарас дұрыс
емес. Бәсекеге ... ... ... ... ... ете ... ... оқу орнының) мүмкіншіліктерін сипаттайтын басты
критерийлердің бірі деп қарастырайық.
Арнайы ... ... ... ... ... ... түрлік, заттық және т.б. бәсеке түсініктері бар. ... ... ... ... ... ... ... немесе;
• нарық субъектілерінің немесе тауар өндірушілердің нарық және
табыс
үлесіне өзара әрекет ету ... ... ... алу ... ... өндіріс пропорциясын реттеу механизмі [33].
Жоғарыда аталған анықтамалар бәсекеге қабілеттілікті тұтыну бағасына
әсерлі ... ... ... ал ... әсер үшін ... сапасының интегралдық көрсеткіші және оны өткізу алынады. Бұл
білім берудің бәсекеге ... ... үшін ... ... ... беру қызметінің бәсекеге қабілеттігі – маманның ... ... ... ... ... ... бере алу ... және
оны өткізе алу мүмкіншілігін қарастыратын интегралдық сипаттама.
Бәсекеге қабілеттілікке, білім беру қызметінің сапасы, бағасы, өзіндік
құны, қол жетерлік және мобильділік, ... оқу ... ... және ... ... әсер ... ... қабілеттілік факторларының басымдылығы
тұтынушылардың нақты талаптарына тәуелді, сондықтан білім беру ... және ... ... беру ... ... үшін ... қабілеттігінің басымды факторы сапа болып қалады.
Бәсекеге қабілетті маманды дайындау белгілері ретінде біз келесідей
көрсеткіштерді қарастырамыз:
1) өсіңкілік өзгеріп ... орта ... ... оқу орны ... бейімделуге қабілеті;
2) түлек жаңа мамандықтарды үйрену үшін уақыт және күш шығындарын
жұмсамай, жұмыс ... ... ... ... ... ... басқару шешімдерін қабылдау қабілеті;
4) жүйелік басқарушы шеберлігін білу.
Бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз ету жүйесі мен жоғары оқу орны ... ... ... ... бірдей ғылыми көзқарастар мен
қағидаларды қолданады, олардың бастысы болып жүйелік және ... ... ... және ... ... жаңа ... операцияларды зерттеу, функционалды-құндық талдау және басқа да
инжинерингтің әдістерімен ... ... ... сапасы мен
тиімділігін көтеруге көмектесетін экономика үшін XX ғасыр жаңалығы болып
табылады. Жүйелік және үдерістік ... – бұл ... ... өмір сүру ... [36].
Қазақстан Республикасындағы басқа өндірістік және өндірістік емес
қызмет ... ... ... ... ... ... сезуде, жұмыс
берушіге дипломын ұсынатын түлектің біліктілігіне, ... ... ... ... ... талаптарды орнатуда. Осы себепке байланысты
А.Эфендиев және ... ... ... белгілі бір колледждер
оқу орнына түсе ... сапа ... да, ... ... ... ... ... да қарастырғанда бәсекеге қабілетті бола алатын
білімді ала алатындығын ... гөрі ... ... ... [37].
Осыған сәйкес колледждер оқу орындарының жетекшілері алдында өз оқу
мекемесінің ... ... өз ... ... ... ... ... сүру әрекеті» жағдайларын құру ... ... ... ... ... оқу орны үшін оны ... бағалау,
түлектердің сыртқы «тұтынушылар» беретін, туыстық профильдегі оқу орындары
арасындағы орны ... Бұл ... шешу ... ... оқу орнындағы
білім үдерісінің ... ... ... ... ... ... ... оқу орындары өнімдердің бірнеше түрін өндіруші болып
табылады: ... беру ... ... ... ... өнім және ... беру ... негізіндегі интегралданған
өнімдер; оқу-әдістемелік өнімдер.
Колледждер оқу орындарындағы көрсетілген барлық ... ... бар ... ... ... білім беру қызметі анықтаушы
болып ... ... ... беру аясында білім беруді дамыту
концепциясы оқу үдерісін ұйымдастыру ... ... және ... ... ... оқытушылар арасында бәсекелестікті жасау,
түрлі оқу әдістемелерін қолдану және жетілдіруді қарастырады. Жоғары ... ... ... ұлттық білім беру жүйесін сәтті
реформалаудың негізгі шарттарының бірі ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілетті болуы – абыройлы. Бүгінгі
күні жоғары оқу орны өзін нарықтың субъектісі деп мойындауы ... ... беру ... ... ... ... қатынастардың барлық
мектептері қызмет етеді және өмір сүру ... ... ... мен табиғи
сұрыптау қолданылады.
Ұлттық және әлемдік экономикадағы болып жатқан ... оқу ... ... ... ... ... беру сапасы рөлінің
басымдылығына әкеліп соқтырады. Біздің ... ... ... ... ... жатқызуға болады:
а) білім беру қызметтері ұсынысының сұраныстан көп болуы;
Бұл бәсекелестіктің ... ... ... үдеріс. Ол білім беру
қызметін тұтынушыларда таңдау мүмкіншілігі, ал ... оқу ... ... ... мәселелері пайда болады. Білім беру қызметін өндірушілер
ретінде жоғары оқу орындарының саны ... ... және олар ... үшін ... ... ... ... Мамандарды дайындау
қызметіндегі қатынас бойынша, қазіргі кезде ұсыныстың ... ... ... ... оқу ... ... танымалдығын ұстап қалу мен жоғарылатуға
қатты әсер етеді, яғни максималды ... ... ... әсер ... ... білім беру қызметінсіз жету мүмкін емес. Мұндай жағдайларда,
тұтынушыларды қанағаттандыратын сапаны қамтамасыз ету, стратегиялық ... ... ... ... және потенциалды сұрауларын қанағаттандыру;
Білім сапасын тұтынушы бағалайды, ол оның ... мен ... ... ... ... сапа – ... ... ол көп дәрежеде
нарықтағы бәсекемен анықталады. Бұл білім беру қызметіндегі талаптарды
өңдеуде, ... ... жаңа ... ... ... Бұндай
жоспарлаудың негізінде көп ... ... ... ... ал ... мүдделері басымдылық ретінде қарастырылуы керек;
б) білім беру қызметінің сапасы оқу орнының бәсекеге қабілеттілігінің
басымды ... оқу ... ... ... ... деңгейінің
бірдей еместігі, білім беру қызметі сапасының түрлі деңгейлерін объективті
анықтайды, ... да әр ... ... оқу орындарындағы бірдей мамандық
бойынша студенттерді дайындау деңгейінің бір-бірінен айырмашылығы бар. Егер
оқу орны ... ... сапа ... бар мамандарды шығаруды
қамтамасыз ете ... онда оның ісі ... ... ... ... ... баға ... өз рөлін жоғалтады.
в) инновациялық білім беру технологияларын енгізу.
Колледждер оқу ... ... ... және технологиялық
прогресске негізделген инновациядағы бәсекелестікпен ... ... ... ... алу үшін ... қару ... қолданылуда. Колледждер оқу
орнының бәсекеге қабілеттігін қамтамасыз ету әлемдік ... ... ... ... жоғары оқу орындарының дәстүрлі жүйелерінің
жағымды ... ... ... ... және ... беру ... ... бірлігін, ал дәлірек айтқанда, жаңа ақпараттық
және ... ... ... ... ... жаңа әдістері мен ... ... ... беру ... ... ... институционалдық нысандарды (ұйымдастырушылық инновациялар)
қарастыруы керек [37].
Маманды шығарудан бастап, оқу ... ... ... ... ... дайындаудың сапасын басқару сұрақтарының болмауы, соның
ішінде Қазақстанда да, әдістемелік өңдеу және шынайы тәжірибе ... ... оқу ... бұрын болған монополиялық жағдайы құлдырайды.
Яғни, қазіргі уақытта олар ... ... беру ... ... ... ... ... қажет. Осындай жағдайда бұрын танымал
болған жоғары оқу орындары өздерінің жоғарғы атағын растау үшін ... ... ... ... ... ... да қиын ... қазірден
ашылып жатқан жоғарғы оқу орындары ... ... ... ... ... мен ... ... басқа абитуриенттер мен болашақта
жұмыс берушілер арасында ... оқу ... ... ... ету үшін, қосымша аргументтерді іздеуі қажет.
Қазақстанда білім беру ... ... ... беру ұйымының мемелекеттік
аккредитациясы әдісі негізінде және жоғарғы оқу орындарының мамандықтар
бойынша ... ... ... ... анықталады. Бағалаудың
мақсаттары болып бәсекелестік ортаның қалыптасуы, білім сапасын ... ... ... ... ... ... ... өзін бағалау әдісін қолданады, ал жоғарғы оқу ... ... ... қатар бірнеше жоғары оқу ... ... өз ... алады. Қазақстан дамушы елдердің
халықаралық тәжірибиелерін ұлттық білім жүйесімен ... ... ... ... ... білім сапасын бағалаудың көптеген тәжірибиелері жинақталған.
Бизнес мектептерін қоғамдық аккредитациялау үшін қолданылатын, Американдық
бизнес ... ... ... ... көп ... АҚШ – та мемлекеттік ... жоқ. ... ... ... 6 топталған критериялары қарастырылған, олар 1 кестеде
көрсетілген [39].
Сонымен, ... ... беру ... әртүрлілігіне және
академиялық дәрежелер беруге деген әртүрлі ... ... ... көп деңгейлі жүйесі векторына, ... мен ... ... және әрбір жеке тұлғаның мүдделері
мен қажеттіліктерін ... ... ... жеке ... ... беруді унификациялауға деген ұмтылыс байқалады.
Қашықтан оқыту қазіргі ... ... емес ... дайындауды
дәстүр бойынша жалғастырып отырған мемлекеттік ... ... ... ... ... Қазіргі технологиялық
жетістіктерге негізделген ... ... ... болашақта негізгі роль
атқарады.
Көп елдердің білім беру жүйесінде компьютерлік техникалармен және
коммуникация құралдарымен ... ... ... шешілгендігін
ерекше көңіл аударғымыз келеді.
Кесте 3.
Американдық бизнес мектептерінің аккредитациялау критериялары *
|Топтық критериялар ... ... және ... ... ... ... мен ... |1.1 Мектеп миссиясының тұжырымдауы (клиенттің |
| ... ... ... бәсекелестік|
| ... ұйым ... ... |
| ... |
| |1.2 ... ... бағдармалардың мақсаттары |
| |1.3 ... ... ... мен ... ... және қайта қарастырылуы ... ... ... |2.1 ПОҚ ... ... (ПОҚ) |2.2 ... сұрыптау және бағдар |
| |2.3 ... ... ... жаңарту |
| |2.4 ПОҚ ... ... мен ... |
| ... ... Оқу ... ... ... курсының мазмұны ... ... |3.2 ... ... және ... ... Оқу - әдістемелік |4.1 Іс ... оқу - ... ... ... ету және оның |4.2 Оқу - ... ... ... ұжымдық|
|жауапкершілігі ... |
| |4.3 Оқу - ... ... ... жеке |
| ... ... Оқу ... ... |5.1 ... сұрыптау ... |5.2 ... ... және ... ... |
| | |
| | |
|* ... Автордың жеке құрастыруы ... ... беру ... компьютерлермен жабдықталмаған оқу
орындарының болуы ұят болып ... ... ... ... ... ... шыға алады. Азиаттық оқу орындарында ... ... бір ... ... ... яғни егер 1000 студент оқыса,
онда 500 компьютер бар. ОЭСР ... ... бұл ... орта ... ... 1 компьютерден келеді. Қазіргі таңда Қазақстанда 113 ... ... ал ... ... ... 6% ғана шыға ... Ал
Қазақстанда компьютер техникасымен жабдықтауға кеткен қаражаттарға келсек,
онда ... ... осы ... мысалы, 170 млн. доллар бөлетін
Кореямен салыстырғада 6,5 есе аз ақша ... ... ... беру ... көп ... ... мемлекеттік
басымдылықтарының санына кірген. Қазақстан ... ... ... ... жаңа ... ... бере ... жоғары білім
берудің икемді жүйесін құруға ұмтыла отырып ... ... ... ... ... ... ... орындалуы білім
жүйесінің толыққанды дамуы мен ... ... үшін ... ... бюджеттердің қаржылық қаражаттарын, сонымен бірге ғылым ... ... ... ... ... ... бірінші
кезектегі міндеттерін шешуге бағытталған шаралар мен жобаларды іске асыруды
қамтамасыз ... ... ... ... да ... ... ... беруді дамыту бағдарламаларының орындалуы білім
жүйесінің толыққанды ... мен ... ... үшін ... ... ... қаржылық қаражаттарын, сонымен бірге ғылым мен
тәжірибе (инновациялар) ... ... ... ... бірінші
кезектегі міндеттерін шешуге бағытталған шаралар мен жобаларды іске асыруды
қамтамасыз ететін ... ... ... да ... ... ... ... шығатыны, біз білім сапасын бағалаудың
келесі критерийлерін ұсынамыз:
а) профессорлық-оқытушылық ... (ПОҚ) ... ... білім
сапасын қамтамасыз ететін, білім жүйесінің негізгі субьектісі ... ... және ... ... ... ... ету ... жұмысқа ынталандыруды, күшейтуді болжайды, ол ... ... ... көрсеткіштермен салыстырғанда жоғары оқу
орнының жұмысшыларына сәйкес әлеуметтік статус пен еңбекақы ... ... ... ... ... жіктемеге сәйкес
оқытушыларды ғылым дәрежесіз және ... ... және ... ... және ... докторлары, академиктер деп бөледі.
ПОҚ-тың жоғары педагогикалық шеберлігі ... ... ... ... ... ұйымдастырушылық қабілетін, студенттік
аудитория пәндерінің ғылыми мазмұнын трансляциялаудың жаңа ... ... ... ... ... ету- ... әдістері мен
технологияларын дәстүрлі және инновациялық білім технологияларын, ... ... ... ... ... оқыту әдістерін
қарастырады. Жоғары оқу орны инфрақұрылымының сапасы, көбінесе осы ... жаңа ... және ... технологиялар, дистанционды
және виртуалды оқыту технологияларын дамытуға назар аударуына байланысты
туынды болады. Жаңа ... ... ... да, оқу орындарының
ұлғайту жағынан да ерекше перспективалар ашады. Сапа ... ... ... ... қамтамасыз ету деңгейін сипаттайтын, оқу-
әдістемелік ... (ОӘК) ... ... асырылады. Жоғарғы оқу орнының ОӘК
стандартына ... ... ... ... ... ... мен
студенттер үшін пәндерді оқу ... ... ... ... білімді тексерудің нысандары мен ... ... ... ... ... ... кіреді. Осылардың барлығы дайындықтың
бағыттары мен ... ... ... ... ... ... жоғары профессионалды білім берудің талаптарына ... ... ... ... және ... ... үдерісі
арқылы білім сапасын бақылаудың мемлекеттік жүйесі көзделген;
б) материалды-техникалық база. Білім беру жағдайларын қамтамасыз ететін
көрсеткіштердің жиынтығымен сипатталады: аудан ... және ... ... ... ... ... ... құрылымы, аудиториялар, деканат,
кафедралар, кітапханалардың жиһаздары мен жабдықтары. Оқытудың ақпараттық
және техникалық құралдар ... ... ... ие, олар ... ... ... дамуына, курсты игеруде жеке траекторияны
таңдауға септігін тигізеді; [5, 40 ... беру ... ... белгілермен ажыратылуы тиіс:
• білімнің барлық адамдар үшін жалпы қолжетімдігі және сапалы
білім
беру кепілділігі;
• әрбір тұлға үшін сапалы ... беру әр ... ... ... бүкіл өмір бойғы үздіксіздігі, творчествалық және
жаңашыл
сипаты, жедел түрде ... ... одан әрі ... ... ... ... кіргеннен кейін отандық кәсіпкерлік өндірген
өнімдер мен шұғылданған тауарлар бәсекелестікке төтеп бере ала ма.
Кәсіпкерліктің экономикадағы ... емес ... ... ... орны ... ... әлі де ... кедергілер кәсіпкерліктің кең
құлаш жоюына кедергі болып жүр. Енді бизнес пен мемлекет ... ... ... ... ... ... ... туады.
Кейбіреулер бизнес саласына араласуды кәсіпорындар алу ғана ... ... жаңа ... дамыту, адамдарды жұмыспен қамтамасыз ету
дұрыс шығар. Бірақ кәсіпорын қуатын одан әрі ... ... ... ... тұтатындарды еш құптай алмайды. Өйткені бүгінгі таңда
бизнесті өркендетудің жаңа ... ... күн ... ... ... ... ... кәсіпкерлік алдында дүниежүзілік бәсекелеске қауқарлы
өнімді жаңа ауқымда игеру секілді асқаралы асу тұр. Алыс-жақын мен ... ... ... ... ... қой оған осы ... ... ел басы қадап айтты.
Астанада өткен Қазақстан кәсіпкерлік конгресс барысында еліміздің
болашағы туралы келесі ... ... ... ... ... ... психология мүлдем өзгерген.
кәсіпкерліктің шын ... ... ... ... деп ... Бұл ... болашағын ойлау деген сөз. Бірақ ... бір ... ... айта ... ... бірі келіп,
бірі кетіп жатқан өкімет ауысып жатқан ... ... ... ... бола
алған жоқ. Нұрсұлтан Әбішұлының бір кереметі алдағы ... не ... ... ала ... ... дамуымыз үшін қажет жеңілдіктерді
кәсіпкерлік конгресі, форумдар кезінде айқындар беруі дер едік.
Өзіміз бірнеше формаларды әріптестермен ... ... ... жағдаймен шетелге көп шығуымыз. Бұрындары Қазақстанды көп біле
бермейтін, атын естісе де дамушы мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... аты аталса, елеңдеп, ... ... ... танытып тұратын болды. Бұл үлкен жақсылық.
Мемлекет кәсіпкерліктің дамуы үшін барлық қажетті жағдайды жасайтындай,
ал ... өз ... жаңа ... инновациялық шешімдер
ұсынылатындай өнім мен ... ... ... ... жаңа деңгейіне шығу керек”-деген еді кеше ғана елорда төрінде
өткен ... ... ... қатысушылар алдында сөз
сөйлеген Президент Н.Назарбаев. ... әр ... ... ... ... ... алға қойған міндеттері, ... ... ... ... ... ... алғашқы кәсіпкерлік жайында іліми қызығушылықтар туындап,
кәсіпкерлік концепциясының теориясы қалыптаса ... ... ... еңбектерінде сипатталып, кәсіпкерлік – тәуеділікті өзіне
міндетеумен байланыстырады, сонымен ол ... ... ... ... және ... ... ... деп айыра білді.
Классикалық полиэкономияның танымал бірқатар ғалымдары Ж.Б.Сэй,
Д.Рикардо, А.Смит. К.Маркс, Дж,Кларк ... де ... ... ... ... ... үлес ... Д.Шумпетерді қазіргі
кәсіпкерліктің анықтамалық негізін қалаған - ... деп те ... мәні ... ... ... (қайта) ұйымдастырып,
құрастырады. Шумпетер бірнеше кәсіпкерлік қағидаларын, ұсынып көрсетеді.
Ал қазіргі кезде ... ... ... еңбектер Ф.Найт,
Д.Маккеланд, теорияларын атауға болады. Бұл белгісіз жағдаймен ... ... ... бақылау қызметтерімен ерекшеленеді.
Кәсіпкерлік іс-әркет теориясының аспектілер бөлімінде қарастырылған
жалпы ... ... ... атап ... ... ... дегенмен қазіргі түсініктің орын алуы капитализмнің қалыптасу
кезеңіне сай келеді. ... ... ... ... ... ... болып танылады, нәтижесінде кәсіпкер нәтижелілігі төмен
саладан жоғары нәтиже беретін ... өз ... ... ... құру ... ... ... кәсіпкерлік те ерте заманнан қалыптасып, дамыды. Айталық,
Оңтүстік Қазақстан аумағы арқылы сауда қызметінің дамуында ... ... ...... ... ... жолы Қазақстан, Ресей, Орта Азия,
Қытай, Иран сауда қатынастарының тармақтарын кеңінен қолданып , екі ... ... құра ... ... сындарлы күштерін жандандыру және біріктіру экономиканы
өркендетуге, ең соңғы технологиялар ... ... ... ... Қазақстанды әлемдік қоғамдастықтың тең құқылы әріптесі сақтауға
апарар жол.
Дипломдық ... ... ... ... ... Кәсіпкерлік қызмет бірнеше тармақшаларға бөлінеді. Өйткені олар
қызмет түрлерінің өз ... жеке түрі ... ... ... барлық түрлерін анықтаушы және біріктіруші –– ... Ол ... ... ... ... ие, яғни ... табыс алуға бағытталған сауда-делдалдық, сауда-дайындық жұмыстарының
жиынтығы.
Кәсіпкерліктің ... үшін ... ... да, ... ... ... ... жету үшін, әлемдік
тәжірибеге ... ... ... техника, технологияларды тарту,
инновациялық дамуды қажет ететіндігі белгілі.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. ... В.С. ... ... предпринимательской деятельности.
М.Проспект 2005 ж
2. Лаптев В.В Введение в предпринемательское право. М 1999ж
3. Круглова Н.Ю. Хозяйственное право. М. ... ... В.Я. ... Москва, «Банки и биржи», 1999г
5. Картанбаева А.К.Предпринимательсво. Институционально-эволюционный
подход. «Раритет», Алматы, 2000г
6. Мамыров Н.К. Основы предпринимательсва.Алматы, Экономика,1997г
7. Горфинкель В.Я. Курс ... ... ... ... ... ... ... 2009ж
9. Предпринемательское (хозяйственное) право. Учебник. Отв. Ред
О.М.Олейник. Т.1. – M ... ... Р. ... Л. Брю. ... М: «Республика»,
1992гю., том 2
11. Осипова Ю.М. Основы предпринимательской деятельности.М: ... ... ... А.Т. ... экономики: закономерности формирования,
тенденции и приоритеты развития.-А.:Дайк-Пресс, 2000.-239с.
13. ... О.Г. ... ... на ... Р-Д,2000г
14. Грузинов В.П. Экономика предприятия.-М:Банки и биржи, ЮНИТИ-1998г
15. Хэй Д., Морим Д. Теории организаций промышленности: Экономическая
школа,1999г
16. Гелбрейт Дж.Экономические теории и цели ... ... Л.Р. ... Благосостояние для всех.-М: Дело,2001.332с
18. Елемесов Р.Е. Переходная экономика: проблемы методологии и теории.-А:
Қазақ университеті, 1998.-366с
19. Шеденов У.К. ... ... ... ... ... и
удовлетворение насущных потребностей народа. А: Казахстан, 1983.-224
20. А.В.Сидарович, А.Б.Абішев. Ұлттық экономика. ... 2010 ... ... П.Рынок: как выйти в лидеры. Практика и принципы.М:
«Форматика»,1992.-164с
22. Стиглиц Дж.Экономика государственного сектора.-М.:Инфра-М:1997г
23. Хоскинг А. Среда предпринимательства. Курс ... ... Ф.Г. ... ... М.: «Маркетинг», 1996г
25. Есентугелов А. Путь Казахстана к рынку был долгим и тернистым, но не
напрасным (к ... ... ... / Экономика и
статистика. – 2001. №2. – ... ... С.С. ... ... и ... ... / Материалы
Международной конференции, посвященной 10 – летию независимости РК. –
Алматы, 2001. ...... ... ... ... ... ... Алматы.
2010ж.
28. Кабдиев Д.К. Рост ... ... в ... ... к ... / ... международной конференции, посвященной 10-
летию независимости РК. – Алматы, 2001. – Часть1. – С.49
29. ... ... ...... ... ... 2015 ... арналған стратегиясы. – Алматы. – 2003. б52
24. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына ... ... ... ... ... ... үшін, бәсекеге қабілетті
халық үшін. «Егемен Қазақстан». Алматы 19/03/04
25. ҚР ... ... Жаңа ... - жаңа ... ... Алматы. 16.12.04.
26. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Қазақстан
экономикалық-әлеуметтік және жедел жаңару жолында. «Егемен Қазақстан»
Алматы. 19/02/05
27. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан ... ... ... 50 ... ... кіру ... «Егемен Қазақстан»
01.03.2006.
28. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдау. Қазақстан
халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясатың басты мақсаты. ... ... ҚР ... Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Еліміздің
жасампаздық жолын жалғастырудың басым ... ... ... ... Ж.А. Бесять лет рыночных реформ во имя будущего процветания
Казахстан. Банки Казахстана. 2001. с ... ... РК «О ... бюджете на 2007г от 1512.2001г.»
(Казахстанская правда, 30 декабрь, 2006г )
33.Закон РК «О труде в Республике Казахстан»- Юридическая газета,1999
34.Закон РК «О ... ...... Парламента РК.
1998г.№9-10
35. Закон РК «О гасударственных прямых инвестициях».- Казахстанская
правда. 1997г., 1 марта
36.Закон РК «О банкротстве».- Казахстанская правда. 1997г., 25 ... ... РК « О ... регулировании и надзоре финансового
рынка и финансовых организаций» от 12.07.2003года.
38. Закон РК. «Об ... ... ... правда. 1998г.
24 ноября
39.Жеке кәсіпкерлік туралы Қазақстан Республикасының 2006 жылғы 31
қаңтардағы №124-ІІІ Заңы // ... ... ... ... ...... ... 2006. -268 б.
Қосымша А
* Ескерту: www.stat.kz сайтындағы мәліметтер ... ... Б
* ... ... сайтындағы мәліметтер бойынша құрастырылды
Қосымша Г
| ... ... ... |
| | ... |орта ... ... ... |
| | ... ... | ... |
| | ... ... ... ... | | |
| ... ... 1 ... ШОК белсенді субъектілерінің саны, бірлік ... ... |676 269 |64 995 |8 454 |432 729 |170 091 ... |26 983 |1 962 |436 |20 885 |3 700 ... |23 811 |3 020 |452 |16 700 |3 639 ... |110 004 |4 446 |546 |56 001 |49 011 ... |19 508 |2 443 |358 |15 076 |1 631 ... Қазақстан |19 506 |2 000 |230 |13 726 |3 550 ... |37 265 |1 435 |175 |20 251 |15 404 ... |44 207 |4 978 |706 |32 550 |5 973 ... |36 531 |2 652 |481 |28 373 |5 025 ... |14 725 |1 864 |208 |11 501 |1 152 ... |16 804 |3 596 |332 |12 130 |746 ... ... |123 748 |4 672 |463 |59 792 |58 821 ... |24 380 |2 525 |327 |18 672 |2 856 ... ... |21 156 |1 804 |387 |15 790 |3 175 ... Қазақстан |69 074 |4 875 |493 |48 307 |15 399 ... қ. |26 917 |5 817 |797 |20 301 |2 ... қ. |61 650 |16 906 |2 063 |42 674 |7 |
* ... www.stat.kz сайтындағы мәліметтер бойынша құрастырылды
Қосымша Д
* Ескерту: www.stat.kz сайтындағы мәліметтер бойынша
құрастырылды
Қосымша Е
|ШАҒЫН КӘСІПКЕРЛІКТІҢ МОНИТОРИНГІ ... ... ... ... саны |
| | | | ... ... |2011 |
| ... ... ... ... ... ... |667 815 |668 573 |655 102 |657 051 ... |26 547 |27 382 |26 540 |26 559 ... |23 359 |23 869 |23 814 |24 266 ... |109 458 |108 452 |90 873 |90 940 ... |19 150 |19 140 |24 798 |24 825 ... Қазақстан |19 276 |19 303 |20 329 |20 424 ... |37 090 |37 079 |32 108 |32 138 ... |43 501 |43 540 |44 072 |44 065 ... |36 050 |36 335 |33 865 |33 984 ... |14 517 |14 522 |16 200 |16 745 ... |16 472 |16 395 |21 698 |22 100 ... ... |123 285 |124 187 |115 151 |115 231 ... |24 053 |24 288 |24 927 |25 005 ... ... |20 769 |20 873 |19 423 |19 507 ... ... |68 581 |67 416 |58 895 |58 555 ... қ. |26 120 |26 150 |34 381 |34 576 ... қ. |59 587 |59 642 |68 028 |68 131 |
* ... ... ... ... бойынша
құрастырылды
Қосымша Ж
|2011 жылғы қаңтар-сәуірге ШОК субъектілері қызметінің ... ... |
| | | | ... ... ... ... ... ... |ШОК ... ... ... |Өнім (тауарлар, қызмет |
| ... саны ... ... ... ... ... |106,0 |102,2 |103,4 ... |103,5 |103,1 |102,1 ... |106,9 |103,9 |103,0 ... |94,8 |100,2 |103,1 ... |135,4 |110,0 |104,6 ... ... |107,4 |100,1 |101,0 ... |98,4 |97,6 |100,9 ... |103,1 |102,2 |103,2 ... |102,7 |102,2 |103,5 ... |114,9 |103,4 |102,3 ... |136,8 |105,4 |103,5 ... ... |100,7 |102,2 |102,5 ... |103,8 |100,0 |101,5 ... ... |103,8 |100,3 |101,8 ... ... |101,1 |100,4 |102,6 ... қ. |137,0 |104,0 |103,5 ... қ. |115,8 |104,1 |104,3 |
* ... ... ... мәліметтер бойынша
құрастырылды
-----------------------
Кәсіпорын қаржысын басқаруы жүйесінін құқықтық және нормативтік қамтамасыз
етілуі
Басқарушылық ішкі жүйе
Қаржылық басқарудың ұйымдастырушылық құрылымы
Қаржы-
лық бөлімшенің кадрлары
Қаржы лық ... ... ... ... ... басқарудың техникалық құралдары
Басқару объектісі
Қаржылық рестардың қайнар көзі
Қаржылық ресурстар
Қаржылық қарым-қатынастар
Басқару процесі
Өндіріс
Нарық
Ақша ағымы
Материалдық ағым
Мәліметтік ағым
Мәліметтік ағым
Бюджет, меншіктенуші,контрагенттер
Ақша ағымы
Құрлыс -
1084
11%
Сауда - 4821
47%
Өнеркәсіп-
1364
13%
Транспорт ... - ... ... - ... - ... -600
6%
2009 ж
2008ж
2007 ж
2006 ж
2005ж
2004 ж
50000
40000
30000
20000
10000
0
15160
23709
25750
27050
35987
42776

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпкерлік іс - әрекет қатынастарын құқықтық реттеу69 бет
Кәсіпкерлік іс-әрекеттің дамуы мен қазірп жағдайы75 бет
Кәсіпкерлік іс-әрекеттің мәні, формалары мен түрлері33 бет
Кәсіпкерлік іс-әрекеттің экономикалық негізі20 бет
Кәсіпкерлік әрекеттің Қазақстанда даму ерекшеліктері20 бет
Туризмдегі кәсіпкерлік іс-әрекеттің түрлері4 бет
Кәсіпкерлік экономикалық белсенділіктің ерекше түрі ретінде8 бет
Кәсіпкерлердің құқыққа қарсы бейім мінез-құлықтарының алдын алу мәселелері146 бет
Еңбек іс-әрекеті және жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделуі52 бет
Еңбек іс-әрекеті және жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделуінің теориялық мазмұны40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь