Ұлттық аспаптар

Ә. Ішекті . ыспалы аспаптар
6) қылқобыз, 7) нарқобыз, 8) жезқобыз, 9) сазген
2.6. Қылқобыз
2.7. Нарқобыз
2.8. Жезқобыз
2.9. Сазген
Б. Уілдекті.үрлемелі аспаптар
10) сыбызғы, 11) сазсырнай, 12) бұғышақ, 13)керней, 14)қамыссырнай,
15) қоссырнай, 16)үскірік, 17) ұран, 18)желбуаз, 19)кіркей
2.10 Сыбызғы
2.11. Сазсырнай
2.12. Бұғышақ
2.13. Керней
2.14. Қамыссырнай
2.15 Қоссырнай
2.16. Үскірік
2.17. Ұран
2.18. Желбуаз
2.19. Кіркей
В. Ұрмалы аспаптар
20) дабыл, 21) аттаныс дабыл, 22) дауылпаз, 23) даңғыра, 24) шыңдауыл, 25) кепшік, 26) тұяқтас, 27) тоқылдық, 28) шың.
2.20 Дабыл.
2.21 Аттаныс дабыл
2.22. Дауылпа
2.23. Даңғыра
2.24. Шыңдауыл
2.25. Кепшік
2.26. Тұяқтас
2.27. Токылдақ
2.28. Шың
Г. Шулы.сылдырмақты аспаптар.
29) асатаяқ, 30) дудыға, 31)сақпан, 32) шартылдауык, 33) қоңырау, 34) сылдырмақ
2.29. Асатаяқ
2.30. Дудыға
2.31. Сақпан
2.32. Шартылдауық
2.33. Қоңырау.
Д. Сарнамалы аспаптар
35)сырнай, 36)шаңкобыз, 38) ауызсырнай
2.35. Сырнай
2.36. Шаңқобыз
2.37. Ауызсырнай
2.38. Музыка аспаптарына қатысты қосымша атаулар.
Домбыраға қатысты қосымша атаулар.
Сыбызғыға қатысты қосымша атаулар.
Сырнайға қатысты қосымша атаулар.
2.39. Қазақ саз аспаптарыныц қүрамдық бөлшектері
Тараудың түйіні
3. Қазақ музыкалық аспаптарын түркі халықтарының аспаптарымен салыстыра қарау
Қазақ халқының ұлттық музыкалық аспаптарының «ішекті - ыспалы» деп аталатын бір тобы жалпы «қобыз» атымен калыптасып, сол қобыз атаулының үйірлес тобын, яғни қобыздың түрлерін құрайды. Бірақ бұлардың бәрінің (олар бесеу: қылқобыз, нарқобыз, жезқобыз, желқабыз, сазген) «қобыз» атауының ортақтығына байланысты бір үйір болып тұрғанымен, мысалы, олармен атаулас шаңқобыздың бұлардан табиғаты бөтен.
Ал, енді осы аталған қобыздардың «қобыз» атауымен аталатын төртеуін бір типтес саз аспаптары деп қарасақ, осы топқа қосылатын сазген аспабының анықталушы компоненті «қобыз» болмаса да, осы бес түрлі қобыздың бір түрі болып саналады.
Сонымсн қазақ саз аспаптары санатындағы 4-5 қобыздың әз ерекшеліктері бола тұрса да, бір үйір етіп, басын қосып тұрган «қобыз» атауы.
Сондыктан да, біз бес түрлі қобыздың әрқайсысына жеке-жеке тоқталып. олардың өздеріне тән ерекшеліктерін сипаттаудан бұрын жалпы «қобыз» ұғымына қатысты мағлұматтарға тоқталмақшьшыз.
Пайымдап қарасақ. Қазақ болмысында «қобыз» деп аталатын жеке-дара саз аспабы жок. Жоғарыда аталған 4 қобыздың бәрі қобыз. «Қобыз» атауы да, 15-20-дай домбыраның барлық түрлеріне ортақ «домбыра» атауы сияқты, барша қобыз түрлеріне ортақ жалпы атау болып саналады.
Дегенмен, шын мәнісінде, солай бола тұрсақда. «домбыра» мен «қобыз» атаулары жеке-дара аталганда сол домбыра, сол қобыз түрлерінің ішінде тек біреуін ғана, яғни «домбыра», «қобыз» түрлерінің ең көне, халықтың өзімен бірге туып, біте қайнасқан, байырғы да кең тараған түрін көз алдына елестетеді. Яғни «домбыра» дегенде қалың жұрт қазақтың ертеден келе жатқан екі ішекті, тоғыз пернелі, шанағы жұқа, дауысы бүгінгідей емес, бәсеңдеу қарапайым қазақы қара домбыраны көз алдына елестетсе, «қобыз» дегенде де, дәл сияқты, көбінесе бақсылардың қолынан көретін дөңгелек шанаіыиыц ішінде айнасы, сылдырмактары бар, екі қыл ішекті, кылдап керіп жасаған ыспасы (қияғы) бар қазақы қылқобызды көз алдына келтіреді. Басқа домбыра, қобыз түрлерінің бәрі де екінші катарда тұратын аспаптар.
        
        Ә. Ішекті - ыспалы аспаптар
6) қылқобыз, 7) нарқобыз, 8) жезқобыз, 9) ... ... ... ... ... ... - ыспалы» деп
аталатын бір тобы жалпы «қобыз» атымен ... сол ... ... ... яғни ... ... құрайды. Бірақ бұлардың бәрінің (олар
бесеу: қылқобыз, нарқобыз, жезқобыз, желқабыз, ... ... ... ... бір үйір ... тұрғанымен, мысалы, олармен атаулас
шаңқобыздың бұлардан табиғаты бөтен.
Ал, енді осы аталған қобыздардың «қобыз» ... ... ... ... саз ... деп ... осы ... қосылатын сазген аспабының
анықталушы компоненті «қобыз» болмаса да, осы бес түрлі қобыздың бір түрі
болып саналады.
Сонымсн қазақ саз ... ... 4-5 ... әз ... тұрса да, бір үйір етіп, басын қосып тұрган «қобыз» ... да, біз бес ... ... ... ... ... ... тән ерекшеліктерін сипаттаудан бұрын жалпы «қобыз» ұғымына
қатысты мағлұматтарға тоқталмақшьшыз.
Пайымдап қарасақ. ... ... ... деп ... ... ... жок. ... аталған 4 қобыздың бәрі қобыз. «Қобыз» атауы да, 15-20-
дай домбыраның ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне ортақ жалпы атау болып саналады.
Дегенмен, шын мәнісінде, солай бола ... ... мен ... ... ... сол ... сол қобыз түрлерінің ішінде тек
біреуін ғана, яғни ... ... ... ең ... ... ... туып, біте қайнасқан, байырғы да кең тараған ... көз ... Яғни ... ... ... жұрт қазақтың ертеден келе жатқан
екі ішекті, тоғыз пернелі, шанағы жұқа, дауысы бүгінгідей емес, ... ... қара ... көз алдына елестетсе, «қобыз» дегенде де,
дәл сияқты, көбінесе бақсылардың қолынан көретін дөңгелек шанаіыиыц ... ... бар, екі қыл ... ... ... ... ... бар қазақы қылқобызды көз алдына келтіреді. ... ... ... бәрі де екінші катарда тұратын аспаптар.
Міне, басқаларының ең алдында қалғандарына өкілеттік етіп ... ... осы екі көне ... - ... ... және ... яғни ортақ нұсқасы, деп қарауға әбден болады.
Сондыктан да, қазақтың қара ... ... ... ... ... ... ... кеп айтуға болады, өйткені қазақ халқының рухани
байлығы мен ментальдық кұнлылықтарына жататын екі феномен ... бұл ... ... ... ел ... жинақталған мағлұматтар мол. Енді ... атап ... ... сырт ... мен езіндік құрам-құрылысына сай ... ... ... онын ... үнін ... ... Өзге ... жөні басқа, ал қазақ деген ... ... ... ... ащы да ... ... жал ... кайғы-қасірет
басқан адамның еңіреп-зарлап жылауын, енесінен ерте айырылып, жетім калған
ботаның боздауын, үйіріп іздеп, ... ... ... ... аш
каскырдың айдалада ұлуын, аспандап ұшқан аққу мен тырналардың қаңкылдаған,
тырулаған дауысын, т.б. ... ... сан ... үнін кұлағымен
естіп, көңілімен түсіне білетіні айқын. ... қыл ... ... ... дыбыстардың бәрі жай дыбыс емес, кеудеден күңіреніп шыққан
адамның өз даусына ... әсер ... ... бәрі ... соншама қарапайым қобыздың ... ... де ... күші ... үшін ... ... ... жақын
құбылыс. Бірақ бұл жерде қобыздың қай түрі екендігі ... оның ... сөз ... тұр. ... да ... ... деген аспаптың
анықтамасы да көп жағдайда жалпылама. Мысалы. ... ... ... ... - қылдан жасалған ішегі бар ысқышты музыка аспабы. Ол
көп жерлерге таралған мойны имек, шанағы ожау ... ... бет жағы ... түбі ... ... ... ысып ... аспап...» деп сипатталады
- [ҚТТС, 2,54].
Пайымдап қарасақ, бұл сипаттама ... ... ... ... ... ... да. ... екі ішекті қылқобызға қатысты екені
байқалады. Өйткені қобыздың бұл түрі қазақ арасына кең ... және ... ... көне де байырғы нұсқасына жатады.
Ал, қобыздың жоғарыда келтірілген үйірлес ... тек ... ... ... ... (қыл, жез, қой ішегі), тұр-тұлғасына қарай
аталатын қылқобыз, жезқобыз, желқобыз, шаңқобыз деген түрлері де ... ... ... ... ... ... «ішекті - ыспалы
аспаптар тобына» жататын төрт аспапка - қылқобыз, ... ... ... - жеке-жеке сипаттама берейік.
Қобыз қазақ арасында кең ... әрі ... келе ... ... жатады.
Мамандар мен ғалымдардың зерттеулеріне нысан болып келе ... ... ... мен ... да. негізінен, қобыздың осы жалпылама
түріндегі нұскасына бағышталған.
Жалпы қобыздың шығу тарихына, генеологиясына, ат койылып, айдар тағылу
мотивтеріне қатысты деректердің және ... келе ... ... көбісі Қорқыт есімімен ... ... ... ... ... Б ... «Бізбен
көршілес өзбек, ұйғыр, тәжік. түркмен, азербайжан халыктарының арасында ... ... - ... ... сиякты ысқыш аспап) зерттеушілер X ғасырда
өмір сүрген өнер тапқыш және ... ... ... ... ... деп ... жасайды». Оны келіп авто әрі қарай ... ... ... ... және ... ең бірінші күй тартушы да соның ... ... аңыз бар. ... шамалап айтқанда, VІІІ-ІХ ғасырларда өмір
сүрді. Бұл дәуір ысқышты аспаптардың шығу ... дәл ... - ... [Б.Сарыбаев. Қобыздың тарихына үңілсек //...].
Енді бір дерек бойынша қобыз шаман дініндегі бақсылардың қолданған
аспабы деп есептеліп, ол сол ... ... ... ... ... ... ... орай, саяхатшы П.С.Паллас «Қазақ арасында қобыз шаман дінінен
едәуір кейін шықты. Демек, XVIII ғасырға дейін қолданылып ... ... ... ... бақсылардың соғып ойнайтын аспаптарының қалдығы болу
керек. Қобыз шыққан соң даңғыра мен асатаяқты көпке дейін ... ... деп ... ол ... П.С. ... по ... провинциям
Российской Империи. СПб., 1809. ч.І, с.566].
Қобыз туралы аңыз-әңгіме, фольклорлық деректердің бірінде оны ... өз ... ... ... қарсы күресінде абыздың қасиетін танытуда
қолданған киелі аспап десе, тағы бір деректерде «қобыз - шаман ... ... ... ... ... ... салып, жын-перілерін шақыруда
қолданған құдіретті құралы болған» деп сипаттайды.
Шынында да, кешегі Қазақ даласында қобыз ... ... ... ... ... ... ... құралы болды.
Сондықтан да, бақсының болмысына тән киелі қасиеттердің баршасы қобыздың
бойында да бар деп ... ... ... жеке ... да ... ... ... мәпелеп, күтіп ұстауға тырысқан.
Енді сол қобыздың түрлерін сөз етейік.
2.6. Қылқобыз
Қылқобыз - Қазақ халқының ішекті - ыспалы аспаптар тобына жататын көне
де ... ... ... ... Ол жалпы «қобыз» атауына қатысты
үйірлес аспаптардың негізгісі, ұйыткысы болып ... ... ... сиякты шанағы бар, түбін көн терімен қаптаған, ішіке қарай иілген
еңкек, қысқа мойыны бар, жылқының ... ... қос ... ... шайырын жағып тартатын қылмен керіп жасаған садақ тәрізді қияғы бар
саз аспабы. Қылқобыз - қысқалау, ... ... ... қос қыл ... ... ... ұшымепн емес, сыртындағы тырнақ көбелеріменен
басып, ерекше ... ... ... ... ... үн ... киелі
аспап.
Жоғарыда ескертілгеніндей, қылқобыз ертеде қазіргідей күйші-әнші.
қобызшы музыканттардың ... ... ... сәуегей, емші,
абыздардың ұстанған аспабы болған. Олар қобызды өз ... ... ... ... орындау үшін. арқасын қоздырып, жын-перілерін шақырып,
қарапайым ... жан ... әсер ... сендіру үшін құйқылжыта тартып,
бірде аңыратып, бірде зарлатып, енді бірде ішегін қияқпен ысқылап. ... ... қос ... ... ұшымен емес, сырты - тырнақ
көбесімен басып ойнайтын ерекше тәсілмен тартылғанда ... ... ... ... ... ... кауымында қылқобыз негізінен бақсы-балгерлердің
ұстайтын құралы саналып ... Оны ... ... ... ... ... ... қобызды өздерінің осы кәсіптерін әсерлі де айбатпен орындау
үшін, арқасын қоздырып, жын-перілерін шақырып, қарапайым ... ... ... әсер ету үшін ... ... ... бірде зарлатып, енді бірде қасқырдың ұлуына,ту ... ... ... ... ... аспан перісі - ... ... үні мен аққу ... қиқуына келтіріп тартып, зікір салып
қалың жұртты таң қалдырды.
Сондықтан да болар, ... ... ... ... гөрі
бақсының кәсіби атрибуты ретінде ... ... ... ... ... мұра болып қалған қара қобызға тән ел ... ... көбі ... ... ... болмысына тән көріпкел,
сәуегей, емші-дуашы, әулие т.б. ғажайып қасиеттерді баяндайды.
Исламның етек алуына байланысты шамандық наным-сенім де, ... ... ... ... бәсеңдей бастады. Дегенмен, көпке дейін қылқобыз діни
мақсатта қолданылып келгені белгілі. Мысалы. кейде, кей ... оны ... ... ... «қар аударып. боран соқтыру» үшін де ... ... Ж., ... Е. ... ... ... ... б.].
Кейбір деректерге қарағанда Алтай, Ертіс, Тарбағатай жағындағы
қазақтар қылқобызды ел шетіне ... ... ... ... бара жатқан
сарбаздарды рухтандыру үшін ... ... ... көне сарынды
аңыратып, елдің сай-сүйегін сырқырата тартып шығарып салу әдеті де ... ұлт ... мен ... даму ... ... мен табиғатында елеулі өзігерістерге ұшырағаны да белгілі.
Міне, осы қасиеттеріне байланысты тек киелі аспап ретінде көрінгеннің
қолын тигізбей, аяқасты етпей, ерекше ... ... ... ... ... да тартылатын музыкалық аспапқа ... ... ... діни ... ... ... ... ұлттық
музыкалық аспап санатына біржолата өтуі - кейінгі дәуірдін жемісі. ... ... ... ... хас ... мамандықтардың арасында
«қобызшы» деген маманның атауы да, міне, осы ... ... ... ... ... ... ... қобызда шебер ойнайтын таланттар
өсіп келеді.
Демек, қазақ аңызы ... ... ... ... (IX ғ.) басталатьн
қылқобыз тарту өнері өзінің көне дәстүрін жалғастырып, оның «тарихи үні»
біздің ... ... ... болып Ықылас Дүкенұлы, Дәулет
Мықтыбайүлы, Жаппас Қаламбаев т.б.хас шеберлердің өнеге-үлгісімен ... ... ... ... ... ... екі не үш, ... төрт
ішегі шылдырлайтындай етіп теңгелерді тізіп ... Онын ... ... ... ... үкісі мен қуысына (шанағы ішіне) орнатылған айна
мен металл ... ... ... ... ... Б.Сарыбаев
келтіреді [Сарыбаев Б. Қазактың музыка аспаптары. Алматы, 1981, 226 ... ... - ... ... ... ұлттық аспаптарының ішекті-ыспалы
қобыз тобына жататын, бірақ ... ... ... ... ... ... өзінің аумақтылығымен ерекшеленетін, үлкен
қобыз.
Нарқобыз — қазақ ұлттык саз ... ... ... ... ... көне де байырғы аспаптарының бірі. ... ... ... ... біркелкі пікір жоқ . Біреулер қобыздың рабайсыз тым ... ... ... нар ... ... балау (мысалы: нар
жігіт, нар палуан, нар ... т.т.) ... ... ... деп ... енді бір топ ... бұл атау ... өлген нар түйені сауғанда
нарқобызды ойнап, оны ісіндіріп, иіндіріп ... сауу ... ... аталып кеткен» деп, көне аңыздарға сілтеме жасайды. Қорқыт мұрасын
зерттеуші ғалым ... ... ... «Күй ... деген
мақаласында «...Қоркыт та өзінің қобызына түйе көнін қолданған сияқты...
Ондайды - «нарқобыз» деп атаған. ... ... ... ... ... Қытайға барғанда шанағына бала түсіп (сыйып) кететін нарқобыз
апарғаны айтылады. Онын ... түн ... ... ... жерг ... ... - деп ... [Ә.Қоңыратбаев. // «Қазак әдебиеті»,
20.03.1981].
Қалай болғанда да, нарқобыз атауы нар түйенің коніне де, оны ... ... емес ... ... одан ... мал жоқ ... ... аса зор, тым
үлкен тұлғасына ... ... ... ... қалыптасқан теңеу
-метафора негізінде қобыздың үлкендігін білдіретін анықтауышты тіркес.
Ал, енді ел жадында тек аты ғана ... заты ұмыт ... осы ... ... ... ... сүйеніп, өзінің зерделілігі мен
шеберлігі арқасында жаңғыртып, қалпына келтірген Д.Шоқпарұлының осы аспап
туралы ... ... ... ... ... жолдарды оқып, эксперимент ретінде жоғарыда ... жас сәби ... ... ... ... ... ... (95x41
х14см) нарқобыздың алғашқы нұсқасын жасап шықтық. Бұл ... ... ... ... шабылып аржасына (қорабына) түйенің терісі керілді.
Нарқобыздың ... ... ... ... - ... әрі ішегі әдеттегідей қылдан немесе металл ... ... ... ... ... ... ... әзір болған соң тарамыстан ширатылып ішек тағып, кұлак күйін
келтіріп, үнін сынап көріп едік, оның ... ... ... ысқынын
(смычок) әлі жетпейді екен, себебі ішек жуан болғандықтан ... ... үшін өте ... бұрау керек болды. Сондықтан нарқобыздың ... ... ... ысқы ... тура ... - деп келіп,
ол сол ысқының жасалуын (ағаш бұтағынан садақша иіп. ... ... ... ... іріктелген құйрық қылынан жинап, әдеттегіден екі есе жуан әрі
жұмыр етіп тақтық.
Ысқының қол ... ... ... аржа ... оған ... жұқа
терісін керіп, қиғақтьң бір басына құлақ бекітілді.
Қобыздың ішегі мен ысқының ... ... ... ... ... үшін), ойнап көріп едік. нарқобыздан боздаған ботаның
дауысына ұқсас өте зор үн ... ... екі ... ... халык музыка
аспаптар ... ... ... сақтаулы» деп баяндапты
ол [Ш. Дәркенов. ... // ... және ... ... ... ... ішекті-ыспалы сөз аспаптар тобына жататын қобыздың бір
түрі - жезқобыз. ... ... ... бұл аспаптың басты
айырмашылығы, атынан да көрініп ... ... ... ... нұсқасындағы кейбір өзгешелігіне байланысты. Желқобыздың қылқобыздан
қылқобыздан айырмашылыктарына ... ... 1) ... ... ... (бір не ... емес, скрипканың шанағындай жайпақтау, әрі ұзындау болып кедеді;
2) жезқобыздың дауысы қылқобызға қарағанда әлдеқайда жіңішке, оның ... ... 3-4 ... де ... ... ішегінін жезден не сым темірден
(кейде екеуі аралас) өте жіңішке болып келуіне байланысты; 3) ... ... ... келтіріледі: 4) мұның да ішектерін көне қияқпен (ыспамен)
емес, скрипканың дәстүрлі смычогымен ысқылап тартып, пернесі жоқ ... ... ... ... басып ойнайды; 5) үні құлаққа жағымды,
тынысы кең, т.т. ерекшеліктері бар қобыз түрі.
Жезқобыз қазақ саз ... ... ... ... ... бір жағынан көне қобыз үлгісіне, екінші жағынан еуропалык скрипка
үлгісіне үйлестіріліп жасалған жаңа аспап.
втарға тапсырылады. Ол ... ... - ... ... жезқобыздың дүниеге келу қажеттігі қазақтың мәдени
өмірінде ... ... ... ... ... байланысты деп
есептейді. 1937 жылы Ахмет Жұбановтың басшылығымен ұлттық ... ... ... ... тобының төрт түрлі үлгісін жасап шығару
шеберлері Э.Романенко мен ... ... ... ... ... ... қосымша ішек қосылып, ... ... ... ... ... (прима), екіншісі - альтқобыз, үшіншісі-
басқобыз және төртіншісі - контрабас (қобыз) деп ... ... ... ... төрт түрлі дыбыс шығаратын ұялас қобыздар тобына айналады.
Қылқобызды да, ... да және ... ... ... түрде
үйрету, арнаулы мектептерде оқытып, орындаушыларын тұрақты ... ... 1952 ... басталады. Мысалы, Д.Тезекбаев алқашқы қобызшылар
туралы айта келіп: «Біз қобыз класын алқаш үйренушілер, арамыздағы атақты
қобызшы Ж.Қаламбаевтық ... ... ... ... ... бір ... ойнайтып едік» - деп еске алады [У.Бекенов. Өркен жайған қобыз
онері...].
Қобыз. т.б. ... көне ... ... түсу ... ... жезқобыздар оркестрге батыл енгізіле бастады. Міне, сол ... ... ... ... ... ... Г.Баязитова, Ф.Балғаева, Ж.Қаламбаевтар сияқты ... ... ... ... ... да ... жасалғаны белгілі.
О.Бейсенбекұлының зертгеуінде арнайы сөз ... «үш ... ... ... ... ... қобыз» т.б. жезқобыз түрлері ғылыми
эксперимент негізінде арнаулы шеберханаларда жасалып, музыка мәдениетінің
қобыз ... ... дами ... ... аударып отырған негізгі мәселе саз аспаптарының шығу,
жаңғыру, қалыптасу мәселесі ... сол ... ... атауларының
мотивтік негізі болғандықтан, қобыз тарихына тереңдеп бара бермейміз.
Жезқобыз атауының этимологиясы ... ... ... ... жез, қыл, нар, жел, шаң ... ... анық болса да, анықтауышы (яғни негізгі)* қобыз компонентіне
байланысты ғылыми ізденістерді қажет етеді.
„Қобыз» ... ... ... Бұл ... ... ... шығу ... туралы түркология саласында айтылып, жазылып
жүрген пікір, жоба-жорамалдар көп-ак. Біз ... ... ... ... деп таптық.
Жоғарыда ескерткеніміздей, қазақ тілінде бір ғана ... ... ... 5 түрі бар ... Бір ... ... ... бұл
аспаптардың жалпы атауы («қобыз» сөзі) ортақ бола тұрса да, олардын өздері
бір тектес емес, әр ... ... ... ... ... ... ... тұрған анықтауыштар – қыл,
жел, шаң, жез, нар - «қобыз» атауына тікелей қатысы жоқ, тек ... ... мен сырт ... ғана ... ... ... Сондықтан да, біз әр қобыздың атауын жеке-дара қарамай сол 5 қобыздың
баршасына ортақ «қобыз» ... ... ... ғана ... ... аспапқа ортақ болу мотивін (уәтін) анықтаумен шектелгіміз ... ... ... ... ... да болғаны белгілі. Олардың
айтқан пікірлері мен жоба-жорамалдарына шолу жасап қарасақ, әлі де тиянақты
көзқарастың қалыптаспағандығын көреміз.
Өз ... ... ... ... ... ... келтірейік.
«Қобыз» атауы туралы академик Ахмет Жұбановтың бір-біріне ұқсас ... ... ... ... ... ... акад. Ахмет Жұбановтын
бірінші пікірі былайша баяндалады:-«Бірқатар халықтарда осыған(қобызға) аты
ұқсас: ... ... ағаш ... деген аспаптар бар. Қобыз негізінде ұзақ
замандар бойы бақсының қолында болған. Сондықтан қазақ ... ... ... ... ... ... өзін ... сөз болуы да
мүмкін. Мысалы: «қобыз» «қ» дыбысы түсіп ... ... ... «об» «аб»-
қа айналып, «абыз» болып кетуі мүмкін. қазақта бұрын сәуегейді, бақсыны
«абыз» абыз деген. Ру кұрылысында ру басы да ... ... ... Қобыздың
бақсы қолында негізгі қару болғаны жөнінде орыс ... көп ... ... ... өгіз ... ел кезіп жүрген диуаналардың қолынан да
көрдік» дейді... » [А.Жұбанов. Халық күйлері...111 ... ... ... ... ... ... ... қобызы скрипка сиякты смычокпен тартылатын ... Ол ... ... ... деп аталады. Бірақ олардын қобыз
дейтіні - темірден жасалған, атқамыт сияқты. бір ... ... ... ... аузымен ретке келтіріп отыратын бір нәрсе. Қырғыздарда «қомыс» деп
біздің домбыра тәрізді, бұдан ... тек ... жоқ ... Қобыз дейтін инструмент Украина елінде де бар. Олар мұны «кобза»-
дейді. ... ... ескі ... ... ... ... монгол
елінен үйреніп алған, содан жұққан нәрсе деп есептейді. Бұл пікірдің қате
екенін көреміз.
«Қобыз» ... ... «қ» ... ... ... да, ... ... «а»
дыбысын қолданғанда «абыз» болады. Қазақта ескі кездегі шамандарды ... ... Ру ... ... олар ру ... ... рудың
ақсақалы, үлкені болғандықтан, абыз сөзі ... ... аты ... ... ... де ... - абысын, татарлар - абызтай, ағаны
-абзы дейтіндері сол ... ... ... ... - деп ... ... Шығ. мен ... Алматы, 1990, 17-20 бб.].
Музыка аспаптарын зерттеушілер арасында ... ... ... ... байланысты, көне түркі тілдеріндегі шаман дініне
байланысты *қам түбірінен тарату дәстүрі де бар. ... ... ... ... ... қам ... сөздің - «шаман» деп те, не соның
(с различными оттенками ... ... ... ... ... кудесник, чародей, маг, волшебник: колдун) өте
кең мағыналы баламасы деп қарау бар [ДТС,с.413]. Бірақ бұл жоба да ... ... ... ететін сияқты. Өйткені музыка аспабын шаманның өзі
қолданса да, бірақ оның ... ... ... атты ... ... ... түркі және басқа халықтарда да
кездеседі. Бірақ олар түбірі бір бола тұрса да, ... ... ... ... қобыз//қомус//қомыз//кумус//қомыс//қобыж- т.б. ... ... бұл ... ... бір ғана ортақ гомогенді ілкі
түбірден тарағанын көруге болады. Ол ... бір ... ... -*қом//*қум//*қоб//құб_ - түрінде қалыптасқан моносилабтар. Бұл
түбір ... ... ... ... жанды тілдерде бүгінгі ... ... ... мен ... ... ... да ... мұндай
ескірген, не өлі түбірлер өте көп), көне және орта ... ... ... әр ... ... варианттарда және бәріне ортақ
"іші қуыс ыдыс*. ... зат' ... ... ... көреміз.
Басқаша айтқанда, аталған ортақ мағынада (*қуыс, кеуек') кездесетін,
бірақ сырт ... ... ... тән ... заңдылық бойынша сан
кұбылып өзгерген ... ... бір ... ... ... ... ... - қауға, қауыз //*құу [quw ] - қуыс, қуық ... [qар] — ... *кеу [kew] – ... ... *қоп [qор] - қобы, қобық. қобыз т.б.
Міне. біздің пікіріміз ... ... ... осы аталған ілкі
түбірлердің [У ~М ~-П] дыбыс алмасуы негізінде қалыптасқан ... ... ... тұлғасынан туыңдаған атау.
Бұл атау көне түркі жазба ескерткіштер тілінде, мысалы: qатіс "черпак,
ковш', qатіs "тростник", 'камыш*: qарaq 'покрышка*, "крышка": qaр ... ... ... ... ... ... qаbaq ... qаbап
"блюдо, поднос, тарелка'; qаbиq "мочевой пузырь'; qоbuz 'комуз, музыкальный
струнный инстумент"; qоbzа 'играть на комузе' т.б. [ДТС, 450 ... ... ... "іші қуыс ... мағынаны аңғартатын сөздердің баршасы
бір буынды түбірдің сонғы дыбыстарының - [П-~Б~У~М| сәйкестігіне ... ... ... ... тарынан өрбіген, соның
біреуі - қобыз. Бұл тәрізді біраз сөз ... ... ... (қауыз,
жауыз), -ыс//-іс (қамыс, ыдыс), -ыш//-іш (шөміш) сөзжасам моделі арқылы
жасалған.
Демек, біздің жобалауымыз бойынша: ... ... о ... ... шанағының сырт тұлғасына байланысты «іші қуыс шанақты аспап деген
уәж ... ... сөз ... «желқобыз» «желқабыз» және «желбуыз» жанама
атауларына келетін болсақ. ол «желғабыз» - ... ... ... ... ... зат, ... [ҚТС, 1999, 227 б.|. дегенді білдіреді де,
түбірі (*қоб~~*қаб...) ортақ «қобыз» ... бір ... да ... ал «буаз» сөзі екі қабат, аяғы ауыр әйелдің не буаз малдың жел
кернеп тұрған меске ... ... ... ... ... атау.
Ен алғаш Н.Тілендиев «Отырар сазы» оркестріне қосып дыбыстандырған бұл
аспап «желбуаз» деп аталған екен. ... ... ... ... ... ... атауының көптеген этимологиясының ішінде біздің ұсынып отырған
жобаға жақыны қырғыз ғалымы ... ... Ол ... ... ... этимологиялық сөздігінде»: «Комуз байыркы түрк тилинде кобы
сөзү «көңдөй» маанисин берген. Мына ушул сөзгө - 3 ... ... ... ... ... Жалкы сөзүне - 3 мүчөсү
уланып, кайра эле аға мааниси бирдей болгон, жалгыз сөзү ... кобы ... ... ... да ошондай эле маани берген» - ... ... ... жердегі кобы сөзі «іші куыс» (орысша - «пустой, полый») деген
мағынаны білдіреді.
Сонымен, Қазақ саз аспаптары құрамындағы 4-5 ... ... - ... ... атау ... ... «қобыз» сөзі о баста қылқобыздың іші қуыс
(шөміш, ожау. ... ... ... ... ... ыдыс ... ... білдірген. Демек, «қобыз» атауы «ортасы қуыс дөңгелек шанақты
аспап» дегенді білдірген. Онын түп-төркіні ... ... тән ... да, ... ... ... тілдерде (мысалы, орыс, украин т.б.)
қолданылып жүрген тұлғасы ғана емес, ... да ... ... ... ... мәдени ауыс-түйістер деп қараған жөн. Мысалы,
украин халқының ұлы ақыны Тарас Шеиченконың әдеби ... ... ... - да осы ... ... байланысты.
Орыс тілінде де кобза, кобзарь, кобузы деген музыкалық атаулар бар.
Бірақ бұлар да ... ... ... мен мағынасы біршама өзгеріп
кабылданғанын біз В.Дальдің түсініктемесінен де айқын көреміз.
В.Даль ... ... южн. «род ... ... ... балалайка»... Кобзарь
«бандурист, скоморох, играющий на кобзе, нищий, слепец, поющий думы, былины
Украины;... Кобу(ы)зы «вергань, зубанка, ... лира со ... ... к ... ... бьют по ... ... звуки изменением
полости рта» - деп көрсетеді ... ... ... ... ... Т.И, М., 1995, ... ... адам Қазақ (жалпы түркі) саз ... ... орыс ... ... (бүгінде колданысында кездеспейтін) нұсқасы
жоғарыда аталған 4-5 ... ... ... ... тек қылқобыз бен
шаңқобыз ғана емес, ... саз ... да, ... ... 8 ... (көп
ішекті) адырна не жетіген де бар ма деп жауап беруіне болады.
Бұл дерек нені көрсетеді? «Қобыз» атауының өткен бір ... ... ... ғана ... ... ... ... дөңгелек, сопақ т.б.
тұлғада шанағы бар ... ... ... ... - ... бандураның -өзі
де) саз аспаптарының баршасына катысты ... атау ... ... пікір, әрине. арнайы зерттеуді қажет етеді.
«Қобыз» үғымына байланысты қалыптасқан ... ... да, ... - ... ... топтастыру принципі
бойынша үшінші топ (желқобыз) пен алтыншы (іиаңқобыз) топта қарастырылады.
2.9. Сазген
Қазақ музыкасына, аспаптар тарихына ... ... мен ... ... Қарағанда сазген аспабы қазақтың саз аспаптар
қорына кейінгі ... ғана ... ... ... ... тарапынан
жаңғырып, жаңаланған көне де байырғы, түп-тегіі түркі жұртына тән
аспаптардың біріне жатады.
Сазген аспабының қазақ ... ... ... ... ... ... ... оны танып-білу де ... ... ... үш ... ... дәлелдеуге болады. Біріншіден, Қазақ саз
аспаптарын бастан-аяқ түгел зерттегеп маман Б. ... ... ... сөз ... ... "Қазақтың музыкалық аспаптары. Алматы,
1981]. Бұл аспап туралы мағлұмат Б.Ғизатов сөздігінде де [Қазакша музыкалық-
терминологиялык ... ... 1981]. ... ... де жоқ ... ... аспаптар сыры. Алматы, 1994].
Екіншіден, бұл аспаптың ұлттық музыка әлемінде кең тарай қоймауы ... ... ... түгел өтіп болмауына (мысалы. үш ішек, төрт
ішек болып өзгеруіне) байланысты.
Үшіншіден, ... ... ... ... кім ... белгісіз, өйікені
«саз» сөзі түркі тілдеріне жатпайтын иран сөзі. Ал. Сібір аймағындағы түркі
халықтарының тілінде «сазген» деген атау кездеспейді.
Бірак, қалай болса да. ... ... ... тән қобыз тобына жататын,
онымен музыкалық мүмкіншілігі, пішін-тұлғасы (пернесіздігі), ойналу тәсілі
(саусақ тырнактарының сыртымен, қияқ. ысқымен ысып т.т.) ... ... ... музыка аспаптарының тарихы үшін, соның ... ... ... ... бірі ... қалыптасуын, табиғатын танып-білу
үшін ескерілетін бір деректі. Омар ... ... ... 1982 жылы Абақан қаласындағы хақас ... саз ... ... қолынан «ыйык» деп аталатын саз ... ... ... - ерте ... ... ... жасасқан. ықшамды да ыңғайлы,
төрт ішекті, ... ... ... ... ... саз аспабы. Мұның
өз бітіміне тән үні де, үндестігі де жағымды, әуезі үйлесімді. Бұл ... өте ... ... ... ... ... бойынша, жазға
салым Қилы ағаштын дінін ... ... балы ... Дің. ... ... тұрады. Осы талшықтардың түтікшелері шырын балдың тегеуірінді
кернеуінен жарылып кетеді. Шырын балы ағып, тамырдың тұмырын түзіп, ... ... ... осы ... ... алып, оны жас жапаға орап, көленкеде
кептіреді. ... ... ... без ... сынбайды, күн өтіп,
ылғал сіңбейтін қатты болады. Сазген жасау алдында ... ... ... ... ... ... ұсқын беріп, саз аспабының бейнесін
шығарады. ... ... ... үйеңкінің түбінен уйіріп,қара
еменнің өзегін ойып, ақ қайыңның безінен қағып алған қобызым...» - ... ... ... да соны мезгейді.
Осы тектес тәйл, әдіспен, амалмен, ... ... ... ... ... де өзгеше болмақ. Соның бірі мына ... ... етіп ... ... ... ісмері һәм өнерпаз күйшісі
Әбушәкір Әбусейітжамалұлы осы саз ... ... ... ... шығарған.
Халық арасына кең тараған сазген аспабының тұрқы - 50-60, ... - ... Екі ... үш ... ... ... биіктігі 4-5см. Мойыны 20,
құлақтығы - 7-8 см. Төрт қүлағы ырғай, тиегі мүйіз не емен, ішек ... ... ... Қилы өрнек, түрлі түсті ... ... ... ... - ... ... ... тандаулысының бірі. Ендеше
ұмытылған дүниелерімізді іздестіре беруден абзал міндет болмаса керек» -
деп тұжырымдады автор ... ... // ... және ... ... бұл ... ... Қазақ топырағында қайта туып, жаңғырып,
жаңалануын баяндайтын алғашкы дерек, ол аспаптың жасалу ... ... ... осы ... ... бұл ... толығырақ танып-білгісі
келетін мамандар үшін бірнеше заңды сұрақтар тудыратын сиякты. Олар: ... ... ... өз ... туған өзінің төл аспабы ма, жоқ ... ... ... алып келген_екі аспаптың жаңғырып.
қазақыланған жаңа нұсқасы ма? 2) Осы ... ... ... ... төл аспабы деуге бола ма, жок әлде ... ... ... бола ма? 3) ... ... музыка аспаптары ішінде «сазген» деген
аспапты біз көре алмадық Сонда онын ол тілде ... ... ма, жоқ ... деп ... өзі ... ... атау ма? Олай ... «сазген» нені
білдіретін сөз? т.т.
Міне, осы ... ... ... ... табиғаты. шығу
тарихы. атауы арнайы зерттеуді ... ... ... ... ... ... ... - бұл аспапқа тек ... ... ғана ... ... ... ... туындайтын, «жетіген» атауына ұқсатып
қойылған жаңа ... ... - иран ... ... ... «мелодия»,
«музыкалық аспап» деген сөз.
Біздің пайымдауымыз бойынша: 1) сазген аспабы тым ертеде пайда болған,
көптеген түркі халықтары мен ... ... ... ... ... атауы
ғана емес, бітім-тұлғасы да өзгерген ішекті-еспелі аспаптардың біреуі; 2)
қазақтар болмысында ертеректе ... да, ... ... кең етек ... ығыстырылып, ұмыт болған, сондықтан ол оған (қазақтарға) уақыт
өткізіп қайта оралған, жаңғырып, ... ... ... ... 3) ... да ... ... аспабының атауы кейін қойылған, тек
қазақ тілінде (басқа тілдерде жоқ) ғана ... жаңа ... ... ... ... ... қосымшада берілді.
Б. Уілдекті-үрлемелі аспаптар
10) сыбызғы, 11) сазсырнай, 12) ... ... ... қоссырнай, 16)үскірік, 17) ұран, 18)желбуаз, 19)кіркей
Жоғарыда көрсетілгендей, біздің ұсынып отырған ... ... ... ... тобына саз аспаптарының аталған 10 түрі
жатады. Бұл аспаптардың басын қосып,бір топқа үйіріп тұрған ерекшеліктеріне
олардың ... ... ... ... үні ... Ал, осы ... түр -тұлғасы мен құрам құрылымы бейімделген бұл он ... ... ... ... қызметіне келсек, олар сан алуан, бір-біріне
ұқсамайды.
Дегенмен, бұл топқа жататын аспаптардың ... да ұлт ... сол ұлт ... мен ... шеберлігі мен ісмерлігі арқасында
дүниеге келіп, қалыптасқан төл ... ... бұл ... ... ... ... ... де тек ана тіліміздің негізінде ғана ... ... ... бола ... да, ... ... ұмыт ... кейін қайта
жаңғырып, тірілген, жаңаланып, қайта қатарға қосылған. Бұл игілікті іске
белсене ат салысқан саз аспаптарын ... ... ... ... ... ... ... қолөнер шеберлерінен
Д.Шоқпаров, А.Құмаровтың...Ерекше еңбектерін атай кетуге болмайды. Оларды
музыка тарихы ... айта ... ... ... үілдекті-үрмелі аспаптар тобына жататын саз
аспаптарының ... келу ... мен ... ... ие болу ... ... айқындай түсу .
Уілдекті-үрмелі аспаптардың табиғатына тән ең басты ... ... ... ... ... табиғат құбылысына,ондағы қимыл-
әрекет,жарық- сәуле, әсіресе, ... ... ... ... деп
қарайтыны белгілі. Мысалы, бұл құбылысты О.Хаймолдин: ... уілі ... ... ма, ... ... ма, ... ... ма-бәрі,
табиғаттағы үн адамдар қолымен жалыған аспаптар көмегінен мағыналы ... ... ... ... ... дәл, алуан түрлі
иіндерімен бейнелеу ... саз ... ... ... ... ететтін еді. Тарихтың әр бейнесінде осындай қажеттіліктен туған қазақ
халқының төл саз ... ... ... ... ... ... ... қамыстілік, қосқамыс, керней, әмірғы, үскірік, пырғы, ызың
т.б.» - деп ... ... ... ... ... ... аспаптар туралы ел жадында сақталған құнды деректерді жинақтап,
олардың қалыптасу ... сөз ... ... ... дара ... үлгілерін ел
жинап, жаңғыртып, қатарға қосуда да Болат ... ... ... ... ... ... де (О.Бейсенбекұлы,.........)
баршылық.
Айта кететін бір жағдай: үрлемелі ... ... ... ... мен саны да ... ... бірдей емес. Мәселен,
Б.Сарыбаевта -7: қамыс сырнай, қос сырнай, саз сырнай, үскірік, ... ... ... О.Бейсенбекұлында да -7: сыбызғы, ... ... ... ... ... Ал, біздің ұсынып ... ... -9: ... сазсырнай, бұғышақ, креней, қамызсырнай,
қоссырнай, ... ... ... // желқобыз, кіркей.
Төменде біз бұл аспаптардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталамыз.
2.10 Сыбызғы
Сыбызғы – қазақ ... ... ... ... ... жататын
қамыстан, қурайдан, үшқаттан, ғаштың діңінен, іші қуыс ... ... ... ... 80 ... дейін.) үрлемелі аспап. Сыбызғы сияқты,
атаулы әртүрлі: (май, ... ... ... ... ... т.б.), ... ... аспаптар басқа халықтардың бәрінде де кездеседі.
Сыбызғы аспабының ең басты қасиетінің ... оның тек ... ... қуыс ... (трубадан) тұратын қарапайым бітім – ... ... ауыз бен ... ... (әртүрлі дыбыс шығару) тәсілінің өте
қиындығы жатады. осы бір қасиетін О. ... ... ... ... ... ... дыбыс шықпайды. Ал, сәл қиғаш үрлесеңіз ауыздан
шыққан жел түтіктің бір қырына тиеді де, белгілі бір дәрежеде ... ... бар ... ... Демек, мәселе қалай үрлеуде екен. Түтіктің
қырына тиген жел бағытын ... де, ... ... ... ... ... ... тиіп, жаңғырып, дыбыс шығарады. Барлық үрлемелі
аспаптардың жұмыс істеу принципі осы ... ... ... Бұл
құбылыс тек дыбыс шығаруға көмектеседі. Ал әуез ырғағын жоғары – ...... үшін адам ... ... тесіп көтеріп, өзектегі
тербеліске түскен желдің енді дәл жаңағы ... ... ... ... ол ... ... ... дыбысты да жоғары-
төмен түсіріп, өзгертіп, құйқылжытып, отыруды меңгерген ... » ... ... ... сыры ...70-б.].
Сыбызғы – үрлемелі аспаптар ішіндегі ең көне де қарапайым түрі. ... ... ... - көп қурайдан- ақ жасап ала ... Ол ... іші қуыс ... қарақурай, ақурай, қызылқурай, таңқурай,
рауағаш, жаужапырақ, қурайы, т.б. қурай түрі жарай берген.
«Сыбызғы – қазақ халқының, ... ... ... ... ... ... музыка аспабы. Қазақтар сыбызғыны жылқы малының
азаны деп атаған. Жылқыны іңіреттеп, ... ... ... ... ... ... ... Қытай қазақтарынан қапталмалы сыбызғы әкеліп,
Питербургтың этнографиялық музейіне ... ... Абай ... та Семей
музейіне сыбызғы қазіргі кезде де ел ішінде кездеседі.». (О.Бейсенбекұлы.)
Басқа кейбір ... ... ... ... ... ... ... болашағы жоқ» дегенді желеу етіп,
сыбызғыны ығыстыруға ... да ... ... ... ... ... сабызғы аспабын жан-жақты зерттеп, оның дыбыс арқылы мен бояу-
нақышын ашып, ойнау әдістерін жүйелеп, өзі ... ... зор ... бұл көне ... та ... ... аспаптарының қорынан өз орнын
алды. .[ Б. Сарыбаев. Сабызғы// БжЕ, 1984, №73].
Қазір сыбызғының ... түрі – ... ... ағаш ... ... - қалпына келтіріп, фольклорлық- этнографиялық үйірмелерде ойналып
жүр, оны шебер ойнайтын мамандар да қалыптасып жатыр.
Сонымен сонау көне ... ... өз ... зерделігімен
дүниеге келген, малшы қауымның қиын да романтикалық ... ... ... қойшы- қолаңның қолында жүрген сыбызғы ... ... ... қазынасының төрінен орын алып отыр.
Сыбызғы табиғаты әлі де зерттей түсуді қажет ететін ... ... ... ... ... ... деп ... түрі туыстас башқұрт
халқының ұлттық музыкасының ең ... ... бірі ... ... ... ... ... бір ыңғай көзқарас жоқ. Бір ... ... ... ... байланыстырса, екінші бір автор «сызыл»,
«сызғыр» деген сөздерден шығуы ... деп ... ... және
искусство», Алматы, 1955, №7//-б.].
«Сыбызғы» атауының төркінін акад. Ә. Қайдар дыбыс елеуішінен ... ... ... да, бұл пікірдің жаны бар деп ойлаймыз. Қазақ тіліндегі
имитативтік бай ... ... ілкі ... бірі - * сыб//*
сып. Міне, осы түбірден дыбысқа қатысты бір үйір ... ... ... ... ... 1) «болар-болмас етілетін жіңішке үн,
дыбыс (глухой звук)»; 2) ауыз «ұзынқұлақ хабар, ... ... ... ... ... қурай, шөп арасында жүрген жүрісінен ... ... ... - ... ... қатты шығармай, жақын келіп
сөйлесуі»; *сып>сыпылдау, сыпсыңдау «аузы тең аузына тимей, сүйреңдеп өсек
айт», т.б.
Міне, осы дыбыс ... сыб// *сып ілкі ... ... ... бірі - ... – «жіңішке, нәзік үн, дыбыс». Енді осы сөзге
- қы жұрнағын ... «сол ... ... сондай дыбыс бойына тән»
деген ұғымды білдіретін ... ... ... көне ... атауы
туады. О бастағы «сыбысқы» - ның «сыбызғы» болуына таңқалуға болмайды, ... ... ... Бқл заң ... ... ... осы аспап
– сыбызха деп аталады.
Демек, қазақ тілінің өз топырағында дүниеге келген «ңәзік жіңішке үн
(сыбыс) ... ... ... сыбызғы оның байырғы да төл аспабы
болып саналады.
2.11. Сазсырнай
Уілдекті - ... ... саз ... бірі – сазсырнай. Ол
қазақтың ертеден келе жатқан, үрлеп ойнайтын көне де ... төл ... ... ... - жер ... жүздеген жылдар бойы көміліп
жатып, 1971 - жылы Әл-Фарабидің мекені, ата-жұрты саналатын ... ... ... қазу ... ... ... табылған аспап. Оны
кезінде беолігілі жазушы Дүкенбай Досжан аспаптанушы ғалым Болат Сарыбаевқа
әкеліп табыстайды.
Ол аспапты ұзақ ... ... ... ... ... қалпына келтірген, сөйтіп ғасырлар бойы ... ... ... ... де ... ... Болат Сарыбаев болды. Сазсырнайдан
ғасырлар үні қайта жаңғырып, бүгінгі ... ... ... мәдениетіне
қосылған зор үлес болды.
Сазсырнайдың бес түрі нұсқа- үлгісі жасалып отыр, олардың әрқайсысына
тән дыбыстары, арқылы анықталады. Сазсырнайдың өзі, атауы ... ... ... ... ... да, жетілдіру барысында оьның тағы бір ... енді бірі ... тағы бірі ... жасалып, алардың өздеріне тән
дыбыс, ерекшеліктері анықталады. Бұлардың үні ... ... ... қоңыр, адамның өзінің табиғи дауысына жақын. Бұлардың бәрі сазсырнай
аспабының үш шанақтың ішіндегі ... ... ... ... ... төмен шығуы саусақпен басылатын ойықтардың орналасуына тікелей
қатысты. Республикамызда сазсырнай жасайтын ... ... да ... өткені бұл аспақа бүгінде талап пен қажеттілік жоғары. өйткені
қазіргі ... ... ... ... ұлттық-этнографиялық
ассамбдердің ұйымдас-тырылуы мүмкін емес.
Сазсырнай атауының төркіні ... ... де әр ... Оның ...... – саз, екіншісі - сырнай – тұратыны баршаға мәлім.
Біреулер ... ... ... ... ... ... ... деп дұрыс анықтаса [Ғизатов. Б. Қазақша музыкалық- терминологиялық
сөздік. Алматы, 1981, 103], енді бір зерттеуші оны иран ... ... ... ... ... ... ... кірме сөз деп жобалайды.
Шын мәнісінде, саз атауының бұл ... оның ... ... ... сөзі деп ... жөн.
Атаудың екінші (негізгі) компоненті – «сырнай» ... ... ... қиын, әрі күрделі. өйткені қазақ саз аспаптарының
құрамында ... ... тағы да оның төрт ... ауызсырнай,
қамыссырнай, қоссырнай) түрі бар. Және ... (5- ... ... ... ... ... ... уілдекті тең үрлемелі аспаптар тобына
жатса, қалған «сырнай» және ... деп ...... ... ... жатады. *Демек, бұл – олардың бітім- болмысы ... үн ... ... ... ... ... бұл 5 түрінен басқа Д.Шоқпарұлы қайыңның тозымнан жаслаған
тозсырнай аспабы тағы бар. [Д. Қошқарұлы.Тозсырнай// «Білім және ... ... ... да ... деп тау ... ... ... да, сырнай атауының тілдік табығатын тек ... ... ... ғана емес, сол бес аспаптың баршасына ортақ
қасиетті білдіретін, яғни кең ... ... ... сөз деп қараған
жөн.
Біздің пайымдауымыз бойынша: сырнай саз аспаптарының түркі текті басқа
тауларынан дараланып, өзгешеленіп ... иран ... ... ... ... сіңіп кеткен, үш-төрт атаудың бірі: сырнай, ... ... ... иран тілдеріндегі (тәжік, парсы, ауған, т.б) зурнай
(даб // деген ілкі ... бар. ... ... даб > ... ... ... дауылда-сияқты
тұлғалар туындаған.
Бұл-қазақ, т.б. түркі тілдеріндегі имитативті ... ... тән ... ... ... сар >сарыл т.б. [Ә.Қайдар. қазақ тіліндегі имитатив құбылысына
жаңаша көзкарас....].
Екінші көзқарас: кейбір түркі тілдерінде (мысалы, ... ... - ... ... ... - дап "барабан" мағынасында кездесетін шығу
төркінін иран ... деп ... * дап ... ... ... түбірімен сәйкестігі және "дауылпаз" деген (құрамында — ... ... ... бар) саз аспабының кездесуі.
Мұны біз мәдени ауыс-түйістікте бола беретін ұқсастық деп ... ... біз ... қазақ топырағының өзінде пайда болған көне кәсіби
құралдардан дамып, бүгінде саз аспаптар қатарына қосылған ... ... ... Оның ... ... ... ... бірнеше түрлерін
жасап, көптеген ансамбльдердің құрамына қосқаны белгілі.
Дабылдың дүңгірлеген даңғырлаган, тоқыл ... ... да ... ... ... оның ... үлкен-кішілігіне, қолыменен, не таяқшалармен
ұрып-қағып ойнайтын шанағының материалына да байланысты. ... ... ... ойнайтын сазгерлер де пайда болады.
21. Аттаныс дабыл
"Аттаныс дабыл" да дабылды - ұрмалы аспаптар тобына ... ... ... ... жатады.
(Бұл туралы дерек кейін беріледі)
2.22. Дауылпа
"Дауылпаз" деген атаудың өзі-ақ даул түбіріне паз жұрнағы қосу арқылы
жасалғаны айқын ... тұр. ... ... ... сөзделген
дабыл сөзімен түбірлес.
Егер біз бұл атаудың ... ... ... ... сөзі ... Ал
енген кер, қор, кем, т.б. жұрнақтары-паз парсы тілінен енген-паз жұрнағы
осы сияқты иран ... ... ... ... ... ... аспаз, іскер, табыскре, жалақор, араққор, арбакеш
сөздерімен салыстырыңыз. Бұл ... ... ... құс ... ... ... “албатрос”) алғашқы сыңары (п/б мен у ... ... ... ... дабылмен түбірлес болу керек.
Демек, бұл екі аспап, тек музыкалық түр-тұлға, болмысы жағынан ғана
емес, ... ... ... да ... ... ... ... туралы мағлүмат барлығында бір келкі болмаса да, көптеген
дереккөздерінде келтіріледі. Солардың екі-үшеуін атап ... ... ... ... музыка зерттеушісі Болат Сарыбаевтың
еңбегінен табамыз. "Дауылпаз" деген атау ... ... ... ... ... тевил+паз дейтіндей, екі создсн
косылган болса керек. Дауылпаз тектес аспаптар әр ... ... ... тілдес
халықтар арасында кеңінен тараған"-дей келіп, ол бұл ... ... ... әр түрлі тұрмыс қажеттігінде (аң аулауда, жұртты дабыл
беріп шақыруда т.б.) пайдаланылғандығын көрсетеді. Оны және ... ... оз ... ... бір түрі деп ... [Б.Сарыбаев. Қазактың музыкалық аспаптары ... 145-147 бб.].
Сонымен қатар, автор дауылпаздың ұрып ... көне ... ... нұсқаларының 1934 жылдан бастап тұңғыш рет Құрмангазы ... ... ... ... ... атап ... дауылпаз да - музыкалық аспап санатына кейінгі кездерде ... ол ... ... ... тұлға-бітімі жағынан жетілдіріліп
дамыған аспаптар қатарына жататын құндылыктардың бірі.
Аспаптың қайта жасалған, бірақ оның көне үлгілеріндегі ерекшеліктсрі
мен халыктың ... ... ... ... ... ... косымшада берілген суретімен көруге болады.
Музыка зерттеуші Омар Хаймолдин: "Бұл аспапты ... аса ... ... ... ... ... әдемі өрнектермен безендіріп
жасаған. Шанагы - өзегі алынған, сырты жұмыр бітеу ағаштан ойылады. ... ... ... ... ... - 30-40 см., ... - 25
см. дей. Жанға байлап, немесе мойынға асып ... ... ... ... ... кету ... Б. ... сөздігінде дауылпаз туралы: "еліміздің
кей жерлерінде мұны дабыл дейді. Ел ішінде дауылпазды мыстан ... ... ... тері ... Сол керілген теріні сабы, сүйемдей ағаш,
қайысының ұзындығы да сүйемдей қамшымен ұрып, дыбыс ... ... ... ... муз. ... создік ... 34-35 бб.].
Дауылпаздың жаңартылып, жетілдірілген бір үлгісінде оның шанағының
түбі сапактау, чугун қазақ сияқты болып келіп, ... ... ... ... үш аяқ ... ... ... табиғаты туралы дабыл аспабымен түбірлес,
үйірлес деген пікірді колдаймыз.
2.23. Даңғыра
Даңғыра - ұрмалы-соқпалы аспаптардың, бір түрі. ... ... ... ... да беріліп жүрген аныктама-сипаттамалар бір-келкі
емес. Сондықтан да болар даңғыраның өз басы көне де ... ... ... да ... ... аспаптар санатына кейінрек келіп
косылғандарға жатады. Мысалы, музыкалық сөздікте берілген ресми анықтамада:
"Дөңгелек ағаш шанағының бір жақ ... ... ... тері ... да, ... шынжыр, шығыршық, қоңырау, шалдырлауық сияқты темірлер ... көне ... бері ... ... ... ... ... сылдырлатып отырған". - деп көрсетсе, Болат Сарыбасв: "Даңғыра мен
кепшік те мембраналы топ аспаптары катарына ... ... ... ... ішкі ... әр ... формадағы шынжыр, сақина, пластикалар
ілінеді... Даңғыраның ұлттық ... түрі ... ... ... ... көбіне-көп бақсы-балгерлердің қолындағы аспабы болып. Ислам
діні оны көп ... ... ... ... бастаган деп
көрсетеді ([Б.Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары ... ... ... ... - ... ... ... аспап санатына қосылу эволюциялық дамуына себеп болған факторға
О.Бейсенбекұлы т.б. авторлар оның ... ... ... ... үніне
өнерпаздар мен басқа жұрттың билей бастауын жатқызады. Мысалы, бұл ... "Осы ... ... ... ... ... ... қазақгар билей жөнелді, билегенде аяқтарын біресе алшақ тастап, біресе
тізерлеп шөге қалып, еліре, екілене, екпіңдете мың ... ... ... кем ... ... (сауықшы) таңдай қағып, таңқалар еді...
Кейінрек ... да ... ... ... ... бола ...... [Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары....]
"Даңғыра" атауының тілдік табиғатына келетін болсақ, оның ешбір дау-
талассыз қазақ тілінің өз топырағынан туындағанын ... Бұл ... ... ... "даң-дүң >даңғыр- дүңгір" деген мағына беретін
еліктеуіштердің ілкі түбірі -*даң - нан ... ...... атау ... ... тұр.
Демек, бұл аспап өзінің музыкалық (дыбыстық) ... ... ... ... ... шыңдаулға берілген анықтамада ... ... ... ... ... ... ... аспабы.
Дауылпаздың шанағы ағаштан істелсе, шыңдауылдың шанағы теріден,
не жезден істеледі. Шанағының беті терімен қапталады.. оның
дауысы дауылпаздан гөрі қаттырақ шығады. Шыңдауылды сигнал
беру үшін және ... ... ... шыңдауылды Москва
мен Ленинградтың музейлерінен көруге болады” [Б.Ғизатов. Қазақша
музыкалық терминологиялық сөздік ...138 б.].
Б.Сарыбаевтың түсіндірілуі бойынша; ... ... ... ... ... ... ... дауылпаздан айырмашылығы сол
ғана"- Демек, бұл дабылды-ұрмалы аспаптың өзі тектес дауылпазбен (кара)
ұқсастығы тек ... ... ғана ... ... ... муз. ас. ... 145 ... да, бұл ... шанағының металдан (жезден, мыстан) жасалғандығы
шың сыңарынын ... -ақ ... (шың ... ... Ол-металды
ұрғанда шығатын дыбыс. Ал, екінші сыңары дауыл болса, ол-дабыл атауынын (б-
у дыбыс алмасуынан туындаған) сол ... ... ... ... ... тіл табиғаты бойынша талдағанда, "дауысы
шыңылдап шығатын дабыл" аспабы болып шығады. Бұл ... ... саз ... аз ... Мысалы: шаңкобыз, қылкобыз, жезкобыз,
сазсырнай, тастауық т.т. Осы ... ... ... ... бір
зандылық саз аспабының негізі екінші сыңары - ... ... ... ... ... анықтауыш сыңарлы сол аспаптың өзіндік ерекшелігін-көрсетіп
тұрады.
Шыңдауыл саз ... ... ... - "шың" да, ... ... компоненті - "шаң" да сондай-ақ "шың" деген (Тчщхфсаз
аспабының өзі де - борі ... бір ... ... ... бұл атаудың тілдік табиғаты жөнінде айтылып жүрген пікір
жорамалдарда ... жоқ. ... ... ... ... ... "шыңдауыл - түркі тічдеріне басқа жақтан ... ... ... ... ... кірме сөз" [Б.Сарыбаев Қазақтың музыкалық
аспаптары. 145 б.]. Музыка ... ... ... "Әр халық
өзінің саз аспаптарын табиғи болмысына, тұтыну ... үн ... ... келе ол, ... бір ... ... аспабына
кдтысты чаратьш айтуға болады. Тілімізде "шың" деген сөз шатқал ... ... долы ... ... ... үнімен зәрені
алатын асу бермес занғар" таудың ең биік ... ... ... ... ... ... ... халқымыз жаңғырыққан сесті үні бар
аспаптарының бірін сол ... ... ... "шыңдауыл”
деп атапты” -деп жорамалдайды [О.Хаймолдин. Шыңдауыл// "Қазақ әйелдері" ,
1985, №2, 30 б.]
Әрине, бұл-лингвистикалық қисыны келмейтін ... ... ... бұл
арадағы "шың"- "таудың ең биік шоқы, сол шоқы мекен таудың басында болатын
"дауылды" ... саз ... ... логикаға симайтын сияқты.
Шыңдауыл да түркі тілдерінде қолданылатындығы (мысалы: шағатай тілінде
— шаңдауыл, қырғыз тіліндс - чындоол // чындоолу, ұйғыр ... чан ... ... ... бұл ... ... "хабар беруші" мағынасындағы
кытай тілінің "цзинь" ... ... ... ... ... сөзінен
таратылады. [Т.Рахимов, китайские элементы в современном уйгурском языке.
М., 1970, 102 с.]. Мұндағы "дауыл" ... ... ... ... жортуыл, сияқты әскери атаулардың құрамындағы есім жасайтын -ыл//-
іл жұрнағын жалғау ... ... ... деп ... бар. Бұл да
дәлелденбеген долбардың бірі.
"Шыңдауыл" да, саз ... ... ... ... ... ... о ... аңшылық кәсібінде. т.б. тұрмыстық қажеттіліктерді өтеуге
байланысты ... ... ... ... ... келетін шыңдауылдың (қосымшадағы суреті
қаралсын) жасалу тәсілдері ... сөз ете ... ... ... үні ашты әрі ... Сондықтан да оны кезінде саятшылар мен
жауынгерлер жиі пайдаланған. Оның ұзын бауы ... асып ... ... Саусақпен, көбінесе арнайы таякшамен ойнайды", - деп корсетеді.
[О.Бейсенбекүлы. ... ... ... ... ... ... ... Б. Ғизатов берген анықтамасында: "Кепшік –
қағып ойнайтын аспап.
Дөңгелек ағаш шанағының бір жақ бетіне жұқа кепкен тері ... ... ... ... ... ... қоңыраулары сияқты
темірлері болмайды. Кепшік пен даңғыра ғасырлар бойы бақсылардың қолында
болған, Зарлы сарындарына қосып, қағып ... ... ... ... би ... ... ... бине" сүйемел жасады ... ... ... муз. терм, создік... 61 б.].
О.Бейсенбекұлы бұл анықтаманы былайша толықтырады: ... ... ... ән, күй, көбінесе биді сүйемелдеуге
арналған аспабы. ... ... ... сол, оның бір жақ беті ... ішінде керегі болмайды...'
“Кепшікте ойнау саусақ буындарының ептілігі мен икемділігін ... ... ... ... билеуі оны кепшіктен шыққан дыбыстардың
ырғағына, әуендік жылдамдығына байланысты". ... ... ... ... ... шығу тарихына байланысты оны ... бірі ... ... оның ... ... ... көне замандардан бері кең тараған ... ... ... оны даңғырамен ... ... ... — металл сылдырмақтарының ... ... ... т.б. сол ... ұрып ... ... аймақтың казақтары арасында да көпке дейін сақталып ... ... ... ... бүгінде жаңаланып, жетілдірілген түрінде ұлттық
саз аспаптар қорынан және оркестр, ансамбль құрамының ... орын ... ... ... шығу ... ... түрде анықтау
мүмкіндігі болмады. Бірақ жоба түріндс мынандай ұсыныс айтуға
болатын сияқты. Мысалы, өзбек тілінде кепшікке ұқсас ыдыс бар
екен. Оны ... ... ... ... ауысқан элемент
деп карайды: “Кепчик — из санскрита, емкость, сделанная из кожи, натянутой"
на ... ... с ... 5-6 кг." ... ... ... в ... узбекском// Тезисы докладов XXIX
сессии ПИАК. М., 1986, 61].
Біріншіден, ыдысқа ұқсас кепшіктін (кепчик) сырт ... саз ... сырт ... ... тері ... сәйкес келіп тұр, -
екіншіден, өзбек, қазақ т.б. Орта Азия ... ... ... ... ... болған ықтимал, Екіншіден, саз аспаптарының
жасалуындағы бір тәсіл-ұқсастық ... ... ... ... ... ... ... колменен ұрып айналатын саз аспаптарының бірі. Даңгыра мен дабылдан
кепшіктің айырмашылығы оның шанашның жағына ғана көп тері ... ... ... ... - ғалым Қүдайберген Жүбанов ... ... ... қобызшы, домбырашы, әнші- лердің көбісі шамадандардан
өрбігендер. Бұл қазақта ғана емес, қоғам ... ... ... ... ... да болған нәрсе" дей келіп, Кепшік, даңғыра аспаптары сол
шамандық үрдістің ... ... ... ... ... ... өлген
адаммен бірге оның қарау-жарағын, ас-суын және ... ... да ... ... ... Жаназалау кезінде бақсылар өзінің басты құралы болған
кепшік немесе даңғыра аспабын соғып тұрған" .
2.26. Тұяқтас
Тұяқтас — кейінгі ... ғана ... ... ... ... ... аспаптардың бір түрі. Бұл аспаптың шығу тарихын да,
көптеген баска ... ... көне ... ... ... ... ... қолданған құралдарына катысты.
Зерттеушілердің пайымдауы бойынша бұл құралды баста көшпелі қауымның
егіншілікпен шұғылдана бастаған кезінде ... ... ... ... ... арпа т.б.) әр ... ... қорғау (оларды үркіту)
үшін пайдаланған көрінеді. Немесе: қазақ алып ... ... жас ... ... әр ... (үлкен-кіші) болады. Тай
Тұяқтары қолға ұстауға ықшамды болып келеді.
Одан соң әрбір жұп тұяқты көркем де ... болу үшін ... ... ... зерлеп, әшекейлеп белдеу бау тағып, шашақтап ұстайды.
Тұяқтың үлкен кішілігіне карап өзіндік әдемі дауысы болады. Қос тұяқты
өзара соғыстырып ойнай білген адам оның ... ... ... би ... ерекше накыш, әсер қалдырады.
Бүгінде тұяқтас қазақтың саз аспаптар ... ... орын ... ансамбльдердің құрамдас ... ... ... ... ... бар ... О.Бейсенбекұлы аттастырған
қыз ұзатылуына үш-төрт күн, кейде бір апта ... ... ... бастайды. Әуенін тұяқтаспен ... ... ... ... ... асп... 103 б.].
Оның басты себебі тұяқтас о баста әркімнің-ақ өзі жасап алуына
оңай. Өте ... ... бірі ... ... ... ... ол төмендегіше жасалған: Сойылған жылқы ... ... ... ... ... сағат кайнатады. Содан соң оны ... ... алып ... ... ... ... ... сөз
қылған.
Тастұяқ аспабының атауы этимологиялық талдауды қажет етпейді. Өйткені
бұл күрделі атаудың екі ... де ... ... ... ... ... ... қолданыста жүрген көне де байырғы сөздері. Демек, бұл атаудың
қалыптасу мотиві- ... ... ... ... ... ... кейбіреулерге "тас" пен "тұяктың" қатар ... ... ... ... ... үшін екі ... жоба айтуға болады: ертеде бұл аспап
бүгінгідей қос тұяқтан емес, тұяқ пен тастан ... ... ол ... желген аттың шабысын бейнеленетін дыбыс шығаратын аспап болуы немесе
"тастан қатты қос тұяқ" дегенді аңғартуы да мүмкін.
2.27. Токылдақ
Дабылды- ұрмалы ... ... ... ... бірі ... ... шығу ... атауының төркіні, т.б. ерекшеліктері
туралы беріліп ... ... мен ... де ... саз ... сиякты, тоқылдақ аспабына қатысты мағлұматтар да
бізге көне заманнан калған, не кейін қалыптасқан аңыз-әңгімелер мен ... ... ... солардан өрбіп, таратылуда. Солардың біреуін біз
жоғарыда (қара) "шіңкілдекке" ... ... ... ... ... ... ... тағы да қайталасақ болмас.
Музыка зерттеуші мамандардың бірі- Омар Хаймолдин кезінде ... ... ... ... ... ... ... дем алысы, тоқылдақтың тоқылы, түн торғайы шіңкілдектің
шіңкіліне, ... ... ... ... ... әупіліне, үскіріктің үніне үндескен ғажайып үндердің құдіретіне
табына жүріп, талай-талай саз аспаптарын жасадым. Соның ... ... ... бала кезімде тоғай аралап жүргенде әндерін естіген ... ... үш, ... алты ... етіп ... ... ... токылдақ, бір шіңкілдек" аңызы. Тоқылдақ аспабы да этникалық қалпына
келтірілді. Аспаптың ... ... см, ... кергіштерін қатты ағаштың
шыбықшасынан жасап, өзектің ұясына сұғыныстыра бекітіп, шала ... ... ... Өрнектерін жүргізіп, жарғақ, ... ... ... ұшар ... ... ... ... осындай
сілкіп, кағып, ырғақтатып ойнайтын ұрмалы ... ... ... ... деп ... "Тоғыз тоқылдақ, бір
шіңкілдек" // "Қазакстан әйеддері", 1982, №11, 25 б.].
"Тоқылдақ” ... ... ... ... ... ... Ал саз ... шұғылданушы
маман О.Бейсенбекұлының еңбегінде ... ... ... жоғарыда келтірілген (О.Хаймолдин) мағлүматпен ... ... да, біз оның ... ... ... ... қатты ағашты түрлі көлемде жасалады. Бір жақ беті ... ... ... ... ... сайын дыбысы күшейіп, жаңғырығы
арта түседі. Кішкене таяшамен ұрып ... ... ... ... ... ... ... дыбыс жаңғырығын сан құбылтуға болады.
Н.Тлендиевтің "Ата толғауы", ... ... ... ... ... ... басталды
Кейде тоқылдақтың орнына ... ... ... ... ... ... ... Д.Шоқпарұлы суретін
салып көрсеткен тоқылдақ аспабы мен кейінгі сөз ... ... екі ... ... Бұл ... аныктай түсу болашақтың
ісі.
Ал біз сөз еткелі отырған тоқылдақ төрт ... ... екі ... жұқа көн тері ... ұстайтын сабы бар, үш бұрышында үш шашағы ... ... ... ... ... ... дыбыс шығаратын ұрмалы-
дабылды аспап.
Бұл аспаптың атауы оны ұрғанда ... ... ... -тоқ ... ... тоқ > тоқыл > тоқылда тоқылдақ сөз.
Демек, бұл аспаптың атауы оның шығаратын дыбысы негізінде қалыптасқан
деген мотивті білдірді.
2.28. ... ... ... ... шың да ... ... аспаптарына жатады.
Оның болмысы, атауынан да көрініп тұрғандай, казақтың төл үғымынан,
яғни * шың түрінде етілетін дыбысқа ... ілкі ... ... ... жөн. *Шың ілкі ... ... ... басқа еліктеуіш түбірлермен
және олардан тарайтын туынды тұлғалармен салыстырғанда да (мысалы: шың ... ... шыңқ ет: ... ... шыңқ етер; *шің>шіңк ет-
шіңкіл>шіңкілде->шіңкиден (сал. 'Тоғыз ... бір ... ... ... ... т.т.) біз оның ... ... ол дәл осы аспапқа байланысты — оның ... ... ... ... анық ... (Бұл ... бұл ... биік шыңымен де металлы шындау, шыңын
қандыру дегендегі "шыңмен" де шатастырмаған жөн).
Шың ... ... оны ... шығаратын дыбысына байланысты екенін
біз осы аспаптың ... ... де әр ... ... ... айкын көре аламыз. Мысалы: алтай тілінде "кококол"-
шан/(шаң)[Алтац словарь, 1964]; ... ... ... ("колокол") атауының
мағыналас болмысы ретінде -чан сөзі колданылды [Рус.Тат.Сл., Казань, 1956];
Өзбек ... де ... ... ... баламасы ретінде — Занг атауы
қолданылады [Рус.Узб.Сл., ... 1953]; ... ... ... ... ... ... тілінде "колокол"- сап |Р.Т.Сл., М., 1972]; хакас
тілінде "колокол" - саң, "колокольчик"- ... ... М., 1961; ... ... – жәң (Р.У.Сл., М., 1956): әзербайжан тілінде "колокол"-
зәнк ][РХСл., т.І, ... 1971] ... ... ... ... шың аспабының көптеген басқа
түркі тілдерінде де кен тараған: шың-шан(шаң)-чаң-занг-шанъ(шаң)-(чан)-саң-
жәң т.б. варианттары бар ... дау ... ... катар, *шың түбірі, басқа тілдерді есептемегеннің
өзінде, ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық ... ... ... шаңқобыз) көріп отырмыз.
Шың аспабынын болмысымен атауы туралы пікірлер біріңғай ... О. ... "шың" ... ... оны ... сипаттайды:
"Алтын күн, күміс табақ ай тәрізді, беті айнадай жарқыраған, қағысына
қарай алуан түрлі" алуан ... үн ... саз ... ... "шың" ... Сырты шимайлы өрнектермен әшекейленіп, зер жүргізіліп жасалған
аспаптың ... ... ... не ... жез ... ... да асыл ... құрастырылған. Атауы "қиян, зәулім, заңгар,
құзды, биік" деген үғымдардың мазмұнына сәйкес. ... ... ... ... ... ... тауып ойнау әдіс, тәсіл, амалдарды басқа ... ... де ... ... ... н ... қою мүмкін
емес, үйренуі аса киын. Міне, "шың" деген аты ... ... ... үні
қаңғырлап шығады. Олардың үндестігін тауып., нақысты мақам ... ... ... ... "шың"деу себебінің өзі осындай табиғи негізіне катысты,
-деп түсіндіріп, атаудың пайда болу, калыптас) ... ... ... құз-
шыңнан іздейді [О.Хаймолдин. Шың// "Қазақ әйелдері", 1983, №10].
Шың аспабының шығу ... мен ... ... ... ... сипаттайды. Ол: "Таза жезден немесе мыстың таптап жасалған
жанғыруы ерекше ... ... ... ... ... Алдын
ала белгіленген дыбысты шың арқылы беріп, сол арқылы қажетті хабар ... ... ... ... ... ... шабандоздарга "жөнел"
деген, немесе сәйгүліктердің мәреге жеткендігін хабарлау үшін ... ... үні ... салтанатты. Жаңғырып шығатындықтан алысқа тарайды.
Дыбыс бояуы мен ауқылы қандай металдан және ... ... ... Неғүрлым жұқа, бір тегіс тапталған шыңның үні соғүрлым таза әрі
жаңғыргыш ... -дёп ... ... Сазды аспаптар сыры... 100
б.].
Автор ашық айтпаса да шың атауының төркінін ... ... ... ... ... ... ... анғартқысы келеді. Бұл жобаға
біз ... ... ... ... ... жар бере ... ... этногафиялық негіздерге сәйкестеп, жаңалап, жетілдіріп саз
аспаптар катарына қосқан шебер, этнограф Дәркенбай Шоқпарұлы:
"Шың- ... көне ... ... Ол аты ... сай, ағаш ... ... ... шығаратын, беті сол дөңес, дөнгелек метал тәрізді
ұрмалы-шулы аспап.
Шың аталу ... ... ... ... ... “- ... қосыламыз. [Д.Шоқпарұлы. Шың//.Білім және еңбек. 1987 ж,№5,14 б.]
Г. Шулы-сылдырмақты аспаптар.
29) асатаяқ, 30) дудыға, 31)сақпан, 32) шартылдауык, 33) ... ... ... ... ... ... ... (6) заты атына
сай, дыбысы сартылдатып ұрудан, сілкілеп-қағудан шығатын шулы (әр ... мен ... ... ... ... — сылдырмақты деп атаудың да шарттылығы бар. Бұл топқа енгізілген
аспаптардың түрлері де басқа классификацияларда да бірдей ... ... ... пен ... ... арқылы үн шығаратын аспаптар"
тобына жатқызылса, О. ... ... ... ... ... ... енгізілген. Біздің көзқарасымыз бойынша бұл көрсетілген топқа
осы 6 аспаптың түрі жатады.
2.29. Асатаяқ
"Асатаяқ" атауының тілдік табиғаты ... екі ... ... ... қалыптасқан плеонастық тірке. Ескерте ... ... екі ... ... ... ... бәрі
біріктіріліп, бір атау ретінде жазылғаны жөн. Міне, сол ... ... та ... ... жүр. Ал, ол, әрине, қос сөз емес.
Бұл атаудың мағыналас екі ... ... ... ... пікір айтқан зерттеуші маман Болат Сарыбаев болатын. Ол:
"Асатаяқ-шу шығаратын ... ... ... оны ... қылқобызбен қоса қолданған. "Аса" деген сөз ... - ... ... - ... ... ... түріктердің "хасса" деген сөзінен
шыққан, ол таяқ дегенді ... ... ... ... екі сөзден
қосылған болу керек. Этнографтар асатаяқты суреттен жазған кезінде ... ... ... ... ... "муса-оса" деп түрліше атаған"-
деп көрсетеді [Б.Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспатары ...148 б]|.
Шынында да, бұл ... ... - "қос ... Бір ... ... ... тән, ... таяқ->таянудан шыққан
таяқ сөзі де, екіншісі- аса диуаналар ұстайтын арабтың "таяқ"
мағынасындағы сөзі. Бірақ ол Б.Сарыбаев ... ... ... тән сөз ... және де жай ... ... Ол араб
тілінде: аса - "диуананың қолына ... ... ... ... ... с ... [Б.Бекмухаметов. Қазақ тіліндегі
араб-парсы сөздері. ... 1977; ... ... ... 1965, ... ... асаның бұл арада аса таяқтың анықтамасы (яғни сырланған
сылдырмақгы таяқ) ретінде қолданылып тұр) ... ... ... ... ... оның ... о баста казақ бақсыларының қолына
ұстап, өз ойынында ... ... ... ... ... мына ... де айқындай түседі:
О.Бейсенбекұлы: "Бақсылық жойылғаннан кейін асатаяқ ұмыт бола ... ... ел ... ... оның ... ... ... жаңғыртып, өз өнерлеріне пайдаланады. Соңғы жылдары
музейлерде сакталған көне нұскалары ... ... ... жасалып,
музыкалық аспаптар қатарына енгізілді. Асатаяқ тек ән, күй әуеніне қосылып
қана қоймай, би ... да ... ... [О.Бейсенбекұлы.
Сазды аспаптар сыры... 96-97 бб].
Сонымен, асатаяқ бақсылар, диуаналар ұстаған құрал түрінен музыкалық
аспап санатына кейінгі ... ғана өтсе де, ... ... оның
бірнеше түрі жаңғыртылып жасалып, атаулары анықталып та үлгерген аспап.
Мысалы, мамандардың ... ... ... ... ... жүр. ... ... асатаяқ,
жыланбасты асатаяқ,
қоңыраулы асатаяқ
құтпатаяқ.
Бұлардың әрқайсысы өзіндік тұлға-үлгісі мен құрамдық бөлшектері,
жасалу ... ... ... ... "Қосымшадағы" суреттерден
көруге болады.
Асатаяқтың бірден көзге түсетіні оның құрамының таяктан, ... ... ... мен ... ... ... мен ... сан алуан көптігі. Мысалы, айшықты асатаяқты алып қарасақ, ол
таяқтың жоғары жағына төңкерілген қос ... оның ... ай ... ішіне кішкене қоңыраулар ілінген тостағанның жиегіне ... ... ... ... Сол ... ... басқа түрлері де: сопақ
күмбез, домалак, дүңкілдек, әшекейлі ... алты ... ... ... ... сәкәку, т.т. осы сияқты ... ... ... ... түрі ұлттық-фольқлорлық ансамбль, концерттерде
өзінің ... ... ... отыр.
2.30. Дудыға
Дудыға қазақ халқының ертеден келе жатқан дабылды -шулы лсиатарының
бірі. Бұл ... да ... ... бар.
Зерттеушілердің пікірі ... ол ... ... ... ... ... ... намысын
оятып, қайратын буырқантып", дем беру үшін қодданылған о ... ... ... ... ... аспаптарын зерттеген О.Хаймолдин: "Бұл аспапты он төрт жасында
батыр Шоқаннтай атанған ... ... ... Жаңыл және Еңке
деген әйелдерінен батыр ... ... пен ... ... етіп, "ата ... ... ... көре ... жақынға көз
тікпеңдер, алысты жақын, ... туыс ... ... ... ... үға біліңдер..." деп, батасын беріпті. Мұның сондай бір
құдіретті аспап екендігін Жауғашар (Шоқантай) ... ... ... ... ойран салайын,
Ырық бермес бұзықты
Басын қағып алайын ... " - ... ... да ... ... деп
көрсетеді [О. Хаймолдин. Дудыға // "Қазақстан әйелдері", 1982, №10, 31].
Бұл аспапты осы тәрізді ... ... ... Д.Шоқпарұлы жаңғыртып,
кайта жасалған нұсқасы музыкалық ... ... ... ... ... ... ... осы нұсқасы бойынша сипаттасақ, ол сегіз ... ... ... ... бітеу сылдырмақтар қадалып, сыртынан да еменннен
жасалған домалақ ... ... ... ... ... ұшар ... ... қымбат тастармен әшекейленіп жасалған т.т.
"Дудыға" аспабының атауы жөнінде айтылып жүрген пікірлердің ... ... ... ... ұғымнан туындаған "дудыға" саз аспабы
батырлардың "ду-ду" еткен ... ... ... ... ... бұл атау ... аспаптардың көбінесе негіз болған дыбыс
еліктеуішінен туындаған. Бірақ ол ... ... ... күйге
түсіру" арқылы емес, керісінше, батырлардың арқасын қоздырып, жаумен
шайқасын ... үшін ... ... екені логикаға көбірек үйлесетін
сияқты. Сонда, ... ... ... ... ... жобалауға
болады: Ол о бастагы *ду (одан: дуылда-, ... ... ... ... ... ... "ду-ду" ілкі түбіріне "құрал-сайман, аспап"
мағынасын беретін -ға//-ка есім жұрнағының (салыстыр: сырға, жорға т.б.)
жалғануы ... ... ... ... оның о ... ... "ду-ду" деген
дыбыс шығаратын аспап. Орыстың "дутка" аспабы да осы ... ... ... ... ... ... тек дыбыстық қана емес, сонымен
қатар іс-әрекетті бейнелейтін де ... бар. ... ... пен ... ... ду-ду (Абай) және Беті ... ... өңі ... жүре ... ... сырт ... қарап, батырлар басына киетін дулығаға
ұқсатудан шыққан деп жорамалдаулар да кездеседі.
"Дудыға" аспабы Б.Сарыбаев, ... ... ... ... ... қаралмаған. Бұл, ... ... ... аспаптар санатына тек ... ... ғана ... көрсетеді.
2.31. Сақпан
Қазақ қауымы сақпанның 3-4 түрін білген.1) тас лақтыратын сақпан; 2)
қаттамал сақпан, 3) айналкдалы сақпан, 4) ... мал ... ... қайыстан жасалған қамшы.
Бұлардың бәрі де, пайымдап қарасақ, о баста малшы қауымның қажеттігін
өтеуге арналған қол ... ... ... ... ... дами ... ... біреуі ғана, яғни айналмалы сақпан (орысша-трещета) ғана
саз аспаптарының қатарына енген. Демек, 4 түрлі сақпанның гомогендік ... ... бір ... заты ... Тас лақтыратын сақпан туралы сол сақпанды жаңғыртып жасап, қалпына
келтірген шебер әрі зерттеуші, ... ... ... ... — тас, т.с.с. заттарды алысқа ... ... ... ... ... сақпанды жаугершілікте, аң аулауда және мал
қашыруға пайдаланды."
Сақпанды ... ... өріп ... ... ол ... ... ... жасалынады. Сақпанның қос болуы, ортасында көлемді адамның алақанындай
алақаны, бір бауының ұшынада өрме тұтқасымен бүл діргесі болады. Оны ... ... ... ... "азат бау" дейді. Азат баудың алақанға қарсы ұшы
сүйірлене бітеді. Бауларының ... 100-120 см. ... ... ... жұдырықтай тас, қорғасын, т.б. салып, бүлдіргесін оң
қолдың білегіне іліп, азат баудың ұшын ... бас ... пен сүқ ... қыса ... үйіре жылдам айналдырып, азат болуды босатып жібереді.
Сонда сақпанның алақанындағы тас өте алысқа (шамамен 200 м ... ... бөрі ... жау түсіретін мергендерде болған.
Малшылар сақпанды мал ... ... ... ... ... мал ... өте ... көрсетеді автор [Д.Шоқпарұлы.
Сакпан // "Білім және еңбек", №11, ... 1984, ... ... сақпан. Сақпанның Бұл түрі туралы ... ... ... ... мағлүмат береді:
"Қойшылар ырғай, тасжарған сияқты қатты ағаштарды ұзындығы бір карыс,
ені екі-үш сантиметр етіп жұқалап, ... ... ... ... қой, қозы кайырған. Олар Бұл сайманын сақпан деп атаған. Сақпан
әсіресе көктемгі төл алу кезінде аса көп ... Оны әр ... ... ... ... ... ... кағыпсілку арқьілы сан алуан ырғак, бір-біріне
ұқсамайтын неше түрлі дыбыс шығаруға ... ... ... ... ... ... сүйемелдеген. Осы мүмкіндігі ел ішінде қолдау тауып сақпан
қой қайыратын қүралдан музыкалық ... ... ... сақпан — бірнеше тілше — тактайшаларды бірінің үстіне бірін
қаттап, бір ұшын ағаш тығыршықпен ұстатқан қысқа сапты ... ... ... де ... алақанға ұрып-қаққанда тілше-
тактайшалар бір-біріне тиіп, ... ... ... ... ... ... ... сақпан. Әуелі тұтка мен жылғатіс (шестерня)
қатты ағаштан бір тұтас ойылып жасалады. Содан ... ... ... ... фонерден доға мен тіл бірге кесіледі.
Тілдің доғаға ... жері жез ... мыс ... ... өрнектеледі. Жылғатістің мойны үшына доғаның екі ұшы
қаңылтырмен бекітіледі. Ал тіл ... ... ... ... ... ... шыр айналдырғанда тіл жылғатістерге тиіп, серпіліп,
бірқалыпты дырылдаған немесе үзік-үзік ... ... ... - деп көрсетеді автор ... ... екі түрі ... ... аспаптар сыры, Алматы, І994, 100-101].
4) Сақпанның тағы бір түрі-өрімі ұзын (1,5-2.м) қайыстан
жасалған қамшы тәрізді құрал. Бұл ... да ... ... жылқы) қайырғанда қолданылатын ... ... ... ... көтеріп түрып, темен, не киғаштап қатты
сілкіп қалғанда қайыс өрімінің үш жағы орта тұсына иіріліп келіп
соққанда шарт еткен қатты ... ... ... ... ... сол ... шошып, ұйығып, бір жерге топтаса бастайды.
Сақпанның қызметі осы.
Тіл шығу төркінін дыбыс еліктеуіш тібірінен ... деп ... ... сақ ете ... сақ ... ... аяз, сақырлап
қайнау, тісін сақ-сақ еткізу. Т.б. тәрізді туынды тұлғалар сақ ... ... сөзі сақ ... ... ман ... ... атауына
айналған сөз. Салыстыр: ақпан-әуелден құсының бір түрі.ұқ-ұқ даусын ... 4 ... ... бәрі де о ... ... ... қажеттігіне
байланысты пайда болып, қалыптасқан әр түрлі дыбыс шығаратын құралдар екен.
Түлға жағынан дами келе ... ... - ... сақпан мен
айналмалы сақпан-саз аспаптарының қатарына қосылып отыр.
Мұнда да, атаудың шығу төркінін біз дыбыс еліктеуіш ... ... ... ... ... сақ, ете түсті, сақ еткізді, сақылдаган ... ... ... сақ-сақ еткізу, сқкар қайнату т.б. осы ... ... ... ... *сақ ілкі ... ... мойындасақ,
сақпан сөзі. Ол -сақ түбіріне соның бірі- -пан//ман жұрнағы жалғанып,
реальды зат ... ... сөз. ... ... - ... ... ... Ол күстың "үк~ұк" деп шығаратын ... ... ... ... - ...... саз ... құрамына кейінгі
кездері келіп қосылған о бастағы малшаруашылық құралдарының бірі. Бұл ... ... ... ... музыка маманы О.Бейсенбекұлы ол жөнінде
былай деп көрсетеді:
"Атбегілер, арбакештер, шабандоздар көліктерін сабап
айдағаннан гөрі шошытып, үркітіп айдағанды жақсы көреді. Бұл
үшін қолындағы ұзын сап ... ... ... төмен қарай
сілкіп қалса болғаны. Жалпақ қайыс жиырылып барып сарт ете
қалады. ... ... ... ... тұндырар жаңғырық шығару.
Қайыстың осы қасиетін халық ұтымды пайдалана білген. Теріні
әбден жұмсартып, иін ... ... ... ... ... ... ... алып, екі қабаттан, екі ұшынан бірнеше таспа
шығарады. Осы таспаларды өріп, ағашка бекітеді. Қос тұтқадан
ұстап, сәл жиырып, сілкіп тартып қалғанда күшті ... ... ... малшылар да жапан дүзде немесе қараңғы түнде
ұры-қары, ит-құстан сақтау үшін пайдаланған. Шартылдауықтың
сыртын күмістеп, ... ... ... ... ... ... ... [ ].
Міне, Бұл шартылдактың саз аспаптар санатына келіп қосылуына дейінгі
жағдайы. Одан әрі ... ... келе ... ... ... айналған. Шартылдақтың ерекше үні қауымның назарына ілігіп,
музыкалық аспаптар ... ... ... ... қазір "Отырар сазы"
оркестрі жиі қолданылады. ... ... ... ... ... серпін беріп, тыңдаушының жігерін оятып, делебесін ... ... өр ... аттандаған аламан қол, ... сан ... ... ... ... найза сартылын көз аддына елестетіп,
еріксіз баурап алатын, күй бояуымен ерекше реңк беріп, ... аша ... осы ... "-деп ... автор [О.Бейсенбекұлы. Сазды аспаптар
сыры. Алматы, 1994, 102 б.].
Көріп отырғанымыздай, шартылдауыктың да шығу ... ... ... ... сияқты о бастан-ақ музыкаға емес, мал ... ... ... ... Оның саз аспаптарының санатына еліп қосылуы
дауыс шығару ерекшелігіне байланысты екендігін көріп отырмыз.
Шартылдауық атауы да қазақ ... ... ... ... ілкі ... ... бір рет шығуын білдіретін бірінші дәрежелі - *т
граматикалық индикаторын (

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық аспаптары6 бет
Қазақтың ұлттық аспаптары жайлы8 бет
Қазақтың ұлттық аспаптары туралы4 бет
Қазақтың ұлттық аспаптарын музыкалық-дидактикалық ойын барысында қолдану тәсілдері52 бет
"Макроэкономикалық көрсеткіштер"4 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
60-80 жылдардағы ортасындағы Қазақстандағы нақты социализм12 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Адамның этномәдени даму мәселелері29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь