Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының қазіргі кездегі экологиялық жағдайы және дамуы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 5

І. Қарағанды.Теміртау өндіріс ауданының табиғи және шаруашылық жағдайы

І.1. Географиялық орны, жер бедері 7
І.2. Геологиялық құрылысы және пайдалы қазбалары 8
І.3. Климаты 10
І.4. Жер бетіндегі ағын 12
І.5. Топырағы 13
І.6. Өсімдік дүниесі 14
І.7. Жануарлар дүниесі 14

ІІ Қарағанды.Теміртау өндіріс ауданының кәзіргі кездегі экологиялық жағдайы

2.1. Қоршаған ортаның бүлінуі 16
2.2. Жер байлықтарының ластануы 19
2.3. Адам экологиясының жағдайы 26

ІІІ. Қарағанды.Теміртау өндіріс ауданының жақын арадағы жақсарту жөніндегі шаралары, перспективалары.

3.1. Минерал шикізатына және қалдықтарына баға белгілеу 32
3.2. Табиғат байлығын пайдалану төлемдері 41
3.3. Табиғат байлығын комплексті пайдалану. 44
3.4. Экология мәселелері және қоршаған ортаны қорғау 46

Қорытынды 51

Әдебиеттер 52
Қосымша құралдар 54
КІРІСПЕ

Табиғатты пайдалану саласында нарықтық қатынастардың ең бір үлкен әсері, табиғат ресурстарының геоэкологиялық жағдайын қадағалау. Ал нарықтық экономикаға көшу, әрине, табиғат ресурстарын тек экономикалық тұрғыдан бағалауды емес, аймақтық үйлесімін геоэкологиялық тұрғыдан бағалауды қажет етеді.
Қазіргі уақытта табиғат ресурстарын бағалаудың теориялық, методикалық және практикалық бағытта дамуын, белгілі бір ауданның, территорияның көлемінде, сол жерлерде орналасқан табиғат ресурстарының аймақтық үйлесімін географиялық-экологиялық тұрғыдан бағалануын бүгінгі күннің көкейтесті мәселесі деп қарау керек. Өйткені, кеңестік кезеңдегі әрбір өндіріс саласы өзіне ғана қажетті шикізат көзін пайдаланып, қоршаған ортаға да кері әсерін көрсеткен..
Ал қазіргі нарық тұсында экономиканың ауыртпалығы белгілі бір экономикалық аудандарға түсіп, сол жердегі өндіріс салалары бірігіп, табиғат ресурстарын барынша толық, біріне – бірін ұштастырып пайдаланған шақта ғана белгілі бір нәтижеге қол жеткізуге болады. Осы тұрғыдан алып қарағанда белгілі бір аймақта орналасқан табиғат ресурстарының шоғырын, үйлесімін дұрыс бағалай білсек сонда ғана жалпы табиғат ресурстарын экономикалық та, географиялық та тұрғыдан тиімді пайдалануға болады. /27/
Бұл тұрғыдан алып қарағанда біз қарастырып отырған Қарағанды облысының табиғат ресурстарының аймақтық үйлесімін экономикалық – географиялық тұрғыдан бағалау ең өзекті мәселе.
Дипломдық жұмысыма қажетті материалдарды Қарағанды облысының аумақтық қоршаған ортаны қорғау басқармасынан алып және бірнеше статистикалық, әкімшілік деректерді қолдандым.
Диплом жұмысымның мақсаты: Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының қазіргі кездегі геоэкологиялық жағдайын талдап, жақын перспективадағы жақсарту жөніндегі шараларды белгілеу.
Осы мақсатты орындау барсында келесі міндеттер қаралды:
- Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының жалпы табиғи сипаттамасы қаралды;
- Алынған аймақтың геоэкологиялық зертеулері мен геоэкологиялық жағдайы;
- геоэкология ілімінің даму перспективасы, экологиялық мәселердің жақсарту жолдары қарастырылды.
Дипломдық жұмысым кіріспеден, 3-тараудан, қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімі мен қосымша құралдардан тұрады.
Кіріспеде жұмыстың өзектілігі берілген.
1-тарауда Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданына жалпы географиялық сипаттама қөрсетілген. Алынған объектінің географиялық табиғи зандылықтары қалыптасқан.
2-тарауда Қаралған аймақтың негізгі геоэкологиялық жағдайы ұсынылған, ал зерртеулер осы жұмыстың мазмұнын құрайды.
3-тарауда Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының геоэкологиялық жағдайына баға беріліп, жақын перспективадағы қоршаған ортаны жақсарту жөніндегі шаралар ұсынылған.
Қорытындыда барлық тараулар бойынша тұжырымдар көрсетілген, жұмыстың барысындағы қиындықтарды көрсетіп, өзіңдік көзқарастарды ұсындық.
Диплом жұмысында келесі негізгі әдістер (методтар) қолданылды:
1) Хорологиялық (алынған объектінің географиялық және геоэкологиялық сипаттамасы беріліп, құралдары рет бойыншы қалыптасқан).
2) Статистикалық (қажетті кестелер, диаграммалар берілген).
3) Геоэкологиялық принциптер (әрбір геоэкологиялық жағдайға осы тұрғыдан жақсарту шаралары ұсынылады).
4) Салыстыру әдісі (Қарағанды облысын басқа Қазақстанның облыстарымен геоэкологиялық жағынан салыстыру).
5) Жүйелік талдау (Алынған объектінің жан-жақты карап, баға беру, негативті процесстерді талқылау, экологиялық апатты көрсету).
6) Экологиялық болжау (прогноз).
Ұсынып отырған диплом жұмысымды келесі осы аймақ бойынша зерттелетін геоэкологиялық ізденістерде қолдануға болады. Оқушыларға геоэкологиялық тәрбие және білім берудегі оқу тәжірибесіне де пайдалануға тиісті.
Қарағанды облысының геоэкологиялық жағдайы өте төмендеп, қазіргі кезде бірнеше негативтік жағдайлармен көрінеді. Оның ішінде ауаның ластануы, жер мен судын да жағдайы осындай. Автор өз жұмысында осы жағдайларды міндет түрінде алып, туған жердің геоэкологиялық мәселесіне назар аударған.
Осы жұмысты дайындау, жинақтау және жазу барысында - Қарағанды облысының аумақтық қоршаған ортаны қорғау басқармасының басты маманы Н.Б. Жумашевке ризашылығымды білдіремін.
Диплом жұмысымның ғылыми жетекшісі С.У. Жетписовке де алғысымды білдіремін.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. Алматы: Ана тілі, 1991. – 192 стр.
2. Қаженбаев С., Махмудов С. Табиғатты қорғау. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 12 б.
3. Нестеров П.М., Нестеров А.П. Экономика природопользования и рынок. Учебник для ВУЗов. – М.: Закон и право ЮНИТИ, 1997. – 413 стр.
4. Мұқаұлы С., Үпішев Е.М. Табиғатты пайдалану экономикасы. - Алматы: Экономика, 1999. – 268 б.
5. Ниязбекова. Р К. Основы экономики природопользования. – Алматы: Издательство Мин.нар.обр.РК. 1994. – 80 стр.
6. Абдужаббар Абдуллаев. Как управлять природопользованием в условиях рыночной экономики // Азия: экономика и жизнь. – 1998. – стр.16-17.
7. Мамыров Н.К. Государственное регулирование экономики в условиях Казахстана. – Алматы, стр.44.
8. Бобылев С.Н.,Ходжаев А.Ш. Экономика природопользования. Учебное пособие. – М.: ТЕИС, 1997. – 272 стр.
9. Ниязбекова Р.К., Есиркепова А.М. Табиғатты қорғау шараларын экологиялық-экономикалық бағалау және ең тиімдіжүйесін таңдау // Наука и образование Южного Казахстана. Сб.научн.трудов., - Шымкент, 2000.
10. Ниязбекова Р.К., Есиркепова А.М. Экологический бизнес и пути его развития// Наука и образование Южного Казахстана. Сб.науч.трудов., - Кзылорда, 1997. 1 (8) - стр. 207-209.
11. Ниязбекова Р.,Есиркепова А.М. О проблеме рационального использования природных ресурсов и сохранения качества окружающей среды // Наука и образование Южного Казахстана. – Сб.научн. трудов., - Шымкент, 2000.
12. Папенов Б.В. Экономика и природопользование // Вестник Московского университета. – Сер.6. – Экономика. – 1990. №6.
13. Тонкопий М.С. Экономика природопользования. – Алматы: Экономика. – 1998. – 475 стр.
14. Экология и экономика природопользования. Учебник для ВУЗов. Э.В.Гирусов, С.Н.Бобылев, А.Н.Новоселов. – М.: Закон и право ЮНИТИ, 1998. – 455 стр.
15. Упушев Е.М. Экономика природопользования и охрана окружающей среды. – Алматы: Экономика, 1999. -334 стр.
16. Каргажанов З.К. и др. Платежи и налоги за недропользование в РК. – Алматы, 2001. – 139 стр.
17. Минц А.А. Экономическая оценка естественных ресурсов. - М. Мысль, 1972.
18. Цветков Н.И. Методы и модели экономической оценки месторождений минерального сырья в районах нового освоения. – М.: Наука, 1982. – 166 стр.
19. Каргажанов З.К., Баймырзаев К.М., Калиаскаров З.К. Платежи за пользование природными ресурсами. -Алматы : Қазақ университеті, 1997. – 162 стр.
20. Мубарак Тлеуберген. Экономическая оценка комплексного использования минерально-сырьевых ресурсов. – Алматы : Қазақ университеті, 2002. – 235 стр.
21. Соловьева Е.А. Методические вопросы формирования экологических затрат и отражение их в ценах полезных ископаемых // Совершенствование ценнообразования в добывающей промышленности. Л., 1987. с.13.
22. Володоманов Н.В. Экологические проблемы рационального использования недр // Плановое хозяйство. 1989 №8.
23. Контор Л.М. Актуальные вопросы ценнообразования в добывающей промышленности // Совершенствование ценнобразования в добывающей промышленности. Л., 1987. с.5.
24. Асқаров Т. Қазақстан. // Правда. 1990. 4-сәуір.
25. Ү.И. Кенесариев, Н.Ж. Жақашев Экология және халық денсаулығы.- Алматы 2003 / 97-102
26. Г.С. Оспанова, Г.Т. Бозшатаева Экология. Алматы 2002 /182-186
27. А.Ж Ақбасова, Г.Ә. Саинова Экология. Алматы 2003.
28. Рыскулова С.Т. Экология и радиация. Алматы: Ғылым 2000
29. В.Н. Луканин, Ю.В. Трофименко Промышленно-транспортная экология. Москва: Высшая школа 2001/112-118
30. Бегалиев А.К. Қазақстан топырағы және оның экологиясы. Алматы 1995ж.
31. Вернадский В.И. Биосфера. Москва 1967
32. Н. Короновский Наша планета Земля. Москва 2002
33. Сүйіндік Жанысбай.Сары - арқаның самалы. Қарағанды 2003
34. В.Н. Исаев отчет о результатах детальной разведки железо – рудного месторождение Кентобе с подсчетом запасов по состоянию 01.10.01. Том 1, Караганда 2001
35. Мамбетқазиев, Сыбанбеков. Табиғатты қорғау. Алматы 1990.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ГЕОГРАФИЯ КАФЕДРАСЫ
Орындаған:
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының қазіргі ... ... және ... ... ... ... өндіріс ауданының табиғи және
шаруашылық жағдайы
І.1. Географиялық орны, жер бедері ... ... ... және ... ... ... ... Жер ... ... ... ... ... ... ... Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының кәзіргі кездегі
экологиялық жағдайы
2.1. ... ... ... Жер ... ... Адам ... ... ... ... ... жақын арадағы
жақсарту жөніндегі шаралары, перспективалары.
3.1. Минерал шикізатына және ... баға ... ... ... ... ... Табиғат байлығын комплексті пайдалану. ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... нарықтық қатынастардың ең бір үлкен
әсері, табиғат ресурстарының геоэкологиялық жағдайын қадағалау. Ал ... ... ... ... ресурстарын тек экономикалық тұрғыдан
бағалауды емес, аймақтық үйлесімін геоэкологиялық ... ... ... ... ... ресурстарын бағалаудың теориялық, методикалық
және практикалық бағытта ... ... бір ... ... сол ... орналасқан табиғат ресурстарының аймақтық үйлесімін
географиялық-экологиялық тұрғыдан бағалануын ... ... ... деп ... керек. Өйткені, кеңестік кезеңдегі әрбір өндіріс саласы
өзіне ғана қажетті шикізат көзін пайдаланып, қоршаған ортаға да кері әсерін
көрсеткен..
Ал ... ... ... экономиканың ауыртпалығы белгілі бір
экономикалық ... ... сол ... ... салалары бірігіп,
табиғат ресурстарын барынша толық, біріне – бірін ... ... ғана ... бір ... қол жеткізуге болады. Осы тұрғыдан алып
қарағанда белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... білсек сонда ғана жалпы табиғат ... та, ... та ... ... ... ... ... тұрғыдан алып қарағанда біз қарастырып отырған Қарағанды облысының
табиғат ресурстарының аймақтық ... ...... ... ең өзекті мәселе.
Дипломдық жұмысыма қажетті материалдарды Қарағанды облысының аумақтық
қоршаған ортаны қорғау ... алып және ... ... ... қолдандым.
Диплом жұмысымның мақсаты: Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының қазіргі
кездегі геоэкологиялық жағдайын талдап, жақын перспективадағы жақсарту
жөніндегі шараларды ... ... ... ... ... міндеттер қаралды:
- Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының жалпы табиғи ... ... ... ... ... мен ... геоэкология ілімінің даму перспективасы, экологиялық
мәселердің жақсарту жолдары қарастырылды.
Дипломдық жұмысым кіріспеден, 3-тараудан, қорытынды және ... ... мен ... ... тұрады.
Кіріспеде жұмыстың өзектілігі берілген.
1-тарауда Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданына жалпы географиялық
сипаттама қөрсетілген. ... ... ... ... ... Қаралған аймақтың негізгі геоэкологиялық жағдайы ұсынылған,
ал зерртеулер осы жұмыстың мазмұнын құрайды.
3-тарауда ... ... ... ... баға ... ... перспективадағы қоршаған ортаны жақсарту
жөніндегі шаралар ұсынылған.
Қорытындыда барлық ... ... ... ... ... ... көрсетіп, өзіңдік көзқарастарды ұсындық.
Диплом жұмысында келесі негізгі әдістер ... ... ... ... ... ... және ... беріліп, құралдары рет бойыншы қалыптасқан).
2) Статистикалық (қажетті кестелер, ... ... ... ... ... ... жағдайға осы тұрғыдан
жақсарту шаралары ұсынылады).
4) Салыстыру әдісі (Қарағанды облысын ... ... ... жағынан салыстыру).
5) Жүйелік талдау (Алынған объектінің жан-жақты ... баға ... ... ... ... апатты көрсету).
6) Экологиялық болжау (прогноз).
Ұсынып отырған диплом ... ... осы ... ... зерттелетін
геоэкологиялық ізденістерде қолдануға болады. Оқушыларға геоэкологиялық
тәрбие және білім берудегі оқу ... де ... ... ... ... жағдайы өте төмендеп, қазіргі кезде
бірнеше негативтік жағдайлармен көрінеді. Оның ... ... ... жер
мен судын да жағдайы осындай. Автор өз жұмысында осы ... ... ... туған жердің геоэкологиялық мәселесіне назар аударған.
Осы жұмысты дайындау, жинақтау және жазу ... - ... ... ... ... ... ... басты маманы Н.Б.
Жумашевке ризашылығымды білдіремін.
Диплом жұмысымның ғылыми ... С.У. ... де ... ... ... ... ... жағдайы
1.1. Географиялық орны, жер бедері.
Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданы (ҚТӨА) ... ... ... ... ... орналасқан. Бұл аймақ геоморфологиялық
және геологиялық ерекшеліктері жөнінен негізгі төрт ... ... ... ... ... ... ұсақ ... өңірі (50 пайызға жуық) ... ...... ... солтүстік жағы және солтүстік
Балқаш жағалауының үстірті құрайды, ал оңтүстік-батысы – Аралмаңы Қарақұмы
алып ... ... бұл ... жер ... ... түрі ... ... бұрын олар өзендердің аңғары болған жерлер. Сондай-ақ мұнда жалпақ
жазықтар мен гранитті тау массивтері де кездеседі. Ұсақ ... ... ... ... биіктігі – 350-500 м. ... ең биік ... ... аудандарында. Олар биіктігі 500-800 метрлік тау ... Ең ... ... – 1358 м, Кент – 1367 м және ...... Қазақстанның ең биік тауы, ол теңіз деңгейінен 1565 м
биіктікте орналасқан./4/
Қарағанды-Теміртау өндіріс ... жері ... ... көтерілген (абс. биіктігі 400-1000 м) табиғ ...... ... ... орталық бөлігін қамтиды. Рельефі шоқыаралық
ойпаңдармен, өзен аңғарларымен, ... өзен ... ... жер ... ... ... ыза суларымен, тұйық ойыстарымен, көл
қазаншұңқырларымен күрделеніп отырады. Берік тау жыныстары жартас, ... ... тас ... және ... тас күйінде жер бетіне шығып
жатады. Ұсақ шоқылық ... орта ... ... осы ... ... ... ұсақ континеттік даму процесінің, яғни докембрийлік,
палеозойлық және ... кеш ... ... қарқынды бұзылуы,
денудациялануы есебінен қалыптасты. Денудациялық процестер таулы өңірді
аласа тауларға, ... тау ... ... бір-бірінен
оқшауланған тау массивтері бар көлемді көне пенепленге айналдырды. Кайнозой-
мезозой пенеплені әлсіз эпейрогендік ... ... рет ... Пенеплендену процесі және аздаған неотектоникалық көтерілім облыс
жерінде көлемді, тегістелген басты су айрықтарын ... ...... ...... ... жыныстарының сипаты мен жату тереңдігіне орай ұсақ ... ... әр ... ... Атап ... ... желдің үгу
қасиеті әсерінен жартасты, тік өркешті, ... және ... ... ... ... ... ... әктас және жанғыш тақтатас қабаттары қырқалы
және жонды келеді. Ал қайталама кварциттерге үшкір шыңдар ... ... ... ... суффозиялық орлар мен кеуіп кететін көлдері
бар дефляциялық қазаншұңқырлар кең тараған. Өзен аңғарларының ... ... және ... ... ... ... ... орография бойынша шартты түрде Ульянов, Топар қала типтес
поселкелерін қосатын деңгей ... 2 ... ... ... жазық, тегіс
келген ұсақ шоқылы және шығысы – қырқалы, ... ұсақ ... ... ... ... Есіл мен Нұра ... аралығындағы ауқымды жерді
алып жатқан және Теңіз-Қорғалжын ойысына қарай еңістеу келетін ... ... және ... жалды-қырқалы су айрық жазығы
қамтиды. Абсолюттік биіктігі шығыста – 500 м, ... – 400 м. ... ... тегістелген ұсақ шоқылар, жалдар мен ... ... ... олар: солтүстікте – Ақдің (809 м), Нияз (833 ...... (503), ...... (633),
оңтүстікте – Ақшоқы (588) т.б. Облыстың бұл ... ... ... ... және мал жайылымына игерілген. Бозды-бетегелі дала, сонымен қатар
Нұра, Құланөтпес, Шідерті, Есіл өзендерінің кең жайылмаларындағы және ... ... ... ... ... ... ... шығыс бөлігі нағыз ұсақ шоқылы жіне биіктік ... ... ... ... келеді. Өңірдің оңтүстігі Нұра, Жарлы,
Талды, Түндік өзендерінің жоғарғы ағысында Үлкен ... (1342), ... (1327), ... (1267), ... (1559), Қоңыртемірші (1369),
Соран (1183) т.б. таулардан құралған көтеріңкі келген таулы-ұсақ шоқылы ... ... ... ... бөлігінің орта тұсынан батыстан шығысқа
қарай Наршөккен (1108), Ханқашты (1220), Түнғатар (1161), Қарқаралы (1403),
Кент (1469), ... (1176), ... ... (1300) т.б. ... тау ... ... Бұлардан солтүстігірек жеке-жеке оқшауланып Семізбұғы
(1049), Айыр (793), Желтау (959), Қу ... 1366), ... ... (1064), ... (969) т.б. ... ... ... негізгі
бөлігі жартасты, жалды-қырқалы және қырқалы келген су ... ... ... 500-700 ... және ұсақ шоқылы денудациялық жазықтан тұрады.
Көтеріңкі бөлігі арал күйінде орналасқан тауларда, ... жері – ... мен ... 621 м), өзен ... (400-600 ... сай
келеді./33/
1.2. Геологиялық құрылысы және пайдалы қазбалары.
Облыс территориясы каледон және герцин құрылымдарын қамтитын ... ... ... ... ... Каледон қатпарлығына
Шыңғыс-Тарбағатай мегантиклинориі мен Шыңғысалды синклинориі ... ... мен ... ... ... каледонид
пен герцинидтің орта тұсында орналасқан Қарағанды синклинориі ... ... ... Теңіз ойысы мен Қарағанды
синклинориіне батыс бөлігінен келіп жалғасатын ... ... ... ... ... Қарасор және Успен синклинориі,
Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесінің солтүстік доғасы ... ... ... ... ... ... құрылымдар түрлі құрамды құмтас, әктас, кварцит, жанғыш тақтатас,
вулканиттерден түзілген. Әр түрлі бағыттағы жарылыстары мен ... ... ... ... ... қиып өткен. Геологиялық
құрылымдар ішінде егжей-тегжейлі зерттелгені ендік бағытқа жақын созылып
жатқан Қарағанды ... Бұл ... ... ... ... ... орны орналасқан. Синклинорийдің орта тұсын ... ... ... ... Қарағанды синклинориінің батыс бөлігі опырықты-синклинальды
девон және төменгі ... ... ... ... мен ... ... отыруымен сипатталады.
Мұндай Самар және Завьяловка тас ... кен ... ... ... шығыс және батыс жағынан меридиан бағыттағы жарылыстармен
шектелген. ... ... ... ... және турней ярусының
карбонатты ... сол ... ... карбонның көмірлі қабаттарынан
түзілген брахисинклинальдардың және мульдарлардың көтеріңкі учаскелерімен
кезектесіп отыратыны байқалады. Бұл ... ... күл ... ... және Бөрілі кен орындарының қабаттары сай келеді. Қарағанды көмір
бассейнінің оңтүстік жиегінде қоғасын-мырышты руда ... мен ... кен орны ... Бассейннің түрлі бөліктерінен металлургия, химия
және цемент өнеркәсібіне пайдалануға жарамды әк ... 20 кен ... ... ... пайдалануға берілген Астахов, Сарыапан,
Волын, Оңтүстік Топар әк тас кен орындары жатады. Құмтас-қиыршық тас ... ... ... ... т.б.) ... ... бөлігі өзен
аңғарларында шоғырланған. Юра шөгінділері үстіне жиналған саз балшық аязға
төзімді құрылыс кірпішін, керамсикалық бұйымдар, отқа ... ... ... Ақтас, Сасыққарасу саз балшық кен орындары
пайдаланылуда. ... ... ... жарамды тас кені (Майқұдық,
Қарабас, Аман кен ... ... ... ... ... ... Тектұрмас антиклинориінен солтүстікке таман
шығыс-солтүстік-шығыс бағытта ... ... ... ... ... ... ... ұз. 250 км, ені 5-15 км-лік Спасск
жаншылу зонасы (Спасск ... ... ... рудалы зонасы(
орналасқан. Бұл зонада Орталық Қазақстанның девондық жанартаулық белдеуінің
жыныстары ... ... ... ... ... ... 20 шақты жанартаулық-тұнбалы мыс кені және 250-ден
астам мыс белгілері мен ... ... ... ... ... ... де ... барланды. Зонаның оңтүстігіне таман
ендік бағытқа жақын силурдың терригендік жыныстарынан ... ... ... ... бар Нұра антиклинориінен
оңтүстігірек желге мүжілген жоғары ... ... ... және ... ... кем ... ... жатыр. Спасск антиклинориі және Успен тектоникалық зонасының
Шыңғысалды антиклинориімен түйісер жерінде ... ... ... ... кен ... ... ... ауданы орналасқан. Гранит және жоғарғы фамен
туфы, туфогенді құм тасы бар ... ... ... ... ... кен ... ... Порфирлі гранитоидтардың ұсақ интрузияларында вольфрам, молибден-мыс
рудаларының ұсақ дақты жолағы, фаменнің кремнийлі-терригенді ... ... ... және ... ... ... ... жыныстардың ұсақ
инфильтрациялық кен орындары белгілі./6/
Жоғарғы палеозойлық лейкократтық гарниттерінде ... ... ... ... өндіріс ауданының жерінде батыс
жағынан қоршап жатқан Сарысу-Теңіз көтерілімі әр кездері опырық-синклиналь
және горст-антиклиналь ... ... пен ... ... ... отырған жанартаулық шөгінді және интрузивті жыныстардан түзілген.
Көтерілімнің ... ... алып ... ... ... аз, қоры 2 ... ... Шұбаркөл көмір кені орналасқан
юра ойысы, ал Қызылжар горст-антиклиналіне Баршын ... және ... ... сай келеді. Шыңғысалды синклинориі мен Шыңғыс-Тарбағатай
мегаитиклинорийінің батыс бөлігін тұтас ... ... ... жартысы
төменгі палеозой жыныстарынан түзілген. ... ... ... ұсақ интрузияларымен байланысты келетін мысты-порфирлік
типті плутоногенді-гидротермальды рудалану және ... ... ұсақ мыс кен ... ... Қарағанды облысы халық
шаруашылығының сумен қамтамасыз етілу ... жер асты суы ... ... Жер асты ... ... ... ... бөлігі Нұра,
Шерубайнұра, Жарлы, Талды, ... ... ... ... ... конгломерат-құмтас қабаттарында Қарағандыны сумен
жабдықтауға ... ... су қоры ... ... тау жыныстары
жапсарларында орналасқан жарықшақтық типті жер асты ... ... ... Бұл ... сорылып алынған су елді мекендерді сумен ... және ... ... ... ... ... типке жататын бірнеше минералды су көздері
ашылып, зерттелді. Олар – Жосалы, ... ... ... ... ... суы, сонымен қатар тұйық Қарасор көлінің минералды суы мен
шипалы балшығы./26/
1.3. ... тым ... және қуаң ... ... ... ... ... сағат, оның ең жоғарғы мәні ... ... ... ... жиынтық мәні 100 ккал/см2-дей, ал шашыранды радиациянікі
– 48 ккал/см2-ге дейін. Облыс ... ауа ... 3 ... ... ... ... емін-еркін әсер етеді. Жылдың суық
мезгілінде ауа райының қалыптасуына азия антициклонының батыс тармағы ... ... ... ... ... ашық ауа райы қалыптасады. Әдеттегідей
ауа райының көктемде сақталатын антициклондық режимі әсерінен ... ... ... ... ... ... де, ... қарай күрт
салқындайды./33/
Көктемгі ауа райы құбылмалы. Жазда Орталық Қазақстанның далалық
аймағы ... ... ... қызуы әсерінен бұлтсыз, қуаң, ыстық ауа райы
орнайды. Қаңтардың орташа температурасы ... ... ... – 14,4оС-тан – 17,9оС-қа дейін ауытқып отырады. Ең төменгі
температура ... – 45оС – 52оС. ... ... ... ... (шығыста) 20,4оС (солтүстікте және батыста) аралығында, ең жоғарғы мәні
40оС-қа жетеді. Ауа ... ... ... ... ... ... дейін. Жылы маусымның ұзақтығы ... ... ... ... ... 198 күннен солтүстік-батыс далалық өңірінде ... ... 207-220 ... ... ... маусымның ұзақтығы тиісінше 90-100
және 110-135 күнге тең. Ауаның неғұрлым жоғары салыстырмалы ылғалдылығы қыс
айларында байқалады. ... ... ... ... жылы ... ... ... солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай кемиді.
Маусым-шілдеде ауаның ең төменгі салыстырмалы ылғалдылығы ... ... ... ... ... жерінің көпшілік бөлігінде 230-300
мм, ал шығыста 330 мм. Жауын-шашынның ең ... ... ... ... ең ... мөлшері қаңтарға (8-18 мм) сай келеді. Желдің орташа жылдық
жылдамдығы 5,5 м/сек. Жел ... ... ... ... ... ... (6,8 м/сек), сәл төмені ақпан мен желтоқсанға (6,5 және 6,1 м/сек)
сай келеді. Жел ... ең ... ... ... мәні ... (4,3
м/сек) байқалады. Қарағандыда жел жылдамдығының ең жоғарғы көрсеткіші (37
м/сек) 20 жылда бір рет ... ... суық ... жел ... ... антициклонының батыс ... ... ... жылы ... жел ... ... ... бар
депрессиясына байланысты келеді. ... ... ... ... ... ... ... мен күзге қарай бәсеңдеу қайталанып, дауыл,
нөсер және бұршақпен қатар жүреді. Мұнда жылына орташа ... 20-24 ... ... ... 28 күн ... ... Бұршақ жылдың жылы
мезгілінде ұзындығы мен ені бірнеше километрге созылатын белдеу бойынан
байқалады, және ... ... ... ... жиі ... ... қыста
орташа есеппен 21-38, кей өңірлерде 50 күн боран соғады. Облыстың далалық
өңірінде 20-38 күн ... ... 16-28 күн ... ... 37 ... Облыс климатының өте айқын байқалатын ... бірі ... ... ... ... ... 60-100 күн аңызақ жел
соғады. Қарағанды мен облыс жерінде қыс кейбір ... тым ... ... ... айға ... қар жамылғысы әдетте ноябрьдің ... 120-150 ... ... ... аяз әжептәуір күшейеді – 20оС-
тық және одан да төмен аязды күндер саны облыс территориясы бойынша ... ... 40-50 ... дейін ауытқып отырады, ал кейбір жылдары айына 20-
25 күнге жетеді. Қар жамылғысының қалыңдығы 20-26 см, ал қар ... ... 32-50 ... ... Жазы 3-40 айға ... ... ... дерлік
ыссы әрі құрғақ болады. Ауа температурасы ... ... ... ... ... көтеріледі. Жаз маусымында түсетін атмосфералық жауын-
шашын ... ... 40%-ын ... ... жаңбыр көбіне нөсер күйінде
өтеді. Күз мезгілі қыркүйектің ... ... ... ... ... және ... ... тым қуаң болады./30/
Қоңыржай жылы, ұсақ шоқылы – қуаң ... ... ... ... ... ... ... 0,7-0,8-ге тең. 10оС-тан жоғары
температураның жиынтығы 2000-2600оС.
1.4. Жер бетіндегі ... ... ... көлдердің (Теңіз, Қарасор) және Ертіс
алаптарына жатады. Өзен торының жиілігі 0,07-0,09 ... ... ... ... ... ... ... 10 км-ден кем, 365 өзен 10-нан
100 км-ге ... ал 11 ... ... 100 ... асады. Басты су
артериясы болып Нұра өзені саналады. Ірі өзендер қатарына сондай-ақ ... ... ... ... де ... ... ... және
оңтүстік-шығысында аласа таулы рельеф басым ... ... ... ... және ... ... ағады. Өзендерінің
барлығы қар суымен қоректенетін Қазақстанның кәдімгі жазық өңір өзендеріне
жатады. Су ... ... ...... ... ... ... су тасу. Өзендердің жылдық ағынының негізгі бөлігі (70-
95%-ы) көктемге келеді. Жазғы төменгі деңгей кезінде ... тым ... ... ... ... тұздылығы артады, кейбірі тартылып ... ... ... ... Мол сулы жылдары бірқатар өзендер 0,5-0,6 км-
ге, ал Нұра өзінің төменгі ағысында 2 км-ге дейін ... ... ... ені 15-30 ... 50-70 м-ге (ірі ... жетеді. Тереңдіктері
әдетте 3-5 м-ден аспайды./7/
Көлдері. Облыс территориясында 1300-ге жуық көл бар, ... ... ... ... 1 ... ... ... таулы және қырқалы суайрықтар мен
үлкен тұйық алаптардағыға қарағанда өзен аңғарлары мен арналары бойындағы
көлдер ... ... ... ауданы 0,5-1,5 км2-лік ұсақ көлдер
қуаң жылдары ... ... Көл ... ... ... ... дейін
ауытқып отырады. Облыстың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі аласа таулы және
қырқалы ... ... ... ... ... аласа
келеді. Қуаң жылдары ұсақ көлдері кеуіп қалады. Неғұрлым тереңірек көлдерде
(Үлкенкөл) су бүкіл жыл бойы ... ... ... ... көлдер
беткі және жер асты суы ағындарының базисі болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... адырлы-жазықты тұйық
ойыс. Ол өңірде 50-ге жуық көл бар ... ... ... т.б.) ... ... ... 1 ... кей жерде 4-5 м-ге ... ... ... 35-41 г/л. Көл ... ... орындарында
пайдаланылатын күкіртті-сутекті шипалы сұр балшық тұнған. Көл ... ... ... ... ... ету ... Нұра мен
Шерубайнұра өзендерінде салынған бөгендер мен кңаналдар (Самарқан бөгені,
Шерубайнұра бөгені) сол сияқты оншақты ұсақ тоғандар ... рол ... ... ... территориясында Қарағанды мен Теміртау ... ... ... ... ірі гидротехникалық құрылыс – ... ... ... Топырағы.
Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданы территориясында ... қара ... ... ... 41 см-дей оңтүстіктің қара
топырағын есептемегенде негізінен ... ... ... келеді. Зоналық
қызыл-қоңыр топырақ арасында интерзоналық топырақ, сортаң топырақ, шалғынды
топырақ және оның ... ... ... ... мен ұсақ ... қара топырағы қалыптасқан. Күнгірт-қызыл топырақ көтеріңкі келген
суайрықты жазықтарда таралған, қара шірінді ... 2,5-4%. ... ... саз ... ... ... жел ... ұшырап
отырады. Бұлар біршама құнарлы топырақ түрлеріне жатады. ... ... ... ... ... таралған./30/
Қатты жыныстардың, не олардың үгінділерінің сыртқы қабаттан 40-80 см
тереңдікте ... бұл ... ... ... ... ... табылады.
Қызыл қоңыр топырақ облыстың оңтүстігінде ... ... Қара ... ... 25-45 см, ... қара ... мөлшері 2-3%. Жыртылған
жері дәнді дақыл өсіруге пайдаланылады, дегенмен тәлімі ... ... ... ... қызыл қоңыр топырақ ұсақ ... ... ... тығыз жыныстар бетінде 5-30 см тереңдікке таралған. Жайылымдық
жер ретінде пайдаланылады. ... ... ... ... күңгірт қызыл
топырағы қамтиды. Шалғынды топырақ шағын учаскелер күйінде жер асты ... ... ... ... ... тау ... ... Қара шірінділі топырақтың қалыңдығы 32-50 см, қара шірінді
мөлшері 5-8% аралығында. ... ... ... ... ... ... ... Қара шіріндісі 5-2% келетін сор ... ... ... ... ... Жер бетінің күшті
тілімденуі, ойыстар мен өзен аңғарларының көптігі, ... ... ... ... және жер асты ... ... шалғынды-далалық
топырақтың кеңірек таралуына себебін тигізеді. Шалғынды-далалық топырақ
ылғалға және ... ... бай, ... ... үшін қолайлы
келеді./30/
1.6. Өсімдігі.
Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданы флорасында 78 ... ... ... 850 түрі кездеседі. Оның ... ... ... 121
түрі, астық тұқымдасына 63 түр, бұршақ тұқымдасына 62 түр, ... 60 түр ... ... эндемик түрлерінен кездесетіндері:
қазақстан астрагалы, қарқаралы бөріқарақаты, қарқаралы бидайығы, қарқаралы
сылдыршөбі. Облыс ... ... дала ... ... ... ... ... үстінде шымдастық тұқымдасты дала көбірек
таралған. Кең өзен аңғарлдарындағы құмдақ ... ... ... ... ... шашақты қаңбақ, дала шалфейі, ұзын жапырақты құмдақ шөп
өскен әртүрлі шөпті, жусанды-бозды-бетегелі дала қалыптасқан./31/
Саздақ ... ... ... ... ... өскен селеулі-бетегелі
даланың петрофитті түрі қалыптасуда. Шоқылардың бетегелерінде аласа қараған
мен бұта қараған ... ... дала ... Басқа бұталы өсімдіктерден
бүрген, шайқурай, тобылғы, ұсақ жапырақ ұшқат жиі кездеседі. Қара ... қара ... ... дамыған әртүрлі шөпті, астық тұқымдасты дала,
облыстың солтүстік-шығыс бөлігіндегі Семізбұғы ... ... ... сай-жыралар бойында орналасқан. Көпшілік бөлігі жыртылған. Өсімдік
жамылғысында бетеге, қоңырбас басымырақ өседі. Сор мен ... ... ... ... мен көкпек үстем келеді. Нұра, Шерубайнұра, Ащысу, Талды
өзендерінің жайылмасында бұталы өсімдіктер ... ... ... ... және ... орман Сарыарқаның неғұрлым көтеріңкі
бөлігінде (ерементау, Қызылтау, Қу, Кент, Қарқаралы, Бақты) ... Қу ... ... ... ... ... байқалады. Тау бастарында
субальпілік өсімдіктердің жұрнақтары ... ... ССР ... ... сирек кездесетін өсімдіктер кездеседі. ... ... қар мен жел ... ... қисая бұралған «биші қайың» тоғай
өседі. ... бір ... ... сай-сала Ботақара өңірі табиғат
ескерткіші ... ... ... ... ... ... қанды
ағаш реликт орманы маңызды орын алады. /11/
1.7. Жануарлар дүниесі.
Қарағанды-Теміртау ... ... ... сүт ... 60-
қа жуық, құстардың 200-дей, бауырымен жорғалаушылардың 10, ... ... ... түрі ... Мұнда төменгідей жануарлар ареалының
шекаралары өтеді: сұр суыр, сұр ... ... ... ... ... ор қоян,
жоңғар аламаны, ақ шіл тараған оңтүстік шегі; сұр суыр, сар шұнақ, Эверсман
атжалманы, қосаяқ тұқымдастар, ... ... ... ала ... сырқас торғайы, қызылқұйрық, сары торғай тараған солтүстік ... ... және ... ... жерінде орманды-далалы
ландшафт ... Мына ... ... қоян ... ... тән ... Кемірушілерден сұр тышқан көп кездеседі. Астық
тұқымдасты ... ... ... өңірде сар шұнақ пен қосаяқ мекендейді.
Орманды даланың шүйгін шөбі мен бұталары, қыс мезгіліндегі ... ... ... таралуына жағдай жасайды. Құстардан қайыңды ормандарда шіл,
ақбас сары торғай, мысық ... ...... ... ... ... мүйіз құйрық қоңыз, зауза қоңыз таралған. Ашық өңірлерде ... мен ... ... су ... кездеседі. Ұсақ
кемірушелерден ... бас сұр ... мен ала ... көбірек таралған. Тұқым
қоректі кемірушілерден шалғындар мен орманның шеттерінде қысқа қарай түсін
өзгертетін сұр түсті жоңғар ... ... мен ... ... ... ... Қояндардан аққоян жиі кездеседі. Орманды далаға ...... ... мен дала күзені, өзен аңғарлары бастады./9/
Орманды далада түлкі, қасқыр кездеседі. Қары жұқа, қысы ... сұр ... ... ... ... ... ... Құстардың ең ірісі және сирек кездесетіні қара құс. ... ... ... ... ... ... ... бозторғайды,
сарышымшықты, көкқарғаны т.б. ... ... ... Бұталар
арасында тағанақ, кәдімгі көкек және ... ... ... Шалғынды
дала бозторғайға бай келеді. Жыртқыш құстардан кәдімгі күйкентай мен ... және ... жиі ... ... саяқ шегірткенің
кресаті, ақжолақ, сібірлік және т.б. түрлері, шартылдақ ... жер ... ... көп ... ... массивтері мен сирек орман құмырсқа
илеуіне бай. Қансорғыш қосқанаттылардың түрлері мол.
Дала ... ... дала ... ... Шөп ... ... ... дала шақылдағының, үлкен қосаяқтың, кішкене
сарышұнақтың, ... ... көп ... ... ... ... ала қанатты бозторғай. Қылқұйрық, тырна, дала торғайы мен жаман сары
мекендейді. Дала зонасы шөбінің молдығы және қар ... ... ... ... ... ... ... көп болған. Жазғы маусымда
бұл өңірге табын-табын киік келеді. Облыстың тау массивтерінде ғылым үшін
маңызы зор ... ... ... Нұра ... ... ... ... Жезқазған облысынан құмтышқан жіберілген. Бауырымен
жорғалаушылардан кең тарағандары кесіртке, қарашұбар ... улы сұр ... ... жылан, қосмекенділерден көбірек кездесетіні – жасыл құрбақа,
үшкір тұмсықты ... ... дені ... каналы мен жекелеген
ірі тұщы су айдындарында шоғырланған. Кездесетін балық түрлері онша ... олар – ... ... ... мөңке, лақа, аққайран, шабақ балық;
сонымен қатар сазан, ... ақ амур ... ... ... ... ... кездегі жағдайы.
2.1. Қоршаған ортаның бүлінуі.
Адамзаттың табиғатқа тигізетін әсерлері және олардың салдары әртүрлі
болады.Олардың кейбіреулері ... ... алуы ... ... ... ... көлшіктердің пайда болуына,сол аумақта ... ... ... ... ... тіптен су астында қалып
қоюына әкеліп соғады. Орман ағаштарының көптен кесілуі, сол аумақтағы су
көздерінің ... ... ... ... ... су ... ... сол
жердің ауа райының өзгеруіне әсер етеді (ол ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің әсерінен, биосферада
көптеген өзгерістер болады,олар:өсімдіктер және жануарлар әлемінің өзгеруі,
топырақтың және ауаның ... ... су ... ... ... ... әсер ... өзгеруі.
Өндірістік мекемелер және жылу энергетикалық қондырғылар,тасымал
машиналар тағы ... ... ... өзара үйлеспеуі,табиғатқа жан-жақты
әсерін тигізіп,түрлі ... ... ... ... ... мен ... әртүрлі айтқанда,ақыл-ойдың құдіретті
дүниеге келтірілген ғажайып техникалық ... ... ... ... жетілдіріп,табиғат байлықтарын
игерген адам,енді сол табиғаттың өзін жүдетіп ... де ... ... ... ... ... ... толып,
су тартылған, әрі уланған./11/
Жер бетіндегі тіршілік иелерінің даму ... ... ... ... және ... өнеркәсіп өндірісі пайда болғанға
дейін,табиғатта таза металдар ұшыраспаған (алтынды есепке ... ... ... ... ... ... заттар алу
барысында пайда болатын өндіріс қалдықтары қаншама.Табиғатта ұшырасатын
кейбір ... ... ... ... ... ... ... құрамында артық мөлшерде кездесуі зиянды болып
табылады. Мысалы, озон, фенол, көмірқышқыл газы, күкіртті ... ... ... ... Бұларға іштен жану двигательдерінде бензин жану
барысында түзілген иіс газының (СО) ауаны ... да ... ... ... тірі ... клеткаларына түссе,мұндағы метаболизм
құрылысы ... ... ... ... ... Мысалы,
атмосфералық ауа, құрамында - фтор, никель, ... ... ... ... онда ... ... нұсқан келеді, яғни өсімдіктер дүниесінің
фотосинтетикалық жұмыс жүйесі жарамсызданады. Су ... ... ... ... ... ... ... феномдар, суда
мекендейтін жәндіктердің, балықтардың қырылуына әкеліп соқтырады.
Қоршаған ортаның өндіріс қалдықтары мен ластануы ... ... ... ... ... ... көзі ... табылып
отыр. Ғылыми-техникалық прогрестің дамуы, адамзат қоғамы мен оны ... ... ... тиіс. Міне, осындай мәселелерді бәрі-табиғат
заңының дұрыс пайдаланып, экологиялық ... ... ... етеді.
Экожүйелердегі тұрақсыздық, табиғи-шаруашылық ... ... ... ... үстін-үстіне келіп жатқан антропогенді
салмақтың жаншып езуі, қоршаған орта жағдайын ... ... ... ... ... заттармен,техногенді қалдықтармен ластауда Балқаш
тау-кен ... ... ... ... ... энергетикалық
комплексі, Қарағанды металлургия заводы тағы басқа кәсіпорындары ерекше
«үлес қосып» отыр. ... ... тек қана ... емес су, жер ... ... зиянды заттарды шығаратын
кәсіпорындары қатарына-қышқылдар өндірісі (күкірт,азот,тұз,фосфор ... ... ... ... ... ... каучук, минералды тыңайтқыштар, еріткіштер (ацетон, толуол,
фенол, бензол), мұнай крекингі, ... және ... ... ... ... мыс, ... ... өндірісімен байыту фабрикалары
кіреді. ... ... ... ішінде,химия-металлургиялық
заводтардан басқа, азот оксиді мен күкірт ... ... ... ... мазут күлі-микробиология өнеркәсібінің,
күкіртсутек, күкірткөміртек-химиялық ... ... ... ... байланысты, құрамында күкірті бар
газдардың ... зор ... ... ... мен ... ... ... байланысты, аталған зиянды заттар қоршаған ортаны
ластауын жалғастыруда./31/
Күйдіру, жағу, ... ... ... конверторлардан,
қоймалардан, майдалағыш-үгіткіш қондырғылардан, агломерациялық машиналардан
бөлінген улы газдар интенсивтілігі ... де, ... ... ... ... тұр. Кәсіпорындардың сарқынды, шайынды сулары минералды
заттармен флотореагенттермен (цианидтер, ксантогенаттар, мұнай ... ... ... (қорғасын, мыс, мырыш т.б),
сульфаттарымен, хлоридтермен,мышьякпен, ... ... т.б ... ... ... ластаушы заттар, негізінен жербетінен санағанда 3
км биіктікке дейінгі аралықта жиналады.Төменгі қабаттарда,ауаның ... ... ... 4-10 мкм ... ұсақ ... ... бастайды да,ірілері 300-500 метрге көтеріліп,ешқайда
жылжымай,ауа салқындаған кезде қайта жерге түседі.
кесте ... ... ... ... ... ... зат ... ластаушы газ құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... |HCI,CI2 ... ... ... ... ... |NH3,NH ( ... ... және ... қышқылы |P2O5,H3PO4,HF,Cа5F(NO3)-шаңы ... ... ... ... тыңайтқыштар |NO,NO2,NH3,HF,H2SO4,P2O5 ... ...... ... ... |CO, ... ... ... ... |NH3,CO ... хлор ... ... ... ... ... |HCI,CI2 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... S |
Сонымен қатар, ... ... ... минералды тыңайтқыштардың қоршаған ортаға әсері зиянды
және қауіптілігі ... ... ... ең ... хлор ... ... қосындысынан тұратын ДДТ, диэлдрин, элдрин,
полихлоридофенил сияқты түрлері. Олар ұзақ ... ... ... ... болғандықтан, топырақта, суда көп мөлшерде жинақталады./17/
Ал, жол-транспорт комплексі ауаға, суға, топыраққа қосылатын зиянды
сұйық, газ түріндегі және ... ... ... көзі.Транспорт
құралдарындағы іштен жану двигательдерінде, ... ... ... ... ... газы мен ... ... күйенің, көмірсутектердің, күкірт пен азот ... ... ... метан-көп мөлшері бөлініп шығады. Әсіресе, барлық
транспорт түрлерінің ... ... ... ... қалдықтары 70%-
ті құрайда және ол антропогенді әсерлер ... ... ... ... 40%-не ... ... зардап аймағына айналатын тағы бір мәселе –ол «Байқоңыр»
ғарыш ... ... ... ұшу сатысынан айырылып, жерге
құлаған бөлшектері. Зымыран ететіндіктен,ұзақ жылға ... құр ... бұл ... ... ... ... ... айлағының аумағында
зымыран бөлшектері құлайтын 39 аудан ... және ол 105 мың ... ... Олар ... құлдилап келе жатқанда, сұйық отын ретінде
қолданылатын гептил төгіліп-шашылып ... жер мен суды ... ... уландырғыш заттар, сол төңіректе 130 елді –мекеннің үстін себелеп
өтеді. Зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... автомобильден бірден будақтаған түтінге тең. ... ... бір ... ... ... оның ... ... тасталатын зиянды зат
мөлшері 300 тоннаға ... ... ... ең ... ... денсаулығына
әсер етеді. Осының салдарынан, соңғы жылдары, аудан тұрғындары ... ... ісік ... қан ... қан қысымының көтерілуі, келе-
кетік бала туу ... ... ... өсіп ... ... ... тонна гептил қалдығының ыдырап, аэрогендік миграцияға
көшіп жүруі, ... ... ... ... ... ... жолы Қазақстанның осы аймағына орналасқан зымырандардың ең
қателісі –«Протон К» деп саналады. Оның отын ... ... 500 ... ... ... ... ... 2-3 тоннасы ұшып өткен жолына ауа
арқылы, желмен ... ... ... жиналып,топыраққа, өсімдікке сіңеді,
су көздеріне түседі. Егер, ... 1 ... ғана ... ... ... ауруларға шалдықтыратындығын ескерсек, бұл экологиялық
апат ... ... ... жан-жануарлар тіршілігіне тигізер
зардабын айтып жеткізу қиын./19/
2.2. Жер байлықтарының ластануы
Қарағанды ... ... ... өте бай. ... ... ... ... күмістің, мырыштың, сирек металдардың ... ... ... пайдаланатын жыныстардың, құрылыс
материалдарының т.б. бай кендері бар. Мыстың ең ... кен ... ... ... ... ... ... Полиметалл рудаларының бай кендері
– Жайрем, Үшқатын, Бестөбе, Қужал. Темір рудасы негізінен Атасу маңындағы –
Қаражал, Үлкен ... ... ...... ... ... маңындағы – Жезді, Найзатас кендерінде марганец
рудасының еліміздегі ең бай қоры ... ... ... ... ... сирек кездесетін металдардың, әсіресе молибден мен вольфрамның
ТМД-дағы ең бай кендері ... ... ... ... Жоғарғы Қайрақты,
Жәнет, Көктенкөл, Нұраталды, Бибігүл, ... ... ... ... ... Облыстың көптеген кен орындарындағы пайдалы қазбалар
шоғырлана, жиынтық күйінде кездеседі, сондықтан олар пайдалануға ... ... ... негізінен облыс көлемінде кездесетін көмір кен
орындары ... ... да ... ... ... кен орындары
Қазақстанда кеңінен тараған тас көмір мен қоңыр ... ... ... 10 бассейні, 155 кені, 102 жерде белгісі бар. Бұлардың ішінде 4
тас көмір, 6 қоңыр көмір бассейні, тас ... 101, ... ... ... тақта тастардың 6 кені бар. Көптеген кендер қоры ондаған не жүздеген
млн, ... ... ... ... ... жалпы көмір қоры 160
млрд. тоннадай (жалпы ТМД қорының 1,5-і ғана), оның 14 ... ... ... ... кенінің көбі карбон не юра кезеңінде қалыптасқан.
Көмір ... көбі ... ... ... Шығыс Қазақстан
облыстары жерінде.
Қарастырып отырған Қарағанды көмір бассейні Донбасс, Кузбасс, Печера
бассейндерінен ... мен қоры ... кіші ... ... көміріне байланысты маңызы зор, сондықтан ол ТМД елдерінде
үшінші орын алады./18/
Қарағанды ... ... ... жасында, ауданы 3000 км2,
геологиялық қоры 50 ... ... ... жалпы саны 80. ... ... ... ... көмір өндіретін 40-тан астам шахта іске
қосылған. Көмірдегі күл мөлшері жоғарғы қабаттарда 4-15(, ... ... ... ... ... ... 3-6(, ... 8000 ккал.
Завьяловка тас көмір кені – Қарағанды облысының Нұра ... ... 1949 жылы ... ... ... 25-30 км. ... ... бар екені анықталды. Бұл кен орны карбон ... ... ... ... қабат 7 свитаға ажыратылады: аққудың
(қалыңдығы 415-420 м), ашлярик (640м), қарағанды (670 м), ... ... м), ... (450 м). Тентек (520 м), шахан (300 м). Құнарлылары –
ашлярик, ... ... ... свиталары. Долин, тентек, ... ... ... ... ... ... ... әрекет болғандығының белгісі. Көмірі майлы, кокстелгіш, ... ... 25-32( ... жанғыш зат бөлініп шығады. Көмір
құрамында күкірт мөлшері 2-3(, ... ... жылу ... ... ...... облысындағы қала, темір жол станциясы Қарағанды
қаласының оңтүстік-батысында 25 км. Шерубайнұраға ... ... ... ... ... (оң ... ұсақ ... жазықта орналасқан. Қарағанды,
Теміртау, Абай, Шахтинск ... ... жол ... байланысады. Саран,
Қарағанды көмір бассейнінің сапалы кокстелетін тас көмірлі учаскелерінің
бірі - Саран кен ... ... ... 1945 жылы ... ... 72 ... ... көмір өндіретін 5 шахта (СССР-дің 50 ... ... ... ... ... 3 көмір байыту ... ... ... ... – техникалық бұйымдар зауыты т.б. бар.
Долинка – Қарағанды облысының Тельман ауданындағы қала типтес поселке
(1968). ... ... ... 50 км. ...... ... орналасқан. Халқы 20 мыңдай.
50 – жылдардан бастап Қарағанды көмір бассейні батыс ауданының ... ... ... ... ... ... айналды.
Автомобиль жолы Қарағанды, Шахтинск, Абай, ... ...... ... ... ... қаласынан оңтүстік-
батысқа қарай 45 км. жерде орналасқан. Бұрынғы ... ... ... ... 1961 жылы қалаға айналды. Халқы 81 мыңдай. Қалада
көмір өндіретін 6 шахта және ... ... ... ... зауыт –
фабрикалар бар.
Абай – Қарағанды облысындағы қала. Бұрынғы ... қала ... 1961 жылы ... ... оған Абай ... ... берілді.
Абай қаласы Қарағандының оңтүстік-батысында 30 км. жерде. Ең ... ... ... ...... ... Қарабас (7 км). халқы 35 мыңдай.
Облыс орталығымен Теміртау, Шахтинск, Саран қала ... ... және ... жол ... ... Шерубайнұра қала типтес
поселкесі Қарағанды көмір бассейнінің батыс участоктарын игеруге байланысты
1949 жылы пайда болды. Қала экономикасының ... ...... ... 5 шахта жұмыс істейді. Электр қуатын ... 2 – ... ... ... ... (Кар ГРЭС – 2-ден), суды
Шерубайнұра су қоймасынан алады. ... ... ... ... ... ... тұрмысқажетін өтейтін өндірістер бар.
Қорғасын – мырыш кен орындары
Соңғы бір-екі онжылдың ішінде, қорғасын және ... қоры ... ... ең бай болып саналады.
Ең бай өлке деп есептелетін Кенді Алтай, түсті ... қоры ... ... ... ... орынды алады.
Қорғасын, мырыш кен орындары Орталық Қазақстандағы ... ... ... ... кен ... ... шығыс жағынан
Қарқаралыға дейін (ұзындығы 450 км, көлденеңі 50-70 км) ... ... ... ... ... Тектұрмас, оңтүстікте Жамансарысу
антиклинорийлерімен шектелген. Өндіруге тұрарлық кен ... ... ... және ...... ... ... граниттік
магматизміне байланысты қалыптасқан. Ендік және солтүстік-батыс бағыттарға
созылған жаншылу және тақта тастану ... ... ... ...... зоналарда жалпы саны 800-дей темірдің,
марганецтің, мыстың, ... ... ... кен
белгілері, үлкенді – кішілі кендері бар./13/
Белдеудің маңызды кендері «атасулық» деп аталатын типтен орын алған.
Кеннің шоғырлануына әдемі ...... ... ... ... себепші болған.
Өндірістік полиметелл кендері негізінен Жәйрем, Үшқатын, Бестөбе,
Қужал, Қарағанды кен орындарында шоғырланған.
Жәйрем полиметалл кені - ... ... ... ... (60 км) кен ... 1951 жылы ... 1964 жылы
барланды. Жәйрем брахиантиклиналында құрылған кен ядросы төменгі фаменнің
саз-карбонатты шөгінділерінен, ... ... ... рудалы
шөгінділерінен түзілген.
Өндіруге тұрарлық рудалар ... ... ... Батыс, Қиыр
Батыс деп аталатын 3 учаскеде орналасқан. Руда денелері жер бетінен 5-200 ... 500-600 м ... 40-400 м ... батыс), 270-300 м (шығыс)
тереңдіктерінде жатыр. 3 учаскеде сиыстырушы жыныстарға сәйкес жатқан ... ... ... күрделі пішінді 17 руда қабаты (ұзындығы 200-1600 м,
ені 100-700 м, қалыңдығы 1-115 м) ... ... ... ... мырышты-олигонитті, тоттыққан қорғасынды мырышты типтері бар.
Руда ... ... ... ... олигонит, барит, бұларға
қосымша мыс, күміс, кадмий алынады. Ірі кен орны ... ... ... ... ашық ... де жабық әдіспен де өндіруге
болады.
Бұл ... ... ... кен ... «Қиыр Батыс» учаскесі ашық
әдіспен жұмыс істейді. ... ... 1500 мың ... ... ... өңделіп, қорғасын концентраты ... ... ... Ал ... 500 мың ... Текелі қорғасын комбинатына
жеткізіліп, Текелі байыту фабрикасында өңделеді.
Жәйрем полиметалл комбинаты 1977 жылдан ... ... ... ... Өз ... ... ... Сондықтан алынған кен мыңдаған шақырым
жерге тасылып байытылады. Бұл ... ... ... ең өрескел
түрі.
Түсті металл кен орындарының басты ерекшелігі: негізгі металл кен
құрамында өте аз ... (5( ке ... ... ... кен
тасымалдауға келмейді. Кен орындарында байыту фабрикасын салып, одан
алынған концентраты ғана ... ... ... ... металдың құрамы 50( - 70( дейін жетеді. ... кен ... 15 ... Үшқатын кен орны бар. Бұл кен орындарының, әсіресе Үшқатын – ІІІ кен
орны қорғасын – ... және ...... ... ... Үстінгі
қабатында орналасқан темір – маргенец қабатынан алынған кен бұл күндері
Жезді ... ... ... ... астынғы қабатынан алынып жатқан қорғасын кені (қорғасынның ... ( ке ... ... ... ... ... ... аталған фабрикаларға
жіберіледі.
Бестөбе – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданындағы ірі ... ... кен орны 1956 жылы ... 1961-65 ... ... ... ... Бестөбе кен орны ортаңғы палеозойлық
Жайылма синклиналының солтүстік-шығыс жағын құрайтын ... ... ... және ... ... руда денелері жер бетіне жақын
жатады және 30-50 м ... ... ... 2 ( - ке жуық қорғасын мен мырыш, 60( - ке жуық ... ... мыс, ... ... т.б. ... ... минералдары: галенит,
сфалерит, барит. Кенді ашық әдіспен өндіруге болады. ... ... ...... ... ал ... ... өндірістің маңызды резерві.
Бұл күндері барит кенін қайда байыту және ... ... кен ... ... және ең бастысы игеруге қаржы
тапшылығы әсер етуінің салдарынан ірі Бестөбе барит – полиметалл кен ... ... ... жақын орналасқан Қужал қорғасын – ... кен орны ... ... ... ... ... ... қорғасын-барит кені - Қарағанды облысындағы ... ... кен ... ... ғасырдан белгілі бұл кен
орны 1950-60 жылдары жүйеліп зерттеліп барланды. Қарағайлы кен ... ... ... ... бетіндегі жоғарғы силурдың мүйіз
тастары, құм ... ... ... орналасқан. Аталған жыныстардан
құралған солтүстік-батысқа ... ... ... ... Кен орны үш ... (Бас, Қиыр, Оңтүстік) тұрады. Бас
учаскедегі полиметалл кені құрылымы күрделі, бариттенген және ... ... ... мен ... ... Бұл учаскеде Үлкен және Кіші деп
аталатын екі кен ... бар. ... ... ... ... ... ... тұрады. Қиыр учаске бір-бірінен 80 метрде
орналасқан қабат линза кейіпті Жоғарғы және Төменгі деп ... ... ... екі кен ... құралған. Кендегі руда денелерінің
ұзындығы мен ... ... ... тереңдікке дейін жетеді. Полиметалл
кендері ... ...... аз ... ... ... ... компоненттері – барит, қорғасын, қосалқылары – мырыш,
күміс, мыс, кадмий. Қорғасын мен мырыштың мөлшері 1(-дан жоғары, мыс ... ... ... ... 10 г/т-дан жоғары, барии 10-71(. Ірі кен ... ... ...... ... ашық әдіспен өндіріледі. Кенді
сол жердегі байыту фабрикаларында өңдеп концентраттарын Шымкент, Өскемен
зауыттарына жөнелтіп тұрады.
Қарағайлы кен ... ... ... 100 км ... Алаайғыр
кен орны бар. Бұл шет аудандағы қорғасын кені. Ол Успен ... ... ...... кен ... ... күшті
Жентектелу, уатылу зонасында гидротермал үрдістері әсерінен түсі ағарған
девонның қышқыл эффузивтері арасына ... ... ... кен ... ... бағыттас, салалана орналасады. Кен минералдары: күмісті
галенит, ... ... ... т.б. Ескі ... көп. ... терең
горизонттары барланған. Кен орнын Қарағайлыға көмекші ретінде ашық әдіспен
өндіруге болады.
Кен өнеркәсібін орналастыру ерекшелігі ... әсер ... ... Ол ... ... жатады: табиғи қор, шикізат орны,
техникалық жетістік, ... ... ... су ... еңбек
ресурстары және шығарған өнімді тұтыну орындары. Және де бұл факторлардың
кен кәсіпорнын ... ... ... ... тұрғыдан тиімді,
еңбекке қолайлы, тұтынушыларға жақын орналасқан кәсіпорындар, жоғарғы
айтылған факторларды ... ... ... ... ... ... ... басты және қосалқы факторлар да
әсер етеді. ... ... ... жеке ... құнының ең төмен мөлшері көп
жағдайда өндірісті орналастыруда ... рөл ... ... ... түсті металл саласы- ең күрделісі болып саналады,
өйткені ол қазып алу, ... ... ... ... ... қиын
өндірістік процестермен байланысты. Қолданған технологиясына қарай өңдеу
және дайын өнім алу ... ... ... ... ... ... өзі саласына қарай ерекшеленіп келеді.
Түсті металл өнеркәсіп саласының бірінші ерекшелігі өз қарамағына
әртүрлі ... ... ... және өндірістік процестерінің әр
саласы жеке-жеке өтуінде.
Өндірістік процестері мына салалардан тұрады:
1) кенді қазып алу, не ... ... ... ... ... ... ... сөйтіп құрамында негізгі металдың ... ... ... ... ... ... ... өткізу, яғни балқытып
дайын металл алу;
4) балқытылған металдарға белгілі бір форма беру және ... ... ... кәсіпорнының екінші бір ерекшелігі – кен құрамында
негізгі компоненттер құрамының өте ... ...... ... ... компоненттерден басқа
көптеген химиялық элементтердің қосарланып бірге жүруінде.
Төртінші ерекшелігі – түсті металл кендерінің қоры аз ... Бұл ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – тау кен өнеркәсібін көбіне ... ... ... ... ... ... суы аз ... тура келетіндігінде.
Кен орындарын ашу үшін сол жерге байыту фабрикасын, кейде ... ... ... ... ... су, ... электр
жүйелері жүргізіліп, адам баспаған не таулы, не шөлейтті ... ... ... ... ... ... табиғи факторлар басты орын
алатыны даусыз. Әсіресе кен құрамында негізгі металдардың ... ... кен ... молдығы шешуші рөл атқарады.. ... ... ... кен құрамында өте аз, 5%-ке ... ... ... кен ... ... ... түрде сол жерге байыту
фабрикасын салу керек. Бұлай істелмеген ... ... көп ... ... бір нақты дәлелі іспетті Жәйрем кен байыту ... ... ... Аталмыш комбинат, міне 20 жыл бойы өзі ... ... ... ... ... кеннің жартысын Кентау ... ал ... ... ... ... ... тасымалдайды..
КСРО уақытында Кентау фабрикасына кенді жеткізудің жылдық шығыны 9,5 млн.
сом ... ... ... ... салу ... сол уақытта 50 млн. сом
болатын. Салғырттықтың салдарынан 20 жылдың ішінде 4 фабрика ... ... ... ... ... кен келесі кеніште салынған байыту
фабрикасының технологиясына келе ... ... ... ... реконструкция жасу үшін қосымша қаржы шығыны тағы бар.
Міне, кен ... ... ... ... ... ... ... салған уақытта сол жердегі кеннің құрамына,
ерекшелігіне аса назар аударған жөн. ... ... ... ... ... ... кен ... компоненттерді барынша мол
алу үшін селективті флотация әдісін қолдану, құрамы төмен компоненттерді де
алуға мүмкіншілік береді. Бұл әдіс ... ... ... көп ... және жеке кен орны бола ... сирек кездесетін металдарға
алуға көмектеседі.
Ғылыми-техникалық жетістік ... ... ... ... және көлемін арттыру жағына бағытталған, әсіресе концентраттардың
көп ... ... ... пайдалы қосалқы элементтерді ... ... ... басқа ғылыми-техникалық жетістікті тау-кен ... ... ашық ... ... ... ... байлығын
толық жер бетіне алып шығуға және кенді ... алып ... ... ... ... өнімділігін арттыратын және шығын көлемін азайтатын ... бірі ... ... ... ... фабрикаларын кен орнына жақын салу, ... ... ... кең пайдалану, дайын өнімнің өзіндік құнын азайтатын
жолдарға жатады.
Еңбек ресурстарының кен орнына жақын жерде ... ... ... жақын болуы, еңбек өнімділігін арттырып, шығын мөлшерін ... ... ... ... кейін алынатын өнім – концентрат,
тасымалдауға ыңғайлы және ... ... ... ... ... ... басқа факторларға байланысты. Олардың ең бастылары
шығарылған өнімді пайдаланатын орталықтарға жақын орналастыру, ... су ... ... алу мүмкіншілігі бар жерге орналастыру болып саналады.
Боксит кенін Қостанай ... ... ... ... көмірінен
алынатын арзан электр қуаты бар және мол Ертіс суы бар Павлодар ... ... ... металлургия заводын салудың ең бір жақсы ... ... ... алу мол су мен көп ... қуатын қажет ететін
түсті металл өнеркәсіп саласы.
Металлургиялық заводтарда ғылыми-техникалық жетістіктерді кеңінен
пайдалану, әсіресе таза ... алу үшін ... ... ... ваннада электролиздік әдісті қолдану ... ... ... ... таза да ... мол өнім алуға мүмкіншілік береді./16/
2.3. Адам экологиясының жағдайы
Біз өзіміздің елімізде қолайлы әлеуметтік өмір құру үшін, адамдардың
рухани және ... ... ... ... ... сақталуын
бақылауымыз қажет.
Бұл мәселенің сәтті шешілуі үшін кең ғылыми ақпарат қажет, әсіресе
экономикалық, ... ... ... ... және ... тек осы ... арқылы біз адамзат қоғамы мен географиялық
орта арасындағы байланысты, географиялық орта мен ... ... ... аша ... ... қазіргі уақытта медициналық
география мен медициналық ... және ... ... ... ... Медициналық география бұл жағдайда
адам денсаулығына әсер ететін географиялық ортаның ... ... ... ... ... ... бағыттары ортаның әсерінен
болатын адам ағзасындағы процесстер мен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстаннның табиғи жағдайына
медициналық-географиялық бақылау жүргізуге арналған.
Көптеген медициналық климотология, ... ... және ... ... ... ... ... өзі немесе оның белгілі бір
элементі ... ... және жеке адам ... ... ... ... ... себебі болатынын көрсетеді.
Қазіргі уақытта ... ... ... жағдайда екенін білдіретін
физиологиялық көрсеткіштер мен климаттың жеке ... ... ... ... әсерін көрсететін әмбебаб өлшем алу ... ... ... мен ... ауа ... ағзада болатын ауытқулар арасындағы негізді байланыстарды зерттеуде.
Сол зерттеудің нәтижесі ретінде ... ... ... ... мәліметтер алынған. Мәселен: тұмау ауруының ерекше көбею кезі
көктем мен күз. Мұның бұлай ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жүйесінің өзгеруі. Бұл метеотропты
реакцияға әкеп ... ол ... әр ... ... ... зат ... мен ағза жүйелерінің қалыпты жағдайын бұзады. ... ... ... климат факторларының әсері ұзақ ... ... ... ... ... медико-географиялық бағалануының мәні мынада: зерттелуге
белгілі бір ... ... ... да, бұл ... ... және ... қолданылып комплекстік зерттеу жұмыстары ... ... ... ... ... әсер ету ... жоғары, яғни ағзада
потологиялық жағдай тудырып, кейбір ауруларға шалдықтыратын климатымен
ерекшеленетін аудандарға ... Ауа ... ... жылу балансы,
баламалы-қолайлы температура және басқа жалпы көрсеткіштер жалқы ... ... ... олар ... және ... ... ... территорияларға есептеледі. Адам ағзасына климаттың әсер ететіні
туралы жақсы пікір ... ... ... Ол ... сипаттай келе, оны
«біздің мүшелерімізге айқын түрде әсер ететін атмосферадағы өзгерістер» деп
кетті.
«Климат» түсінігінің өзі бірнеше ... ... ... ... ... жел ... және т.б. ... да, кейде ағзаға оң әсерін
тигізсе, кейде керісінше теріс әсер етеді. Мәселен: бір таудың әр ... адам ... ... әсер ... 700 м ... – қолайлы, ал 1000-
2500 м биіктікке дейін демалуға ... жер ... ... ... ал 2500
метрден жоғары биіктік көптеген адамдарға ... ... ... зиян,
себебі бейімделу мүшелерінің көп қуат жұмсауына ... ... ... үшін бұл климат өте қолайлы, себебі олар бұл климатқа бейімделіп
кеткен.
Халықтың ... ... ... бар ол – ... ... ... ... және максималды температура арасындағы
айырмашылық көбіне жүрегі ауру ... әсер ... ... ... мен 40-60% ... адам үшін ең ... Ал 400С ... мен 30% ылғалдылық, не 300С температура мен 85% ... ... ... Ауа температурасы мен ылғалдылықтың ... оның ... ... ... ... ... ... радиациясы, әсіресе қысқа толқынды ультракүлгін сәулелер, сыртқы
ортаның ең маңызды факторларының бірі бола ... жер ... тірі ... дамуы мен тіршілік етуіне жағдай туғызады және ... ... ... ... ... ... болса, толқын
ұзындығы сонша қысқа болатындығы анықталған. Сондықтан аса ... ... УК ... ... ... ... (УК ... толқын ұзындығы 280 ммк-мен, бүкіл энергияның 1%-ін құрайды) Толқын
ұзындығы 280 ммк кіші ... ... бар УК ... үлесі бүкіл күннен
бөлінетін энергияның 1% құрайды. Егер атмосфера биосфераны берік ... бұл ... өзі ... ... ... жойып жіберуге күш
жетер еді./28/
20-30 жылдарда-ақ кеңес ғалымы А.Л. Чижевский ... ... ... ... ... ... адам ... көптеген мүшелеріне тікелей әсер ететіні нақты
нәрсе. Күн сәулелерінің қарқындылығына байланысты қанның құрамы ... өсуі ... ... түзу ... ... Кеңес
одағының дәрігері Н.А.Шульц 300000 анализді бақылап, қандағы лейкоциттер
саны күн қарқындылығына байланысты ... ... ... жай, ол ... ... ... мен тері ... байланысты зерттеу. Өйткені күннің лап ете түскен кезінде
рентгендік сәулелену ... ... ... ... ... ал ... аса ... жарқыраған кездерінде өлімге әкеліп ... бар ... ... ... ... ... рак ... анализі, дененің ашық учаскілерінің ауруға шалдығуы күн
қарқындылығының ... ... ... Ғалым
Н.Ф.Крамчанниковтың мәліметтері бойынша тері рагының ... ... - ... – 25,7%, ... – 11,3%, көз бұрыштарында – 8,4%, маңдайда - ... ашық ... – 93,8%, ... ... – 6,2% ... ... кезінде күн радиациясы тері ... әсер ... ... ... да тері ... ... әкеледі.
Ғалым Б.А.Белинский таулы Тянь-Шань ауданындағы күн сәулелерінің ... ... тау ... белсенді күн ... ... ... ... ... ... 100000 адамға 2,6-ға тең. Бұл халықтың бау-
бақшада, яғни күн астында аз уақыт ... ... Ал бұл ... зонасында – 8,4, тау зонасында – 15,5-ке тең./25/
Жанып тұрған ... күн ... ... ретінде жергілікті
халықтың көне заманнан қолданып келе ... бас ... аса ... ... /6/
Күн радиация белсенділігінің ауытқуымен тағы инфаркт және инсульттар
мен миға қан құйылуды да байланыстырады.
Қазақстанның кең байтақ жерінде әр ... ... ... ... мен ... ... тау алды және ... климаты. Сәйкесінше олардың
адам организміне де әсері әрқалай.
Негізінен таулы және ... зона деп ... ... ... адам ағзасына өзіндік әсер ететін факторлар жиынтығы:
барометрлік қысымның ... ... ... күн ... ауа ... ... жел күші және т.б.
Осындай жағдайда тіршілік ететін адам мен жануарларда бірқатар
физиологиялық ... ... ... Ол ... ең алдымен
демалатын ауаның парциялды қысымының төмендеуіне байланысты артериалды
қанның оттегіге кедейлену ... ... ... ... ... үшін
ағза өзінің кейбір механизмдерін жұмылдырып, оттегінің қанға ... ... тұру үшін бар ... ... бедері табиғи фактор ретінде, өздігімен адам денсаулығына ... де ... ... жылулық пен ылғалдылықты бөлуші ретінде жер
бетіндегі тірі организмдердің ... ... әсер ... Бұл тау ауруы
да, күнмен күю де.
Биіктаулықта адам мен жануардың ағзасына кері әсер ететін ... ... ... ... жайы, ауа райының жиі және бірден
өзгеретіндігі, өте жоғары күн ... және ... ... ... ... биік ... экстремалдығын арттырады. Биік тауда
мекендейтін аборигендердің популяциясы көптеген ұрпақ ауысуы мен ... ... ... ... ... ие. ... ... рет тауға шыққанда мұндай бейімделу жүйелері болмайды, сондықтан
қолданысқа ... ... ... ...... және ... жиіленуі, қанның мүше-мүшелерге таралуы және басқа. Бұл бейімделу
механизмдері белгілі бір уақыт ... ... ... ... ... ... ұзақ ... бейімделуді қажет етеді. Бұл
жағдайда оттегі тапшылығы адам ағзасына кері әсерін ... ... ... ... ... ... бақылаулардың басталуымен бұл
жердің ... ... ... ... байланыста. Мәселен:
В.В.Радлова, Н.М.Прежевальский, А.П.Федченко, ... ... және ... ... ... Шоқан Уәлиханов тау ауруы жайлы жазған:
«Қырғыздар мен қашғарлықтар Сырт ... өте көп ... Олар тағы ... ауа ... ... оған ... ... мен жануарлар
түтектің құрбаны болып қалады… Бүйтіп олар бұл құбылысты атайды (түтек –
тұншығу)».
Тау ... туу ... ... ... ... Көп зерттеушілер үлкен мән беретіндері физиологилық және эмоциялық
жүктемелер, суықтың әрекеті, тамақтанудың ... ... ... ... бірақ қазіргі уақытта біріккен бүкіләлемдік зерттеушілердің ойы
бойынша, ... ... ... жетіспеушілігі болып табылады. [3]
Алғаш рет тау ауруы сипатталып және осылай аталуы 400 жыл ... ... ... ... ... ... есімімен байланысты (Перу
тауларында).
Тау ауруының классикалық формасы бірінші ... ... ... бұзылуымен және өспелі түрде көбейетін ... ... ... ... көрініс табады. Бас ауруы, тұманданған
сана, қозғалу координациясының бұзылуы, терең естен тану және өлімге ... ... де бар. ... екі стадиясы болады. Бірінші стадияға ... ... пен ... ... ... ... бас ... айналуын және тәбеттің қашуын ... ... көп ... кеуденің қысылуы, құрғақ жөтел, жөтел кезінде қан ... ... ... ... ... /6/
Екінші стадияда жеңіл эйфория бірте-бірте өсіп келе жатқан жабырқау
жағдаймен ауымады: зарығу пайда болады, ... ... ... ... жайттары еске түседі. Галлюцинация болуы мүмкін. ... ... және ... қан ағу ... ... ... апатия жағдайы және тез әлсіздену жағдайы пайда болады. Кейін
естен танып қалу, ... және өсіп бара ... ... жетіспеушілігі
салдарынан өлім де болуы мүмкін.
Таудың ерекшелігіне, биіктігіне байланысты ... ... т.б. әр ... ... ... ... тау ... көрініс
беруі мен аяғы әр түрлі болуы ... ... ... 1885-1888 жж Тянь-Шань тауларында саяхат
жасап жүрген кезіндегі жазбаларында ең жеңіл ... ... ... ... туралы жазған. Ол тағы ылғалдылық пен температураның
өзгеруі тау ауруының пайда болуына әкеп соғады. Әсіресе бұл ... ... ... ... ... ... жоғары адамдар шалдығады.
2. Қазақстанның көптеген жерлері жазық ... ... ... төмен орналасқан) сипатталады. Плато алаңдары мен Алатау
сілемдері де біраз. Биіктаулы ... ... ... және ... аймақтарын қамтиды. Мұхиттардан алшақ орналасуы, территориясының
кеңдігі және ... ... ... ... ... ... зоналдылығын негіздейді. Қапырық құрғақ жаз суық аз қарсыз қысқа
ауысады. Әр ... ... ... ... ... ... ... климат мінезін анықтайды. Ол топырақ жамылғысына әсер етсе,
топырақ тікелей немесе жанама түрде халықтың шағын ... әсер ... ... ... бар ... көп әсерін тигізеді. Жауын-шашын барлық
жерде айтарлықтай аз жауады. ... ... ... ... 300-400 ... 250мм, ... ұсақ шоқыларында 300 мм-н 400 мм-ге дейін, ал шөлейт
пен шөлде 200-100 мм-ге дейін төмендейді. Әсіресе аз жауын-шашын (100 ...... ... Арал ... ... ... рагының Қазақстандағы таралуы мен территориядағы жауын-шашын
мөлшерінің түсуін бақылау арқылы, өңеш рагымен аса көп ... ... ... ... ... ... (бүкіл ауданның 75%).
Мәселен: солтүстік-шығыста орналасқан Семей мен Павлодар облыстары жауын-
шашын түсу мөлшерінің аздығымен ғана ... өңеш ... көп ... ... ... ... ... санының ең жоғарысы – Атырауда. ... ... ... да, ... ... ... Облыстың климаты
қатаң континенталды, аса құрғақ, өте ыстық ... қысы ... ... басым бөлігі – шөлейттер мен шөлдер. Бүкіл жерінің аумағында ... ... ... ... ... Теңіз жағалауларына дауылды желдер
қалыптасқан. [1]
«Шөл» жағдайында адам және ... ... әсер ... ... ... жылу факторы мен сәулелік энергияға түседі, олар бірқатар өзгерістер
туғызады. ... ... ... ... тер ... қарқынды
түрде жұмыс істеу нәтижесінде болатын ауыртпалықтар. Тері бетінің көп
булануы, жартылай ... жылу ... ... ... ... ... кетуден сақтайды. Ыстық уақыттағы жылу берілуі (булану
жолымен) ауаның ... ... бұл ... қолайлығы осында.
Жел тәртібі климаттың басқа элементтерімен ... ... ... ... әсер ете ... Жел қысқы уақытта салқындау мен ... ... әкеп ... ... Бұл ... мүшелері мен перифирикалық
жүйке жүйесінің ауруға шалдығуына әкеледі. Ал жаз ... ... ... ұсақ ... өкпеге және ас қорыту жүйесіне түсуі мүмкін.
Мәселен: Қарағанды ... шөл ... ... ... тұзды болып
келеді. Онда өсімдік жамылғысы аз дамыған және ... ... ... ... да ... ... оның 5%-ке дейін тұз. Мұндай ауамен ұзақ ... ... ... ... ... және ... ... бірден ауытқуы, төмен ылғалдылық, желдер шырышты қабық жағдайы мен
ағзаның қорғаныс ... ... ... бұл ... ... ... ... Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының жақын арадағы жақсарту
жөніндегі шаралары, перспективалары
3.1. Минерал ... және ... баға ... ... ... ... ... экономистердің
пікіріне қарағанда қазіргі кезде табиғат ... ... ... кәсіпорындардың өзін-өзі қаржыландыру талабына сәйкес
келмейді. Мұның мәні тек қана баға ... ... ... ... жалпы бағаның деңгейі қоғамға қажетті өндірістік
шығынның мөлшерінен алшақтау кеткенінде болып отыр деп түсіндіреді.
Қалыптасқан кемшіліктер мен ... ... әр ... ... ... бағалар бұл мәселені шеше алмады. Мысалы, 1967 ... ... ... сауда баға мөлшері екі рет өзгертілді, отын-энергия,
шикізат өндіріс салаларында бағаның деңгейі ... ... ... 7 есе, қара ... – 1,9 есе, ... – 2,6 есе өсті ... ... сауда бағасын өсірудің негізгі мақсаты кәсіпорындардың жұмыс
тиімділігін арттырып, ... ... ... ... ... бұл салаларда өндірістік шығынның тез өсуіне және ғылыми-техникалық
жетістіктердің өндіріске баяу енгізілуіне байланысты баға өзгерген уақыттан
көп ұзамай ... ... ... тіпті шығынмен жұмыс істейтін
кәсіпорындар пайда болды./18/
Осыған орай көтерме ... ... ... ең ... мәселесі -
өндіруші салалар мен өңдеуші салалар өнімдерінің ... ... ету ... Оның ... шикізат қорларының бағасын көтеруге көңіл
бөлген жөн. Олардың бағаларын қоғамдық қажетті шығынның мөлшеріне ... ... қоры ... ... ... ... отырып,
әлемдік бағаның деңгейімен теңестіру керек. Бұл шараның сыртқы сауда қарым-
қатынасын дұрыс ұйымдастыруға септігін тигізетіні ... ... ... баға мен ішкі ... ... ... аса ... болып отыр.
Мысалы, Жезқазған түсті металл ғылыми-өндірістік ... ... ... ... сапалы мысын шет елдер әр тоннасын 2 мың
доллардан алса, «Ташкенткабель» зауыты небары 1115 сом ... ... ... сол ... көп ... жасамай-ақ сым шығарып, оның әр тоннасын ... 11 есе ... ... ... бұл ... ... және өңдеуші салалардағы баға мөлшерінің
қайшылықтарын көрсетіп қана қоймайды – оны ... ... да ... ... экономистер шикізаттың бағасы өссе, міндетті түрде халық
тұтынатын тауардың бағасы да ... деп ... Шын ... олай ... ... ... және өңдеуші салалар өнімінің бағасын өзгертпей-
вқ, қосымша құнның есебінен шикізаттың бағасын қоғамдық қажетті ... ... ... түсінікті болу үшін мысал келтірейік. Бірінші мысал. Баға
қатынасы өзгермейді, яғни ... ... оны ... ... ... құнынан кем бағамен өткізіледі. Шикізаттың бағасынан
оған жұмсалған шығын көп болғанда осы ... ... деп ... ... ... ... оны өңдеуші өндірістерге құнына сәйкес
бағамен сатылады, яғни бағаның ... ... ... ... ... және қажетті мөлшерде ұлғаймалы өндірісті дамыту үшін
пайда түсіреді. ... ... ... пайдасы көбейеді, өзін-
өзі қаржыландыруға мүмкіндік алады. Ал бірінші жағдайда ондай ... ... ... ... ... есебінен жүзеге асырылады. Бұған
қажетті қаражатты мемлекеттік ... өз ... ... ... ... ... бір бөлігінен(. Соңғы дайын өнімнің ... ... ... ... ... ... керек(, шикізат өндіруші салалардың
(кәсіпорындардың( ... ... ал ... ... ... (кәсіпорындардың( пайдасы кемиді./15/
Жалпы халық шаруашылығы бойынша соңғы өндеуден өткен өнім бағасында да
ешқандай өзгеріс болмайды. Шикізат өндіруші ... ... ... ал оны ... ... өздерінің пайдасы есебінен бюджетке
төлейтін төлемдерін азайтады. Мемлекеттік қаржының да ... ... ... мен ... ... азаяды. Түбірлі өзгеріске ұшырайтын
тек кәсіпорындардың қаржы жағдайы. Шикізат ... ... ... ... алады, ал шикізат тұтынушылар экономикалық жағынан
негізделмеген төлемдерден құтылады. Екі жағы да ... ... ... да( ... ... ... ынталы болады. Бұдан шығатын
қорытынды, өндірістің қай саласында да өнімнің ... оның ... ... ... ... ... айтылған бағыттары біздің республикамыздың
жағдайында өте маңызды және ... ... ... орай ... ... талап етеді. Еркін сауда жағдайында бағаны әкімшілік жолмен өзгерту
мүмкін емес. Тиімсіз өндіріс ... ... ... өмір сүре ... ... ... жағдайында қоғамға қажетті барлық өндірістің (өнімнің(
тиімділік дәрежесі уақытша ауытқып отырғанымен, түбінде ... ... бұл ... қалыптаса салатын жағдай емес, экономиканы ... ... ... ... Мысалы, өнімнің тапшылығы,
кәсіпорындардың жабылуы, жұмыссыздық, дағдарыс, т.б. ... ... ... ... әсер етіп ... ... ... тиімді
және бірден бір мүмкін жолы әкімшілік емес, экономикалық ... ... ... ... әртүрлі салықтар мен төлемдер енгізу және ... ... ... ... өнімдерінің бағасы кәсіпорындарды кенді ысырапсыз қазып алуға,
өңдеуге, ... ... ... ... ... ынталандыруы керек. Ал
бағаның арзан болуы ысырапқа жол берілуіне әкеледі. Мысалы, кен ... ... ... ... ... ... металдардың 25%-ке жуығы жер
қойнауында қалады немесе қалдыққа кетеді./13/
Минералды шикізат бағаларын белгілеудегі негізгі кемшіліктер мыналар:
... ... ... ... ... Мәселен,
сапасы бірдей шикізатқа орналасқан аймағына байланысты
әртүрлі баға ... ... ... көмірдің бағасы 43
аймақ, темір кені 7 аймақ, ... және хром ... ... орны ... ... ... бағаның жоспардағы орташа сала ... ... ... ... ... тиімді пайдалану шығынының және
айналадағы ортаны қорғау шығынының есепке алынбауы;
– бағаның көтермелеу және кеміту ... ... үнем мен ... ... ... ... түрлі дифференциалды баға кенді экономикалық ... және ... ... ... ... ... жасайды. Бұл мақсаттар үшін
біріңғай көтерме сауда бағасы ... ... еді. ... баға өңдеуші
өндіріске бірегей шаруашылық жағдай туғызбайды. Тұтынушылар сапасы бірдей,
бірақ әр аймақтан әкелінген кендер үшін әр түрлі ақы ... ... ... баға ... өз ... ... де ... шикізат өндірісінде де көтерме сауда бағасы сала ... ... ... ... ... ... қоғамдық қажетті шығын
деп кәсіпорындардың шығынын тануды, сөйтіп бағаны осы шығындар ... ... ... бұл ... іс ... әлі ... ... жоқ. Бұған
қарсы пікір айтушылар да бар. ... ... ең ... ... баға ... ... салаларында баға деңгейінің едәуір
көтерілуіне әкеліп соғады. ... ... ... тауарлардың бағасы
жоғарылайды. Өйткені шикізат ... ... ... ... ... содан барып шикізаттың бағасын қайтадан арттыру қажеттігі ... ... ... ... пайда болады. Екіншіден, өндіруші және
өңдеуші кәсіпорындардың өнімдерін баламалы айырбастау теңдігі бұзылады.
Үшіншіден, маңызды ... ...... (бір ғана ... деп есептейді.
Бірінші дәлелдің негізсіздігі жоғарыда көрсетілген мыс ... ... ... Ал ... ... тәсілін ғылыми дұрыс жолға
қойса, ешқандай «тізбекті реакция» ... ... ... бағасының жаңа
прейскуранты жобасында пайда (қосымша құн( мөлшері тауардың өзіндік
құнындағы ... мен ... қор ... ... анықталуы тиіс.
Екінші дәлел бойынша айтарымыз, капитализм кезінде ауыл шаруашылық және
тау кен өнімдерінің ... ең ... ... ... ... ... ... баға құн заңының негізінде құрылады деді. ... ... ... ... ауыл ... және ... ... өңдеуші
өндірісте сол уақытта шығарылған өнімнен құндырақ деп ... ... ... ... ... ... ... құруға еңбекпен бірге,
табиғат байлығы да қатысады. Сондықтан монизм қағидасы ... ... ... өні ... ... көп ... ... Бір қалыпты және ұлғаймалы
өндіріс үшін бұл салада ескі кен орнын кеңейтіп, жаңа кен орындарын ... ... ... ... ... ортаны қорғауға едәуір қаржы
жұмсалады./8/
Қосымша қаржыны тау-кен өндірісі саласында рента ... ... ... еді, егер баға ... ... жоғарғы шығынның негізінде
құрылатын болса. Мысалы, Е.А. Соловьеваның /21/ ... ... ... ... ... экологиялық шығындар кіруі керек. Табиғат
байлықтарын игеруге арналған ... ... ... ... ... ... келтіру, топырақтың құнарлылығын арттыру, жерді суландыру
т.с.с.( ... ... ... ... ... ... ... ортаны
сақтауға бөлінеді деп жазады ол. Түсті металлургия ... бұл ... ... ... ... 6-7%-і ... ... пайдаланғаны үшін төлемді өнімнің құны мен бағасының
құрамына енгізу қоғамдық қажетті шығынды ... ... алу ... ... оның ойынша, экологилық ... ... ... қоғамдық қажетті шығынның бөлінбес бөлігі. Табиғатты қорғау,
қалпына келтіру, қазба ... үшін ... ... ... ... ... ... жинақталуы керек.
Н.В.Володомонов /22/ қалдықты азайтып, минерал шикізатын ... үшін және ... ... іс ... ... үшін ... бағасын кенерелік кеннің (кеніш кенересіндегі, шетіндегі( өзіндік
құны негізінде құру керек деп есептейді. ... ... ... құрамын
кенерелік кеннің өзіндік құны, ... ... және ... ... ... ... құн деп кен ... есепке алынған кеннің ең
жұтаң бөлігінің өзіндік құнын айтамыз. ... кен ... ... ... ... ... молырақ (кенге бай(, ал шеткі
аймақтарында аздау ... аз( ... ... технологиялық мүмкіндіктерге
сәйкес жалпы кен қорының пайдалы деген бөлімі есепке алынады. Технологиялық
тиімділігіне ... кен ... ... ... мөлшері
әртүрлі бола береді.
Л.М.Кантор тау-кен өндірісінде бағаның негізіне табиғи ең қолайсыз
жағдайда жұмыс істейтін ... ... ... алу ... деп ... ... ... бағасы орташа емес, салыстырмалы
нашар жағдайдағы кен орындарының негізінде белгіленуі керек дейді. Бұл іс
жүзінде ... ... ... ... алу, сол ... шаруашылыққа әсер
ету болып табылады.
Өнеркәсіпте біртекті тауардың бағасы ең аз еңбек шығынының ... ауыл ... ... ең көп ... ... негізінде құрылады
деген ойды К.Маркс жазып ... Ол ... ... ... ... беруге болады, ал ауыл шаруашылығында өнімді ... ... ... ... ... аз ... де ... тура келеді деген
тұжырым жасаған. Тау-кен өнеркәсібінде де осылай, бай кеніштер барлық
қажеттікті қамтамасыз ете ... ... ... да кені аз ... игеруге тура келеді. Мысалы, соңғы жиырма жылда ... ... 2 есе ... кен ... ... 9%-ке, мыс пен мырыш 50 %-ке,
қорғасын 40 %-ке кеміді. Бұл ... ... ... ... ... ... мен ... қолдану оны арзандатуға тиіс. Яғни тау-кен
өндірісіндегі шығынның мөлшері бір жағынан табиғи жағдайға, екінші жағынан
ғылыми-техникалық жетістіктерге байланысты.
Енді баға ... ... ... ... ... әсер ... ... Бағаны (сала бойынша( орташа өндірістік
шығын негізінде тағайындағанда ... ... ... та ... ... ... ... кәсіпорындардың жоспарлы шығынмен жұмыс істеуіне
тура келеді. ... жаңа ... ... ... ... ... жеткіліксіз болады. Өнімнің өзіндік құнын ... ... ... ... істемейді. Соның салдарынан бұл кәсіпорындарда
өнімнің өзіндік құны одан сайын арта түседі, ол ... ... сала ... құнның өсуіне әкеп соғады.
Бағаны кені жұтаң өндірістің шығыны ... ... ... ... жұмыс істейтін болады, тіпті бай кеніштерді
пайдаланатындары артық ... ... ... Бұл ... ... бюджетке ала отырып, өндірісті ғылыми-техникалық жаңалықтар
негізінде қайта құру ... ... ... Оның ... ... ... кәсіпорын өндірісті өркендетуді өз тарапынан қаржыландыра
алады. Бұл жағдайда баға өнімнің өзінжік құнын ... ... ... болады. Ренталық табыс есебінен табиғатты қорғау және оның байлығын
тиімді игеру ... ... ... Ең ... ... ... есеп жағдайында көшіруге мүмкіндік туады./19/
Аталған мәселелердің біразын орташа салалық шығын ... ... де ... ... ... бұл іс жүзінде жартылай шаралар болып
қалмақ, ... ... ... ... жол ... ... байлық қоры
жөніндегі мемлекеттік комиссия ... ... ... салалардағы(
бағаның деңгейін қанағаттанғысыз деп танып ... ... ... қайтармайтын
төмен деңгейдегі баға шикізаттың арзандығы туралы негізсіз ... ... да ... ... ... табиғат байлық қорының шексіздігі
туралы жалған пікірлер орын алған, оларды ... ... ... ... ... ... ... бағамен сату дағдысы жойылмай келеді.
Болашақта бағаны жетілдіру мақсатында оның құрамындағы ... ... ... ... ... қорлардың орнын толтыру
шығыны (табиғат шикізат қорлары, жұмысшы күші, негізгі қор т.с.с.( барынша
толық ескерілуі ... Ал ... ... ... ... ... ... өндіріске даярлау, сақтау және ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар табиғатқа келтірілген
нұқсанның орнын толтыру сомасы да ... ... ... ... қажетті
шығын мөлшері ғылыми негізде, құн заңына сәйкес анықталуы керек. Осы ... ... ... ең жоғарғы қажетті шығын қоғамдық шығын деп
танылуы керек. Ондай шығын мөлшері белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы деңгейімен
анықталады. Мысалы, халық ... ... ... ... ... болады делік және оның әр тоннасын алуға әр жерде әр
түрлі ... ... ... ... алу ... ең аз ... Егер оның қоры ... ... ... ... ... ... өнім алуға тура келеді. Осы ретпен өнім ... ... ... ... ... жалғастыра береміз. Ең соңғы топтағы
кәсіпорындардың (жалпы өнімнің 10%-і( ... ... ... болып табылады.
Н.В.Володомановтың ойынша іс жүзінде осы бағытта кенерелік өзіндік құн
мөлшерін ... ... ... ... ... ... құны болуға тиіс. Кенерелік өзіндік құн ... ... ... ... ... ... ... құн тек қана бағаның емес, сонымен ... ... ... ... бола алады. Кенерелік өзіндік құн
мен кәсіпорынның жеке ... ... ... ... рента болып
табылады. Кенерелік өзіндік құн ... ... ... ... ... ... болады. Н.В.Володомановтың есептеуі
бойынша көптеген түсті және сирек кездесетін металдардың кенерелік өзіндік
құны екі еселенген орта ... ... ... тең. Осы ... ... ... баға деңгейіне жуықтайды. ... ... ... ... ... электр энергиясының бағасы әлемдік баға
деңгейінен 2-3 есе төмен. Сондықтан бағаны жетілдірудің екінші бағыты – ... ... ... ... ... осылай құрылса, сыртқы сауданың тиімділігі
артар еді.Ал бізден шетке негізінен шикізат ... ... ... ... ... ... ... газ, мақта, темір рудасын, т.б.
әлемдік деңгейден төмен бағамен беріп, олардан ... ... ... ... тауарлар алып келді. Осыған қарағанда ол ... ... ... қатынасынан ешбір пайда таппаған,
керісінше зиян шегіп отырған. Мәселен, Кубадан қантты әлемдік бағадан 4 ... ... ... алып ... Мұның шаруашылық есепке, сыртқы өзара
тиімді саудаға үш қайнаса сорпасы қосылмайтын еді. Бұдан ... ... ... ... баға ... ... бағамен теңестіру керек.
Өндірістің тиімділігін де әлемдік баға деңгейін де ... ... ... жер ... ... ... белгісі деп қарауымыз
керек. Әлемдік бағамен есептегенде біздің ... да ... ... құнын қайтармаса және белгілі бір табыс алмаса, ондай өндірісті
пайдасыз деп табуымыз керек. Мұндай ... оның ... ... ... қолдануға тура келеді. Біздің өндірісіміздің көптеген
салаларында дамыған шетелдермен салыстырғанда еңбек өнімбілігі көп ... да ... ... құны ... яғни әлемдік бағамен біздің
кәсіпорындар жұмыс істей алмайды ... ... ... жүр. ... ... ... ... туралы айтып отырған жоқпыз, алғашында
экспорт, импорт тауарларының ... осы ... ... ... ... сауда жағдайында алып-сату бағасы өзінің заңдылығымен жүреді, ... ... ... деу ... ... ... бойынша бұрынғы
Кеңес Одағы сыртқы саудадан жыл сайын 5-10 млрд.сомға ұтылып келді /24/.
Республикамызда шығарылатын минерал шикізаттарының ішкі және ... ... ... орасан. Бұл өнімдерді ішкі баға бойынша
бұрынғы Одақтың ... ... ... ... ... ... оны сыртқы сауда бағасымен өткізіп келді. Ал түскен
қаржыдан республика қорына ештеңе де бөлінбеді Мысалы, хром ... ... ... ішкі сауда бағасынан кем дегенде 23 есе көп, ... ... 16 есе. ... ... 300 ... өткіздік, ал
оның әлемдік бағасы 1500 доллар шамасында болды. Оның есесіне ... ... ... ... ... ... ... тұтынатын
тауарлар алып, біздің республикамызға одан да көп қымбаттатып сатып ... ... ... бұл ... ... кейде 10 есеге
жетеді, оның үстіне тауарлардың сапасы әлемдік деңгейден ... ... ... ... баға ... ... ... орасан
шығын келтірді.
Қазақстан Республикасы енді өзінің тәуелсіз баға ... ... ... минералдық шикізатқа қойылатын баға оны өндіруге жұмсалатын
барлық қоғамдық қажетті шығындарды қайтару ... және ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар бағаның құрамында
ренталық төлемдер де болуы ... және ... ... ... баға
мөлшері кәсіпорындардың толық шаруашылық есеп негізінде жұмыс істеуіне
мүмкіндік ... ... ... кешенді пайдалануда өндіріс қалдықтарының маңызы өте
зор. Одан көптеген өнімдер шығаруға болады. Әдетте, мұндай ... ... ... ... ... мен оны тұтынушылар
үшін жеке-жеке анықталады. Өндіріс қалдықтарын шығарушылар үшін тиімділік
қалдықтың сату ... мен оны ... ... және ... ... ... шығындардың айырмашылығы бойынша анықталады. Ал, өндіріс
қалдықтарын пайдаланушылардың ... ... ... ... ... құнын салыстыру арқылы анықталады.
Осылайша анықталған кәсіпорындардағы шаруашылық есеп тиімділігі халық
шаруашылық ... ... ... Өйткені оларды есептеу үшін
әртүрлі шартты шамалар алынады. Қолданылатын шамалар: баға, өзіндік құн,
күрделі ... ... ... ... ... шығын мөлшері сәйкес
келмейді. Баға белгілеу жүйесінде ... ... ... өнімділігіне әсері
еске алынбайды. Содан да өндіруші салалардағы өнімнің бағасы ... өнім ... ... едәуір төмен (жоғарыда келтірілген
мыс өнімдері туралы мысалды қараңыз(.
Өндіріс қалдықтарын пайдалану ... шара деп ... ... ... ... шаруашылық есеп деңгейіндегі тиімділігі нақты есеппен
анықталмайды. Бұлай болған жағдайда тиімділігі ... ... ... болған жағдайда тиімділікті экономикалық салдармен дәлелдеуге
тырысамыз, ал олар кәсіпорын ... ... әсер ... ... жылу ... ... ... қабырғалық қыш кірпіш ... ... ... ... ... алып ... бұл сөзсіз
тиімді. Әйткенмен күлді өндіріске қолдануға әзірлеу, тасымалдау жұмыстары
едәуір шығынға батыратыны ... ... олар ... ... ... ... жоспарлы мөлшерде табыс беретіндей етіп көтеруге ... ... ... ... табиғи шикізаттың бағасынан (эквивалентті
көлемге есептегенде( артық болса, күлді шикізат ... ... ... ала ... ... тұтынушылар үшін қалдықтың
эквивалентті ... ... ... ... ... ... шарт. Мұның
түпкі негізі табиғи шикізат пен оның орнына қолдануға болатын қалдықтардың
баға деңгейін ... ... шешу ... саяды./3/
Өндіріс қалдықтарын қайталап пайдаланудың тиімділігін анықтау табиғи
шикізат пен қалдықтарды бір әдістемелік негізде бағалауды ... ... ... шешімнің дұрыстығы бірыңғай әдістемелік тәсіл кезінде
ғана қамтамасыз етіледі. Олардың ішінде маңыздылардың ... ... ... ... ... тәсілдерді жатқызуға болады.
Сонымен бірге қалдықтарды қолдануға дайындайтын және оны ... ... ... ... мүддесіне сәйкестендіретін
тәсілдер қажет.
Экономикалық бағдарлаудың ... ... ... ... ... баға, қорлар төлемі, т.б. айып төлемдері құрылады. Бұл
төлемдер жаңа ереже ... ... ... ... ... қалдықтарын халық шаруашылығында кеңінен пайдалану үшін
қазіргі кезде кадастр жасалады. Онда ... ... ... көлемі,
жылдық мөлшері және қайда пайдалануға болатыны туралы мағлұматтар болады.
Бірақ, іс жүзінде дәлелденгендей бұл көрсеткіштер ... ... үшін ... ... орай ... экономикалық тұрғыда
бағалау ісінің шешімін ілгерілеткен жөн болар еді. Экономикалық бағалау
кәсіпорындарға қалдықтан ... ... ... ... ала болжауға
мүмкіндік береді.
Қалдықты бағалауды жалпы шикізатты бағалау әдісімен жүзеге асыруға
болады. Үйлесімді тәсілмен шикізатты (өндіріс ... ... ... және ... пайдалану мөлшері анықталады. Әр жерден алынатын
шикізатқа жұмсалатын шығынның өсуіне қарай көрсеткіштер тізбегі ... ... ... осы ... ... ... ... бір
тоннасына (1 текше метріңе( жұмсалатын шығын ... ең ... ... және ... ... ... да сол ... деп есептеледі. Сол
жоғарғы шығынмен салыстырғанда кез келген басқа жерден алынған ... бір ... (1 ... ... ... ... айырмасы
дифференциалды рента болып табылады.
Келесі есептелетіні табиғат қорын қалпына келтіру (немесе алмастыру(
шығыны. Бұл ... ... ... ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру
айналымынан шегерудің нәтижесінде алынбайтын өнімнің орнын толтыру шығыны
кіреді. Бұл шығын ... ... ... ... ... келтіру шығыны осы жерден өндірілетін шикізаттың өзіндік
құны мен бағасының құрамына кіреді./20/
Жер бетіндегі өндіріс қалдықтарын (күл, қож, кен ... ашу ... ... ... олар ... жер ... ... шаруашылығына
тиімді болады. Ал осы ... ... ... ... ... ... ... еді ? Ол үшін өндіріс қалдықтарын
пайдаланатын кәсіпорындар ... бір ... ... қалпына келтіру үшін
құрылған арнайы қордан қайыру керек. ... ... ... қоры ... кәсіпорындардың төлемінен құралады. Қалдықтарды пайдалану шығыны
арнайы қордан түскен қаржының мөлшеріне кемітіледі.
Нарықтық экономика жағдайында, сөз жоқ ... ... арта ... Бірақ ол өздігінен іске аспайды.. Оған жағдай туғызу
қажет. Қажетті жағдайлардың қатарына шаруашылық ... ... ... есеп жатады. Өндірістің барлық ... ... ... ... – бұл бір, екіншіден – баға, салық төлемдері арқылы
ынталандыру міндет. Үшіншіден – ... - ... ... ... ... ... есеп қырсыздық пен үнем үшін күрестің қуатты құралы болып
табылады. Бағамен, сондай-ақ салық, төлемдер ... ... ... құрал. Ал негізінде мәселе (шикізатты, қалдықты ... ... ... ғылыми-техникалық жетістіктерді кеңінен қолданбай
шешілмейді. ... орай ... ... ... ... қажетінен озық,
алда болуы керек. Бұл ретте ... ... ... ... көптеген кең ауқымды немесе арнаулы шығын
бағдарламалары ... да. ... ... ... ... ... ол
бағдарламалар іске аспады. Біріншіден, оларда объективті жағдайлар толық
ескерілмеді, мүмкіндіктен гөрі үміт басым болды. Екіншіден, онда ... ... ... ... жасалмады. Не шығару, нені ... ... ... ... ... тәсілмен қатаң бекітіліп,
бағдарламалардың ... ... ... ... ... ... заңдарға сәйкес бұл шаралар бірінен-бірі туындап,
дамып отыруға тиіс.
Жаңа әлеуметтік жағдайда табиғат байлығын, өндіріс қалдығын ... ... ... іске асыру мүмкін емес. Оларда қаралған
шаралар қоғамның мүддесіне сәйкес, жеке адамдар мен ... ... ... ... ... ... ... шарт.
Дамыған шетелдерде кәсіпорындарға экономикалық ынталандыру, ... ... ... ... ... ... ... тиімді пайдалану
жауапкершілігі де жүктеледі. Өндіріс қалдығын ... ... ... осы ... ... ... жауапты. Тұрмыстық қалдықтарды
ұқсату жергілікті әкімшіліктердің коммуналдық шаруашылықтарының міндетіне
жатады. ... ... ... ... ... да ... жауапкершілік жүктеуге болады. Облыс, республика
деңгейінде ... ... іске ... ... құру ... ... ... мемлекет тарапынан әртүрлі көмек қажет. ... ... ... ... ... төлемінен босату, арнаулы қаржы қорын
құру, т.б.
3.2. ... ... ... төлемдері
Қазақстан жер қойнауы және минералдық шикізатты ұқсату туралы кодескі
бойынша табиғат байлықтары кәсіпорындарға пайдалануға белгіленген ... ... ... ... ... бір жағынан халықтық (мемлекеттік) меншіктің
орнын толтыру ... ... ... Өйткені біз табиғаттан тек өзімізге
керекті ғана алып қоймай, келер ұрпаққа да ... ... ... ... ... ... ... табиғат байлықтарын
пайлаланғаннан түсетін табысты кәсіпорын мен жалпы халықтың мүддесіне ... ... ... ... бір ... әдетте жалпы халық
мүддесіне арналып, мемлекеттік ... ... ... ... үшін ... ... тұрақты кіріс көзіне айналуы тиіс.
Табиғат байлықтарын пайдаланғаны үшін ... ... ... үш ... ... тиіс ... сапасы әртүрлі, тиімділігі де әр басқа белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Бұл мәселе
тиімді орналасқан, бай кен орындарын пайдаланғанда түсетін дифференциалдық
рентаны табиғи байлық ... ... ... алу ... ... кәсіпорындарды табиғат байлықтарын ысырапсыз, ... ... Бұл ... ... ... ... ... ішінде жердегі қазба байлықтар өзінің экономикалық бағасын алу керек.
Құнды зат ысырапқа ұшыраса кәсіпорынның пайдасы ... ... ал ... ... ... оның ... ... кетері жоқ, оған тікелей әсер етпейді.
Үшіншіден, жоғарыда айтқанымыздай, басқа төлемдермен қабат, табиғи
байлықтар ... ... ... тұрақты кірісі болып табылады. Оның
үстіне нарық жағдайында мұндай төлемдердің маңызы арта түспек, өйткені ол
тікелей ... ... ... ... нәтижесінде
туындайды.
Табиғат байлықтарының төлемін ... ... ... ... ... Тек ... мөлшері, оның негіздері
жөнінде әртүрлі пікірлер бар. Төлем анықтамасы да бірқалыпты ... ... жоқ.. Тек қана ... ... ... ... байлық қана
емес, барлық кен қоры төлемді болуға ... Бұл ... ... жер
қойнауы және шикізатты ұқсату туралы ... ... Онда ... бір ... – табиғат байлығын пайдаланғаны үшін кәсіпорындар
белгілі бір ... ... деп ... ... ... ... пайдалану төлемі оларды қорғау, сақтау, қалпына келтіру
шығындарын ... қана ... бұл ... тиімділігін қамтамасыз етуі
керек, Өндірістік қорлардың осы тектес төлемдері қолданылып жүр (мысалы
ағаш даярлағанда ... ақы, жер, су үшін ... ... қор ... қор ... ... тек қана дифференциалды рента деңгейінде болуы минерал
қазба байлықтарының ерекше қасиеттеріне байланысты (қазып ... ... қоры ... ... ... Бірақ, пайдаланылған қордың
орнын толтыру үшін жаңа кен орындарын барлап, оларды іске ... ... ... және әлеуметтік инфрақұрылым жасау қажет, кені алынған
жерді қайта ... ... ... ... ... ... салдарын жою міндет. Міне бұл шараларға мемлекет ... ... ... ... ... ... жаңа кен ... үнемі игеріліп
отырылады. Өндірісті сақтау және ұлғайту үшін жаңа кен орнын игеруге тура
келеді, ол үшін көп ... ... ... ... ... ... деп
атайды.
Потенциалды еңбек алдымен шикізат пен энергия ... ... ... ... ... іздеу және барлау жұмысын, табиғат байлықтарын
адамзат игілігіне пайдалану әдістерін зерттеу жұмыстарын ... ... ... еңбектері де осы қатарға жатады. ... ... сол – оның ... өнім шығарылмайды, тек өнім шығару қорлары
құрылады (негізінен табиғат байлығымен байланысты(. ... ... ... ... үшін ... ... қатар потенциалды
еңбек жұмсалады. Өндірістік, өндірістік емес және ... ... бір ... ... ... болады, кейде оларды бір – бірінен айырып ... ... ... ... оларды ерекше бөліп қарау әртүрлі еңбектің
қоғамдық маңызын түсінуге көмектеседі. Осыған орай табиғат қорларын ... ... ұғым ... Бұл ... ... ... қажетті шикізат
пен энергия қорын құруға жұмсалатын потенциалды ... ... ... ... үшін ... ... тек қана ... мөлшерде қайталанып
тұрмайды, ұдайы артып отырады, өйткені табиғат байлықтарын ... ... өсе ... жүрген табиғат байлықтарын пайдалану төлемдерінің көпшілігі
шығындарды өтеу және дифференциалды рента негізінде құрылған. ... ... ... ақы мөлшері ағашты кескенге дейінгі өсудің ... ... мен ... ... және ... ... тұрады.
Қорыта айтқанда, минералдық шикізатты пайдалану төлемі осы ... ... ... ... ... қайтарып қана қоймай,
жұмсалған еңбек тиімділігін қамтамасыз етуі керек.
Енді табиғат байлықтарының төлемі қандай бюджетке ... ... ... ... Бұл мәселенің шешімі меншік ... ... ... ... туралы заңында көрсетілгендей, жер қойнауы
тек қана республика меншігі ... ... Жер ... ... ... осы ... ... халықтың игілігі, сондықтан осы халықтың
мүддесі үшін оны қаржыландыратын ... ... ... ... ... ... шаруашылығында алатын орнына қарай ... ... ... ... және ... пайдаланғаннан алынатын төлемдер де
әрқалай.
Экономикалық мәніне сәйкес табиғат байлықтарын пайдалану төлемдерін
мына ... ... ... ... құқы – ... ... пайдаланушылардың
меншік иесіне төлейтін төлемі. Бұл төлемнен жиналған
қаржы жергілікті халықтың әлеуметтік-экономикалық ... ... де ... байлықтар тек төлем негізінде пайдалануға
беріледі. Төлем мөлшері екі жақтвң келісімі ... ... ... ... ... бір ... құрайды. Шетелдерде қолданылатын
"роялти" концессиясы төлемдері осындай төлемге ... ... ...... ... және ... кендерді пайдаланатын кәсіпорындардың мүмкіндігін
теңестіру мақсатында белгілінеді. Ренталық төлемдер
республикалық және жергілікті бюджеттерге түседі. Шикізат
өндіру тиімсіз ... ... ... ... ... мемлекеттік көмек көрсетіледі.
Ренталық төлем – ... ... әрі ... табиғат байлығын
пайдаланғанда түсетін қосымша табыс. Бұл табыса ... ... ... ... ... түсетін ренталық төлем жергілікті және
республикалық бюджетке бөлінуі қажет. Бөлу ... ... ... шараларды қаржыландыру мөлшеріне сәйкес ... ... ... ... ... жергілікті бюджетке қалдыруға
болады.Металл емес минерал қоры үшін төлем толығымен жергілікті ... ... олар ( ... ... т.б.( ... қажетке
жаратылады.
Экологиялық шығындар күрделілігіне . ерекше ... ... ... қарай республикалық ... ... ... ... Осыған сәйкес төлемдер де тиісті бюджеттердің
кірісіне бағытталғаны дұрыс.
3 Қайтару төлемі – табиғат байлығын пайдалануда ... ... оңың ... салдарынан табиғат байлығын пайдаланушылар ала алмай ... ... ... шикізатын өндіру қазіргі технологиялық
жетімсіздіктерге ... ... ... ... ... ... аспаған жағдайда зиянды әрекеттерін жоюға, жерді
реттеуге қайтару төлемі белгіленеді. Бұл төлемдер ... ... ... ... ... Айып ... – негізінен айналадағы ортаға нұқсан келтіргенде, табиғи
байлықтарды мөлшерден тыс ысырап еткенде ... ... орай ... ... ... қорғау қорына бағытталған дұрыс.
Табиғат байлығын пайдалану төлемдері ... ... ... ... ... салығы, табыс салығы, т.б.( қай-қайсысынан да
дұрысырағы, өйткені ол экономикалық негізде құрылады./5/
3.3. Табиғат байлығын комплексті ... ... ... ...... жеке саласы ретінде
жаңадан қалыптасып келеді. Қоғамдық ... ... ... ... ... сұраным та көбеюде. Сонымен бірге табиғат байлықтарын
игерудің өзіндік құны, оған ... ... ... ... те ұлғая
түсуде. Соған орай табиғат ... ... ... ... ... айналадағы ортаны ластамай, адамзат ... ... ... ету ... ... Міне осы мәселелерді шешуде табиғат
байлықтарын пайдалану ... ... арта ... ... ... көшу ... ... зауыттарымыз шмкізатқа тапшы болып
жатқан шақта, тығырықтан ... ... ... жолы ... алған шикізатты толық, яғни комплексті пайдалану /20/.
Мамандардың есебі бойынша қазып алынған кендерден әртурлі ... ... ... ... болсақ, жылдық пайданың мөлшерін 30 – 50 %-
ке арттыруға ... ... бір кен ... ... қосалқы металдар кездеседі.
Әсіресе мыс, алтын, күміс және басқалары күрделі кен қорында жиі кездеседі.
Боксит кендерінде – ... ... ... ... ... ... ... металл қорында пайда болатын қалдықтардан жанама өнім
ретінде көптеген құрылыс материалдарын өндіруге мүмкіндік бар.
Соңғы жылдары республикамызда минералды шикізаттарды ұтымды да ... ... бір ... қол ... ... ... ... комбинатында кеннің құрамындағы 21 элементтің 17-і, ... ... 18 ... 14-і ... ... ... зауытында 14,
Лениногор полиметалл комбинатында және басқаларында да осындай жетістіктер
бар.
Қазақстан түсті металлургиясы қазіргі ... жер ... ... таза ... және қоспа түрінде 49 элемент ... ... да ... пайдаланудың нәтижесінде қосалқы өнімнің құны барлық
өнімнің 30 %-не жетті. Қосалқы өнім ретінде Жезқазған ... мен ... ... ... ... ... ... белогор
комбинатында – дала шпаты, Павлодар ... ... ... мен ... т.с.с. алынады.
Әйткенімен, кенді жан-жақты пайдалану әлі де жеткіліксіз болып отыр.
Айталық, Жезқазған кенінде 17 элемент бар болса, соның 12-сі ғана ...... ... ... кен байыту қалдығының әр тоннасында
2400 теңгенің қосымша пайдасы бар, ал олардың жылдық құны 290 млн, ... ... ... ... ... және алюминий шикізатын ... ... ... ... ең басты жолдарының бірі қалдықсыз
технологияға көшу және өндіріс ... ... ... ... әлем
тәжірибесі көрсетіп отыр. Мысалы, Германияда өндіріс қалдықтарының есебінен
шикізаттың 30 % -ке ... ... ... АҚШ, ... ... сияқты
өнеркәсібі дамыған елдерде шикізаттың құрамындағы өндіріс қалдықтарының
өзіндік үлесі өте ... ... ... ол 40 %, болатта – 65 ... 20-30 %, ... – 20-45 %. ... елімізде мұндай мүмкіндіктер
әлі толық пайдаланылмай келеді.
Минералдық шикізат өндірісі ... ... ... ... өнім, өндіріс қалдықтары т.б( құрылым материалдарын шығаруға
жарамды және оларды жол ... кені ... ... ... қолдануға
болады. Әдетте өндіріс қалдықтарын қолданудың ... ... оның ... мүмкіндіктері есепке алынбай келеді./22/
Өндіріс қалдықтарын құрылыс материалдарын ... ... ... бірі ... жатқан бірнеше шарт орындалу керек. Атап айтқанда,
оның сапалық ... ... ... ... ... ... ... жағынан залалсыз болуы т.б.
Мысалы, экономикалық тиімділікке қол жеткізу үшін шикізатты алмастыратын
қалдықтың бағасы ... ... ... ... ... оған қоса ... өндіріске дайындауға кеткен шығыннан жоғары болып белгілі дәрежеде
пайда келтіруі тиіс. Бұл пайда қалдықты ұқсатуға дайындайтын кәсіпорынға да
және оны ... да ... ... кезде шикізаттың бағасы
қоғамдық ... ... ... кей ... ... ... бұл шарт ... жүр. Нәтижесінде қалдықты пайдалану
экономикалық жағынан ынталандырылмайды.
Өндіріс ... көп ... ... ... ... пайдалану мөлшері сұрамға сәйкес болуы керек. Шикізатты үнемдеуге
ынталандыру кейінгі жылдарда ғана шындап ... ... ... Бұл ... өндіруге қажетті қоғамдық шығынды есепке ала отырып, ... ... ... және оның ... ... сапасымен, тұтыну
құнымен байланыстыру, шикізатты ... ... мен ... ... ысырапшылыққа төлемдер белгілеу т.б. шараларды
атауға болады. Бағаны ... ... бері ... ... ... белгіленіп келеді. Бұл шығын алғаш мұнай, газ өнімдерінің, түсті
металдар және темір кенінің өзіндік ... ... ... нәтижесінде
барлауға жұмсалатын мемлекет қаржысының 30%-і қайтарылды, геолгиялық барлау
шығынының төлемі пайдалы қазба байлығының 23 ... ... ... 46%-і ... Сонымен қатар кен қазу кезінде жіберілетін
белгіленген мөлшерден тыс ысырапқа айып төлем ақысы 1,5 есе ... ... ... ... ... геологиялық барлау шығынын қайтару
тағы өсірілді және ол ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құны есебінен барлау шығынының 80%-
ке жуығы қайтарылды.
Сонымен қатар айналадағы ортаны ластағаны үшін, мөлшерден тыс ысырапқа
жол ... үшін айып ... ... ... арттырылды. Айып төлемдері
тек қана келтірілген нұқсан орнын толтырып қоймай, тәртіпке ... ... де ... Сол ... өнім ... ... ... кем
дегенде 1,5 есе артық белгіленеді. Минерал, кен шикізатын, отын ... т.б. ... ... ... әлі де жеткіліксіз.
Материалды үнемдеуді ынталандыруда ескелілмей келе жатқан бір ... мен ... ... алатын сыйлық ақысы жоспарды
орындағаны үшін алынатын сыйлық көлемінен әлдеқайда төмен. Сондықтан бұл
алшақтықты реттемей болмайды./12/
Қазып ... ... ... ... ... басқа, сол кен
орындарын, оның бетінен алынған бос тау жыныстарын пайдалану мүмкіншілігі
бар.
Егер бос тау ... үйе ... оны ... ... ... және ... да ... алуға, жол салуға қолдансақ, экономикалық
тұрғыдан ұтатынымыз сөзсіз.
Қорыта келгенде, кен ... ... ... ... тұрғыдан ғана емес, экологиялық тұрғыдан да ұтарымыз белгілі.
3.4. Экология мәселелері және қоршаған ортаны қорғау
Жиырмасыншы ғасыр үлкен ... ... ... ... ... мәселелерді де туғызады. Алып өндірістермен қатар табиғат
байлығын ... ... ... ... ... жіберілген олқылықтар
республикамыздың территориясын апат аймағына ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Павлодар және
Шығыс Қазақстан облыстарының жерлері эрозияға ұшыраудың салдарынан құнарлы
топырағынан айырылды.
Кен орындарын игеру барысында жер ... ... ... бос ... ... ... қалдықтары, күл үйінділері миллиондаған
гектар жерді алып жатыр.
Бағасы арзан және сұранысы әлдеқашан құлдыраған ... ... ... зияны көп уран, торий, берилий сияқты ... ... ... ... ... ... ... байлықтарын игеру геологиялық барлау, қазып алу, ... ... ... ... ... ... ... әрбір
саласында экологиялық тепе-теңдікті сақтау, игерілген кен орындарын қалпына
келтіру керек. Сөйтіп келтірілген зияннан қоршаған ... дер ... ... бір ... ... ... және бұл ... сын. Ал
бүгінге дейін табиғат байлығын ”тегін” деп, ... ... ... ... деп ... жол ... пайдаланғанымыз ешқандай сынды
көтермейді. Соның салдарынан көптеген кен орындарының қорын уақытынан бұрын
бітірдік, ал ... қоры ... ... Қарағанды облысында көптеген кен
орындар ашық әдіспен ... ... ... ... ... Қоңырат, Саяқ( олардан түскен техногенді жыныстарды не қайта өңдеу
керек, не болмаса оны ... етіп ... ... сату ... ... ... және кен қорын комплексті пайдалану да, қазып алынған кенді және оның
орнын тиімді пайдалануға септігін ... ... ... көп жерлері сияқты Шығыс ... ... ... ... ... Ең ... 40 жыл бойғы
жүргізілген атом ... ... оның ... 14 жыл бойы ашық ... ... жүргізілуі (1949 – 1953 жылдар(, оның үстіне термо-ядролық және
сутегі ... ... ... жер бетінде жарылуы әрине үлкен апатқа
әкеліп соқты. Бұдан соң 26 жыл бойы жер асты ... ... ... ... жер ... радиациаланған. Ол қауіп-қатерден құтылу үшін әлі күнге
дейін ешқандай әрекет жасалмай жатыр.
Бұдан басқа бұл облыста шоғырланған ірі өндіріс ... ... ... мың ... ... заттар шығарады. Үлкенді-кішілі өзен көлдерге 330
млн.текше метрге жуық сарқынды су құйылады. ... 11,5%-і ... ... ... бір ... ... астам әртүрлі зиянды қатты
қалдықтар жинақталған. Бұл облыстың әр ... 1 мың ... улы ... ... сөз. ... ... ... ауаның, судың көп
құрамды элементтермен зияндағаны сонша олар ең ... ... ... ... ... сапасы ішуге келмейтін суды пайдаланады.
Өнеркәсіпті орталықтардың маңындағы жерлер ауыр ... ... ... ауыл ... ... өсіруге болмайды. Әсіресе, Өскемен,
Лениногор, Зырян, Серебрянск және ... ... ... ... ... өзі ... болып отыр./27/
Кенді Алтайда қалыптасқан мұндай ауыр ... ... ... ... істеуді талап етеді. Осыған орай облыстық экология және
биоресурстар ... ... ... ... отырып экологияны
сауықтырудың басты бағыттарын белгілеген болатын. Онда жаңадан ... ... ... ... ... ... ... қоршаған
ортаны қорғау талаптарының ... ... ... ... ластауды азайтудың экономикалық механизмін енгізіп жүзеге асыру,
одан түскен төлемдерді шешуге жұмсау көзделді. Осы бағдарламаны басшылыққа
ала отырып ... жылы ... ... ... ... ... талаптарын
бұзудың алдын алуд едәуір жақсартты. Осының арқасында келісілмей жасалатын
жобалар 50%-ке азайды. Суды ... 390 ... 386-ы ... ... 265 ... орны ... ... зиянды заттардың бекітілген
нормативтеріне ие болды.
Сараптамадан өткендердің ішінде ... ... ... ... ... комбинатының, Юбилейный-Снегирихин кеніші
құрылыстарының, Ертіс мыс балқыту заводының, ... тау кен ... ... ... ... ... жаңғырту, Өскемен конденсатор заводын
қайта жарақтандыру сияқты және ... да ... ... ... ... жобалары бар. Былтыр жалпы 2100-ден
астам тексеру ... 4300 ... ... ... ... Осыған орай кәсіпорын ұйымдардан 4 млн.200 мың теңгеден астам
төлем өндірілді.
Қоршаған ... ... ... ... ... ... қалалық,
аудандық экология басқармаларының көмегісіз іс тындыру өте қиын. Өткен жылы
олардың жұмысы жандана түсті.
Қарағанды, Шет, ... және ... да ... басқармалары
табиғатты қорғаудағы көптеген заңсыздықтарды анықтады. Өкнішке орай ... шара ... ... ... ... ... ... пайдаланбайды, дәрменсіздік танытады.
Заң қорғау орындарының көмегіне сүйенбейді, экология ... ... ... бір сыры ... ... қашан да табиғатты қорғауға болады. Тек бұған
іскерлік, табандылық керек, ... ... да ... ... сөз ...... ... ауданының жақын перспективадағы келесі
жақсарту шараларын ұсынамыз:
Қарағанды-Теміртау өндіріс ауданының экологиялық жағдайын ... ... ... орта ... геосистеманың |
|повинция және ... ... ... ... ... ... ... келтірудегі негізгі|
|анклавтар | ... |
|1 |2 |3 ... ... және таб.қорғаудың ... ... ... ... табиғи |
|компоненттерінің ... ... ... ... ... қажет |
|ететін, қоршаған ортаның экологиялық дестабилизацияның апатты деңгейді |
|аудандар. ... ірі ... және ... кешенмен бұзылған экологиялық ... және ... ... ... атмосфералық ауа, |
|гидро-климатогенді орта, топырақты және ... ... ... ... | ... ... | | ... ... ... ... ... және |
| ... ... |химиялық өндірістердегі |
| ... ... ... ... ... |
| ... химиялық |қалатын қалдықсыз |
| ... азот ... ... |
| ... ... және т.б ... ... |
| ... ... ... |
| ... Нұра ... |құрылғыларын, қайтымды |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... Нұра өзені мен |
| ... ... ... |
| ... 2-8, ... ... ... Орман |
| |рет ... ... ... және ... |
| | ... зоналарды көбейту. |
| | ... - ... |
| | ... тыс ... |
| | ... көшіру. |
|1 |2 |3 |
|1 |2 |3 ... ... ... ... ... және ... ... |өндірісінің күлімен, |өндіру қалдықтарын құрылыс ... ... ... ... жол индустриясында |
| ... ... ... Бұзылған жерлер, |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... бос |
| ... байқалады. Тау |жыныстарды төгу мүмкін. Ауа |
| ... ... ің ... |
| ... ... ... ... ... |су ... шаң мен |желектендіру. Пайдаланылған |
| ... ... ... Тас ... ... орналасқан |
| ... ... ... |тұрғын адамдарды қаіпсіз |
| ... ... сулы ... ... |
| ... ... | ... ... | | ... ... ... |Қоршаған ортаның экологиялық|
| ... ... ... ... ... |
| ... фабрикалары, мыс |және аз қалдық технология |
| ... ... ... ... ... |
| ... руднигі ... ... және |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... қалдықты |пайдалану, бұзылған жерлерді|
| ... ... азот ... ... |
| ... ластануы. Үлкен |қамтамасыз ету қауіпті |
| ... ... су ... |
| ... ... |Ертіс-Қарағанды-Жезқазған су|
| | ... ... |
| | ... ... ... ... | ... өнеркәсіптік және |
| | |үй ... ... ... ... ... – ең ірі Қазақстанымыздағы облыс және
өндірісті дамыған өлке. ... ... ... жағдайы өте
төмендеп, қазіргі кезде бірнеше негативтік жағдайлармен көрінеді. Оның
ішіңде ауаның ... жер мен ... да ... ... Өз ... ... ... отырып, келесі тұжырымдарды келтірдік:
1. Ауа кеңістігі (75%) өндіріс көздерінен ластанып, ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде ішкі суларымыздың ластану (68%) дәрежесі өте ... ... ... ... ... тұщы суды ... ... кез-
келген сапасында ысыраппен пайдалану кең етек алып ... Адам ... ... тұщы су ... ... сезінуде. Қазақ халқы суды
қадірлеумен қатар оны ... ... ... ... ... ортақ тіршілік беруші деп қараған. Су бермей, судан ... ... ... саналған. Қазіргі уақытта жер шарындағы пайдалану тұщы суды
таза ... оны ... ... пайдалану, үнемдеп жұмсау ... ... ... актуальды проблемаға айналып отыр.
3. Жер ресурстары (82 %) өте ... және ... ... ... Адам экологиясы (~ 55%) көп жағдайда жалпы статистикалық және ... ... ... а) ... ... ... ... ауруларын; с) өкпе ауруларын - ... ... ... ... Қарағанды облысының табиғи байлықтарын ... ... ...... іс ... ... ... орта – бірінші қажеттілік және біздің байлығымыз. Табиғат
байлығынан адам баласына ... ... көп, ... ... пайдалану, сақтау
– баршамыздың абыройлы борышымыз.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. ... В.И. ... ... ... ... ... ... 1991. – 192 стр.
2. Қаженбаев С., Махмудов С. ... ...... Ана ... – 12 ... Нестеров П.М., Нестеров А.П. ... ... ... ... для ВУЗов. – М.: Закон и право ЮНИТИ, 1997. – ... ... С., ... Е.М. ... ... ... - ... 1999. – 268 б.
5. Ниязбекова. Р К. Основы экономики природопользования. – Алматы:
Издательство Мин.нар.обр.РК. 1994. – 80 ... ... ... Как ... природопользованием в условиях
рыночной экономики // Азия: экономика и жизнь. – 1998. – ... ... Н.К. ... ... ... в ... – Алматы, стр.44.
8. Бобылев С.Н.,Ходжаев А.Ш. Экономика природопользования. Учебное
пособие. – М.: ТЕИС, 1997. – 272 ... ... Р.К., ... А.М. ... ... ... ... және ең тиімдіжүйесін таңдау //
Наука и ... ... ... ... - ... ... Р.К., Есиркепова А.М. Экологический бизнес и пути его
развития// Наука и ... ... ... ... ... 1997. 1 (8( - стр. ... Ниязбекова Р.,Есиркепова А.М. О проблеме ... ... ... и ... ... окружающей
среды // Наука и ... ... ...... - ... 2000.
12. Папенов Б.В. Экономика и природопользование // Вестник Московского
университета. – Сер.6. – Экономика. – 1990. №6.
13. ... М.С. ... ... – Алматы: Экономика. –
1998. – 475 стр.
14. Экология и ... ... ... для ... ... А.Н.Новоселов. – М.: Закон и право ЮНИТИ,
1998. – 455 стр.
15. Упушев Е.М. Экономика природопользования и охрана ... ... ... Экономика, 1999. -334 стр.
16. Каргажанов З.К. и др. ... и ... за ... в РК. –
Алматы, 2001. – 139 стр.
17. Минц А.А. Экономическая оценка естественных ресурсов. - М. ... ... Н.И. ... и ... ... оценки месторождений
минерального сырья в районах ... ... – М.: ... 1982. ... стр.
19. Каргажанов З.К., Баймырзаев К.М., Калиаскаров З.К. Платежи за
пользование природными ... ... : ... ... – 162 ... ... Тлеуберген. Экономическая оценка комплексного использования
минерально-сырьевых ресурсов. – Алматы : Қазақ университеті, ... 235 ... ... Е.А. ... вопросы формирования экологических
затрат и отражение их в ... ... ... ... ... в ... ... Л.,
1987. с.13.
22. Володоманов Н.В. Экологические проблемы рационального использования
недр // ... ... 1989 ... ... Л.М. ... ... ... в добывающей
промышленности // Совершенствование ценнобразования в добывающей
промышленности. Л., 1987. с.5.
24. Асқаров Т. Қазақстан. // ... 1990. ... Ү.И. ... Н.Ж. ... Экология және халық денсаулығы.-
Алматы 2003 / 97-102
26. Г.С. Оспанова, Г.Т. Бозшатаева Экология. Алматы 2002 /182-186
27. А.Ж ... Г.Ә. ... ... ... 2003.
28. Рыскулова С.Т. Экология и радиация. Алматы: ... ... В.Н. ... Ю.В. ... ... ... Высшая школа 2001/112-118
30. Бегалиев А.К. Қазақстан топырағы және оның экологиясы. ... ... В.И. ... ... ... Н. Короновский Наша планета Земля. Москва 2002
33. Сүйіндік Жанысбай.Сары - арқаның самалы. Қарағанды 2003
34. В.Н. ... ... о ... ... разведки железо – рудного
месторождение Кентобе с подсчетом запасов по ... ... 1, ... 2001
35. Мамбетқазиев, Сыбанбеков. ... ... ... ... ҚҰРАЛДАР 1.
Геоэкологиялық мәселелердің пайда болуы
|Табиғи комплекстердің өзгеру салдары |
| | ... | ... | ... |
| | |
| | | ... | ... |
| |
| | | ... жер, жер ... жер асты және ... ... ... фито -зоо – және ... |
Экономикалық зардабы
| |
Әлеуметтік зардабы
Дайындаған Қалымбетова О.Қ. (2005 ж.)
КОСЫМША ҚҰРАЛДАР 2.
Ландшафтты ... ... ... ... |
| | ... | ... | ... |
| | |
| ... | ... |
| |
| ... ... жер ... су ... фито-, зоо –және микробиоценоз |
| | ... | ... ... | ... шығын |
|мәселе | | | | ... ... О.Қ. (2005 ... ... ... атмосфералық ауаның ластану жағдайы
|Қалалар ... ... ... ... сипаттамасы |
| ... | |
| | |qopт |Qk |Q |Q1 |
| | | | |Q1 |Q1 ... ... |0,2 |3,9 |9 |0 |
| ... газ |00,4 |2,61 |2 |0 |
| ... ... |7,0 |45 |60 |12 |
| ... қос ... |0,01 |0,25 |2 |0 |
| |Күл |0,03 |0,54 |4 |0 ... ... |0,6 |5,6 |38 |1 |
| ... газ |0,26 |4,35 |19 |0 |
| ... ... |4,0 |56,0 |24 |12 |
| ... қос ... |0,02 |0,22 |1 |0 ... Қалымбетова О.Қ. (2005 ж.)
КОСЫМША ҚҰРАЛДАР 4.
Ауаға шығаршылатын зиянды заттардың ... ... ... | ... ... ... шаң – ... | |газ, шаң – тозаң |
| | | ... | ... | ... өтіп | |Сүзгіде | |
| | | | ... | ... | |
| | | | ... заттар | | | |
| | | | |
| | | |
| |А| |А| |П| ... |т| |т| |а| ... |м| |м| |й| ... |о| |о| |д| ... |с| |с| |а| ... |ф| |ф| |л| |а |
| |е| |е| |а| ... |р| |р| |н| ... |а| |а| |у| ... |ғ| |ғ| |ғ| ... |а| |а| |а| ... |з| |ү| |б| ... |и| |й| |о| | |
| |я| |л| |л| | |
| |н| |е| |м| | |
| |д| |с| |а| | |
| |ы| |і| |й| | |
| |з| |м| |т| | |
| |а| |с| |ы| | |
| |т| |і| |н| | |
| |т| |з| |д| | |
| |а| | | |а| | |
| |р| |ш| |р| | |
| |д| |ы| |ы| | |
| |ы| |ғ| | | | |
| |ж| |а| | | | |
| |а| |р| | | | |
| |л| |ы| | | | |
| |п| |л| | | | |
| |ы| |а| | | | |
| |ш| |т| | | | |
| |ы| |ы| | | | |
| |ғ| |н| | | | |
| |а| |з| | | | |
| |р| |а| | | | |
| |у| |т| | | | |
| | | |т| | | | |
| | | |а| | | | |
| | | |р| | | | ... Қалымбетова О.Қ. (2005 ж.)
ҚОСЫМША ҚҰРАЛ 5.
Іштен жану двигательдерінің жұмысы ... ... және ... газ ... (көлемдік %).
|Шығарылатын газ құрамы |Бензинді пайдарылатын |Дизельде |
| ... | ... |74 – 77 |76 – 78 ... |0,3 -8,0 |2-18 ... буы |0,5 -4,0 |0,5-4,0 ... қышқыл |5,0 -12,0 ... ... ( CO2 ) ... ... ... газы (CO) |0,0-0,8 ... |
|Азот тотықтары |0,2-3,0 ... ... |0,0-0,2 ... ... ... (г\м3) ... |0,1-1,1 ... ... О.Қ. (2005 ... ... ... өндіріс ауданының өзендердің негізгі сипаттамасы.
|Өзен аттары |Ұзындығы,км ... км2 ... ... |
| | | ... м3/с |
|1. Сарысу |1010 |80600 |62 ... Нұра |910 |62000 |41 ... ... |350 |16700 |1,7 ... ... |150 |3470 |1,7 ... ... |298 |21100 |1,7 ... ... |350 |18100 |0,6 ... ... |184 |4300 |0,4 ... Жамшы |172 |4127 |0,5 ... ... О.Қ. (2005 ж.)

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтынайұлы Қарасай батыр 6 бет
Ауданның стратиграфиясы9 бет
Н. Ә. Назарбаев - дипломатиялық тұлға12 бет
Орталық Қазақстанның табиғат жағдайы27 бет
Қазақстандағы туризм саласы14 бет
Қарағанады облысы3 бет
ҚР бір аймағының салалық және өндірістік құрылымы (орталық Қазақстан экономикалық аймағы мысалында)6 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
1986ж. Қарағандыдағьі желтоқсан оқиғасы және оның облыстың қоғамдық өміріне әсері8 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь