Қуаныш және қайғы - эмоционалды концептілер

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

1 КОНЦЕПТ ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ . . . . . . . . . . . . . . 6

1.1 Әлемнің тілдік бейнесі және оның ғылыми түсінігі . . . . . . . . . . . . . 6
1.2 Концептің құрылымдық ерекшелігі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

2 ҚУАНЫШ ЖӘНЕ ҚАЙҒЫ . ЭМОЦИОНАЛДЫ КОНЦЕПТІЛЕР . . . . 26

2.1 Қуаныш және қайғы концептілерінің мотивтері . . . . . . . . . . . . . . 26
2.2 Қуаныш және қайғы концептілерінің оппозициялық қатынасы . . . . . . 30
2.3 Қуаныш және қайғы концептілерінің парадигмалық қатынасы . . . . . . 36
2.4 Қуаныш және қайғы концептілерінің лексико.семантикалық өрісі . . . 47
2.5 Қуаныш және қайғы концептілерінің сөйлеу әрекетіндегі көрінісі . . . . 48

ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
КІРІСПЕ

ХХ ғасырдың соңғы ширегінен бастап адамзаттың танымдық іс-әрекеті мен қызметін жан-жақты зерттеу көптеген ғылымдардың өзекті мәселесіне айналып, кең өріс алды.
Белгілі бір ұғымның адам санасында қалыптасуын, оның дамуын әр ұлтта сол ұғымның қабылдану ерекшелігін анықтауды бір ғана тіл біліміне артып қою дұрыс болмайды. Тілдің танымдық, бейнелілік, ғылыми, «әлемдік тұтастық» сипатын зерттеуді жеке тілдік деректер шырмауына байланбай, жалпы адамзат дүниетанымының тұрғысынан қарау шарт. Тілдің танымдық сипаты әр түрлі ғылымға ортақ мәселе. Қазіргі лингвистикада тілдің бұл мәселесін жалпы философиялық, психологиялық пайымдаулар арқылы шешуге ұмтылуда. Тіл табиғатын тану мақсатында психология, философия, логика, антропология т.б. алуан түрлі ғылым салалары ат салысып келе жатқаны белгілі. Алайда, тіл мәселелері – алдымен лингвистиканың өзекті нысаны. Сондықтан да осы мәселенің жұмбағын тек лингвистика мен когнитивтік лингвистика шеше алады.
Адам өмірі ешқашанда бір қалыпты болмайды. Адамзат өмірі – әрдайым бірін-бірі алмастырып қайталанып отыратын, бірақ ешқашанда бірі екіншісіне толықтай тең келмейтін күйлердің үзілмес тізбегі. Сондықтан да оның өмірінде қуанышы мен қайғысы ақ пен қара сияқты бірге араласып жүреді. Абай атамыз 34- қара сөзінде былай деген: « Кімде кім ахиретте де, дүние де қор болмаймын десе, білмек керек: еш адамның көңілінде екі қуаныш бірдей болмайды, екі ынтық құмарлық бірдей болмайды, екі қорқыныш, екі қайғы – олар да бірдей болмайды. Мұндай екі нәрсені бірдей болады деп айтуға мүмкін емес. Олай болғанда қай адамның көңілінде дүние қайғысы, дүние қуанышы ахирет қайғысынан, ахирет қуанышынан артық болса мұсылман емес».
Адам өмірінің бәрін тек қайғыға батып немесе тек асыр салып қуаныштап өткізе алмайды. Қайғысы жоқ адамның болуы да мүмкін емес. Сол себепті де халқымыз «қайғысыздан сақ бол, қайғылыға жақ бол» деп өсиет айтқан. Үнемі уайым-қайғыда болу ешкімнің де пешенесіне жазылмаған. Әрқашанда ауыр қайғыда болып, үнемі күлмей, зар жылап, өмірден түңілгенге жанымыз шыдай ала ды ма? Әрине де жоқ. «Гүл тікенмен бірге өсетіні сияқты қуаныш та қайғымен бірге жүреді» (Сайф Сараи). Адам өмірінде болатын бұл заңдылық тілде де жан-жақты өз көрінісін тапқан.
Сондықтан да қазақ тіліндегі «қуаныш» және «қайғы» концептілері – тақырыптық аясы кең, мазмұны терең, қамтитын мәселелері өте маңызды, концептуалды өрісі өте күрделі концептілер болып табылады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Әлем туралы білім жүйесінің бір бөлігі болып табылатын концептілердің құрылымы – тіл білімінің күрделі де ауқымды мәселелерінің бірі. Қайғы және қуаныш адам өміріндегі күрделі эмоциялар болып, әлем бейнесінде әмбебап, яғни барлық халықтарға тән, барлығының басынан өтетін ортақ күй болғандықтан олардың себебін, мотивін түсіндіру, тілдегі көрінісін зерттеу, мән-мазмұнын ашу өзекті мәселе болып табылады. Өйткені ең бір ғажайып та, қыры мен сыры көп те құбылыстардың бірі болып адам ішкі табиғатында, жанында болып жатқан процестер есептеледі. Сондықтан да қуаныш пен қайғы сияқты адам өмірінде міндетті түрде кездесетін құбылыстар терең зерттеуді қажет етеді.
Зерттеу объекті – әлемнің концептуалды бейнесінің бөлшегі болып табылатын адам танымында, тілдік жүйеде және көркем мәтінде орын тапқан көңіл-күйді білдіретін қуаныш және қайғы концептілері.
Зерттеу жұмысының пәні – қуаныш және қайғы концептілерін сипаттаудың лингвистикалық және экстралигвистиалық құралдары. Лингвистикалық құралдарға тілдік бірліктер (лексемалар, сөз тіркестері, фразеологизмдер) және сөйлеу бірліктері (мәтіндік парадигмалар) енген, ал экстралинвистикалық құралдарға фреймдер (белгілі бір жағдайға не оқиғаларға тән жадта сақталған ассоциациялар жиынтығы) және когнитивті модельдер енеді.
1 Сүлейменова Э.Д, Мәдиева Т., Шаймердеонова Н. Және т.б: жалпы ред. бастқ, Сүлейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1998. –540б.
2 Сергеев В.М. Когнитивные методы в социальных исследованиях // Языки и моделирование социального взаимодействия –Москва: Прогресс , 1987
3 Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике –Алма-Ата., 1989. –160б.
4 Тұманова А.Б. О соотношений «картина мира», «языковая картина мира» и «концептуальная картина мира»// ҚазҰУ хабаршысы №9., 2004
5 Серебреников Б.А., Кубрякова Е.С., Постовалова В.И., и др. Роль человеческого фактора в языке: Язык и картина мира. –Москва: Наука, 1988. –242б.
6 Бабушкин А.П., Жукова М.Г. Перевод в свете проблем когнитивной семантики // Проблемы культурной адаптаций текста. –Воронеж, 1999
7 Аитова Н.Н. Ғалам бейнесі және ғаламның тілдік бейнесі // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №7., 2004\
8 Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. Москва: Русские словари, 1996
9 Стернин И.А. Лексическое значение слова в речи. –Воронеж, 1985
10 Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. –Алматы: Айкос, 2002
11 Брутян Г.А. Языковая картина мира и ее роль в познании// Методологические проблемы анализа языка. –Ереван: Издательство Ереванского университета, 1976
12 Салқынбай А.Б. Тарихи сөзжасам (Семантикалық аспект). Монография –Алматы: Қазақ университеті. 1999.–309 б.
13 Гадамер Х.-Г. Истина и метод –Москва, 1988
14 Апресян Ю.Д. Избранные труды. –Москва,1995.–767б
15 Гумбольд В. Избранные труды по языкознанию. –Москва: Прогресс, 1984. 396б
16 Баранов А.Н., Добровольский Д.О. Лео Вайсгербер в когнитивной перспективе // СЛЯ. Том 49. №5 1990
17 Маслова В.А. Языковая картина мира и культура / В.А.Маслова // Когнитивная лингвистика конца ХХ века. Материалы международной научной конференции (в трех частях).- Ч.1. –Минск, 1997
18 Гиздатов Г.Г. Когнитивные модели в речевой деятельности –Алматы.: Ғылым, 1997
19 Беляевская Е.Г. Семантическая структура слова в номинативном и коммуникативном аспектах // Когнитивные основания формирования и функционирования семантической структуры слова // Автореф. дисс. д-р ф.н. –Москва, 1992
20 Телия В.Н. Русская фразеология. –Москва: Языки русской культуры, 1996. –288б.
21 Дворецкий И.Х. Латинско- русский словарь. –Москва.: Русский язык, 1976. –1069б.
22 Телия В.Н. Номинация // ЛЭС. –Москва, 1990
23 Языковая номинация. Виды наименований. –Москва: Наука, 1977
24 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Қазақстан, 1993. –110б.
25 Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. –Алматы: Евразия, 1995. –178б.
26 Диброва Е.И. Коммуникативно-когнитивная модель текстопорождения //Семантика языковых единиц / Доклады V межд.конф. т 2. –Москва, 1996
27 Никитина М.В. Лексическое значение в слове и словосочетании. –Владимир.: Владимирский государственный институт, 1974. –222б.
28 Аскольдов-Алексеев С.А. Концепт и слово // Русская речь. Новая серия. Выпуск 2. – Ленингшрад, 1928
29 Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. –Москва: Школа Языки русской культуры, 1997. –824б.
30 Воркачев С.Г. Лингвоконцептология и межкультурная коммуникация: Истоки и цели // Филологические науки №4 2005
31 Неретина С.С. Концепт и концептология // Тропы и концепты// http: //www.Krotov. info/ index. һtm
32 Л.А.Грузберг Концепт как культурно – ментально – языковое образование. Пермский университет // http: // language. рsu.ru
33 Воркачев С.Г. Концепт счастья: понятийный и образный компоненты. Известия АН.Серия литературы и языка. 2001, т.60. №6
34 Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка// Известия АН.Серия литературы и языка. 1993 г. т.52.№1
35 Хамитова Г.А. Культурная концептосфера в языке и принципы ее вычленения // ҚазҰУ хабаршысы. Филолоия сериясы. 2004 . №2
36 Вежбицкая Семантические универсалии и описание языков. –Москва.: Школа «Языки русской культуры», 1999
37 Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико- фразеологической семантике языка. –Воронеж: Издательство Воронежского университета, 1996
38 Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Педагогика және психология. –Алматы, 2002
39 Антипенко Л.А. опыт концептуального анализа имен негативных эмоции в русском языке. Автореферат дис.канд. –Харьков, 1995. –20б.
40 Вольф Е.М. Эмоциональные состояния и их представление в языке // Логический анализ языка. Проблемы интенсиональных и прагматических контекстов. –Москва, 1989 ред. Арутюнова Н.Д.
41 Покровский М.М. Семасиологическая история имен прилагательных с основным значением «принадлежащий, относящийся к чем» // Избран. работы по языкознанию. –Москва, 1959
42 Сүгірбекова С.Р. Концепты контраста в романе Ф.М.Достоевского «Преступление и наказание». Фил. ғылым. канд. дисс. –Алматы, 2000
43 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы: Ғылым,1980. 5-том. –– 639б. ред. Ысқақов А.Ы.
44 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы: Ғылым. 1982. 6-том.–623б. ред. Ысқақов А.Ы.
45 Ильин Е. П. Эмоции и чувства. –Санкт-Питербург: Питер, 2001
46 Изард Кэррол Э. Психология эмоции / Пер. с англ. А. Татлыбаевой. – Санкт-Питербург: Питер, 2000 (оригинальное издание – Izard Carrol E. The Psychology of Emotions. N.-Y., 1991)
47 Гиздатов Г.Г. , Шеляховская Л.А. О соотношении концептуальных и языковых структур // Функционирование единиц языка и речи. –Караганда, 1994
48 Сулейменова З.Е. Семантическая структура глаголов со значением радоваться (на материале казахского, русского и английского языков). Автореферат диссертации на соиск.уч.степени к.ф.н. РК. –Алматы, 2001
49 Жарықбаев Қ. Психология. –Алматы: 1993.–265б.


ТІЛДІК ДЕРЕК РЕТІНДЕ ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1 Әуезов М.О. Абай жолы: Роман-эпопея. –Алматы:Жазушы, 1990. – Бірінші кітап. Абай жолы. –608б.
2 Әуезов М.О. Абай жолы: Роман-эпопея. –Алматы: Жазушы, 1990. Екінші кітап. Абай жолы. –616б.
3 Әуезов М.О. Әңгімелер. –Алматы: Жалын, 1987. –176б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . 4
1 ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... . . . . . . . . . . . . .
. ... ... ... ... және оның ғылыми түсінігі . . . . . . .
. . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . 15
2 ... ЖӘНЕ ҚАЙҒЫ – ЭМОЦИОНАЛДЫ КОНЦЕПТІЛЕР . . . . ... ... және ... ... ... . . . . . . . . .
. . . . . ... ... және ... концептілерінің оппозициялық қатынасы . . . . .
. 30
2.3 Қуаныш және ... ... ... ... . . . . .
. 36
2.4 Қуаныш және қайғы концептілерінің лексико-семантикалық ... . . ... ... және ... ... ... ... көрінісі . . .
. 48
ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . ... ... ... ширегінен бастап адамзаттың танымдық іс-әрекеті мен
қызметін жан-жақты зерттеу көптеген ғылымдардың өзекті мәселесіне айналып,
кең өріс алды.
Белгілі бір ... адам ... ... оның ... әр ұлтта
сол ұғымның қабылдану ерекшелігін анықтауды бір ғана тіл біліміне артып қою
дұрыс болмайды. ... ... ... ... «әлемдік тұтастық»
сипатын зерттеуді жеке тілдік деректер шырмауына ... ... ... тұрғысынан қарау шарт. Тілдің танымдық сипаты әр түрлі
ғылымға ортақ ... ... ... тілдің бұл мәселесін жалпы
философиялық, ... ... ... ... ... ... тану ... психология, философия, логика, антропология т.б.
алуан түрлі ғылым ... ат ... келе ... ... ... тіл
мәселелері – алдымен ... ... ... ... да ... ... тек ... мен когнитивтік лингвистика шеше алады.
Адам өмірі ешқашанда бір қалыпты болмайды. Адамзат өмірі – әрдайым
бірін-бірі ... ... ... ... ешқашанда бірі екіншісіне
толықтай тең келмейтін күйлердің үзілмес ... ... да ... қуанышы мен қайғысы ақ пен қара сияқты бірге араласып ... ... 34- қара ... ... ... « ... кім ахиретте де, дүние де
қор болмаймын десе, ... ... еш ... көңілінде екі қуаныш бірдей
болмайды, екі ынтық құмарлық бірдей болмайды, екі ... екі ... ... да ... ... ... екі ... бірдей болады деп айтуға мүмкін
емес. Олай болғанда қай адамның ... ... ... ... қуанышы
ахирет қайғысынан, ахирет қуанышынан артық болса мұсылман емес».
Адам ... ... тек ... батып немесе тек асыр салып қуаныштап
өткізе алмайды. Қайғысы жоқ адамның болуы да мүмкін ... Сол ... ... ... сақ бол, ... жақ бол» деп өсиет айтқан. Үнемі
уайым-қайғыда болу ешкімнің де ... ... ... ... болып, үнемі күлмей, зар жылап, өмірден түңілгенге жанымыз шыдай
ала ды ма? Әрине де жоқ. «Гүл ... ... ... ... ... ... ... жүреді» (Сайф Сараи). Адам өмірінде болатын бұл заңдылық
тілде де жан-жақты өз көрінісін ... да ... ... ... және «қайғы» концептілері –
тақырыптық аясы кең, ... ... ... ... өте ... ... өте күрделі концептілер болып табылады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Әлем туралы білім жүйесінің бір бөлігі
болып табылатын концептілердің құрылымы – тіл ... ... де ... ... ... және қуаныш адам өміріндегі ... ... әлем ... ... яғни ... ... тән, барлығының
басынан өтетін ортақ күй болғандықтан олардың себебін, мотивін ... ... ... мән-мазмұнын ашу өзекті мәселе болып табылады.
Өйткені ең бір ғажайып та, қыры мен сыры көп те ... бірі ... ішкі ... ... ... жатқан процестер есептеледі. Сондықтан
да қуаныш пен қайғы сияқты адам ... ... ... кездесетін
құбылыстар терең зерттеуді қажет етеді.
Зерттеу объекті – әлемнің ... ... ... ... адам танымында, тілдік жүйеде және көркем мәтінде орын тапқан
көңіл-күйді білдіретін ... және ... ... жұмысының пәні – қуаныш және қайғы концептілерін сипаттаудың
лингвистикалық және экстралигвистиалық құралдары. Лингвистикалық құралдарға
тілдік ... ... сөз ... ... және ... ... ... енген, ал экстралинвистикалық құралдарға
фреймдер (белгілі бір жағдайға не оқиғаларға тән ... ... ... және ... ... ... КОНЦЕПТ ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 Әлемнің тілдік бейнесі және оның ғылыми түсінігі
Когнитивтік ғылымның аясы – ... ... ... ... табиғатын ұғынуға саяды. Тіл білімі сөздігінде
когнитивті лингвистика туралы ... ... ... ... ( ... ... түсінік, көзқарас) – тіл біліміндегі
бағыт. Тілді игеру, табиғи тіл механизмін ... үшін ... ... және оны ... ... құру ... зерттеледі. Когнитивтік
лингвистика бұл модельді тек бүкіл когнитивті ғылымдар шеңберінде ... ... Ол ... ... әр ... ... олардың ұйымдастырылу
және өзара әрекеттесу тәсілдерін зерттейді. Екінші жағынан, бүгінгі
тілдерді ... ... ес, ... ... есте ... түсіну,
жоспарлау, дискурсты басқару сияқты когнитивтік категориялардың ... ... ... тілдік, сенсорлық, моторлық және басқа информациялар
қамтылады. Когнитивтік лингвистика – тіл көмегімен ... ... ... мен ... ... ... тереңдетуге арналған»
[1, 181б].
Когнитивтік лингвистика нысандарының ... ... ... ... ... ... ... жатады, олар инвариантты
және көлемді, жеке сөз мағынасының өрісінен әлем ... ... ... ... ... ... құралдарын иемденбейтін ерекше
бейнелілік арқылы сипатталады.
Тілдің когнитивтік қыры ... тек ... ... ... ... қалыптастырудың тетігі ғана емес, сонымен бірге
адамзаттың сол ұғым мен ... ... ... және оны ... ... ... алға ... Мұндай объективті әрі
субъективті факторлар белгілі бір халықтың әлемдік бейнесін қалыптастыруға
маңызды күш салады.
Когнитивтік ... ... ... ... негізгі ұғымдары – «әлем
бейнесі» (картина мира), «әлемнің тілдік бейнесі» (языковая картина мира),
«әлемнің ұлттық (тілдік) ... ... ... мира) және «әлем
моделі» (образ мира) немесе ... ... ... ... ... деп те ... бейнесі» термині ғылымға ХІХ ғасырдың аяғында еніп, физика,
философия, логика ... ... Л., Герц Г.), ал ХХ ... ... ... В. Топоров, Ю. Степанов, Гуревич) ,
лингвистикада (Л. Вайсгербер, Ю. Караулов, Г. ... В. ... ... Степановтың көрсетуінше «әлем» сөзіндегі екі мағына (1.ғалам шар,
әлемді жарату жүйесі және 2.тыныштық, келісім, ... ... ең ... ... орыс ... ... сөзіне көне грек тіліндегі «хаосқа»
қарсы қойылған ... сөзі ... ... ... ... ... осы
екі ұғым да бірге қолданылады.
Әлем – адам мен қоршаған ортаның өзара әсерлесуінде көрініс ... ... ... – « адам мен орта ... ... өңделген нәтижесі».
Тілшілер (Б.А.Серебреников, ... ... ... т.б.) ... адамзаттың рөлін айта отырып, әлем
бейнесін адамның барлық ... ... оның ... ... ... ... ... бейнесі» деп анықтайды.
Әлем бейнесі дегеніміз – адамзатты қоршаған объективті ... ... ... өмір ... ... концептіне кең мағына беріледі – Әлем
– Вселенная, ... ... ... Ол ... да ... ... байланыста болады.
Ғалымдардың әлем бейнесіне ... ... ... әлем ... ... ... мен ... өзара
әсерлесуінің маңыздылығын атап өтеді: «Картина мира формируется в ходе
познания окружающей действительности в ... ... ... и ... [2, ... оны танымдық когнитивті феномен ретінде ... мира – это ... ... ... ... ... из ... или суммы значений отдельных слов» [3,131б].
Тұманова: «Әлем бейнесі – жалпы адамзаттық әлем бейнесі, әлем туралы
білімнің ... [4, 20-22б] – деп ... ... түсінеді.
В.И.Постовалованың көрсетуінше, әлем образы әлем бейнесінің өзегі
болып табылады: ... мира – это ядро ... ... ... ... ... ... свойства мира в ... ... и ... ... всей ... ... человека» [5,
20-21б].
Әлем бейнесі – өмір ... ... ... ... ... ... танымындағы, ұғымындағы оймен жасалған бейнесі.
Біздің әлем туралы ... ... ... адамның дүниені
тану құралы – тіл.
«Шындық немесе идеалды әлем ... ... ... сананың кез-
келген дискретті бірлігі тілде, ұлттық жадта вербальді ... ... [6, ... ... ... ... «әлем бейнесі» «әлемнің тілдік
бейнесінің» орнына ... ... ... ... үшін) айтып, бұл
екеуі екі түрлі ұғым болғандықтан ажыратып қолдану керектігін ... ... ... термині философия мен логика аспектісінде
Л.Витгенштейннің ұсынуымен қолданылған. Ал ... ... ... оны ... ... ол ... тілдік құрылуы»
(языковое миросозидание) – Sprach liches Weltbild деп аталады. ... ... деп ... ... ... әрекет ететін бағытталған рухани
энергия түсініледі, онда ... ... ... ... ... ... асырылады» [7, 185б] (автор «әлем» сөзінің орнына «ғалам» сөзін
қолданады).
Б.А.Серебреников: «Язык и ... – две ... ... хотя
и тесно между собою связанные» [5, 15-16б] – дей келіп, осыған орай ... екі ... ... ... ... ... Оның бірі –
тұжырымдық бейне ... ...... ... ... ... – ойлауға,
ұғымға қатысты, ал екіншісі – тілге қатысты.
Әлемнің тілдік бейнесіне бейнелер емес, ... ... ... ... ... Осыған орай А.Вежбицкая әр тіл о бастан өз
иелеріне белгілі бір әлем ... ... ... ... на
естественном языке описать «мир как он и есть»: язык изначально задает
своим носителям ... ... ... причем каждый данный язык –
свою...Языковое значение – это интерпретация мира ... и ... над ... ... ... не приближают к пониманию того,
как устроено это значение» [8, 5-6б].
И.А.Стернин әлем туралы білімді сол не ... ... ... білім
жиынтығы деп түсінеді және әлем туралы ... ... ... ... ретінде қарастырады. Оның ойынша, әлем туралы тілдік
білім тілдік емес білімге қарсы тұрады. Тілдік білім сөз ... ... ... ... ... ... емес білім сөз мағынасында
қандай да бір компоненттерді жасайды. Тілдік емес білім адам ... ... ... ... ... және жан-жануарлармен адамның
ортақ ойлауының нәтижесі екенін ... [9, ... ... ... философиясы» еңбегінде: «Тіл білімінде
«әлемнің бейнесі», «әлемнің ұлттық ... ... ... ... ... ... әлем бейнесінің жасалуы жеке адамға, я
болмаса, бүкіл адамзатқа тән ... ... ... ... ... қатысты), гносеологиялық (танымдық) сипаты адам ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаның тікелей, тура
бейнесі бола алмайды екен. Себебі, болмыс пен тіл арасында адамның санасы
тұрады» [10, ... ... ... ... ... орта туралы білімді әлемнің екі моделі ретінде
сипаттайды: «Мыслительная модель» (концептуальная картина мира) – ... в ... ... ... ... ... модель»
– знание, выраженное языковым багажом» [11, 58б].
Сонымен, адамдар үшін дүниені танудың ең бірінші ...... ... ... алған сана әрекеті. Сол себепті тілдік белгі –
логикалық тұрғыдан екінші процесс.
Ойлау процесі – мида болатын ... сана ... ал тіл ... ... әрекеті «ұғым» түріндегі формаға енгізіледі. Демек, ойлау –
логикалық категорияның өмірдегі ... ... ... ... ... ұғым ... Басқаша айтқанда, ұғым айтылмақ болғанда,
оған сөз таңбаланатынын туралы ... ... ... ... іс зат не құбылыс адам санасында белгіленіп, ұғым болып ... ... ... ... ... ... табиғаттан үйренуі,
оның тілінде мифосимволикалық бейнелер ... ... Бұл ... ... ... ... сөз ... таңбаланады» [12, 86-87б]. ... сана ... ... әрекетімен байланысын былай көрсетуге
болады:
ОЙ ↔ҰҒЫМ↔ ТІЛ (СӨЗ)
Ұғымның пайда болуы да санадағы құбылыс. Ұғым айтылған ой арқылы ... ... ... ... ... ұқсас қасиеттерін еске түсіріп, қиялмен
елестетіп, ойша бейнелеп, формасын жасау арқылы да ... ... ... ... ... көз ... ерекше орын алған. Онда ұғым
пайда болуының негізінде объект – денотат тұрады. Ол – ... ... ... күш. Егер зат ... ... оның ... ... бейне жоқ. Сондықтан да профессор А.Салқынбайдың: «Зат пен сөз ... ... ... ... ұғым ... ... ... арқылы мағына жасалады. Табиғат пен әлем бейнесінің адам санасында
бейнеленуі ... ... Ұғым ... ... ... ... ұғымның нақ өзі деуге де болмайды, оның абстракцияланған,
ұқсатылған, ... ... ... ... ой ... ... мағынаға ие болғанда әр түрлі ... ... ... ... ... дүниетанымы.
2. Уақыт.
3. Танымның дамуы.
Яғни, белгілі уақыт аралығында дүниетанымның ... мен ... ... ... дәстүр мен салт-санаға байланысты болатын
ұғымның тілдегі таңбалық жүйеге түскен абстрактылы, ... ... ... [12 , 58б]– деп ... ... ұғым – ... ... бейне суреті. Сонымен ой мен тіл
арасындағы бейне не ұғым ... ... ... ... ... ... тұжырымдық құрылым болып табылады. Оның басты мақсаты ой мен
тіл арқылы қалыптасатын тұжырым қалыптастыру.
Ұғымдық ...... ... Ал ... ... – сол ... бейненің
материалдық көшірмесі. Бұл бейнелердің қай-қайсысы да ... ... ... оның негізгі образдық бейнесінің суреттері: ұғым ... ... ... ... ... сөз – ... арқылы салынған сурет. Тіл ... пен ... ... сана ... ... ... ... қарым- қатынасында бейнелейтін аралық құрал.
Әлемде өмір сүре отырып адам тек тілмен белгілі бір «құрал» ретінде
ғана қамтамасыз ... ... адам үшін ... әлем не ... осы ... және онда ... [13, 512б]. Тіл ... әлемді тануға
мүмкіндік береді, « мұнда әр жеке адамның санасынан жоғары тұратын ... ... ... [13, 520б]. Және де тіл рөлі – адам мен ... аралықтағы үзбе (звено) рөлі емес, себебі онда ... ... ... ғана ... ... «тілде әлем өзін- өзі бейнелейді» [13,
524б]. Осылайша тілде әлем өзін біз үшін бейнелейді және осы тіл ... ... ие ... ... ... ... мәнін түсінуге арналған
теориялық еңбектерде (Степанов Ю., Булигина Т.В., ШмелевА.Д., ... ... Е.С., ... Н.Д.) ... ... ... түрлі
белгілері көрсетілген. Оның фундаментальді ... бірі ... ... ... ... бірге ғаламның тілдік бейнесінің
өзгергіштігі, тұрақсыздығы айтылады.
В.Б.Касевичтің ойынша, тілдік семантиканың құралдары арқылы кодталған
әлем бейнесі уақыт ... осы не өзге ... ... ... ... есептеледі.
Ю.Д.Апресян: «Әр табиғи тіл әлемді қабылдау мен ұйымдастырудың
(концептуализациялаудың) белгілі тәсілін ... Онда ... ... ... ... ... ... айтқанда белгілі бір
міндеттілік ретінде тіл ... ... ... ... ... ... тән ... концептуализациялау бір жағынан әмбебап, бір жағынан
ұлттық ерекшеліктерге ие, сондықтан әр тіл ... ... ... ... призмасы арқылы көруі мүмкін. Әлемнің тілдік бейнесі «аңғал»,
яғни «ғылыми» әлемнен ... [14, 350б] – дей ... ... ... аңғал түсініктердің қарапайым еместігін, тіпті көп ... ... және ... ... атап ... ... ... бір-бірімен байланысты, бірақ өзгешеліктері бар
екі идеяны қамтиды: 1) ... ... әлем ... ... өзгеше (осы
жерде сонымен қоса «әлемнің аңғал бейнесі» термині қолданылады) және 2) ... ... ... ... өзге тілдерден ерекше етіп, өзінше салады.
И.В.Черемысина әлемнің тілдік бейнесін ... ... ... және ... әлем ... Әмбебап және идиоэтникалық әлем бейнесі материалды (шындық) және рухани
(ментальді) ... ... және ... ... ... ... ... аспандық, жалпы ұлттық-әлеуметтік салада шектеулі
аймақтық, кәсіби т.б. әлемнің ... ... ... ... ... бейнесі – көрсетілген тілдік ұжымның күнделікті
санасында ... ... ... және ... ... әлем ... жиынтығы, шындықты концептуализациялаудың белгілі бір тәсілі.
Әлемнің тілдік ... ... ұғым В. Фон ... және ... ... т.б.) тілдің ішкі формасы туралы айтылған
ойларына қатысты және ... ... ... ... ... ... ... қатысты.
Э.Сепир мен Б.Уорф «адамзат әлемді өз ана ... ... ... ... гипотезаны ұсынады. Олар тілдер өз «әлемдік тілдік бейнесі»
арқылы өзгешеленетінін көрсетеді. ... ... ... ... ... ойлау типі әр түрлі және де ... бәрі жай ... ... ғана ... оған ... болады.
Б.А.Серебринников Сепир- Уорф гипотезасын ... ... ... ... тіл ... ... бар ... иелене алмайтындығын
айтады. Түрлі тілдер өз иелерінде түрлі әлемнің тілдік бейнесін құрайды ... ... олар тек ... ұлттық мәдениеті мен өмір сүру салты,
қызметінің ерекшелігімен анықталатын ... ... ... ... ... ... «реңкті» үстейді деп көрсетеді.
В.Фон Гумбольдттың тілдік философиясы мен лингвистикалық теориясы –
ХІХ ғасырдағы беделді лингвофилософиялық концепциялардың бірі ... ... ... «рухтың тоқтаусыз жұмысы» деп сипаттады. Мұнда ол өз
заманының философиялық терминологиясына сай, рух (Giest) деп бір ... емес ... оның ... ... ... ... бойынша «когнитивті қабілеттілік» деп аталатынды түсінген болар.
Тіл мен ... ... ... ... (положение) бірте-бірте
әлем моделін қалыптастырудағы нақты тілдердің актив рөлі немесе «тілдік
әлемді қабылдау» ... ... деп ... атаған ұстаным
шығады. Егер тіл о бастан-ақ ойдың қалыптасуына қатысса, онда ой ... ... ... ... бола ... Әр тіл ... өзінше ерекше қайталанбас
түрде концептуализациялағандықтан, әр тілде қалыптасқан, ... ... ... болмауы мүмкін. Бірақ осы ұстанымнан түрлі тілдерде
сөйлейтін, ... ... ... ... ... ... ... бір тілден екінші тілге аударылмайды деген түсінік туындамауы керек.
Нақты тілдерде бекітілген түрлі әлем модельдері – бұл түрлі ... ... ойға ... ... ... ... тәсілдер мен жолдар
деу дұрысырақ. Гумбольдтың әйгілі ойын: «Язык народа есть его дух, и ... есть его ... и ... ... себе ... ... – деп ... да осы тұрғыдан түсіну қажет [15, 89]. Яғни
белгілі бір халықтың барлық болмысы, танымы, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, ішкі
әлемі, ... ... ... тіл ... ғана ... қою ... ... «тілдік әлемді қабылдау» концептісін Вайсгербер екіге
ажыратып қарастырады:
1. Аралық әлем
2. Әлемнің бейнесі.
Аралық әлем Вайсгербер ... ... ... ... ... әрекеттің статистік (сандық) өнімін көрсетеді. Ол әлемді
танушы субъект пен шынайы объект ... ... ... ... ... Ол ... ... ие.
Көрсетілген аралық әлем категориясы когнитивтік ғылым мен ... ... ... ... ... немесе «когнитивтік модельмен»
тікелей қатысты болып табылады. Әлем моделі концептуалды ... ие. ... не өзге ... ... ... ... сценарийлер немесе концепт-
скрупттар, инсайттар, кестелер, семантикалық жад және ... ... ... ... түсініктері, нақты деректер, оқиғалар туралы
білімі тіркелетіндігі туралы А.Н.Баранов пен Д.О.Добровольский айтады ... әлем ... ... ... ... және адам ... ... моделін былай көрсетеді:
А – объективті шындық – ғаламы;
В – адам санасы не аралық әлем ... ... ... ... ...... ... бейнесі, концептуалды ғалам бейнесін белгілеуші ... ... ... АВС ... мүмкін дүниенің сана арқылы
мүмкін болатын тілдік бейнесі ара қатынасын бейнелейді [7, 186б].
Әлемнің ұлттық тілдік ... – әр ... өз тілі ... ... оны ... ерекшелігі болып табылады.
Әлемнің ұлттық тілдік бейнесі – идеографиялық құрылымдағы лексикалық
жүйелер. Алайда ... ... ... ... әлем ... ... ... тек лексикада ғана емес, сонымен қатар фразеология мен ... ... ... В.А.Маслова әлемнің тілдік бейнесі мен мәдениеті туралы
айта отырып, осыларға мына ... ... сөз, ... ішкі ... сөздің мағыналық жағының өзгерісі, оның ауыспалы
мағынада қолданылуы, сөздің эмоционалды жүгі , оның ... ... [17, ... әлемі (оның ішкі әлемі, яғни рухани әлемі және ... ... ... ... ие, осы ерекшеліктер тілдің түрлі
деңгейлері мен қызмет етуінде ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесін бейнелейді және соңғысы түрлі ... ... ... ... да мүмкін. Ұлттық лексиканы әлемнің
ұлттық тілдік бейнесі ретінде ... екі ... ... ... ... ... ортадағы нақты заттар мен құбылыстардың атаулары
жинақталатын болса, екінші ... ... ... шоғырланған. Әлемнің
ұлттық бейнесін зерттей келе Г.Гачев оны «космо- психо- логос» деп ... әсер ... ...... ... ұлттық мінез және ойлау
ерекшеліктері және т.б.
Тіл этностың негізгі этнодифференциациялау ... ... ... ... ... мен ... ... танитын шындық туралы объективті
білімді қалыптастырып бекітеді. Тілді ... ... ... ... ... ... қарастыратын болсақ, онда сол тұрғыда ұлттық
мәдениеттің ерекшелігі, оның өзге этностардан өзгешелігі көріне бастайды.
Тіл мен мәдениеттің айырылмас ... ... ... ... ... :
«Язык - тесно переплетен с духовным развитием ... и ... на ... ... его локального прогресса или регресса, отражая в себе
каждую стадию культуры» [15, 69б].
Әлемнің концептуалды бейнесі (когнитивті ... ... ... ... ... ... біздің шынайы өмірді,
физикалық, химиялық әлем бейнесі және т.б. арнайы бағытталған әлем бейнесін
жалпылай көрсетеді. ... ... ... ойлау заңдары арқылы
ұйымдастырылады.
Әлемнің концептуалды бейнесі ретінде ... орта ... ... ... ... ... Шындық туралы ақпараттың
өзгеруінің әсерінен ... ... ... әрдайым жаңарып тұрады,
яғни динамикалық түрде жасалынады. Оның ... ... ... ... ... адвербалды- ұғымдық түрлері қатысады.
Осыған байланысты әлемнің тілдік бейнесі ... ... ... ... ұғымы күрделірек, бай, кең. Сондықтан әлемнің
концептуалды бейнесіне қарағанда ... ... ... ... және ... ... ... адам әлем мен өзін-өзі тіл арқылы ғана ... ... ... ... ... ортақ болуы мүмкін,
себебі адамзаттың ойлауы ортақ.
«Концептуальная картина мира – это ... ... ... ... ... не ... вербальная, но и вся чувственная, вся
предметно- позновательная действительность ... ... [4, ... ... «Когнитивтік модель құрылымы прототип пен
бейнелі ұғымның бірігуі арқылы қалыптасқан ... ... ...... лексикалық мағынасының кодталған ақпараты, бұл
модель – білімнің танылуы мен сақталу ... [18, 22б ... ... ... ... концептуалды білім мұрагерлік жолмен
жалғасып қана қоймайды, мұрагерінің танымына сай, ол өмір сүрген ... ...... ... ... ... арқылы түрленіп, дамып, түрлі
өзгерістерге ұшырайды, бейнелеуге және бейнеленуге икемді болады.
Е.Беляевскаяның «Сөздің семантикалық ... ... етуі ... ... негіздері» атты докторлық диссертациясында:
когнитивтік модель – ... ... ... ... ... ... Бұл модель мағыналық және логикалық құрылымнан туындайтын
абстракция модельдері жайлы ақпарат ретінде де ... ... ... ... ... ... «Когнитивтік модель – результат
лингвокреативной ... ... ... ... ... ... в ... языковой системе» [19, 5б] – деп, ... ... және ... ... ... ... дейді.
«Когнитивтік модель – тілдік бірлік ... ... ... ... ... сай ... құрылымының фрагменті, осы модельді
қалыптастыру негізіндегі когнитивтік операциялар ... ...... ... ... ... ... модель құрамындағы прототип пен бейнелі түсінік болады (ол
туралы Вежбицкая, А.В.Бондарко, ... В.А. ... өз ... ...... ... ... яғни типтік түсінік ретінде
танылса, бейнелі түсінік – бейнелі гештальд- құрылым ретінде қарастырылады.
Когнитивтік ... (КМ) ... = ... + ... ... ... ... ... ... ...... тілдік
көрінісін белгілеу әдісі не форманың мағынаға ие болу амалы».
«Гештальд» пен ... ... бола ... ... ... ... қолдана алмаймыз.
В.Телия «Орыс фразеологиясы» еңбегінде: «Прототип» пен «гештальд-
құрылым» алғашқы түсінікті білдіреді» [20, 96-97б],– деп ... ... олар ... гөрі нақты форманың бейнеленуін көрсетеді.
Бейнелі түсінік, яғни бейнелі ... ... – бұл ... ... ... ... – бұл әрі когнитивтік модель, ... ... ... жүйе ... ... ... құрылым: ойдағы бейне, прототип, кесте (схема), ... ... ... Бұл ...... жүйе ... ойдың сыртқы формасы.
Сонымен әлемнің концептуалды бейнесі және әлемнің тілдік бейнесінің
шектері мәселесі тұрғысынан түрлі ойлар бар:
1) Әлемнің ... ... ... ... әлемнің концептуалды
бейнесін бүркейді; әлемнің тілдік ... ... ... ... жетілдіріп аралық қызмет (переферия) ... Г.А., ... Г.В., ... ... ... ... ... қарағанда әлемнің концептуалды бейнесі кең
және бай, себебі оның қалыптасуында түрлі ... ... ... ... емес ... де қатысады. Әлемнің тілдік бейнесі –
тілдік формалар арқылы өткен және ... ... ... ... (КарауловЮ.Н., Кубрякова Е.С., Касевич М.В.).
3) Әлемнің концептуалды бейнесі мен ... ... ... бөлінбеген
(не разграничны), себебі тек әлемнің концептуалды бейнесі ғана ... ... келе ... ... ... бейнесі» – өмір шындығының
нақты ақиқат құбылыстары, оның санадағы, адамдар ұғымындағы ... ... ... ... ...... бір тілдік ұжымның күнделікті
санасында тарихи түрде қалыптасқан және ... ... әлем ... ... шындықты концептуализациялаудың белгілі бір тәсілі;
«әлемнің ұлттық ... ... – әлем ... ... түсініктердің
ортақтығына қарамастан, оларға әр ұлт өзінше ерекше бір реңк үстеуі арқылы
танылатын, көбіне ... ... ... ... әлем бейнесі; «әлемнің
концептуалды бейнесі» – адам санасында жинақталған, белгілі бір тәртіпке
түскен әрдайым ... ... әлем ... ... жүйесі болып табылады.
1.2 Концепт ұғымы және оның құрылымы
Әлемнің концептуалды бейнесінің негізгі элементі ... ... ... ... мен ... қалыптасуы тіл, сана,
және мәдениеттің өзара әсерлесуінің ерекшеліктерін , заңдылықтарын, амал-
тәсілдерін игерудегі жаңа ... ... ... орай лингвистика,
когнитология, мәдениеттану, философияның өзара әсерлесуінің ... ... ... ... ... ... ... тереңдей
түсті.
Адамзаттың рухани мәдениеті саласында қалыптасқан концептілер –
«адамның сана ... ... ... яғни ... концептілер;
адамның ментальді әлеміне енудегі мәдениеттің құралы; ... ... ... елестету, білім, ассоциация, қобалжулардың «шоғы».
Кең мағынада концепт – жалпы әлем туралы білім жүйесінің (әлемнің
концептуалды ... бір ... ... яғни ... ... ... өз ... тірек ұғымдары, ... ... ... ... оның көп ... ... сөзі ... семантикасынан шығуына байланысты. Латын-орыс сөздігінде оған ... ... 1) ... ... ... ... вбирать в себя);
2) «өзіне елестету, қиялдау»(передставлять себе, воображать); 3) ... ... ... 4) «құрастыру» (образовывать); 5)
«болу, пайда болу, ... ... ... ... ... ... ... [21, 222-224б]. Жалпы мағынасын «жинақтаушы, өзіне
жинаушы [ көптеген ... ... ... және [олардың] бастауы
(«зародыш») (елестелген) болып ... ... ... ... ...... ... смысловое значение имени (знака), т.е. содержание ... ... есть ... ... ... ... (например, смысловое значение
имени Лупа – естественный спутник земли)».
Концепт және сөз қатынасы семантикалық үшбұрышпен байланысты: ... ұғым – ... ... ... ... ... ... оның тілмен, ойлаумен, шындықпен қарым-қатынасы ... Зат ... ... ... идея ... ... ... сигнификат, десигнат) және атау (сөз, ... ... ... және ... ... ... фундаментальді
мәселелерінің бірі. В.Н.Телия осы үштіктің әр мүшесін былайша анықтайды:
«Реалия ... как ... ... то есть как ... ... в ... ... у всех обозначаемых данных
именем релий (класса объектов). ... ... в себя ... ... ... как ... (смысл) имени, в которой
могут входить и ... ... Имя ... как ... в ... ... в соответствии со структурной
организаций данного ... ... [22, ... Яғни ...... яғни номинация процесінде атаумен белгіленген зат пен құбылыстың
белгілерінің жиынтығы ретінде; «ұғым» – атаудың сигнификаты ... ... ... ... ... құрылымдық ұйымдастырылуы сәйкес тілдік танымда
мүшеленетін дыбыстық қатар ретінде ұғынылады.
Орыс тіл білімінде сөз – ... екі ... ... деп ... – өзі арқылы таңбалаушы мен таңбаланушының бірлігін ... ... адам ... ... тапқан шындық объектілірін номинациялау мен
материализациялау құралы қызметін атқаратын ... ... [23, ... ... сөз ... ұғым ... болады, бейнеленеді және
беріледі. Сөйтіп, лингвистикада ұғымның философиялық категориясы сөздің
лексикалық мағынасымен салыстырылады. ... ... ... ... ... ... ... (Л.А. Новиков, С.Д. Кацнельсон).
М.Оразов мағына туралы: «Лексикалық мағына дегеніміз белгілі бір дыбыс
не дыбыстар тізбегі мен шартты, тарихи және ... ... ... ... ... ... түрлі құбылыстардың адам
санасындағы жалпыланған, дерексізденген бейнесі» [24, 45б]– деп айтады.
Сөздің ... ... мен ... ... дәстүрлі түрде
сигнификат пен денотат компонеттерін ажыратады. Денотат зат-объектінің
объективті қасиеті, ал осы ... ... ... мен ... формада
бекітілуі – сигнификат. Тілдік таңбаның ұғымдық мазмұны түрліше аталады:
«таңбаланушы» (Ф.де ... ... ... ... ... ... ... «концепт» (А.Черч), «тілдік
денотат» (А.А. Уфимцева).
«Концепт» термині М.М.Копыленко бойынша, «тек ... ғана ... ... ... ... ... ұғымнан алғашқы
(предпонятийные) және деконцептуализацияланған құбылыстарды да қамтиды, ... ... үшін тек ... ғана емес және де ... ... [25, 44-45б].
Е.И.Диброва концептіні шындық құбылыстарының сезімдік-көрнекті
бейнелері ретінде елестетуде орналасқан (сонымен қатар мұнда ... ... ... ... қарай қозғалысы жүзеге асады) және ортақ мағынаны
қалыптастыратын ерекше ұғымнан алғашқы мән (сущность) ... ... ... ... – бұл ең біріншіден, түсінік пен ұғым» екенін
айтып өтеді [27, 6б].
Қазіргі русистикада концептуалды ... екі ... ... және логикалық бағыттар. Бұл бағыттардың ерекшелігі ... сөз, ... пен ұғым ара ... ... түсінуге негізделгендігінде
болып отыр.
Семантикалық бағыт. С.А.Аскольдов- Алексеев еңбегінде ... ... арқа ... негізгі ұстанымы: «концепт біздің ойлау процесімізде
бірдей қатардағы көптеген заттарды ауыстыратын ойдың құбылысы» [28, ... осы ... әрі ... ... нақтылайды. Концепт тек
сөздің өзі ғана емес және сөздің сөздіктегі әрбір негізгі мағыналары ... ... ... ... біз күнделікті ауызша және жазбаша тілде көп
қолданатын мағыналардың соммалық сипаты. Концепт сөз ... ... ... ... ... ... ... жеке және халықтық
тәжірибесімен ұштасуының нәтижесі болып есептеледі.
Логикалық бағыт өкілдері: Ю.С.Степанов, Т.В.Булыгина, ... ... т.б. ... және ұғым ... ... ... ... ретінде жинақтаудың жоғарғы ... ... не ... ... ... ... ұғым ... қатардың құбылысы. Өзінің ішкі
формасы жағынан орыс тіліндегі концепт пен ұғым ... ... ... тіліндегі conceptus – «ұғым» сөзінің калькасы...Концепт пен ұғым
түрлі ғылымдардың терминдері: ... ... ... мен философияда
қолданылса, біріншісі, концепт, логиканың бір ...... ... ... кездері мәдениет туралы ғылымда, мәдениеттануда
орныққан...» [29, 42-44б]– деп, ... ... ... мен ... ... деп тек ... мазмұнын атайтынын көрсетіп өтеді.
Е.С.Кубрякова «концепт» және «ұғым» терминдері адам ойлауы ... ... ... ... дейді: «Ұғым– объективті шындықтың
логикалық формада бейнеленуінің белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қамтиды: елестету,
образдар, ұғымдар, ал олар жинақталып барып концептуалды жүйе не ... ... ... [5, ... қатар концепт пен сөз, концепт пен ұғым туралы ... ... ... және ... ... ... ... байланысты: «Концепт-
минимум – бұл сөз мағынасын толық игеру, бұл тек қарапайым тіл иесіне тән
нәрсе концепт- ... – сөз ... ... ... сөз ... ... ... айтады: «Сөз өз мағынасымен
қоса тек концептінің бөлігін білдіреді».
С.Г.Воркачев: « тар «формалды» мағынада ...... ... ... ... таба ... сөздерден кейін
тұратын семантикалық құбылыстар» [30, 79б].
Бір қарағанда сөздің лексикалық мағынасын концепт деп ... ... ... күні ... ... ... сөз ... «когнитивті
шындықтан шалғай, тар, жетіспейтіндігі және ... ... ... ... ... ... концепт өзінің мазмұнды формасында образ ретінде,
ұғым ретінде және символ ретінде көрініс ... ... ... ... Қазіргі зерттеушілер жаңа терминнің айту
мағынасын таңбалау үшін енгізілгенін ескермеген, сондықтан да көптеген
философиялық ... мен ... ... ұғым не оның ... ... ... ... өзі оларды ажыратуды керек етеді. Ұғым
– заттың түрлі кезеңдерінің объективті идеалды ... және ... ... ... қалыптасу қызметін атқаратын тілдің таңбалық және
маңызды құрылымымен байланысты. Бұл танымның нәтижесі, баспалдағы немесе
кезеңі. Ал ... ... ... жүзеге асады. Концепт субъективті. Жад
және елестету – бір жағынан дәл ... және осы ... ... бағытталған,
екінші жағынан ол жад акті ретінде – өткенге, ... акті ... ... ... акті ... – осы ... ... жанның үш
қабілетінің синтезі, концептінің ажырамас бөліктері. Концепт – это событие,
а «события» – это ... [31, 12б ... ... ... тек ... ... қатар адамның
өз басынан өтеді (переживаются). Л.А.Грузберг «Концепт – мәдени-ментальді-
тілдік құбылыс ретінде» деген ... ...... ... ... кейде қақтығыстар заты болып есептелетінін айтып өтеді [32, 14б
].
Концептімен салыстырғанда ... ... ... ұғым құрылымында
мазмүндық құраушы басым және концепт құрылымында болатын барлық компонеттер
енбейді.
Қазіргі ... ... ... ... түсіндірудің негізінде
қалыптасқан мынадай бағыттары: логикалық ... ... Н.Д., ... ... ... (Залевская А.А.), лингвистикалық бағыт
(Бабушкин А.П.), философиялық бағыт (Колесов В.В., ... ... ... ... Д.С., Холодная М.А.), интегративті бағыт
(Ляпин С.Х., ... ... ... ... ... нәрсе, олардың концептіні жалпы
және кең ... ... ... ... «концептуалды жүйе»,
«әлемнің концептуалды бейнесі» ... Р.И., ... ... ... Д.С.); ... (события) (Исабес В.Я.);
«әлемнің ұлттық тілдік бейнесі» (Вежбицкая А, ... Т.В., ... ... ... ... аймақ» (Степанов Ю.С.); «когнитивті
модель» (Гиздатова Г.Г.)
Қазіргі лингвистикада концептіні түсіндірудің үш негізгі бағыты бар:
Бірінші бағыт (өкілі Степанов) концептіні ... ... ... ... ... ... ... мәдениет концептілер мен
олардың қатынастарының жиынтығы ретінде түсініледі. Осылайша, концепт –
адамның ментальді ... ... ... ... ұжымдық тілдік
санадағы орталық орынға ие болғандықтан олардың ... ... ... ... осылайша түсіну тіл рөлін тек көмекші ... ... ... ... ... ... ( ... және оның мектебі, Т.В.Булыгина,
А.Д.Шмелев т.б.) концепт мағынасының қалыптасуының ... ... деп ... ... ... ... ... Е.С.Кубрякова т.б.). Олардың ойынша,
концепт сөз мағынасынан тікелей пайда болмайды, сөз ... ... және ... ... ... нәтижесі, яғни концепт сөз бен
шындықтың арасындағы ... ... ... – это ... ... памяти ментального лексикона, концептуальной системы
мозга (lingva mentalis), всей ... ... ... в человеческой
психике»– дейді.. Оның ойынша ... ... ... мен
сенсорлы-перцептивтік процестерді сипаттауда қолданылатын фон мен фигура
түсінігін қолдану ... Фон мен ... ... қою адамның өзін
тұтастың бөлігі, өзін (фигураны) ... да бір ... ... ... ... байланысты және әлемдегі өзге дене/заттар да осылай
түсініледі. Сөйтіп, ол тіл мен оның ... ... ... көрнекті тәжірибесі жатыр және адам тек осы тәжірибесі арқылы
абстарактілі сфераға ... ... ... ... ... ойын ... адамзат танымының негізгі ... бірі – ... ... Ол оны ... ... ... ... (
принцип обратимости позиции наблюдателя) деп атауды ұсынады. Оның мәні
мынада: әлемдегі кез-келген ... ... ... ... ... ... бақылаушы позициясы да кері өзгеруі мүмкін. Оның
ойынша, егер тіл ... ... ... ... онда ... ... да тілде бекітілген, ... ... ... сай ... ... болмайды, себебі бір ғана құбылыс
: әрекет-объект түрлі тіл бірліктерін қолдану арқылы түрліше сипатталуы
мүмкін, ... да ... ... детальдерді, қасиеттерді, белгілерді
көрсетуге мүмкіндік болады. Ғалым ойынша, ... жүйе ... ... мағына мен білімді байланыстыратын жаңа бағыт.
Концептіге берілген ... ... ... ... ... ... ... Кей зерттеушілер мұны негізгі деп тапса,
енді біреулері қосымша деп ... ... ... ... қасиеті болып оның белгілі бір мәдениетпен, қоғамның ... ... ... ... өзін ... ... ... жататыны айқын және оның бойында өмірлік философияны анықтайтын,
барлық ... тән ... ... ... ... орын алатыны
белгілі. Солай бола тұра , осы аталған ұғымдар ұлттық дүниетаным, ... ... ... ұлттың ұлт болып айқындалу белгісі ретінде де
қолданылады. Мәдениетке қатысты концепті адам мен ол өмір ... ... ... байланыстырушы ретінде қызмет атқаратындықтан оны
зерттеудің маңызы зор болып отыр.
С.Г. ... ... ... «ең кең мағынада тіл иелерінің
«әлемнің аңғал бейнесін» ... және ... ... сананың
мазмұнын құрайтын лексемалар, мағыналар енгізіледі. Осындай концептілердің
жиынтығы ұлттың мәдениеті негізделетін тілдің ... ... ... ... кең ... түсінілуін
ұсынады: «В совокупности ... ... в ... ... ... как и ... языка в целом» можно назвать
концептосферой» [34,5б]. Осылайша, ұлттық ... ... ... ... ... концептуализациялау нәтижесі болатын жеке
индивидуалды концептосфералардан құралады. ... ... ... қауым ішіндегі белгілі бір әлеуметтік және мәдени қауым
концептосферасы да ... ... осы ойды әрі ... орыс ... ... ... мынадай
концептосфераларды: «инженер - практик», «отбасы» концептосфераларын бөліп
көрсетеді [34, ... ... ... ... (трехмерность) образды коннотацияларын енгізіп, онтологиялық
құбылыстың мәнін дәл бейнелейді» [35, 71б]. Концептосфера көп ... ... ... ... көрінеді, әйтсе де ол ... ... ... , тарихымен менталитетімен, мәдениетімен
байланысты ашық жүйе. Кез- ... ... ... ... ... ... мәдениетпен, объективті шындықпен өзара байланысы мен
өзара әсерлесуі нәтижесінде қалыптасады. ... ... ... ... шығады:
– көлемділік, ол халықтың мәдени ... ... ... ... ... білдіреді;
– үшқырлылық, тілді халықтың мәдениеті, тарихы, әлемтануы мен әлемді
қабылдауын өзіне ... ... ... ... ... ... ... себебі концептосфера ... бір ... ... мәдениетін сипаттайды.
Концептілер – белгілі мәдениетті онсыз елестету мүмкін болмайтын ең
күрделі, маңызды ұғымдар. Олардың саны шектеулі, ... ... ... ... ... бола алмайды. Белгілі бір мәдениет үшін құнды,
өзекті және ... ... үшін саны көп ... ... ие, мақал-
мәтелдердің, поэтикалық және прозалық мәтіндердің тақырыбы бола ... ... ғана ... бола ... Олар ... жадының мәдени
иегерлері.
Ю.С.Степанов «концептіні адам санасындағы мәдениеттің қоюы; адамның
ментальді әлеміне ... сол бір ... ... ... ... « Концепт –
это то, посредством чего человек – рядовой, обычный человек, не ... ... – сам ... в ... а в ... ... и
влияет на нее» [29, 43б].
С.Г.Воркачев лингвомәдениеттанудың ең негізгі бірлігі деп концептіні
(«вербалданған мәдени ... ... Оның ... ... ... ... оның этномәдени түрде белгіленгендігі ... ... в ... ... выступает представление о культуре
как о «символической ... ... ... ... ... ... ... абстракции» (в сопоставлении с ... ... ... ... ... ... ... орнына
келген және өзіне оларды «шешілген» (в снятом виде), ... ... ... ... соңғы айтылғандардың «гиперонимі» ... ... ... от ... ... ... от образа – метафоричность и эмотивность этого представления, а от
значения – включенность его имени в лексическую систему ... ... ... көрсетеді:
1) «бастан өту» (переживаемость) – концептілер тек ... ... ... мен ... заты ретінде эмоционалды түрде бастан
кешіріледі – ... ... ... ... қабілеттілігі бар:
ой фокусына тускенде оның ырғағын ауыстыру– мұны психологтар «сентимент»
деп атайды
2) ... ... ... – тілдік синонимдердің
( сөздер мен сөз ... ... ... ... ... және әдеби сюжеттер, синонимизацияланған символдардың (өнер
туындылары, кәделер, мінез- құлық стереотиптері, ... ... ... ... мен ... ... көрініс табуы
релеванттілікпен, лингвомәдени социум үшін осы концептінің маңыздылығымен,
оның мазмұнында ... ... ... ... ... ... білдіруге бағытталуы (ориентированность на план выражения) – ... ... ... ... ... ... және синтагматикалық байланысқа енуі, осының семиотикалық
«денесінде» концепт ... ... ... осы ... ... ассоциативтік жүйесіне енуі – ерекше тілдік метафориканың
болуы» [29, 77-78б].
Р.М.Фрумкинаның өзі ... деп ... ... ... ... ... және оның ойынша концептіге
ең сәтті анықтаманы А.Вежбицкая береді: «Ол « Шындық» әлемі туралы адамның
белгілі бір мәдени шартталған ... ... және ... ие ... ... ... қалыптастырған концепт түсінігінде негізгі орын әр түрлі
мәдениеттегі тірек концептілерге ... ... ... ... ... ... ... слова), яғни мәдениеттің ядролық
құндылықтарын бейнелейтін концептуалды маңызы зор сөздер көмегімен түсіну
мүмкін болады [36, ... « ... – адам ... ... және ... ... осыған
орай ол тек тілге ғана емес, жалпы адамзат санасына тән. ... ... ол ... ... ол ... ... сипаты мен тілден тыс
білімі арқылы қайта ... ... ... ... ... ... дискретті
бірлігі ретінде түсінеді. М.В.Никитин: «Мағына – бұл таңбамен ...... яғни ... ... ...... таңбалармен (сөз,
морфема, сөз тіркесі) байланыста болатын бейне мен ... Олар ... ... ... ... лексико-фразеологиялық семантикасындағы
концептілердің типтері» еңбегінде концепт ретінде « шынайы немесе ... ... ... танылған субстрат ретінде тіл иелерінің ұлттық
жадында сақталатын ұжымдық сананың кез-келген дискретті бірлігін» ... ... сөз ... ... ... оның өмір сүруі
мүмкін болмас еді [37, 29б].
Е.С.Кубрякова: «Понятие концепта ... ... о тех ... оперирует человек в процессах мышления и ... ... ... и ... содержание результатов всей человеческой
деятельности и процессах познания мира в виде ... ... ... ... ... эмоционалды, экспрессивті,
бағалауыштық ореолмен қоршалған.
Концептіге берілген өзге анықтамалар да бар:
1. Концепт – ... және ... ... ... ... ... мен тәжірибесін бейнелейтін термин.
2. Концепт – оперативті есте сақтау бірлігі, әлемнің адам ... ... ... – сөз және ... шындықтың арасындағы
дәнекерлер.
Концептінің осыншама түрлі анықтамаларының болуы, оның ... ... ... ... ... сөз ... вербалданатын және өрістік құрылымы бар адамзат
көзқарасындағы өз тәжірибесінің минималды бірлігі;
2) ... ... ... айтып жеткізудің негізгі бірліктері;
3) концепт жылжымалы шегара мен нақты функцияларға ие;
4) концепт әлеуметтік, оның ... ... оның ... бұл ... ... ұяшығы.
Сонымен, концепт – адамзатың әлем бейнесі туралы жинақталған ... ... ... ... ... анықтамасымен қатар оның құрылымына тоқталады.
Р.И.Павиленис концептінің құрылымын ... ... ... ... байланыстырады. «Шындық құбылыстары (объективті
мазмұн) мен заттарының қарым-қатынас және байланыс ... ... ... ... ... ... реальділік ретінде адам санасында
(субъективті шындық) берілген. Сонымен бірге ұғым мен ... өзі ... ... мазмұнының когнитивті және коммуникативті инварианты
ретінде байланысады.
З.Д.Попова және И.А. Стернин ... ... ... еңбегінде когнитивті концепт адам санасында ... ... ... ... сезімдік тәжірибесінен – әлемді сезім органдары арқылы қабылдау;
ә) адамның заттық қызметі;
б) оның санасында бар болатын концептілермен ... ... ... ... ... ... адамға тілдік формада айтылуы, түсіндірілуі
мүмкін);
д) тілдік бірліктерді саналы жолмен тану.
Ю.С.Степанов ... ... ... айтып, оған бір жағынан
ұғымға қатыстының бәрі енеді; ... ... ... құрамына оны мәдениет
фактісі– алғашқы форма (этимология) ететін жайттардың бәрі сонда; негізгі
белгілеріне ... ... ... ... ... ... ... т.б. енеді. Концептінің «қабаттық» (слоистое) құрылымы бар және ... ... ... өмірдің тұнбасы. Ғалым концептінің құрылымындағы
үш компонентті көрсетеді:
1) ... ... ... ... ... ... белгі;
3) ішкі (сезінілмейтін) форма.
Актив қабат («әрбір мәдениет иесі білетін және ол үшін ... ... ... ... ... ұлттық концептіге енеді, пассив қабаттар
(«мәдениет иелерінің жеке ... үшін ғана ... ... ... жеке
субмәдениеттер концептосферасына жатады, ... ішкі ... ... ... сезінілмейтін, тек арнайы мамандар білетін, әйтсе де
концепт сипатының ... ... ... ... ... ... үшін концептінің бөлігі емес, оның детерминацияланған мәдени
элементтерінің бірі [29, 48-55б].
Кейбіреулер концептінің ... деп ... ... Яғни егер
мәдениет иелері кез-келген феномен туралы «жақсы» не «жаман» деп айта алса,
ол феномен осы мәдениетте ... ... ... ... ... шеңбер ретінде елестетуге болады, оның
орталығында негізгі ұғым, концепт ядросы болады да, ал ... ... ... пен жекелік тәжірибе арқылы танылғандар болады.
Ядро – осы не өзге лексеманың сөздіктегі мағыналары. ... ... ... коннотациялар, ассоциациялар, лексеманы құрайтын
түрлі прагматикалық құрамдастар.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... пен бейнелі
түсініктер де концептінің құрылымына енетіндігі туралы ... ... ... ... ... ... көп қырлы құрылымын,
тіл иесі тек ойлайтын ғана емес, өз ... ... ... негізбен
қатар әлеуметтік- психо- мәдени ... ... ... ... белгілі бір ұлтқа тән ұлттық ... ... ... ... ... ... спецификасымен белгіленген және осы не
өзге түрде белгілі бір этномәдени иелерді сипаттайтын семантикалық құбылыс.
Концепт этникалық ... ... ... ... ... ... ... және «осы өмір үйін» (дом бытия) құрайтын кірпіш ... ( ... ... ... ... ... дейін концептілерді зерттеу мен
сипаттаудың мынадай әдістемелері жасалған: Е.Бартминский ... ... ... профилирования), С.М.Прохорова ұсынған вертикальді
синтаксистік өрістер ... ... мен ... ... түрде сипатталмаған гештальд- атауларды ... ... ... ... ... мен ... ... мәнмәтін (контекст) теориясы.
Концептуалды анализдің семантикалық анализбен ортақтығы болса да, олар
соңғы мақсаттары мен ... ... көзі ... ... ие.
Е.С.Кубрякова көрсетуінше, семантикалық анализ « сөз ... ... оны ... ... денотативті,
сигнификативті және коннотативті мағыналарын нақтылауға бағытталады».
Концептуалды анализ (Е.С.Кубрякова термині) «бір таңба бойына жиналған
және белгілі когнитивті құрылым ... ... өмір ... ... ... ... ... табылады. Ғалымның айтуынша,
семантикалық анализ сөзді анықтаумен байланысты болса, концептуалды ... ... ... ... ... бағытталады.
Семантикалық анализ материалдары: сөзді жасайтын сөйлеу мәнмәтіндері.
Концептіні меңгерудің қайнар көздері: ... ... ... ... ... ... ... рухани
мәдениеттің кішігірім ... ... ... ... сөз
өнерінің туындыларында қалыптасып кеткен концепциялар.
Концептуалды анализдің ... ... бірі ... ... ... ... оны ... Концептінің құрылымын
қалыптастыратын белгілерді анықтау арқылы оны сипаттау әдістемесі осы ... ... тіл ... ... мен тәжірибесінің бейнеленуінің
этноспецификасы туралы мәлімет алуға көмектеседі. Осы әдістемеге байланысты
зерттеу мынадай кезеңдерден тұрады:
1. Атау-сөз концептінің ... ... сөз ... ... ... уәжді белгілері анықталады.
2. Компонентті анализ әдісі арқылы ... ... ... ... ... ... ... дифинициясы зерттеледі,
нәтижесінде түсіндірмелі белгілері анықталады.
3. Метафоралық үйлесімділігі зерттеліп, нәтижесінде концептінің ... ... ... ... ... ... анықталған белгілері
топтастырылады. Бұл топтар род немесе түр мінезі негізінде бірігіп
концептуализацияның осы не өзге ... ... ... ... Осы не өзге ... белгілерінің сандық көрінісі
негізінде Әлемнің тілдік бейнесінде концептіні танудағы белгілі бір
когнитивті белгілерінің маңыздылығы туралы ... ... ... зерттелген философиялық және мәдени концептілер:
«бостандық», «еркіндік» (Вежбицкая А.), ... ... В.А.), ... (Кобозев), «тағдыр» (Радзиевская Т.В.), «рух», «жан», ... Т.В.), ... пен ... ... Г.И.), ... С.Г.), «қуаныш», «ақиқат» т.б. (Степанов Ю.Д), «жан» (Тильман
Ю.Д), «шындық», «ақиқат» (Агиенко М.И.), «дом» (Медведева А.В), ... А.В), ... ... ... Л.В), ... мен ... А.Б.), «ана» (Жанпейісова Н.М.), «контраст» ... ... ... т.б.
2 ҚУАНЫШ ЖӘНЕ ҚАЙҒЫ – ЭМОЦИОНАЛДЫ КОНЦЕПТІЛЕР
2.1 Қуаныш және қайғы концептілерінің мотивтері
Қуаныш және қайғы концептілері – ... ... ... және
әлемнің көркем бейнесінде (художественная картина мира) көрініс тапқан
әмбебап концептілер, ... ... олар әр ... ... ... ... ... күрделі ментальді объектілер. Нәтижесінде
бүкіл адамзат баласына ортақ құбылыстың түрлі ... ... көре ... тіліндегі күрделі эмоцияларды білдіретін «қуаныш» және «қайғы»
концептілері – тақырыптық аясы кең, мазмұны терең, ... ... ... ... ... өте ... концептілер болып табылады.
Адамзаттың ішкі жан дүниесінің көрінісі тілде «әлемнің аңғал бейнесін»
(наивная картина мира) көрсетеді. ... орай ... ішкі ... ... ... да тіл ... арнайы құралдары және әдістері
арқылы талдайды.
«Эмоция ... emation, лат. enoveo – ... – адам ... ... және ішкі ... ... реакциясы; қоршаған
ортамен қарым- қатынасы негізінде пайда болатын көңіл- күй... Эмоцияның
жоғары түрі ... іс- ... ... болуына мүмкіндік туғызады.
Оларға қуаныш, сүйіспеншілік және т.б. эмоциялары жатады. Жағымсыз ... іс- ... ... ... зиян ... Оларға қорқыныш, қайғы,
абыржу, налу, үмітсіздену, үрейлену және т.б. ... [38, 247б]. ... ... ... ... күйге жатады.
Эмоционалды концептілерді талдау көбіне когнитивті психологтар
еңбектерінде кездеседі. ... ... ... түрде
талқылана алмайды» деген пікір де бар. «Алайда осындай пікір эмоцияға дәлме-
дәл анықтама ... ... ... – дейді Ортони, Клор, Фосс
сияқты ... ... ...... ... ... ... құптамайтын эмоциялық фонда немесе әлсіз сапада көрінетін
біршама ұзақ, орнықты психикалық күй» [38, 116].
Қайғының ... ... көзі ... ... адамның өзінің
жағымды қасиеттерінен (қабілеттерінен, өзін-өзі сыйлауынан), ... ... ... ... ... ... ... факторы болып құнды нәрседен айырылу сезімі есептеледі.
Жағымсыз оқиға (айырылу) болғаннан кейін қайғы ... ... ... ... ... ... ... оны
қанағаттандырудың мүмкін еместігіне ... ... жеке ... ... ... ... ... ретінде п.б.
Қайғы эмоциясының реңктері мен оның ... ... ... ... ... ... ... қарай ерекшеленетін
сезімдер: уайым (печаль), мұң (грусть), сағыну (тоска), өкіну (сожаление),
түңілу (уныние), қасірет (скорбь), өкпе (огорчение).
Қуаныш түрлі ... ... ... Ол ... ... ... аффектінің азаюының нәтижесі, физикалық мүмкіндіктерді
жақсартатын жаттығу, есте қалған ... ... ... ... көру кезінде, армандау кезінде және қиялдау мен танымның өзге де
түрлерінде ... ... ... ... болып та сезуге болады, мұның
дәлелі ... ... ... ... болуы. Себепсіз қуанышты
сезінуге болады, ол жақсы көңіл-күй деп аталады. Осы ... ... ... ... ... дей ... ... біз осы зерттеу
жұмысында эмоцияларды когнитивті процесс нәтижесі деп қарастырғандықтан,
қуаныш эмоциясын оның ... ... ... ... ... жеке ... қажеттілігінің қанағаттандырылуы нәтижесінде болатын
эмоцияны қуаныш деп атаймыз. Сондықтан да ... пен ... бір ... мен қанағаттанбау арқылы ерекшеленеді.
Қуаныш – қоршаған ... әлі ... ... ойлау мен қылықтың
стереотиптері оған әлі телінбеген жаңа туған нәресте ... ... ... ... Сәби ... ... ... арқылы көрсетеді, өз анасын
танып, физикалық және эмоционалды өз туыстығын, ... ... ... ... ... ... мен ... адамда
физиологиялық негізді иеленеді, ол жүйке клеткалары мен одан ... ... ... ... ... жағымды эмоциялар адамға жақсы
әсер береді. ... ... ... бір ... ... ... таза түрінде көрінген, сондықтан ол сол қалпында адамның бар өмірінің
бойында сақталуы керек. ... ... мен ... ең мықты қайнары болып
есептеледі. Ол ... ... ... және ... қызметін
тәртіпке келтіре алады. Эмоционалды деңгейде қуаныш барлық ... ... ... ... ... өзге ... эмоциялардың
катализаторы рөлін атқарады. Қуанышты адам әлем үшін ... оның ... ... ... ... ... болады. Осылайша қуаныш
сезімі арқылы индивид ләззат алады.
Ойлау қызметі ... және ... ... ... ... адаммен тығыз
байланысты. Мұнда ойлау қызметі мен оның организмнің өміріне әсері маңызды.
Қуаныш эмоциясы ... ... ... шарты болса, қайғы эмоциясы
негативті ойлаудың қажетті шарты болып ... ... ... ... ... әлемтану жоспары ретінде адамның өмірлік позициясын
қалыптастыра алады. Ойлау жұқа материя, күш және ... ... ... ... ... ... жасайды. Егер адам өзі болашағын тек қуанышты
күйінде елестетсе, оптимистік көзқарасқа ие ... егер ... ... ... ... ие болады. Сезімнен туындаған ой ... ... ... ... , ... ... сезімінің өзін интенсивті қуаныш сезімі деп (В.Татаркевич
бойынша), бақыт аясын ... ... ... ... ... бақыт
сезімінің бастау алатын механизмі.
Л.А.Антипенконың «Опыт концептуального анализа емен негативных ... ... ... ... ... ... концептуалды модельдері
құбылыстың себеп- салдар байланысына негізделеді:
«1) состояние – ... ...... ... неудача, смерть,
болезнь, война, рок, судьба, трагедия, катострофа;
2) состояние – способ ... ... горе – ... ... ... ... память, утешения;
3) состояние – результат выхода из этого состояния ... ... [39, ... ... когнитивті модельдер тіл иелерінің типтік
(прототиптік) түсініктеріне негізделген. Сонда қайғының себебі – ... ... ... ... ... апат т.б. ... мүмкін, осы күйден
шығудың амалы – ... ... ... ... есте сақтау т.б. болуы
мүмкін, осы күйден шығу нәтижесі – жұбаныш болады.
Эмоционалды күй ... ... ... ... бірінші орында
етістіктер мен етістікті ... ... ... ... ... ... т.б., сын ... қуанышты, қуанышсыз,
қайғылы, қайғысыз т.б.
Е.М.Вольф ... ... ... ... ... ... ... фрагменттеріне сай модельдер күйінде интерпретациялануы мүмкін»
болатындығын айтып, оларды белгілі бір ... ... ... ... ... ... алуға болады деп есептейді. Ғалым бұл
модельдің ... үш ... атап ... 1. ... субьекті, 2.
эмоционалды күйдің өзі және 3. сол эмоционалды күйдің себебі. Мысалы: Ол
осы жағдайға ... ... ол – ... ...... осы жағдай –
себеп [40, 55б].
А.Вежбицкая: «Қуаныш, қайғы, ыза, қанағаттанбау сияқты сөздер – ... ... ... қалған, көзге көрінбейтін қысқартулары» –
дейді. Дескрептивті формулаларды «адам дәл қазір өз басынан кешіп отырған
эмоцияны ... не ... ... осы бейнеленген күйге
байланысты ... ... ... ... деп ... Біріншіден,
эмоционалды күй өзіне тән себепті бейнелеу арқылы сипатталады (субъект өзі
қаламаған жағдайдың жүзеге асуы ... ... ... сай ... ... ... ... көптеген талдаулар былай құрылады:
эмоционалды күй ... мен ... ... ... ... акт, ... ... түсіну біріктіреді. Өзге сөзбен айтқанда, себеп пен субъектінің
эмоционалды күйінің өзара байланысы тек ... ... ғана ... де ... ... элементтерін өзіне енгізеді, яғни адамның ішкі
өмірінің екі аспектісі біріктіріледі.
Е.М.Вольф ... күй және оның ... ... ... ... ... ... Спецификалық емес эмоционалды күйге «нормадан» ауытқыған предикаттар
жатады: қобалжу, мазасыздану. Ал ... ... ... ... ыза ... ... ... күйлерде «жақсы» және «жаман» деген бағалау
элементтері болады. Қуаныш аясы «+» таңбасына ие болса, қайғы «-» ... ... ... ... ... физикалық субъект–
эмоцияның иесі, бірбүтін тұтастық ретінде көрініс ... Оның ... ... ... да , эмоция оны тұтастай қамтиды.
Эмоционалды күй субъектінің ... ... ... және де ... не ... тыс ... жатқан оқиғалар әсерінен пайда болады.
Эмоционалдық күйдің сипаттау моделіне ... күй ... да ... ... ... оған ... элемент ретінде эксплицитті
не имплицитті себеп енеді. Эмоционалды күйдің себебі – осы айтылған ойдың
шегінде немесе одан тыс ... әр ... ... арқылы таңбаланатын
оқиға. Әлемнің құндылықтар бейнесінде түрлі орынды иеленетін себептер түрлі
эмоцияларды туындататыны сөзсіз. М., Әжесінің өлімі оны ... ... ... өлім ... ... ... «-» ... ие,
сондықтан осындай жағымсыз эмоцияларды туғызады.
Осылайша, қуану, қайғыру сияқты етістіктер сыртқы әсерлер ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да қуаныш
пен қайғының зат есім ... екі ... ... бар: ... ... ...... өзі болса, екіншіден, олар сол сезімді тудыратын
себеп болып табылады» [41, 225б].
1- ... 1. ... ... аттай тулатып, соншалық қуантып, еркін алған
көрінісі (М.Ә.Абай жолы). 2. Абай бұл ... күні бойы және осы ... ... ... жалғыз, қайғыда, ауыр қасірет тебіренткен күйде толас таппай
өткізді (М.Ә.Абай ... ... 1- ... ... ... пен
қайғы эмоциялық күй ретінде көрініп отыр, яғни белгілі бір қуанышты немесе
қайғылы жағдай себебінің салдары.
2- мысал: 1. Қуаныш ... ем ... ... ... Абай ... ... еді ... жолы). 2. Қасымға бұдан соңғы қайғы болып – ... қозы бағу ... (М.Ә. ... Көрсетілген 2- мысалдағы
сөйлемдерде қуаныш пен қайғы осыдан соң болатын ... ... ... ... ... ... сын есім түрінде де кездесетін қуаныш пен қайғының екі
жақты мағынасы бар: бір жағынан, ... , ... ... қуанышты,
қайғылы сезім; ол сондай қуанышты, қайғылы; екінші жағынан, қуанышты,
қайғылы күн; қуанышты, қайғылы ... ... ... ... «Бұл ... ... алдымызда – материалды объект, орта және адамның ішкі күйі
арасындағы; олардың «салдары» ретіндегі ішкі күй және «себебі» ... ... пен орта ... ... ... «уәжі, мақсаты» ретіндегі
объект және ... ... ... ... ... күй немесе дәл
осы объект арасында бөліп таратылған құбылыс концепті» [29, 448б]. ... ... ... ... енетін әрекеттерге және
субъектпен (адам) қатар оны қоршаған сыртқы ... ... тән. ... ... болу»: қайғылы көңіл-күй, қайғылы бас (Бұйра шашты қайғылы
басын қос тізесіне басып, өзінің сорын шағып жылайды), ... ел ... ... елі ұлардай шулап тұр екен), қайғылы ой (Кейінгі әңгімеде
сол жөнінде, өзінің көп ... ... ... ел ... ... таратып айтты), қайғылы ата (Қайғылы атаны енді өз ойымен, ... ... ... қажет сияқты), қайғылы қабақ (Сендердей жандар
жұбату айта келгенде , ... ... ... мен ... ... ... ... қайғылы қабағымды ашпасам аруақ ырза болмас еді),
қайғылы жүз, қайғылы жүрек, ... ... ... ... ... ... қуанышты көңіл-күй, қуанышты жүз/бет- ажар/шырай/өң,
қуанышты көздер, қуанышты ана, қуанышты сезім т.б. ... ...... ... көрінеді.
Ал егер қайғылы/қуанышты күндер, қайғылы/қуанышты уақыт, қайғылы/қуанышты
хабар, ... ... ... бұл ... ... мен ... ... ретінде көрінеді.
Эмоционалды күй өзге ішкі күйлер сияқты субъект арқылы бақылана
алмайды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... (кейде дәл осылай жанама сөйлеу актісінде айтылады: мұндағы ... күй ... ... өзі ... ... ... қатынас).
Эмоционалдық күйдің кей түрлері бақылана алады. ... ... ... ... ... бар. ... кіретін бұл субъект актантпен бірігіп өз әрекеттерін бақылай
алатын активті субъект ... ... Мен оны ... үшін ... ... ... күй субъекті иноактивті [40, 64б].
2.2 Қуаныш және қайғы концептілерінің оппозициялық қатынасы
Қуаныш пен қайғы адам өмірінде араласып жүретін екі ... ... ... «-» таңбаға ие, біреуі жағымды қасиет болып қуанышқа
кенелтетін, біреуі ... ... ие ... ... ... ... ... бұлар қарама-қарсы табиғатқа ие болып есептеледі. Кез
келген адам танымында олар белгілі бір ... ... ... ... ... дегеніміз адам психикасының, заттар
мен құбылыстардың қасиеттерін байланыстыра ... Яғни ... ... ... ассоцияциялары болып оның түрлі қасиеттері, сипаттары,
белгілері, ... ... ішкі ... табылады. Қуаныш пен қайғы түрлі
жағынан өзгешеліктерге, қарама-қарсылықтарға ие болғандықтан ... ... ... жөн ... ... ... ... қарастыру үшін, сөзіміз дәлелді болу үшін қуаныш пен ... ... ... ... ассоцияциялардың жиынтығына сүйенуді жөн
көрдік. Анкета кіші, орта, үлкен жастағыларға жүргізілді.
| ... ... |
| ... ... ... ... жасы ... ... ... |Қайғыға байланысты |
|1 ... | әйел ... ... ... ... ... | |ақ ... жылы, жеңіл, |қоңыр түсті, ауыр, ащы,|
|(23жаста) | ... жас ... тән; ... тән; |
| | |ақ ... ... ... ... қыс |
|2 ... | әйел ... жылау; |күлу, көңіл көтеру; ... | |ақ ... ... ... ... түсті, салқын, |
|(22жаста) | |жас ... тән; |ащы, ... тән; |
| | ... күн, жаз |сұр ... жаз |
|3 ... Аида | әйел ... ... ... | |ақ түс, ... ... ... ... суық, ащы, |
| | ... жас ... ... қыс |
| | |күн, жаз | |
|4 ... | ер ... ән айту; |зарлау; ... ... | ... түс, ... ыстық, |қара түс, ауыр, |
|(25 жаста) | ... ... ... |ызғарлы, улы, егде |
| | |тән; ... тән; |
| | |күн ... ... |боран, суық қыс |
|5 ... ... ер ... ... ... ... ... |
| | |ақ пен ... түс, ... сұр түс, ... ... ... | ... ... тән; ... ... тән; |
| | ... ... ... айы |дауыл, боран, қыс |
|6 Қалмақанова |әйел ... ... ... ... көз жасы; |
|Гүлбаршын | ... ... түс, ... ... түс, қарттарға |
|(22 жаста) | ... тән; |тән; |
| | ... күн, ... |күз, ... |
|7 ... ... ... |алақайлау, секіру; |көз ... ... ... ... | |ақ түс, ... жеңіл, |қара түс, ауыр, ащы; |
| | ... жас ... ... күз |
| | ... жел, ... | |
|8 ... |ер ... ... ... ... |
|Ағыбай | ... түс, ... ... ... түс, суық, улы,; |
|(20 жаста) | ... ... аяз, қыс |
| | ... жаз | |
|9 ... |ер |жадырау, құлпыру; ... о ... ... ... | ... ақ түс, ... ... түс, суық, ащы, |
|(18 жаста) | ... ... ... ... |
| | ... ашылуы, көктем |бұлт, қар, қыс |
| ... ... ... |ер ... ... ... |біреуден айырылу; |
|Мыңжасар | ... түс, ... ... сары ... ... ... | |салмағы орташа; ... улы, ... |
| | ... күн, жаз |тұман, дауыл, қыс ... ... ... ... ... ... |жоқшылық, аштық; ... | |ақ түс, ... ... |қара, суық, улы, ауыр; |
|(69 жаста) | ... ... ... ... ... | ... аспан, жаз | ... ... |ер |қыз ... келін түсіру;|қаралы той, өлім; |
|Жонысбай | |ақ түс, ... ... қара ... |
|(70 жаста) | |көк ... күн, ... ... |
| | | ... ... аяз, қыс ... ... ... ... дені |ауру, мұңға ... ... | ... ... қара ... ... жаста) | |ақ түс, ... ... |
| | |күн ... жаз ... ... қыс ... ... |әйел |үлкен той-думан, ... ... ... | ... ... ... түс, өте ауыр; |
|(61 жаста) | |ақ түс, ... ... ... ... ... ... |ер ... ... той; ... ... ... |
|Шоқан | |ақ түс, ... ... ... |
|(55 ... | |ақ ... ... ... түс, ауыр; |
| | | ... қыс |
| ... ... ... ... | ұл ... ойнау ... ... ... | ... ... ... ... ... ... | ... жылы; | ... ... | ұл ... ... күнге |анамның ұрысуы, екі |
|Бауыржан | ... |алу; ... ... ... | ... ... | |
| | |жаз | ... Нұралиева | қыз ... киім алу, ... ... ... ... | ... жылы; ... ... ... ... ... | |жаз ... қара ... |
|20 Әшімова | қыз ... ... ... әпермеу, |
|Ақерке | ... ... ... ... ... | |балмұздақтай ... | |
| | |жаз | ... ... | ұл ... ... ... мені ... |
|Әлім | | ... ... ... ... | ... жылы; | ... ... ... қуаныш пен қайғының өзіне тән қасиеттерінің
бар екенін көреміз. Оның өзі кішкентай баланың, орта жастағы ... ... ... ... ... ... табады. Мәселен, кішкентай
балада қуаныш және қайғы сезімдерімен байланысты туындайтын ... анық ... ... ал орта ... және қарт ... туындайтын
ассоцияциялар анығырақ, нақтырақ көрініс табады. Кішкентай балаларда ... ... ... ... ... ал орта ... әлем ... көрінетін (билеу, ән салу, асыр ... ... ... ашылады. Қарт адамдарда ол немере сүюмен, ... ... ... сияқты той-думандармен байланысты. Қайғы кішкентай
балаларда түсінігінде дұрыс ашыла ... ... олар әлі ... өмірді
көрмеген, өмір жолына енді-енді қадам жасаған таза ... ... ... ... ... ... табады. Қарттардың ойындағы қайғы
аурумен (сол жасқа тән), жақын адамдардан айырылумен, ... ... ... байланысты ашылады.
Осының негізінде олардың оппозициялық қатынасы жасалды.
Қуаныш және қайғы концептілерінің ассоциативтік ... ... ... қатынасы:
| | | ... ... ... |
|1 ... эмоциялар |күлу/жымию |жылау/зарлау |
|2 ... ... ... ... ... |
| ... | |
|3 ... күй ... жадырау, |мұңаю, уайымдау,күйзелу, |
| ... салу ... |
|4 ... ... ... дүниеге келуі |адамның дүниеден өтуі |
| ... ... |
|5 ... шара ... ... |қаралы той |
|6 ... | | ... мен | | ... | | ... түс |ақ, ашық ... ... сары ... ... ... ызғарлы |
|салмағы ... ... ... қасиет |шу ... ... ... ... |ащы, улы ... ... ... ... |
|7 жас ... |жас ... тән ... егде адамдарға тән |
|8 физикалық күй ... ... ... |
| ... ... |
|9 ... ... ... ... ... белгілі бір | | ... ... ... ... дүниетану |өмір сүргің келу ... ... ... ... | | ... ... бір ... | | ... ... ... ... ... | | ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... айту ... ... күй ... ... ... ... орта |өз ... ... |жат жер ... хал-жағдай |молшылық, тоқтық ... ... ... ... даму |өсу, өркендеу ... солу ... ауа райы |Күн, күн ... |түн, ... ... боран, аяз|
|18 жыл мезгілі |көктем, наурыз айы |Күз, қыс |
1) ... ... адам ... ... ... адам ... Бұл адам ... жағымды және жағымсыз құбылыстарға
байланысты туындайтын сыртқы ... ... ... ... ... ... ... көңілі болмайды.
3) Екеуіне де психикалық күйлер тән: біріншісіне шаттану, жадырау, асыр
салу, екіншісіне мұңаю, ... ... ... ... ... бейнесінде өлім мен өмір қарама –қарсы, кейде бірінен кейін бірі
жүретін үрдіс ретінде есептеледі. Сондықтан да бірі ... ... ... ... ... ... ... жасаса, қайғырған адам өлікті шығарады,
қаралы той жасайды.
6) Қуаныш түсі ақ (себебі ақ түс– тазалықтың, ... ... ана ... (көк , ашық ... ... ... табылады. Қайғы қара түсті.
Қара – қайғырған ... ... ... ... ... платье,
қазақтарда қара жамылды деп айтады), жоқтау ... ... ... ... ... пен ... ... жылы, кейде ыстық болады, қайғы салқын, суық.
Қуаныштың дәмі балдай тәтті, қайғының дәмі ащы және улы.
7) Қуаныш пен қайғыны жалпы ... ... ... ... бір жас ... деп айта аламасақ та, халқымыздың ұғымында қуаныш балалықпен байланысты
болса, қайғы кәрілікпен ... ... ең ... ... ... еш жері ауырмайтындар
қуанышқа жақын болады, ал жазылмас ауру – ең үлкен қасірет болып ... ... адам ... ... мен ... ... ... түрде алатын болсақ, қуаныш ол әлемде орнаған бейбітшілік, ал
қайғы соғыс.
10) Қуаныш адамды алға ... ... ... ... ... ... туралы сенімді қалыптастырады. Ал қайғы, керісінше, ... ... ... сенімділікті жояды.
11) Жеңгендер қуанады, жеңілгендер қайғыруы мүмкін.
12) Жақсы хабар, ... ... ... ... ... ... айту
мұңайтады.
13) Қазақ халқы: «көппен көрген – ұлы той» деп, бекерге айтпаған, қуаныш,
той-думандар ... ... ... ... Ал қайғы, әсіресе,
жалғыздықта қатты жанға батады. Жалғыздық, ... ...... ... ... Өз ... ... жүрген адам қуанады, жат жерде жүрген елін аңсап
қапаланады, қайғырады.
15) ... ... ... ... ... жоқтықты аштықты білдіреді.
16) Қуаныш адамды өсіреді, өркендетеді, қайғы ... ... ... ... ... ... ... Ал ауа райының бұзылуы,
бұлттың қаптауы, дауыл, боран, аяз ... ... ... ... жаздың келуімен, көктің шығуымен байланысты да,қайғы
аязды қыспен, сарғайған күзбен байланысты ассоцияланады.
2.3 Қуаныш және қайғы концептілерінің ... ... ... біз «қуаныш» пен ... ... екі ... ... ... ... олар – ұрық ... екінші
сатыда тамырын тереңге ... ... ... ... ... пен жаза» романындағы контраст концептілері»
деп аталатын кандидаттық диссертациясында бұл екеуін «две теснейшим ... ... ... – 1 и ... – 2» [42, 20б] деп ... ... ... бірлікті талдау жасауды, ол сөз болсын немесе ол концепт- сөз
болсын, оның ... ... ... оны ... ... Қазақ тілінің
түсіндірмелі сөздігінде қуаныш сөзінің толық мағынасы былайша берілген:
Қуаныш зат. 1. Бір ... ... ... ... ... ... ... көңілге медеу тұтарлық нәрсесі; жұбанышы, қызығы, арқа
сүйері.
Бойын [бойды] қуаныш биледі. Шатыққа бөленді, жаны ... ... ... ... ... ... ... тасыды.
Көз қуаныш. Риза боларлық, сүйсінерлік.
Қуаныш әкелді. Қуантты, қуанышқа кенелтті, мәз етті.
Қуаныш білдірді. Бірге қуанды, ... ... ... ... мәз ... ... ... қуанды, мәз болды.
Қуанышқа батты. Қуанды, мәз болды, шаттанды.
Қуанышқа бөледі. Қуантты, мәз етті.
Қуанышқа бөленді. Қуанды, шаттанды, мәз болды.
Қуанышқа ... Мәз ... ... құтты [қайырлы]болсын! Қуанышты адамға (семьяға) айтылатын тілек.
Қуаныш қылды. ... мәз ... оты жарқ етті ... Қуанғандықтың белгісі байқалды.
Қуаныштан жүрегі жарылып кете жаздады.Қатты қуанды, шаттанды.
Қуанышы қойнына сыймады. Шаттыққа бөленді, мәз болды.
Қуанышында шек жоқ [шек болмады]. Қатты ... ... ... ... ... ... ... алмады]. Мәз болды, шаттанды.
Қуанышынды жер көргір! «Жастай солғыр» деген мағынадағы қарғыс (Балаға
айтылады).
°Қуаныш ... ... зат. ... да, ... де, екеуі де.
Қуаныш-қайғы зат.Қуанышы мен қайғысы, екеуі ... зат. ... мен ... екеуі де.
Қуаныш-сүйініш зат. Қуанышы да, сүйініші де, ... ... сын. ... жоқ; ... көп. 2. үст. ... ... ... қуанбай-ақ.
Қуанышта ет. Қуаныш ету, қуану.
Қуаныштау. Қуанышты атау.
Қуанышты сын. Қуанышы мол; ... ... ... зат. ... ... ... [43, 384-387].
Ал Орыс тілінің түсіндірмелі сөздігінде (ред проф. Д.Н.Ушаков т.ІІІ,
–М., 1939, стлб. 1110) қуанышқа мынадай анықтама берілген: «Радость – ... ... ... ... ... ... айтуынша, «қуаныш орыс және ... ... ... ... ... айтқанда: «ұстап алу мүмкін емес ... ... [29, ... ...... ... оқиғаға не нәрсеге шаттанып, көңіл
көтеріліп қуану сезімі, яғни мұнда ол бір нәрсенің ... ... ... ең ... ... жұбанышы, қызығы, арқа сүйері, яғни себептің
өзі болып табылады. Ол мынадай етістіктермен тіркеседі: (қуаныш) ... ... ... ... (қуанышқа) батты, бөледі, бөленді, кенелді.
Күйініш, қайғы, реніш, сүйініш сөздері арқылы қос сөз ... зат 1 ... ... ... ... Бір нәрсенің қамын жасаудағы машақатты әрекет.
Бас қайғы. Жан ... ... ... ... Өз ... өзі әуре.
Жан қайғы. Бас сақтау, аман қалудың әрекет-қамы.
Қайғы басты. Мұң- шер меңдеп, ... ... ... жеді. Мұңға батып, уайымдады.
Қайғы тартты. Күйік-шерге батты, қамықты.
Қайғы шекті. Қасірет тартты.
Қайғы-дерт. зат. Жан ... ... ... зат. ... ... ...... зат. Басқа түскен шерлі, мұңдыауыр жай.
Қайғы-мұң. зат Қасіретті күйік-шер, уайым.
Қайғы-шер. зат. ... ... ... [44, ... – болған оқиғаға немесе нәрсеге күю, қасіретпен мұң-шер шегу,
көңілдің ... ... ... бір ... ... машақатты әрекет. Ол
мынадай етістіктермен ... ... ... жеді, тартты, шекті, шақты,
батты, шекті. Дерт, зар, ... мұң, шер ... ... қос сөз ... ... ... ... түсіндірмелер – қарапайым,
алғашқы, жалпы түсініктер. С.Р.Сүгірбекованың ... бұл ... ... ... ... даму үрдісі толық бағдарланған, олардың
барлық мағыналарының эмбрионы. «Концепт–1 впервые проявляется тогда, когда
человек на ... ... ... об ... действительности
дает имя этому объекту, но еще имеет сложившегося мнения о нем. ... ... в ... ... не ... в ... поэтому и является
«неуловимым мельканием в умственном кругозоре» [42, 20б]. Сонымен, қуаныш –
1, қайғы – 1 қуаныш – 2, ... – 2-ге ... ... әр ... ... ... отырады. Екінші деңгейдегі концептілерді сипаттаудың,
талдаудың ... көп ... мен ... ... ... ... ... ретінде келесі
концептуалды белгілердің топтары алынады: «кеңістіктік» ... ... ... «сындық», сыртқы келбет, ауа райы, витальді (тіршілік иесіне тән)
қасиеттердің болуына, жас ... ... ... ... санаға, жүрекке байланысты белгілері, жұмбақ ретінде көрінуі.
Белгі – концептінің ең кішкентай ... ... ... ... мен танылмаған арасындағы жақындық» (Пименова).
1) Адам психикасы туралы көрініс оның кеңістіктік сипаттауларымен ... ... ) ... Осы ... ... да ... ... жоғары қарай бағытталған қозғалыстармен, жағымсыз
эмоциялар төмен ... ... ... ... кездеседі.
Шын мәнінде адамдардың көңіл-күйін, эмоциясын, сезімдік қатыстарын
жеке ... ... пішу ... ... Әрбір жеке адамдардың өзіндік
қабылдауынан туатын сезімдік «әлем бейнесі» ... ... ... , ... эмоция мен экспрессияда анағұрлым көбірек
қамтылады. Сондықтан да фразеологизмдерге жүгінуді жөн ... ... ... байланысты айтылатын фразеологизмдерде ол былайша көрініс
тапқан: «қуаныштан секіру»; «төбесі көкке жету»; ... ... екі ... « ... ... ату»; «көңілі көтерілу»; «тұла бойы алып ... ... ... ... от ... ... себя на ... «чувствовать себя на седьмом небе», « ... ... ... ... ... қарайғы қозғалыстармен байланысты: ... «жер ... ... бату», «қайғы басу» ... ... от ... ... не түзу қалыптың бұзылуы да жағымсыз ... : ... ... ... ... ... «жер бауырлап жатып алу» ( орыс тілінде: «горе его согнуло»,
«горе его не сломало»).
Қуаныш шексіз, ... ... ... де көрінеді: «қуанышында ... ... ... ... ... ... сыйғыза алмау»(«быть вне
себя от радости», «и мир не вмещает радость его»).
2) Қайғы ... ... ... ... тобы ... ... ұзақ, келешек, күн, жұма, уақыт, сағат, ендігі.. Мысалы: Ол бұл
күнде сарылып ... ұзақ ... ... ... Екі жыл ... ... қасірет шеккен сол Мағыш, өзінің ғашық жары Әбішіне берген сертін
енді міне ... ... ... ... ... көзі ... , ... бәрін де көз алдына анықтап келтіріп, ішінен « осының
бәрін көретінім рас, осындай азап, қасірет тартатыным шын» деп бас иіп ... ... ... қайғылы күндегі Қасымның қадірі де ұзақ
болған жоқ еді (М.Ә.Жетім). Абай осы аз ғана ... ... өзі ... мен ... ... жайын ойлап, жалын ата күрсінді(М.Ә.Абай жолы). Өлер
сағатына шейін қабағын басқан қайғы бұл уақытта жадыраған: ізі ... ... ... Кәрі ... жаны ... ... ... қаншалық ауыр болатынын біліп, бұның сорлы болған пішінін көруге
өзінің көзі ... ... ... ... ... езу тартып күлген
сияқтанып жатып еді (М.Ә.Жетім).
Қуаныш ... ... ... ... ... ... ... Қияда
болса да қуантар дәурен келеді (М.Ә.Жетім).
3) Қайғы концептінің ... ... ... ... ... қалың,
ауыр, ащы, улы, бұрынғы, жаңа, неше ... шын, ... ... ... ... ... қас қарайған шақта жалғыз келе жатқан баланың ойында
үлкен мұң, қабағында қалың ... бар ... ... ауыр ... уайым, шаршатқан қасірет, жаулықың да талай-талай уланған қастығы
еске түседі (М.Ә.Абай жолы). Бірақ бәрінен ауыр, ... ащы, ... ... не?. ... ... Бұрынғы қайғының бәрінен жаңа қайғы күшті
болды. Неше ... ... бар, ... ... ... жолы). Бұрынғы
бала – бұрын еркелікпен жылайтын ... ... ... күні шын ... жылап
еді (М.Ә.Жетім). Арамызда екеуімізді қоспай тұрған ауыр сырым, ... ... ... сол дедім ғой (М.Ә.Абай жолы).
Сонда қайғының тығыздығы ... ... ... дәмі ащы, улы, шын, ... ... ... ... белгілерін білдіретін тобы: ыстық, көп,
шын.
Мысалы: Әр өңірге сәл ... ... ... қуанышты елес береді (М.Ә.Абай
жолы). Сол ретте Әбіш пен Мағаш арасындағы ойда жоқ күйден туып ... ... ... ... көп ... етіп ... ... жолы). Көп
бөтен жұрт арасында, іздеген Абайларын жаңа тапқан екі ... шын ... ... ... қуаныштың температурасы ыстық, саны көп, шынайы.
4) Эмоцоиналдық күй туралы ... ... ... ете ... ... көзіне, бет- ажарына қарап- ақ дәл қазір қандай ... ... ... Ол оның ... ... ... немесе қуанышын білдіре,
көрсете алады. Қуанған ... ... ... ... бет- жүзі жадырып «екі
езуі құлағына жетеді». Ал ... ... ... ... ... ... пен ... ізі іспетті әжімдер пайда болады, жылай- жылай көзінің
оты сөніп үлкен ... ... ... ... қуаныш сезімі: «Өзге өзгеңді не
қылайын, Біржан аға» – деп ... ... жаңа бір ... ... ... жолы).. Туыстары Абайды жарқын жүзбен, қуанып қарсы алды.
«Жетеріне жеткен ... ау» деп ... ... еді ... ... бақыт араласқан жарқын жүзбен қатты күрсінді (М.Ә.Абай жолы).
Өзінің ішінде ... бір ... ірке ... ... алмай, жарқырап
білдірді (М.Ә.Абай жолы). Осы күйі, бір ғана сәт жалт ... сәл ... ... ... ... ... толы ажымды жүздеріне қазір бір сәтке
ашық сәуле түскендей, қуанышқа сүйсінген елес ... ... ... ... ... ... ... қуаныш жоқ (М.Ә.Абай жолы).
Ресей психологы Е.П.Ильин К.Г.Ланге зерттеуіне сілтеме ... ... ... «Она сопровождается возбуждением двигательных
центров, приводящим к разряду ... ... ... ... в ... ... ... в мелких сосудах
(капиллярах), вследствие чего кожа тела ... и ... ... ... ... и органы начинают лучше снабжаться кислородом и ... в них ... ... ... [45, 162б]. ... симптомы– терінің қызаруы. Л. Иорданской и С.Паперно ойынша, бұл
өзге эмоциялармен ... ... да ... ... Нұрлы қызыл жүзі іш
қуанышымен, шын рақатымен жадырағандай, жайнай түседі (М.Ә.Абай жолы). Оның
жүзінде шапақ атқан, ақ- ... ... ... бар ... ... ... мүләйім боп отырса да, Тәкежан қып-қызыл боп қуанып кетті (М.Ә.Абай
жолы).
Э.Изард Кэррол «Эмоциялардың психологиясы» ... ... мен ... ... оңай ... ... және ... қуаныш эмоциясы
екендігін куәлендіреді» – дейді [46, 150б]. ... Екі езуі ... ... Ел ... ... ақын ... ән үстінде
езу тартқан жарастық күлкідей боп, шат қуаныш күлкі көрінеді Абай ... ... ... ете ... отыр (М.Ә. Абай жолы).
Қуаныш эмоциясының активті «локализаторы» – көз. Қатты қуаныштан адам
тек ... ... қана ... ... да ... ... ... «көзі
шырадай жанды» деп айтады. «Көз қуаныш» деген де түсінік бар. Орыс тілінде:
глаза сияют/светятся/блестят от радости.
Қайғының белгілері де ... ... ... ... болады. Мысалы: Мұңлы кемпірдің шер-уайыммен сарғайған жүзі,
қайғымен түксиген қабағы бір қалыпты қатқандай, ... ... ... ... ... азамиат). Сендердей жандар жұбату айта келгенде , ... ... мен ... ... ... ... ... қайғылы
қабағымды ашпасам аруақ ырза ... еді ... ... Өлер ... ... ... ... бұл уақытта жадыраған: ізі қалған жоқ (М.Ә.
Қорғансыздың ... Оның да жұп- жұқа сұлу ... ... ауыр ... ... ... ... да: «Жұбата алмаймын, қымбаттым, жалған айта алмаймын сізге
көгершінім! Ғабдрахимнің саушылығы ... не ... не ... ... жолы) . Күз күніндей жабырқап жүдеп, қабағы қатқан қайғыда
(М.Ә.Абай ... . Екі ұрты ... ... ... аштық көрген үлкен
адамдардың бетіндей боп, тозығы жетіп, жиырылып тұр (М,Ә, Жетім). Маңдайы
мен екі ұртына ... ... ... терең әжімдері өмірінің талай қайғы,
талай бейнетіне куә (М.Ә, ... ...... эмоционалдық күйін, оның барлық ішкі болмысында болып
жатқан процестерді көрсете алатын қасиетке ие ... ... ... ... жасы – ... ... Тіпті, қатты қайғырған адамның жылап ... ... ... ол ... екі ... айырылып қалатындығы туралы
өмірде болған шынайы оқиғалар да кездеседі. Жақыны о ... ... ... ұшырағанда, қайғылы оқиғаларға тап болғанда көз жасын төгу
– мұңға батудың, қайғыға ортақтасудың, аяушылықтың белгісі .
Мысалы: ... ... көзі ... ... Бұрынғы бала – бұрын
еркелікпен жылайтын ... ... ... күні шын ... ... еді (Ж). ... қайғысы үшін қан жылауға бар (М.Ә.Абай жолы) . Оның да жұп- жұқа ... ... ауыр ... улы жас ... ... да: «Жұбата алмаймын,
қымбаттым, жалған айта алмаймын сізге көгершінім! Ғабдрахимнің саушылығы
қуантпайды, не шара, не ... ... ... ... . Мал ... ... жылатып, кішкене сорлы жетімнің ішіне у болып жиналып
жүрсе де, әрі- беріден соң ол қайғы бөлек ... (М,Ә, ... ... ... ... жүзі ... езу тартып, көзі шырадай
жанса, қайғылы кезде бетінде әжім пайда ... ... ... ... ... Яғни ... пен қайғы сезімдері адамның сыртқы келбетінен көріне
алады.
5) Қайғы концептіндегі ауа райының белгілерін ... топ: аяз, ... қара ... ... ... бату ... Жетім-жесірге ес болып отырған
кемпір, басынан қара тұман ... ... ... ... ... қабат қаза
көрген соң, Құдайға, тағдырға нанған көңілмен бір ... шын ... ... ау, не күнә ... осындай қаза душар қылдың? Не
жазығым бар еді?»– деп меңіреу дүниеге сұрақ қоюшы еді (М.Ә. ... ... қара ... ... әдейі басына арналып келе ...... ... ... ... ... әлсіз күйде өзінің
отырғанын біліп ... да, ... ... үлкен сабыр бар (М.Ә.
Қорғансыздың күні).
Қуаныш концептіндегі ауа-райының белгілерін білдіретін топ: ... ... ... ... ... Әзір ... басылмаған қуаныш бар тәрізді (М.Ә. Абай жолы).
Бұлтты аспан арасынан, қуаныш, сәулелі, күлкілі, жүзі бар ... ...... жүзі туды (М.Ә. Абай ... ... ... күншуақты
қуаныш сәулесін енді күдік пен дерттей, соңғы ойлар бұлттары бүркеп ... (М.Ә. Абай ... ... ... ... толы ... Абай
көңілінің ендігі жүдеу күйіне алыс та болса, өте ... ... ... болады (М.Ә. Абай жолы).
Қайғы суық аяз, даыулдың қара бұлт, жауған ... ... ... оған ... ... болып, бұлтты аспан арасынан туған
сәулелі күн, ... жел ... ... ... ... ... ... белгілерінің болуы
олардың тіршілік иесіне тән қасиеттердің бар ... ... ... ... ... еуропа тілдерінде «қуаныш», «қайғы»,
«мұқтаждық» т.б. ... ... зат ... ... сөйлеуде ешқашан
бастауыш позициясында, яғни айтылудың субъекті ретінде келмейді; ал егер ... ... ... ... ... ... персонификация екендігі
анық көрінеді» [29, 446б] – дейді. Автор бұларды «әдеби метафоралар» деп
атайды.
Қайғы концептісінде тіршілік ... тән ... тән) ... ... ... дедектетіп келеді, сындырады, отын өшіреді, әл-қуатын
әкетеді, жан ұшыртып алып келе ... ... ... ... ... жеңу.
Мысалы: Бұл уақытқа шейін Қасымды ... ... ашу ... ... еді (М.Ә. ... ... Абайды соншалық сындырып,
«кеудедегі саулап ... өнер отын да ... ... ме?» деген күдіктер,
Дәрмен сияқты дос інінің ойына жиі келетін (М.Ә.Абай жолы). Ол әл- ... ... ... (М.Ә. Абай ... Осы сияқты ауыр мезгілде Қасымды
тау ішінде жетімдік қайғысы жан ұшыртып алып келе ... ... ... ... тұр, құлай берме, Қызық келсе, қызықпа, оңғаққа ерме ... ... ... бар, ... ... ... ... би). Қайғыны
қайратты жеңеді (мақал).
Қуаныш концептісінде тіршілік ... тән ... тән) ... болады.
Мысалы: Бұл білген дүниеде, бұл оралған ортада, қазақтың қалың көпшілік
қауымында, сол жаңағыдай ... ... жая, ... ... халық бар ма,
қауым бар ма? (М.Ә.Абай жолы)
Орыс тілінде бұл ... ... ... беріледі: радость
рождается, шевелится, растет, живет, просыпается, затихает, ... ... ... «жас балаша қуану», «қарт адамдай қайғыру» деген
ұғым бар. ... өзі ... пен ... белгілі бір өмір кезеңдерін –
балалықты, қарттықты білдіруімен байланысты.
Қуаныш пен ... ... ... ... алғанда белгілі бір жас мөлшеріне тән
деп айта аламасақ та, халқымыздың ұғымында қуаныш балалықпен ... ... ... ... Сол ... де қазақтар: «Ә, Құдай, жас
баладай қайғысыз қыла гөр!» деп тілек тілейді. Қуаныш концепті ... ... ... ... ... елестетеді.
Мысалы: Әлі тосып, бар қозғалысын ... ... ... етіп тұрған
шешелерге қарай бұрылғанда Абай қайтадан өзінің ... ... ... ... келе қалды (М.Ә.Абай жолы). Абай бір шақта, жас сұлудың жүзінің
бала қуанышын көрді ... ... ... ... үшін ... ... ... қуанғанын мазақ етіп, мысқылдап келе жатыр ... ... ... ошағында, бала шағынан талай жазды бастан ... ... ... ... ... ... кездері ойына үзік- үзік түсіп
өтеді (М.Ә.Абай жолы). Абай шешесіне дән риза боп ... кеп, ... ... ... ... ... ... жолы).
Қайғы концепті керісінше егделікпен, қартайған шақпен, көп бейнет пен азап
шеккендікпен байланысты кездеседі. Мысалы: Екі ұрты кәдімгі ... ... ... ... ... ... боп, тозығы жетіп, жиырылып тұр
(М.Ә.Абай жолы). Қасым сол күнгі жылауынан бастап, үлкен ... ... ... ... (М.Ә.Жетім). Көңілі күпті, қайғы басқан қартқа айналып
барады (М.Ә.Абай жолы). Маңдайы мен екі ұртына ... ... ... ... ... ... қайғы, талай бейнетіне куә (М.Ә.Қорғансыздың күні).
Беті- түсі айқын болмаса да, әр ... әр ... ... ... шеруін
тартып жатқан кәрі әжесі сияқты, көп жасаған, көп қайғыны көрген, үлкен бір
шері бар ... ... ... ... енді өз ... өз ... ... қажет сияқты (М.Ә.Абай жолы). Жалғыз-ақ құлазып тұрған иесіз үй,
жетімдіктің суреті секілденіп отырған қайғылы ... үйге ... ... көтертпейтін сияқты.
8) Зооморфты метафоралар белгісін құрайтын топ: жылан.
Қайғы жылан кейпінде елестейді. Мысалы: ... ... ... бар, ... ... (Байдалы би).
9) Қайғы концепті от стихиясымен байланысты. Қайғы туралы көптеп кездесетін
фразеологизмдердің өзі осыған куә: ... от [өрт] боп ... іші ... іші ... күю ... ... ... т.б.
Мысалы: Не десем саған еп,
Ғашығың да қайғы жеп.
Өртенген жүрекке,
Бір көрген болар сеп (Абай)
Мысалы: Соңғы алты ай ішінде, барлық жалын атқан ...... ... жайы ... ... ... үлкен балам жазылмай, тағы да қайталап
жазым боп ... ... мен ... ... ... ... ... өртеніп
өлетін (М.Ә.Абай жолы). Қайғы болды күйгендей ол қуатым еді рас (Абай).
Қуаныштың да ... ... ... ... фразеологизмдерден
көрінеді: қуаныш оты жарқ етті; көзі шырадай жанды; өлгені тіріліп, өшкені
жанды т.б.
Осы көрсетілген ... ... ... кенелген адамның оттай
күйуі, өртенуі, жануы ұзақ процесс ретінде сипатталса, қуанышты ... оты жарқ ... көзі ... ... ... ... ... жануы
қайғыдағыдай ұзақ процесс емес, тез күтпеген кезде болатын құбылыс. Сонымен
қатар осындағы қайғы сезімімен бірге жүретін от, жану ... ... ішкі ... ... ... көрінбейтін ішкі сырымен (жүрегімен,
іші бауырымен, кеудесімен) байланысты болса, қуаныш сезімімен бірге жүретін
осы сөздер ... ... ... көріне алады.
10) Қазақ халқының танымында қайғы сұйықтық ретінде ұғынылуы ... орын ... ҚАН. ... қан ... ... қан жұту; қан жұту ... ... ... үшін қан ... жүзіне таңба түскенде « қаным да
бұлардың қайғысына араласты, текке ... деп ... (М.Ә. ... Ал Абай қайғысы үшін қан жылауға бар (М.Ә. Абай жолы).
2) Осы топқа енген «қайғыға» қатысы бар ... ... ... ... ... бірге айтылғандықтан, «қайғының» бойында
сұйықтыққа тән қасиет барын көреміз. Мысалы: Көкірегі шерге ... шер ... ... ... ... ... қызы мен келіні ішінен тынып, қайғы
жұтып отырған күйін ойлағанда, азырақ сілкінгендей ... ... ... ... ... ... өзіне де билетпей, бойды шымырлатып,
буынды құртып, я ... жас ... ... я тілден сөз болып ағады» – деп
Абай атамыз айтқан. Шыныменен -ақ, қатты ... адам ... ... кеп ... Оның бәрі ... жас болып ағады. (Ол туралы ... ... ... ... ... – «есі кету» (көп ... ... ... ... ... да, ... да есі
кетеді. Осыған байланысты орыс тіліндегі фразеологизмдер: обезуметь от
радости, обалдеть от ... не ... себя от ... ... ... ... (ср. головокружительная радость). «Санамен
сарғаю» деген де фразеологизм бар.
12) Жүрек – эмоциялар орын ... ... ... адамның «жүрегі қарс
айырылады», «жүрегіне ине шаншылады», «жүрегі ... ... ... атша тулайды», «қуаныштан жүрегі жарыла жаздайды» (орыс тілінде:
сердце затрепетало, сердце готово выскочить из груди, сердце ... ... ... ... / ... / колотится, ... ... ... ... ... сондықтан да жүрек пен жан ішіне
орналасады. Мысалы, жүрегі от болып жанды, жүрегіне ине шаншылды, ... ... ... ... жаны қалмады т.б. (мысал жаз-идиома)
Қуанған кезде қуаныш адамның жүрегінде паналайды: Мысалы: Жүрегін толтырған
қуаныш та, назды мұң мен ... ... ой да – ... пердесіз, қалтқысыз
шынын осы әнге табыс ... (М.Ә. Абай ... ... да, қуаныш та аудиалды (вербалды) тәсілмен беріледі. ... ... ... ... мен ішкі ... ... мен қуаныш сезімін тіл
арқылы жеткізе алады. Қазақ халқы ертеден- ақ «қуанышты ...... ... ... деп ... ... ... дара табиғат аясында
жүріп көрген, болмысына сіңірген әр түрлі жағымды, жағымсыз әсерлер қалайда
сыртқа шығуы керектігін ... ... өзі ... ... ... ... ғана, шаттанған, мұңайған жеке тұлғаның жан дүниесі босайды,
жеңілденеді, ... ... ... да адам ... ... «қуанышын ішіне сыйғыза алмай», «қуанышын жасыра алмай» жақсы
хабарды елге жаяды. Мысалы: Енді өзім білген ... ... Абай ... деп ... ол Абай мен Дәрменді анық көңілдендіріп, қуантарлық хабарды
бастады (М.Ә.Абай жолы).
Адам басына төнген қайғысын да ... ... ... – қайғымен қош
айтысудың жалғыз және қажетті тәсілі. Мысалы: Шұбар бұған келгенде: ... ... ау», ... ... паш қып еді» ... жолы). Кейінгі
әңгімеде сол жөнде, ... көп ... ... араласқан ел жайындағы
қайғылы ойларын таратып айтты (М.Ә.Абай жолы). Ғазиза да екі ... ... ... ... сыртына шығарып сөйлескенде, бұрынғы
өткен күндерін сағынушы еді (М.Ә.Қорғансыздың күні). Осындаймен қайғыны
айтам деп, ... ... ... ... ... (М.Ә.Абай жолы).
Вербалды түрде жеткізілетін хабардың өзі қуанышты хабар және қайғылы
хабар болады. Жер бетінде өз қуанышыңды ... жар ... ... ... тек ... ... халықтардың біразына ғана тән ... ... ... осы бір ... бері ... ... барлығы жағалай
той жасап, құнан шаптырып, қуаныш етіп жатыр (М.Ә. Абай жолы).
Қайғылы хабар көбіне елді ... ... кісі ... ... ... туралы болады. Мысалы: Абай Ақшоқыдан «Оспан ауру» деген хабармен
Жидебайға асығып жете бергенде, алдарынан қос атпен ... ... ... ... хабарын да білдірген (М.Ә.Абай жолы). Міне дәл ... ... бар, ... мол ... күзде, тағы бір шаңқай түсте, ойда жоқ,
өзгеше суық хабар жетті (М.Ә.Абай жолы)..
14) Дегенмен кез- келген адам өз ... ... ... ... ... өзгеге айтпас сыр, үлкен жұмбақ іспетті.
Мысалы: Қайғылы бір сыр көрге бір- ақ кетсін дегендей болып, тысқа ... ... ... ... ... ... ғана мәлім,
жасырын қайғылы сыры тағы да тас түйіндей төңкеріліп өтті (М.Ә. Абай ... ... жас, ... ... өз ... уайым- қайғының жайын
таратып айтып, көп сөз етуді лайық көрмеді (М.Ә. Абай жолы). Жан- ... ... ... боз ... қайғылы сырымен, дүние шерімен
сазарғандай (М.Ә. Жетім). Қазір ... ... сау ... ыстық
толқынмен көз алдына елестетіп келе жатқанда, өзінің жаңағы жасырын ... ... (М.Ә. Абай ... ... тән. Ел ... ... ... тудырады. Мысалы:
Қазір жәрмеңке басындағы Абайға ... ... ... өз ... қуаныш мәз-
мереке жасап жатыр екен (М.Ә. Абай жолы) . Иә, халайық, бұл бір ... ... шын ... ... жоқ ... ... (М.Ә. Абай жолы). Бар
кедей тобы жамырап қуанысты.
Қайғы көбіне жалғыз адам басына тән болады.
Мысалы: Абай бұл күнді күні бойы және осы ... де ... ... ... ауыр ... тебіренткен күйде толас таппай өткізді(М.Ә.
Абай жолы). Қайғы жалғыздықта, әсіресе, жанға батады(М.Ә. Абай жолы).
Қуаныш және қайғы ... ... ... ... ... ... та ... лайық қой. Барлық көрісу-кездесудегі, ұзынды-
қысқалы, қуанышты-зарлы барша сөзі жүрегімде, өз ... ... ... Екі шал ... қойындарына сыйғыза алмай, қайта-қайта
тамсанып, тамашалай береді. Осының бәрінің қатарында ... ... ... ... ... ... ... қуанып қабылдаған. Қуаныштымын,
екеуіңе де барынша ырзамын! Әбіш ... ... ... да қуанарын да
білмегендей. Сол ретте Әбіш пен Мағаш арасындағы ойда жоқ ... ... мол ... жайын Дәрмен көп қуаныш етіп тамашалайтын. Ол екі
жастың өздері де ... ... ... ... достығын қатар қуаныш
ететін. Үй ішіндегі барлық жан Абайдың айтқанынан қуаныш, сенім, жақсы ... ... ... ... үні сәл ... ажуа ... танытқандай.
Қуаныш пен жұбаныш, жақсылық пен жаманшылық, күн мен түн ... жоқ ... ... ... ... Әкенің өзі айтып білдірмесе, Абай мынау
аналардың қуанышпен қарсы алған ... ... ... Ол ... ... ең алғаш татқан әйелдік махабаттың қуанышы болатын.
Балалар да ояна жылап, шешелерінің етегінен ұстап, ... ... ... зарлап жүр. Сендер бос жылап шұбырғанды, қайғы шаққанды
қойыңдар. Оқу емес, ол ауыр ... ... ... ... ... ... Бірақ онысы қабақ шытқан, қан жұтқан қайғылының өлімін тілеуі емес.
Әсіресе малшы-жалшының қайғы-қасіретін, қам-қамырығын ойлап, ... ... ... ... Ал Абай ... үшін қан ... бар. Сол күйге, ... ... ... ... ... ... ... жатқан жаяу-жалпы,
аш-арық, көп жылаулар, дос-жар халық қайғысын тағы да ... ... ... да, көңілінше соның аяғын тағы да созып, түкпірлеп ойлап,
қайғының қабат-қабат ... ... ... отыр. Бишаралық, иесіздіктің
таңбасы басылған ескі лашықтың ішінде Ғазизаның балалығы, еркелігі және
қайғысы, қасіреті ... ... ... ... ... ... тілеуі
жоқ әлсіз сорлы шешесі көкірегі қайғы-шерге толып, көздері мөлтілдеген улы
жасқа ... ... ... ... болып, Мейірханға қарай
береді. Жолдастарының көбі қайғыланып мұңайды. Ол бұл ... ... ұзақ ... ... ... ... сайын аунап, қызып ұйықтай
алмай жатқанда, ойын ... ... ... үмітпен қызу билейтін әдет
болды. Қайғы шеккен, ... ... ғана ... еді. Тағы бір ... Мамыр,
Еңліктей қыздардың қайғыларын да айтып берді. Абай ыза ... ... мен ... ... кеткендей. Бұнда және анау Қорық бойында
бүгін жылап отырған ана Қаражан шерінің қайғылы ... ауыр ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтың шығармаларынан алынған) .
2.4 Қуаныш және қайғы концептілерінің лексико-семантикалық өрісі
Жеке сөздің концепті толықтай анығырақ түрде оның ... ... ... ... арқылы ашылады. «Сөздің семантикалық немесе
ассоциативтік өрісінде ... ... ... құрамында когнитивті және
прагматикалық білімдердің элементтерін ... ... ... ... бар ... ... өз ... концептінің
иерархиялық ұйымдастырылуындағы түрлі қатынастарды береді» [47, ... ... ... құрылымын шеңбер ретінде елестетуге болады, оның
орталығында негізгі ұғым, ... ... ... да, ал перифериясында
мәдениет, дәстүр, халықтық пен жекелік тәжірибе арқылы танылғандар болады.
Ядро – осы не өзге ... ... ... ... ... ... коннотациялар, ассоциациялар, лексеманы ... ... ... ... ... ... семантикалық құрылымы»
деген зерттеуінде қазақ тіліндегі қуан – ... ... ... ... ... ... мына ... жатады: алақайла,
арсаңда, дарди, дәсерле, жадыра, жайра/жайраңда, көңілден, қуан, қуанышта,
масаттан/насаттан, ... ... ... және ... сөз тіркестері жатады: мәз бол, мәз-мейрам бол, мәре-сәре бол,
төбесі көкке жет, жерден жеті қоян тапқандай ... ... ұл ... ... ... ... ... балаша мәз бол, бөркін аспанға (көкке)
лақтыр/ат, шат бол, жүрегі жарыла ... ... ... ... ... ... мына сөздер жатады: дели, ... ... ... ... ... және ... сөз ... жатады:
бір жаса, далиып сала бер, көңілге нұр құйыл, көңілі ... ес, ... ... ... ... ... ас, мастық кір, құдайды құлағына
ұста, қиын қуан, өлгені тіріліп, өшкені жан.
Периферияға жататын етістіктер: ... ... ... ... жадыраңқыра, күптен, жарқыра, жетіс, ләзаттан,
мастан, райлан, рақаттан, сүйсін, тойл, хоштан, мейрамда, мерекеле, мажыра,
күл және ... ... сөз ... ... мас бол,
жүрегі лүп ет, жыларын да, ... де ... шала ... ... қан, ләззат
ал, қарық бол, ақ түйенің қарны жарыл, жыртылып айрыл, көтені шелектей бол,
сыртынан семір, ... ... ... ... ... ... ... сергі,
көңілі судай тасы, жадырап сала бер, соңынан күл шаш, ... ... ... ... лексико-семантикалық өрісінің ядросына мына ... ... ... қайғыр, қайғылан, күйзел, қамық, жабығу және
идиоматизацияланған етістікті сөз тіркестері жатады: көкірегі ... ... ... ... у ... ... ... қан жұту; қасіретпен қан
жұту; шер жұту; іш құса болу; сары уайымға түсу/салыну; ... ... ... ... тарту; қайғы шегу; жүрегі от/өрт боп жану; жүрегіне ине шаншу;
көкірегі шерге толу. ... ... ... мына сөздер жатады: қобалжы,
қапалан, түңіл, машақаттан, әурелен, сарыл, сарғай және идиоматизацияланған
сөз тіркестері ... ... ... белі бүгілу, жер бауырлап жатып алу,
жер таяну, қабырғасы сөгілу/қайысу/қақырау т.б.
Периферияға жататын етістіктер: аз, тоз, ... ... ... ... сөз ... Асан ... салынды; өлгені
тіріліп, өшкені жану; көңілі болмау т.б.
2.5 Қуаныш және қайғы ... ... ... ... ... ... ... ментальді әрекет
(ментальное действие), сөйлеу әрекеті (речевое действие) ... үш ... ... – адам мен әлем арасындағы қарым-қатынасты реттеу орталығы
болып табылады. Сол арқылы адам ... ... ... ... ... ... ... қажеттерді өтеуге байланысты белгілі
мақсатқа жетуге бағытталған процесс. Адамды түрлі іс- әрекетке итермелейтін
оның түрлі ... ... іс- ... шағын бөлігі. Ол жеке мақсатты
орындауға бағытталады, әрекетті орындау ... ... деп ... 56б) – ... ... ... ... да, қайғыру да – ... ... ... ... ... ... ... былғау, мақтану,
қол соғу, секіру, жымию, қапылу, ұшып тұру, жүгіру, құшақтау, арқадан соғу,
қолдау, менменсіну, қуану, ... ... ән ... ... ... қалжыңдау (соңғы төрт әрекет сөйлеу әрекетіне жақын).
Қайғының сыртқы көрінісі: жылау, бетін басу, мұңаю, қартаю, азу/жүдеу,
қуару/солу, аһ ұру, ... ... ... ... шашы ... ... көзі ... сілкінеді, жығылу, басын жерден көтермеу, жалғызсырау,
ашулану, зарлау, дауыс шығарады, жоқтау айту (соңғы үш ... ... ... ... ... ... әрекетіне өту әрі табиғи, әрі оңай
түрде жүзеге асады. Оларды ... 1960 жылы Дж. ... ... ... (лат ... – әрекеттенемін, істеймін) теориясынан
бастама алады. ... ... ... тең ... ... ... олар
ант беру, приговор, атақ беру т.б. Перформатив рәсімдеу, ритуалға жақын.
Сөйлеу актісінің құрылымының өзі негізгі ... ... ... ... онда ниет (пиғыл), мақсат пен жасалынатын әсер (нәтиже) бар.
«Сөйлеу – адамдардың материалдық өзгертуші ... ... ... ... тіл ... ... қарым-қатынас нысаны.
Психология үшін , ең алдымен, адамның ... ... ... ... оның ... санамен, жадпен, эмоциялармен байланысы
назар аудартады; бұл орайда, оның ... және ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің тұтас актісі
(егер оның іс- ... ... ... ... аспайтындай арнайы
мотивациясы болса) немесе сөйлеушілік емес қарекетке қамтылған сөздік
қимылдар ... ... ... ... ... ... не ... қимылдың құрылымы принципінде кез келген әрекеттің
құрылымымен үйлеседі, яғни бағдарлану, жоспарлану ... ... ... асу және ... ... ... Сөйлеу әр жолы
жаңадан құрылатын белсенді және динамикалық сөздік стереотиптер тізбегі
болып ... ... ... ... [38, ... және вербалды емес әрекеттер уақыт арқылы көрініп, олардың
басы мен аяғы болады. Сөз істі ... ... ... ... ... ... ... – оның арнулылығы
(адресованность). Сөйлеу әрекеті екінші біреуге бағытталыды. Олар:
әлеуметтік ... ... не жат, дос не қас, ... не ... ... не ... ... әрекеттенушінің өзі болуы мүмкін.
Сөйлеу әрекетінің вербалды емес әрекеттен келесі ... ... ... асуында қатысатын толық не ... ... ... ... қайғысын да, қуанышын да өзгеге сөз арқылы ... ... ... о ... ... жазылмас дертке ұшырауы, ел басына түскен
ауыр хал, ... ... ... ... ... батырады. Осы кезде туатын мұң-
шер өлеңдері (қоштасу, ... ... ... ... – ел ... түскен
зарлы күйзелісті, қазаға ұшыраған жеке адамның, жеке үй ішінің мұң-шерін
шертеді, көңілдің қайғылы, қаралы сезімдерін ... ... ... ... ... Сүйінші сұралып, құтты болсын айтылады.
Халқымыз үшін сәбидің дүниеге келуі, оны қырқынан ... ... ... ... ... отырғызу, сол балаларының ер жетіп отбасын құруы
т.б. үлкен қуаныш. Осындай ... ... ... ... ... бастар т.б. әндер айтылады. Осылайша ел өз қуанышын сөйлеу ... ... өз ... да қуаныш пен қайғы туралы айтады:
Балаларың қуаныш әкелсін,
Немерелер жұбаныш әкелсін.
Орындарың төр болсын,
Дастархандарың мол болсын
Қатарларын көп болсын,
Уайым-қайғыларың жоқ болсын
* * * ... тоқ ... жоқ ... * * *
Қуаныштан, шаттықтан,
Айырмасын құдайым.
Осы мысалдардан көретініміз халық танымында қуаныш жағымды, ал қайғы
жағымсыз құбылыс. Сондықтан да ... ... пен ... ... ... ... ... балмауы тіленеді.
Сөйлеу актінің бір жағынан вербалды емес актілермен, ... ... ... ортақ белгілері бар. Біріншісімен оларды мақсатты
бағытталуы ... ... ... ... болуы
жақындастырады. Сөйлеу әрекеті адамның ментальді және ... ... ... ... ... ... бірге ортақ кешен құрайды.
Сөйлеу әрекеті сөйлеу актісін мезгіл категориясынан алыстататын
ментальді ... ... ... ... ... уақытқа қатыссыз
(атемпоральді) деп саналады. Пропозиционалдық мазмұнның ... ... ... ... ... ... ... бағаға да ие
болады. Сөйлеу әрекеті сөзге қатыссыз әрекеттермен ... ... ... ... бағытталушылық, ал ментальді әрекетпен жақындататын
пропозиционалды мазмұн. Сөйлеу әрекеті – ментальді ... пен адам ... ... рөл ... да ... ... кешен құрайды.
Қорытынды
Ұлттық дүниетанымда орын алған қуаныш пен ... ... ... ... ... ... екеуіне де ортақ үрдіс ретінде танылады. Ал
өмірдің ащысы мен ... ... ... пен ... өмір бойы ... ... ... жұмысында әлем бейнесінің ... ... ... ... ... ... ойлар айтылды: «әлем
бейнесі» – өмір ... ... ... ... оның санадағы, адамдар
ұғымындағы оймен жасалған бейнесі; «әлемнің тілдік бейнесі» – белгілі бір
тілдік ұжымның күнделікті санасында тарихи ... ... және ... әлем ... ... жиынтығы, шындықты
концептуализациялаудың ... бір ... ... ұлттық тілдік бейнесі»
– әлем туралы кейбір түсініктердің ортақтығына қарамастан, оларға әр ұлт
өзінше ерекше бір реңк ... ... ... ... ... ... ... әлем бейнесі; «әлемнің концептуалды бейнесі» – адам санасында
жинақталған, ... бір ... ... ... ... ... әлем
туралы білімнің жүйесі болып табылады.
Концептінің ғылыми түсініктерін талдау ... оның ... ... көрсетілді. Көптеген ғалымдардың пікірлерін келтіре отырып
концептінің құрылымы күрделі екеніне ... ... және ... эмоцияларының адам өмірінде алатын орны зор, ... ... ... ретінде қарастырдық.
Қуаныш және қайғы концептілерін талдауға кіріспес бұрын осы сөздердің
сөздіктегі мағынасы берілген және ол ... ... ... ... т.б. байланысатыны анықталған.
Әлемнің тілдік бейнесінің бір бөлшегі болатын концептілердің ... ... орны зор. ... осы күнге дейін концептілер ретінде
адамзат ... ... рөл ... ұғымдар алынды. Осындай адамның терең
эмоционалдық күйін білдіретін қуаныш пен қайғы ... ... ... де ... ... Олар жан-жақты түрде адамның ... ... ... орын ... Ол сөз ... ... жағымсыз хабар, сүйінші
сұрау, көңіл айту ) арқылы, адамның ... ... ... ... ... ... шашы) арқылы, іс-әрекеті (шашу шашу, секіру, бет жырту, жылау,
айқайлау, жер қазу, жалғыздыққа шалыну, асыр ... ... ... ... т.б.) ... ... ... қатар осы зерттеу жұмысында қуаныш пен қайғы оппозиция ретінде
алынып, олардың ... ... ... , ... бір ... ... өмірдегі ұстанымының, жыл мезгілі және ауа райына
тәндігінің т.б. ерекшеліктері ашылады
Қуаныш және қайғы эмоциялары ... ... ... ... Сонымен
қатар олар сөйлеу әрекеті арқылы жүзеге асады, яғни адам баласы өз басына
түскен қайғысы мен ... ... ... ... ... ... шығарады. Қуаныш және қайғы әр ... ... ... де ... ... ... ... қолдданылған семантикалық әдіс арқылы қуан және
қайғыр сөздерінің ... ... ... айтқанда, қазақ тіліндегі «қуаныш» пен «қайғы» концептілері
түрлі аспектіден қарастыруды қажет ететін – тақырыптық аясы кең, ... ... ... ... өте ... концептуалдық өрісі ауқымды
концепт болып табылады. ... пен ... ... ... ... ... ... алатын, өзіндік даму тарихы мен
күрделі құрылымы бар мәдени концептілер деп айта аламыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Сүлейменова Э.Д, ... Т., ... Н. Және т.б: ... ... Сүлейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. ... ... ... ... В.М. ... ... в ... исследованиях // Языки
и моделирование социального взаимодействия –Москва: Прогресс , 1987
3. Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной ... ... 1989. ... ... А.Б. О ... ... ... «языковая
картина мира» и «концептуальная картина мира»// ҚазҰУ хабаршысы №9.,
2004
5 Серебреников Б.А., Кубрякова Е.С., ... В.И., и др. ... ... в ... Язык и картина мира. –Москва:
Наука, 1988. –242б.
6 ... А.П., ... М.Г. ... в свете проблем когнитивной
семантики // ... ... ... ... –Воронеж,
1999
7 Аитова Н.Н. Ғалам ... және ... ... ... ... ... Филология сериясы. №7., 2004\
8 Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. Москва: ... ... ... И.А. ... ... ... в ... –Воронеж, 1985
10 Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. –Алматы: ... ... ... Г.А. Языковая картина мира и ее роль в ... ... ... ... ... ... университета, 1976
12. Салқынбай А.Б. Тарихи сөзжасам (Семантикалық аспект). ... ... ... ... ... ... Х.-Г. ... и метод –Москва, 1988
14. Апресян Ю.Д. Избранные труды. –Москва,1995.–767б
15. Гумбольд В. ... ... по ... ... ... ... ... А.Н., Добровольский Д.О. Лео ... в ... // СЛЯ. Том 49. №5 ... ... В.А. ... картина мира и культура / ... ... ... ... ХХ ... Материалы международной
научной конференции (в трех частях).- Ч.1. –Минск, 1997
18. Гиздатов Г.Г. Когнитивные модели в ... ... ... 1997
19. Беляевская Е.Г. Семантическая структура слова в ... ... ... // Когнитивные основания формирования и
функционирования семантической структуры слова // ... ... ... ... ... Телия В.Н. Русская фразеология. –Москва: Языки русской культуры,
1996. –288б.
21. Дворецкий И.Х. Латинско- русский словарь. –Москва.: ... ... ... ... В.Н. Номинация // ЛЭС. –Москва, 1990
23. Языковая номинация. Виды ... ... ... ... Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Қазақстан, 1993.
–110б.
25. Копыленко М.М. Основы ... ... ... ... ... Е.И. ... ... текстопорождения
//Семантика языковых единиц / Доклады V межд.конф. т 2. ... ... М.В. ... значение в слове и ... ... ... ... 1974. ... ... С.А. Концепт и слово // Русская речь. Новая
серия. Выпуск 2. – Ленингшрад, 1928
29. ... Ю.С. ... ... ... культуры. Опыт
исследования. –Москва: Школа Языки ... ... 1997. ... ... С.Г. Лингвоконцептология и межкультурная коммуникация:
Истоки и цели // ... ... №4 ... ... С.С. ... и ... // Тропы и концепты// http:
//www.Krotov. info/ index. ... ... ... как ... – ментально – языковое
образование. Пермский университет // http: // language. ... ... С.Г. ... ... ... и ... компоненты.
Известия АН.Серия литературы и языка. 2001, т.60. №6
34. Лихачев Д.С. Концептосфера русского ... ... ... и языка. 1993 г. т.52.№1
35. Хамитова Г.А. Культурная ... в ... и ... ... // ҚазҰУ хабаршысы. Филолоия сериясы. 2004 . №2
36. ... ... ... и описание языков. –Москва.:
Школа «Языки русской культуры», ... ... А.П. Типы ... в ... ... ... –Воронеж: Издательство Воронежского университета, 1996
38. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми ... ... және ... ... 2002
39. Антипенко Л.А. опыт концептуального анализа имен ... ... ... ... ... дис.канд. –Харьков, ... ... Е.М. ... ... и их представление в ... ... ... ... ... ... и ... –Москва, 1989 ред. Арутюнова Н.Д.
41. Покровский М.М. Семасиологическая история имен ... ... ... ... ... к чем» // Избран.
работы по языкознанию. –Москва, 1959
42. Сүгірбекова С.Р. ... ... в ... ... и ... Фил. ... канд. дисс. –Алматы, 2000
43. Қазақ тілінің ... ... ... ... ... 639б. ред. ... А.Ы.
44. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы: Ғылым. 1982. ... ... ... Ильин Е. П. Эмоции и чувства. –Санкт-Питербург: Питер, 2001
46. Изард Кэррол Э. Психология эмоции / Пер. с ... А. ... ... ... 2000 ... ... – Izard ... The Psychology of Emotions. N.-Y., 1991)
47. Гиздатов Г.Г. , Шеляховская Л.А. О ... ... ... ... // Функционирование единиц языка и речи.
–Караганда, 1994
48. Сулейменова З.Е. ... ... ... со ... (на материале казахского, русского и английского языков).
Автореферат диссертации на соиск.уч.степени к.ф.н. РК. ... ... ... Қ. ... –Алматы: 1993.–265б.
ТІЛДІК ДЕРЕК РЕТІНДЕ ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 Әуезов М.О. Абай жолы: Роман-эпопея. –Алматы:Жазушы, 1990. – ... Абай ... ... ... М.О. Абай ... ... ... Жазушы, 1990. Екінші
кітап. Абай жолы. –616б.
3 ... М.О. ... ... ... 1987. ... ... әлем не адам санасы
А Ғалам бейнесі
С Ғаламның тілдік бейнесі

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Психологиялық кеңес5 бет
Сезім жөнінде түсінік16 бет
Тілдің таңбалық, құрылымдық және жүйелілік сипаттары6 бет
Асан Қайғы2 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет
Асан қайғы философиясы13 бет
Асан қайғының көшпенділер философы, халық арманының жоқтаушысы аталуының себебі6 бет
Асан Қайғының танымындағы дүниге көзқарасы9 бет
Асан қайғының қоғам туралы философиясы3 бет
Балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің эмоционалды-ерікті аумағының психологиялық ерекшеліктері58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь