Құқықтық норманың түсінігі, түрлері, құрылымы

МАЗМҰНЫ

Реферат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2.3б.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.6б.

І тарау. Құқық туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7б.
1.1 Құқық ұғымы, белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.11б.
1.2 Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны ... ... ... ... ... ... ... ...12.21б.

ІІ тарау. Құқықтық норма ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22б.
2.1 Құқықтың қайнар көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22.28б.
2.2 Құқықтық норманың ұғымы, түрлері, құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ..29.38б.

ІІІ тарау. Құқықтық қатынас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39б.
3.1 Құқықтық қатынас ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39.41б.
3.2 Заңды айғақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42.45б.

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46.47б.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ

Құқық адам мен қоғамның жаратылысымен байланысты тұлғаның бостандығын білдіретін, қоғамдық қатынастарды реттейтін, ресми құжаттарда анықталған, мемлекеттің күшімен қамтамасыз етілетін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Заң ғылымының негізі мемлекет және құқық теориясынан басталса, аталған пән өз бастауын құқық терминінің мазмұнын ашудан басталады. Бұл жерде “неге?” деген сұрақ заңды туындайды. Жауап іздер болсақ, мынаны айтуға тура келеді: 1) құқық мемлекетпен пайда болған. Демек, мемлекет атаулы билік құралдарының жүйесімен ішкі, сыртқы көпқырлы функцияларды біріктіре білген жиынтықты зерттеу қажет болса, онда оның бастауы міндетті түрде құқық ұғымына тіреледі деген сөз.
2) Құқық әлеуметтік және философиялық тұрғыдан алғанда, өте ауқымды түсінік. Ол өз бойына тек құқықтық нормаларды ғана емес, сонымен қатар құқықтық сананы, құқықтық қатынастарды да біріктіреді.
3) Құқық – қай қоғамның болмасын мүшелерінің ара-қатынастарының бұлтартпас бөлшегі. Кез-келген қатынас моральдық және заңды тұрғыдан құқыққа сүйенгендіктен, мемлекет және құқық теориясы пәнінің де өз кезегінде алғашқылардың қатарында құқықты зерделейтін осы және өзге де себептерге байланысты.
Енді құқық нормасына келер болсақ, құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік.
Ал құқықтық қатынас бұл – құқыққа байланысты, құқық негізіндегі қатынастар.
Аталған құқық, құқықтық норма және құқықтық қатынас ұғымдары менің дипломдық жұмысымның арқауы болып отыр. Жұмыс үш тараудан тұрады, әр тарау 2 бөлімді қамтиды. “Құқық туралы түсінік” атты 1-ші тарауда құқық ұғымы жайлы жалпы түсінік пен оның белгілері және нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың алар орны жайлы сөз етіледі.
Құқық ұғымы жайлы түсінік бергенде, оның жалпы мәнін ашуға тырыстым. Заң ғылымында “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады. Құқықты ресми түрде танылған қоғам мүшелерінің әрекет ету мүмкіндігі деп қарастырса, келесіде “құқық” деп құқық нормаларының жүйеленген жинытығы деседі. Ендігі ретте “құқықты” оқу пәнінің ұғымы ретінде қолданылады делінеді. Осыдан өзге ғалымдар құқыққа субъективті де, объективті де тұрғыда анықтама беруге тырысады.
Міне, осындайлық құқық терминіне анықтама беруден бастап, бұл бөлімде сонымен қатар оның өзіне ғана тән белгілерін аштым.
“Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны” – бөлімінде нормативтік реттеу жүйесі қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардан тұратындығы, олар әлеутеммік және әлеуметтік-техникалық нормаларға бөлінетіндігі жөнінде сөз қозғалды. Осыларды аша келе І тарау мағынасы ашылды.
Құқықтық норма атты ІІ тарауда Құқықтық қайнар көздер және құқықтық норманың ұғымы, түрлері және оның құрылымы жайлы айтылды. Аталған бөлімдерде құқық пен мораль ара-қатынасы жөнінде, құқықтың құқықтық норма тудыратыны және ол нормалар жазбаша нысанда болатыны жөнінде, құқықтық нормаларға жалпы және айрықша белгілер тән болып келетіндігі жайлы ауқымды дәлелдер келтірілді. Сонымен қатар, құқық, құқықтық норма жөнінде сөз еткенде міндетті түрде олардың қайдан бастау алатынын, яғни қайнар көздер жайлы айтылуы тиіс. Сол әдетінші, мен де осы бөлімде құқық негіздерін 4 түрге бөліп қарастырдым.
Құқықтық қатынас атты ІІІ бөлімде құқықтық қатынас түсінігі мен белгілері және заңды айғаққа қатысты ғалымдардың тұжырымын келтіре отырып, диплом тақырыбын ашуға тырыстым.
Бұл дипломдық жұмысым заң ғылымына қатысты елеулі еңбектерін жазған ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып жазылды.
Бұл еңбек құқықтық норма түсінігін игеруге көмекші құрал ретінді жараса екен деген ойдамын. Және де аталған тақырып менің алдағы да еңбектерімнің арқауы болар деген сенімдемін.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. А.С. Ибраева, Н.С. Ибраев Теория государства и права: учебное пособие.- Алматы, «Жеті жарғы», 2003, - 65-71стр.
2. А.С. Ибраева Заң терминдерінің қазақша – орысша және орысша – қазақша қысаша түсіндірме сөздігі.- Алматы, «Жеті жарғы» 1996ж.
3. А. Жакупова «Конституция – основа развития государства» // Заң және заман.-2005ж. №9-17б.
4. Ә. Әділхан «Адам құқы – ең жоғары құндылық» // Заң және заман.- 2005ж.-№25-3-5 б.
5. Б. Қонақбаев «Азаматтарды құқықтық қорғау және олардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» // Заң.-2005ж.-№31.-26-28б.
6. Г. Адрасулова «Юридическое значение, функции и эффективность применения норм права» // Фемида.-2006ж.-№10-11-14б.
7. Ғ. Сапарғалиев, А. Ибраева Мемлекет және құқық теориясы: оқу құралы.- Алматы, «Жеті жарға», 1998ж.,-88-89б.
8. «Қазақстан Республикасының Конституциясы»: Түсініктеме.-Алматы, «Жеті жарғы», 1999ж.,-26-32б.
9. «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері» : оқулық.-Алматы, 2003ж.,-112-116б.
10. Қ.А. Мустафаев «Құқықтық тәлім - тәрбие мен жалпы оқытудың іс-шаралары» // Заң.-2005ж.-№5.-31-33б.
11. Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет және құқық теориясы: оқулық.-Алматы, ҚазМЗУ-дың баспа- полиграфия орталығы 1999ж.,-124-127б.
12. «Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі» 27.12.1994ж.
13. Н.Ә. Назарбаев «Қазақтан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында»: Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауы .- Астана, 2006ж.,-9-11б.
14. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан – 2030» Алматы, 1998ж.
15. Н.Дулатов, С. Амандықова, А. Турлаев Мемлекет және құқық негіздері: Фолиант.- Астана, 2001ж.,-10-14б.
16. Н. Елікбаев, М. Нуршаев «Құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің жаңа сатысы» // Заң.-2004ж.,-№13-30-34б.
17. Н.И. Матузов, А.В. Малько Теория государства и права: курс лекции.- Юристъ, Москва,1997ж.,-313-316б.
18. «Общая теория государства и права»: Академический курс 1-том.-Москва, Зерцало, 1998ж.,-70б.
19 «Общая теория государства и права»: Академический курс 2-том.-Москва, Зерцало,1998ж.,-74-78б.
20. С.Д. Баққұлов Құқық негіздері: оқулық.-Алматы, 2004ж.,-28б.
21. С.А. Дьяченко «Сильная власть- сильное государство» // Заңгер.-2002ж.-№15-4-6б.
22. С. Ынтымақов « Қоғамдық қор: құқықтық жағдайының өзекті мәселелері» // Заңгер.-2005ж.-№12.-42-44б.
23. Т. Мамедсупиев «Правовая природа нормативных постановлений Верховного суда Республики Казахстан» // Фемида.-2006ж.-№4.-12б.
24. Т. Мырзамбетов «Конституция еліміздің тұрақтылығы мен тыныштығының кепілі» // Заңгер.- 2005ж.-№19.-40-44б.
25. Т. Ағдарбеков Мемлекет және құқық теориясы: оқулық.- Алматы, 2003ж.,-212-216б.
26. Т. Айтмухамбетов «Қазақстанның сот өндіріснде сот шешімдерін қайта қарау» // Заң.-2004ж.,-№21.-8б.
27. Т. Айтмухамбетов «Қазақтардың дәстүрлі құқығы бойынша шешімдерді қайта қарау институты» // Заң.-2004ж.,-№21.-9б.
28. С.А. Комаров Общая теория государства и права: учебник.-Москва, 1997ж.,-191б.
        
        Тақырыбы: «Құқықтық норманың түсінігі, түрлері, құрылымы».
МАЗМҰНЫ
Реферат.....................................................................
..........................................2-3б.
Кіріспе.....................................................................
...........................................5-6б.
І тарау. Құқық туралы
түсінік.....................................................................
........7б.
1.1 Құқық ұғымы,
белгілері...................................................................
.........7-11б.
1.2 Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың
орны...............................12-21б.
ІІ тарау. Құқықтық
норма.......................................................................
...........22б.
2.1 Құқықтың қайнар
көздері.....................................................................
.22-28б.
2.2 ... ... ... түрлері,
құрылымы..............................29-38б.
ІІІ тарау. Құқықтық
қатынас.....................................................................
........39б.
3.1 Құқықтық қатынас
ұғымы.....................................................................39
-41б.
3.2 Заңды
айғақ.......................................................................
.......................42-45б.
Қорытынды...................................................................
.................................46-47б.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Құқық адам мен қоғамның жаратылысымен байланысты тұлғаның ... ... ... ... ресми құжаттарда анықталған,
мемлекеттің күшімен қамтамасыз етілетін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Заң ғылымының негізі мемлекет және ... ... ... ... өз бастауын құқық терминінің ... ... ... Бұл ... ... сұрақ заңды туындайды. Жауап іздер болсақ, мынаны айтуға тура
келеді: 1) құқық мемлекетпен пайда болған. Демек, ... ... ... ... ... ... ... функцияларды біріктіре білген
жиынтықты зерттеу қажет болса, онда оның бастауы міндетті ... ... ... деген сөз.
2) Құқық әлеуметтік және философиялық тұрғыдан алғанда, өте ауқымды
түсінік. Ол өз бойына тек құқықтық ... ғана ... ... ... ... ... ... да біріктіреді.
3) Құқық – қай қоғамның болмасын ... ... ... Кез-келген қатынас моральдық және заңды тұрғыдан
құқыққа сүйенгендіктен, мемлекет және ... ... ... де ... ... қатарында құқықты зерделейтін осы және өзге ... ... ... ... ... ... ... норма заңда
ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол жалпыға міндетті, ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынас бұл – құқыққа байланысты, құқық ... ... ... ... және ... ... ... менің
дипломдық жұмысымның арқауы болып отыр. Жұмыс үш ... ... әр ... бөлімді қамтиды. “Құқық туралы түсінік” атты 1-ші тарауда құқық ұғымы
жайлы жалпы түсінік пен оның ... және ... ... ... алар орны ... сөз ... ... жайлы түсінік бергенде, оның жалпы мәнін ашуға тырыстым.
Заң ғылымында ... ... ... ... ... Құқықты ресми
түрде танылған қоғам мүшелерінің әрекет ету ... деп ... ... деп ... нормаларының жүйеленген жинытығы деседі. Ендігі
ретте “құқықты” оқу пәнінің ұғымы ретінде ... ... ... өзге
ғалымдар құқыққа субъективті де, объективті де тұрғыда анықтама ... ... ... ... ... ... бастап, бұл бөлімде
сонымен қатар оның өзіне ғана тән белгілерін аштым.
“Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны” – ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардан тұратындығы, олар
әлеутеммік және ... ... ... ... ... ... аша келе І тарау мағынасы ашылды.
Құқықтық норма атты ІІ тарауда Құқықтық қайнар көздер және ... ... ... және оның ... ... ... Аталған
бөлімдерде құқық пен мораль ара-қатынасы жөнінде, құқықтың құқықтық норма
тудыратыны және ол нормалар ... ... ... ... ... жалпы және айрықша белгілер тән болып келетіндігі жайлы ауқымды
дәлелдер келтірілді. Сонымен қатар, құқық, құқықтық ... ... ... ... ... ... ... бастау алатынын, яғни қайнар көздер
жайлы айтылуы ... Сол ... мен де осы ... ... ... 4
түрге бөліп қарастырдым.
Құқықтық қатынас атты ІІІ бөлімде құқықтық ... ... ... және ... айғаққа қатысты ғалымдардың тұжырымын келтіре отырып,
диплом тақырыбын ашуға тырыстым.
Бұл дипломдық жұмысым заң ғылымына қатысты елеулі ... ... ... сүйене отырып жазылды.
Бұл еңбек құқықтық норма түсінігін игеруге көмекші құрал ... екен ... ... Және де ... ... менің алдағы да
еңбектерімнің арқауы болар деген сенімдемін.
І тарау. ҚҰҚЫҚ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.
1. Құқық ұғымы, белгілері.
Республикамыз өз ... ... ... қиыншылықтарды артқа
тастап, бүгінгі күнде экономикасы дамыған ... ... ... да
елімізде ақсап жатқан кейбір келесі мәселелер бар екендігі да жасырын емес.
Ел болған соң, соңғы кездері жалпы халықтық ... ... ... ... ... оның ... алудағы құқықтық тәрбие берудің
кемшін тартып отырғаны қоғамдағы өзекті мәселеге айналуда. Қазақта ... ... ... ... нақыл сөз бар. Осы сөз арқылы айтылған
бабалар аманатындағы жауапкершілікті ата-анаға ғана ... деп ... ... ... баласының саналы ұрпақты тәрбиелеудегі, білім
берудегі ... ... деп ... жөн ... да ... болашағы құқықтық мемлекет тағдырымен байланыстыра
қарап отырған шағымызда ... ... ... ... ала
отырып, жас ұрпақтың құқықтық тәрбиесін ... ... беру ... ... ... күні өз қажеттілігін танытып отыр.
Себебі күнделікті күйбең тіршіліктің құрығына түсіп, өз ар-ұжданын,
ұятын, намысын бір ... ... ... ... ... ... ... қоғамда құқық бұзушылықтың кең өршіп отырғаны ойланарлық
жағдай. Осының өзі жас ... одан қала ... ... ... ... ... ... қуаттайды.
Бұл идея тек халық арасында айтылып қалмай, билік тізгінін ұстаған
лауазым иелерін ... да ... ... ... ... ... қоғамда орын алған құқық ... ... ... үн ... оған білім беру мекемелері арқылы құқықтық насихат
жүргізу ... ... ... ... Республикасының Білім
және ғылым Министрлігі тарпынан ... ... ... ... ... мәні бар, ол заң ... ... және қызмет бабында қолданылады. Кең мағыналы түсінік болғандықтан,
әрбір ... ... мәні ... ... да бір ... ... ғылымында “құқық” термині бірнеше ... ... ... ... ... ... қолданылады. “Құқық – ресми
түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың ... ... ... ... мүмкіндігі. Мысалы, адамзаттардың еңбек ету бостандығы, білім алу,
меншік иесі ... ... ... құқығы. Заңды тұлғалардың да
құқықтық ... ... Осы ... ... “құқық” түсінігі
субъективтік (тұлғалар) мағынада қолданылады[2].
Субъективтік (тұлғалар) құқық – тұлғалардың мүддесін ... ... ... ... тұлғаларына берген құқықтық
мүмкіндіктері.
Мұндай мүмкіндіктер құқықтық ... ... ... ... ... анықтайды. Тұлғаның құқығы құқықтық қатынасқа қатысушы басқа
тұлғаның құқығымен байланысты болғандықтан, екі жақта да құқықтық ... ... ... әр ... оқып, білім алуға құқығы бар. ... ... ... ... кейін азамат оқу орнының ішкі тәртібіне
бағынуға, оқу бағдарламасын орындауға міндетті.
Заңды тұлға кәсіпкерлікпен шұғылданып, заңи негізде ... ие ... Ол ... өз ... үшін пайдаланады. Сонымен қатар, өз мүлкін
пайдалануда қоғамның, басқа адамдардың мүдделеріне зиян ... ... ... Республикасының Конституциясында былай деп жазылған:
“Меншік ... ... оны ... сонымен қатар қоғам игілігіне де
қызмет етуге тиіс” (6 бап)[3].
Субъективтік (тұлғалық) ... ...... мүмкіндік берілген
құқық тұлғасының заңи мүддесін (талабын) орындату үшін басқа ... ... ... Бұл ... ... ... қатысу
нәтижесінде жүзеге асырылып, мемлекеттік ... ... ... жағдайда) қамтамасыз етіледі[4].
Екіншіден, “құқық” дегеніміз құқық нормаларының жүйеге келтірілген
жиынтығы. Бұл объективтік мағынадағы құқық, ... ... ... жеке
адамның еркіне байланысты емес. Сонымен, объективтік мағынадағы құқық жеке
нормаларға бөлінбейтін, тұтас ... ... ... ... ... ... дейді: “Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық
Конституцияның, соған сәйкес ... өзге де ... ... ... ... және өзге де
міндеттемелерінің, сондай-ақ Республика ... ... ... Соты ... ... нормалары болып табылады. (4 бап).
Үшіншіден, “құқық” ... оқу ... ... ұғым ... Құқық пәндері түрлі салаларға бөлінеді: конституциялық құқық,
әкімшілік құқық, еңбек құқығы, отбасы құқығы, ... ... ... ... ... тағы ... Құқық саласы - өзара туыстас қоғамдық
қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың ... ... ...... және ... емес ... ... құқықтық
нормалардың жиынтығы. Қылмыстық ...... ... ... ... ... ... нормалардың жиынтығы.
Төртіншіден, “құқық” термині тұлғалық құқық пен ... ... ... де ... ... ... ... жүйесі” деген
түсінік бар. Мысалы, қазіргі жағдайда елімізде Қазақстанның ... ... ... ... ... ... терең түсінген адам оның ... ... әр ... болатынын да анықтай алады. Мұның өзі құқықтың
өте күрделі әлеуметтік құбылыс екендігінің белгісі.
Құқықтың түрлі ... ... - оның ... ... де ... ... Егер ... тұлғалармен байланыстырса, тұлғалардың
мемлекетте, қоғамда құқықтық мәртебесі қандай ... ... ... туады. Азаматтарға сан-қилы құқықтар мен бостандықтар беріліп,
оларды жүзеге асыру мүмкіндігі жасалса, онда ... ... ... ... ... Ал, ... ... туралы сөз болғанда,
мемлекетте қалыптасқан заңдар жүйесі әлеуметтік ... ... ... ... зерттеушілердің көзқарасы бір жерден шығып, бір
текті болады деп айтуға болмайды. Негізінен, құқықты тараптық және ... ... ... ғылымда кең орын алып келді. Маркстік ілім
құқықты, оған байланысты құбылыстарды тек таптық ... ғана ... ілім ... ...... ... саяси құралы, тек соның жоғын жоқтап,
мүддесін қорғайды. Ал өркениеттік тұрғыдағы ілім бойынша құқық қоғамдағы
барлық ... ... ... ... ... құрал болып
саналады. Қандай ілім болса да құқықтың әлеуметтік мәні бар екенін айтады.
Бірақ Маркстік ілім ... ... ... өте тар ... ... Әрине құл иеленушілік дәуірде құқық ашықтан-ашық тек құл
иеленушілердің ... ... ... ... мүлікке теңдегені
белгілі. Бірақ, бұл көзқарасты ... ... ... сатыдағы
мемлекеттерге теңеуге болмайды. Құқық тек үстем таптың ... ... ... ... ... тап тартысы орын алып, ақырында ол құлдырап,
жойылады. Қазіргі замандағы өркениетті ... ... ... ... ... саяси құралға айнала бастағанын мойындау
керек. Қазақстан мемлекетінде қалыптасып келе ... ... да ... ... ... қарау шындыққа сай келеді десек, қателеспейміз.
Қазақстан Республикасында қабылданған заңдарды талдайтын болсақ, олардың
қандай да ... ... ... ... немесе белгілі бір топқа
артықшылық жасайтынын таба алмаймыз. ... ... ... барлық
әлеуметтік топтардың еркін білдіріп, олардың ... ... ... ... әлеуметтік мәнін мойындай отырып, оған ... ... ... (объективтік тұрғыдан қарағанда) – жалпыға бірдей міндетті,
мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, ... ... ... және ... да ... ... анықталған құқықтық норма, ережелердің
жиынтығы.
Енді, құқықтың негізгі белгілерін қарастырайық[6].
Жүйелілігі. Құқық – бірнеше бөлшектен ... ... ... ... ...... ... мазмұны адам мен қоғамның табиғатына
байланысты әлеуметтік талаптармен анықталады. ... ... ... табиғи құбылыстар. Оларды сақтауға, қорғауға, қамтамасыз етуге
бағытталған құқықтық ... ... ... ... ... Конституциясында былай деп жазылған: «Әркімнің өмір ... бар. ... өз ... адам өмірін қиюға хақысы жоқ.» (15 бап)[7].
Құқықтық жүйенің екінші бөлігі – ... ... ... ... ... ... ... бөлігі – субъективтік
(тұлғалар) ... Осы ... ... бірімен-бірі табиғи түрде
байланысты, бірінсіз басқаларын түсінуге, жүзеге асыруға болмайды. Мысалы,
тек әр ... өмір ... ... бар деп ... оның ... ... ... адамның өз өмірін сақтауға, қорғауға мүмкіндігі
болмаса, аталған ... ... ... ғана ... қалған болар еді. Адам
өзіне қажетті рухани және ... ... ... үшін өзі ... ... ... Адамның әлеуметтік-құқықтық талаптарының мағынасы –
оны ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуі.
Нормативтік сипаты – құқықтың негізгі ... ... ... ... рәсімдерден тұрады. Қағида – тұлғалардың мінез-
құлықтары туралы ереже. Былайша айтқанда, қоғамдық қатынасқа қатысушылар өз
іс-әрекеттерін, мінезін белгілі ... ... ... ... ... құқықтың нормалары – тұлғалардың іс-әрекетінің, мінез-
құлқының үлгісі. Мысалы, әркім өзінің қай ... қай ... және ... жататынын өзі анықтауға және оны ... ... ... ... 19-бабы)[8]. Тұлғалардың мінез-
құлқын анықтау арқылы құқық нормалары қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... тұрақтандырады,
бассыздықтан қорғайды. Формальдық анықтылық – ... тағы да ... ... Ол ... ... ... ... көрсетеді[9].
Құқықты, оны құратын заңдарды, ... да ... ... ... ... мемлекет.
Мемлекет органдардан тұрады, демек, мемлекет органдары заңдарды
жасайды. Заң - ережелер жиынтығы. Олар жай ... ... ... ... ... ... сипаты бар ережелер. Әрбір ереже, қағида заң
шығарушының тұлғалардың мінез-құлқы туралы ойын ... ... ... ... ... сөз ... керек, оның әрбір сөзінің
әлеуметтік мәні болады, себебі ол қоғамдық қатынасқа қатысатын тұлғалардың
мінез-құлқын ... ... ... ... әсер етеді.
Құқықтың енді бір белгісі – мемлекеттің күшіне сүйенуі. Егер мемлекет
құқық ... ... ... ... ... қамтамасыз етпесе,
олар тек қағаз бетінде ғана жазылып қалған ... еді. ... ... ... ... ... асыруға жәрдемдеседі, жағдай
жасайды. Мысалы, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... үймен қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасалады. Заңда
көрсетілген ... ... ... ... үй заңмен белгіленген
нормаларға сәйкес, мемлекеттік тұрғын үй қорларынан олардың ... ... ... (25 бап) Егер ... ... мен
бостандықтарына қол сұғылса, мемлекет оларды қорғайды. Заңды бұзғандар
құқықтық ... ... ... ... құқық орнына
келтіріледі[10].
Құқықтың тағы бір ...... ... ... ... ... ... мемлекеттік биліктің бірден-
бір бастауы – халық. Халық билікті тікелей республикалық ... ... ... арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды
мемлекеттік органдарға ... ... ... ... ... ... қабылдай алады. Мұндай жағдайды заң тікелей халықтың еркін паш
етеді. Оған мысал, 1995 ... 30 ... ... ... ... ...... өзегі, ұйтқысы. Олай болса,
Қазақстанда қалыптасып келе жатқан құқық бүкіл көп ... ... ... ойын жүзеге асырады десек, ешбір асыра сілтеу болмайды. Халықтың
ойын, еркін мемлекет органдары да тиісті нормативті ... ... ... ... Халық Президентті сайлайды. Ол халық атынан әрекет жасап,
өз өкілеттігінің шеңберінде ... ... – заң күші бар ... ... жарлықтар, қаулылар қабылдайды. Президенттің нормативті
актілері ... ... ... ... ... ... ... нормалар тек бір адамның немесе әлеуметтік топтың еркін білдіріп,
мүддесін ғана қорғамайды. Ол – халық үшін ... ... ... келе ... ... ... түсінігін ашпастан
бұрын құқық ұғымын ашу ... ... Ал ... ұғымы – бұл ресми түрде
танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға ... ... ... жасау
мүмкіндігі.
1.2 Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны.
Адам қоғамында сан алуан қатынастар, яғни байланыстар туындайды. Осы
қатынастарды реттеу, ... ... ... ... негізінде
болады. Норма дегеніміз мінез-құлықтың, жүріс-тұрыстың мөлшері, үлгісі,
эталоны.
Нормативтік реттеу ... ... ... ... ... Олар ... және ... нормаларға бөлінеді.
Қоғамның әлеуметтік нормалары ... ... ... ... пікір күші ықпалымен немесе мемлекеттің ... ... ... ... ... жүріс-тұрыстары
ережелерінің жүйесі. Әлеуметтік нормаларға жататындар құқық нормалары,
мораль (имандық, өнеге) ... ... ... (корпоративтік)
нормалары, әдет-ғұрыптар, дін нормалары және тағы басқа.
Әлеуметтік-техникалық нормалар – техникалық құралдарды пайдалану,
қолдану ... ... ... ... ... тағы ... нормалар белгілеу және ... ету ... ... ... құқық нормаларын мемлекет белгілейді және қамтамасыз
етеді, имандылық, ... ... ... ... ... және ... ... сана-сезімі арқылы қамтамасыз етіледі, діни ... ... және Алла ... күшімен, адам сана-сезімімен
қамтамасыз етіледі[12].
Жасалу тәсілі бойынша нормалар саналы және стихиялық ... ... ... және ... ... ... нормалар ауызекі және
жазбаша түрге бөлінеді. Мысалы, құқық нормалары әрқашан да жазбаша, ... ... ... ... дегеніміз, адамдардың қарым-қатынасын реттейтін, дағдыға
айналған географиялық, ұлттық, экономикалық факторларға ... ... ... ... ... ... ұрпақтан-
ұрпаққа ауысып, адамдардың сана-сезіміне ананың сүтімен, қауым өмірінің
үлгісімен сіңіп, ... ... ... ... ... қазақ даласында, қазақ халқында әдет-ғұрыптар, дәстүрлер
құқықтың қайнар көзі ... ... ... әр түрлі дәрежеде сақталған. Негізінде
әдет-ғұрыптар отбасы, ... ... ... пен ... тығыз байланыста. Осы екі құбылыстың ... және ... ... ... ерекшеліктері құқық пен мораль экономикалық базиске
жасалған қондырма болып ... ... ... ... ... ... ... негізделеді.
Құқық пен мораль көпшілік жағдайларда ерікті түрде жүзеге асырылады
және ... ... ішкі ... – адамның ар-ұяты мен намысы[13].
Құқық нормаларының ... ... ... ... ... ... Конституциясының 27 ... ... ... мен ... ана мен әке және бала ... қорғауында
болады. Балаларына қамқорлық жасау және ... ...... ... әрі парызы. Кәмелетке толған еңбекке қабілетті ... ... ... ... ... ... ... құқық нормасының талабы және ... ... ... көрініс табады.
Кейбір құқық салаларында моральдық талаптардың ықпалы аздау. Мысалы,
салалық құқықта, азаматтық ... ... ... және тағы ... ... ... ... құқықта моральдың маңызы өте зор[15].
Енді құқық пен моральдың айырмашылығына тоқталу қажет.
1. Құқық мемлекетпен бірге, ... ... ... ал ... ... ... ... Құқық жазылған нормалардан тұрады, ао мораль күрделірек
құрылым және ... ... ... ... Құқық мемлекеттік
мәжбүрлеудің болу мүмкіндігімен қамтамасыз етіледі, ал ... ... ... қоғамдық пікір күшімен қамтамасыз етіледі.Нормативтік
реттеу жүйесінде құқық ерекше орын алады. Бұның себебі құқықтың айрықша
белгілеріне ... ... ... және философиялық тұрғыдан қарағанда ол өте кең
түсінік болып, оған құқық нормаларымен қатар қатынастар да жатады.
Құқыққа, ... ... ... ... ... және ... тән.
1. Құқық жазылған нормалардан тұрады. Нормативтік тек ... тән ... Ол ... ... ... және кез-келген әлеуметтік ұйымға
тән. Нормативтік дегеніміз, адамдардың ой ... ... ... ... ... белгілі ережелерге бағындыру.
2. Құқық әділдік және бостандық идеяларын білдіреді. ... ... ... ... ұмтылып, оларды армандаған. Әділдік – адамның
игілігіне ... ... ол ... ... ... ... ... пайдалы. Осы талаптарға сай келетір адамның әрекеті
әділ болып саналады.
Марксизм-ленинизм негізін қалаушылар әділдікті тек таптық мүдделермен
байланыстырады.
Бостандық – ... ... ... Тек бостандық болса ғана
адам ... өмір сүре ... ... ... тән ... ... ... Құқықтың бейнелейтін объектілері болады. Олар – билік, ... ... ... ... әділдік пен бостандық жүзеге асырылады.
Әрине, әділдік пен бостандық шектелсе де, сол аталған ... ... ... ... нормалары мен мемлекет органдарының арасында
қайшылық, үйлеспеушілік болуы мүмкін. Заңдарда адамдардың құқықтары мен
бостандықтары ... ... ... олардың жүзеге
асырылуын қамтамасыз етпеуі мүмкін.
4. Құқық адамның іс-әрекетін реттейді, оның ойына, сезіміне әсер ... адам ... ... пен ... ... ... көзі жетсе,
оларды орындау қажет деп есептейді. Мұндай жағдайда адам өз еркімен заң
талабын орындайды. Заң ... ... ... ... ... Құқық заңдар түрінде қалыптасады. Заңдарда адамдардың еркі ... ... ... заң ... орган ресмилендіреді. Сондықтан
құқық – мемлекет таныған адамдардың еркі. Егер құқық ... ... паш ... ол ... халықтық құқық деп саналады.
6. Құқықтың формальды анықтылығы. Заңдарда бекітілген нормативті нұсқаулар
ерекше қасиетке ие ... Ол – ... ... Оның ... бір ... ... Бұл құқық субъектісінің не
нәрсені істеуге болады, нені болмайтындығын білуіне ыңғайлы, әрі ... ... ... ...... ... - оның тағы бір қасиеті. Заңдарда жазылған
құқыфқтық нормалар өзара ... ... ... ... ... ... ... жазылып, қалыптасса ғана құқық өзінің борышын орындауға
қабілетті болады.
Құқықтың тағы бір ... – оның ... ... ... ... ... ... тұрады. Соған сәйкес құқық нормалары да
өзгерген қатынастарды лайықты түрде реттеу үшін өзгеріп тұруы қажет. ... ... ... ... ... жаңа ... ... Құқық
біркелкі қалыпты түрде адамдарға қолданылады. Осының өзі ... ... ... ... ... әртүрлі: біреу әлсіз,
біреудің қабілеті мол, екіншісінікі кем, біреудің ... бар, ... ... ... айырмашылығын заң ескере бермейді. Сондықтан ... іс ... ... ... ... ... салаларында, мысалы, ... ... ... ... жағдайы бірдей[18].
Құқықты мемлекет қорғайды. Құқықтың барлық нормаларының талаптарын
адамдар өз ... ... ... ... ... мемлекет құқық
талабын бұзғандарға мәжбүрлеу ... ... ... қорғау болмаса,
құқық жоқ деп есептеу керек.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың жыл ... ... он жыл ... ... ... тойы, осы «он жыл
ішінде еліміз тұрақты экономикалық дамуда», деп көрсетті.
Сонымен ел ... ... атап ... ... ... потенциалын ары қарай да максималды түрде қолдану керек.
Бүкіл әлем ... мен ... ... ... деп ... мемлекеттің негізгі заңы және ол сол мемлекеттің ... ... ... ... ... құрамына мемлекет және
құқықтың әлеуметтік ... ... ... ... ... базалық идеяларды білдіреді.Конституцияда мемлекеттік реттеудің
мәні мен шектері бекітілген, мемлекеттің ... ... ... ... ... және ... құқықтардың ара-қатынасы
көрсетілген.
ҚР-ның Конституциясымен ҚР-да Президенттік ... ... ... мемлекеттің басты қазынасы адам, оның өмірі, ... ... ... түбегейлі принциптері: қоғамдық татулық пен
саяси ... ... ... ... көздейтін экономикалық даму;
қазақстандық патриотизм; мемлекет өмірінің аса ... ... ... ... ... ... ... дауыс беру арқылы шешу.19
Мемлекетіміздің құқықтық-демократиялық даму жолында өркендеуінің
бірден-бір ұйытқысы-тәуелсіз еліміздің Конституциясына он жыл ... ... бұл ... бір ғана сәті екендігіне қарамастан, еңсесін тіктеп,
таяуда ғана тәуелсіздік алған ... үшін бұл ... ... ... «Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы,...»,-деп
басталатын ата заңымыз біздің ... ... ... ... тәуелсіздігіне қол жеткізуінің куәсі іспетті. ... ... ... ... елі үшін ... ел болып, еліміздің мемлекет болып бой
көтеруі-үлкен жетістік екені даусыз.
ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың жыл сайынғы ... ... ... ... ... ... пайдылану қажеттігі, оның
әлемдегі демократиялық қоғамның негізгі ... ... ... ... және Конституцияда берілген құқықтарды айқын пайдалану
жайында ғана болуға ... атап ... ... ... ... сот реформасындағы оң өзгерістер
біртіндеп жүзеге аса бастағаны және соның ... ... ... ... ... күнге артып келе жатқанын айта кетпесе болмас.Көптеген заңдар
қабылданып, өзгерістер енгізілді, әрине ... ... ... тиіс ... ... ... бары белгілі. Дегенмен, басшылыққа алып,бағдар беретін
негізгі заң өз әлеуетін әлі жоғалтқан жоқ. Мәселе оның ... ... ... Қазақстанның әл-ауқаты мен тұрақтылығының, демократиялық
жолмен дамуының іргетасы болған Конституцияны құрметтеу және оны ... ... ... тұрақтылығы мен тыныштығының кепілі-
Конституция.
Қазақстан ... ... ... ... ... және ... ... басқа мемлекеттерден қалмай биік шыңға жетелеуші
және ол шынайы демократиялық құжат ... ... ... ... ... ғана ол ... ... ететіндігін ұғынуымыз
қажет20.
Кесте1
Құқық нормалары; ... ... ... ... ... ұйымдар
(корпоративтік)
нормалары; ... ... ... ... нормалары; саяси; ... ... ... (мораль, ұйымдық;
өнеге) нормалары;
әдет-ғұрыптар; ... ... ... ... ... ... ... ПЕН ... ... ӨНЕГЕНІҢ) ЖАЛПЫЛАМА ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
• Экономикалық базиске жасалған қондырма болып табылады;
• Нормативтік мазмұнда болады;
• Қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... негізделеді;
• көпшілік жағдайларда ерікті түрде жүзеге асырылады;
• жүзеге асырылудық ішкі кепілі – адамның ар-ұяты мен ... ... ... ... ... ... ... бірге қатар пайда болады;
• нормалардан (жүріс-тұрыс ережелерінен) тұрады;
• нақтылығы (деректілігі), айқындылығы арқылы ... ... ... болу мүмкіндігімен қамтамасыз етіледі;
• нақты шаралар мен мәжбүрлеудің түрлері күні бұрын көрсетілген болады;
• тек қана ... ... ... ... ... ... ... қатар жойылады;
• мемлекеттен бұрын пайда болады;
• күрделірек құрылымды болады;
• мазмұнының тым күрделі болуымен ... ... ... ... ... ... күшімен қамтамасыз етіледі;
• мәжбүрлеудің шаралары мен түрлері күні бұрын көрсетілмеген болады;
• адамның ... ... ... ... ... орын ... ... (қоғамдық ұйымдардың нормалары) дегеніміз
қоғамдық ұйымдардың қызмет атқаруда ... жету үшін ... ... ... бар ... белгіленген жүріс-
тұрыс ережелері.
Кесте 5
Айқын, нақты жүріс- ... ету ... ... ... актілерде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . Құқықтың қайнар көздері
Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабында былай делінген:
1. Қазақстан ... ... ... адам ... ... ... және оларға кепілдік беріледі.
2. Адам құқықтары мен ... ... ... ... ... деп танылады, олардан ешікім айыра алмайды, заңдар мен өзге де
нормативтік құқықтық актілердің ... мен ... ... ... ... азаматы өзінің азаматтығына орай құқықтарға ие болып,
міндеттер атқарады.
4. Конституцияда, заңдарда және ... ... ... ... мен ... жоқ ... ... үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады,
сондай-ақ міндеттер атқарады
5. Құқық негізі жөнінде әңгімелегенде, бәрінен бұрын құқықтың ... ... оның ... ... ... болатын қозғаушы күштердің мағынасы әңгімеге
арқау болады. Мұндай ... ... ... ... ... ... таптың (бүкіл халықтың) ерік-жігері және ең ... ... ... ... Бұл бап Республикада адам қүқықтары мен бостандықтарын тану мен
қорғаудың негізгі ережелері мен принциптерін тану мен ... ... ... ... жүйесінде адамның құқықтары мен бостандықтарын
тану институты, ... заң ... ... - ... мәдени және саяси-құқьіқтық жағынан ... ... ету ... бар екендігі танылған. Бұл кепілдіктер әртүрлі
нысанда ... ... ... бөлімдерінде де жазылған, алайда
тұтас алғанда олар сығымдалып түсіндірілген деуге болады. ... ... ... ... ... ашылса, әлеуметтік-экономикалык,
және мәдени кепілдіктер ықшамдалып берілген22.
12.2. Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінің басты ілімі және
негізгі принципі ретінде ... ... ... ... ... Сөйтіп, осы нормаға сәйкес заң шығарудың және заң қолданудың басты
өлшемі олардың жеке адамның құқықтары мен бостандықтарына сәйкестігі ... ... осы ... мемлекет саясатындағы жүйелік орталықтандырудан
жеке бастық орталықтандырудың басымдығын ресми ... ... ... ... ... режимі кезінде үстемдік ... ... ... ... ... бас ... білдіреді. Аталған
қағиданың іс жүзінде қолданылуына әр заңды және әр заң ... оның ... ... сараптамадан өткізу және мемлекеттік
органдардың қызметіне конституциялық ... ... үшін ... ... ... ... болады.
Еліміздің құқықтық жүйесінде бірлестіріліп жүйеленген табиғи-құқықтық
теория құқықтың мемлекет қызметінен басымдығын табиғи ... ... ... ... қоса ... ... ... қоғамдық
қадағалауды жүзеге асыруға мүмкіндік туады.
12.3. Осы тармақта адам мен ... ... ... ... адам ... ... ... болса, азаматтың құқығы кейін пайда
болады. Азаматтың ... ... ... ... адам ... ... адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың кепілдігі негізіне
қызмет ... ... пен оның ... ... ... ... қоғамдық шарттар түрінде белгілейтін ... ... ... ... ... Азаматтың мәртебесі, осы аталғандарға қоса, тек
құқықтар ұғымын ғана емес міндеттер ... да ... ... ... ... билікке деген құқығы осы билікті мемлекеттің осы адамға
қатысты құқығының екінші жағы ретінде арнау ... ... ... ... ... осы ... сәйкес шетелдіктер мен отансыз
адамдардың (апатридтердің) Қазақстан Республикасы азаматтарымен әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... ... мен
міндеттерінің толық теңдігі белгіленген. Әдеттегідей, ... ... кең ... ... ... пайдаланады, алайда жекелеген
жағдайларда, айталық, дипломатиялық корпус үшін, Республиканың халықаралық
келісім жасасуларынан туындайтын ішінара ерекшеліктер болуы ... Осы ... ... ... кері ... ... соқтыруы
мүмкін құқықтары мен бостандықтарын жеке ... іске ... ... Бұл, мысалы, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтары,
конституциялық құрылыс және қоғамдық; имандылық. Аталған ... ... ... ... ... ... ... Мәселе заң
қолданушылардың осы шектеуді ... ... ... ... саясат кезінде мұндай түсіндірме бүкіл ел "көлемімде ... ... да, ... де ... ол - ... ... жеке адамның
құқықтық мәртебесінің өзін биліктің толық жоққа шығаруына мүмкіндік
жасайды. ... ... ... ... нормативтік актілермен дәл
нақтылауды қажет етеді.23
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... ... ... субъектісі ретінде танылуына құқығы бар және
өзінің құқықтары мен бостандықтарын, ... ... қоса ... ... келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға хақылы.
2. ... өз ... мен ... сот ... ... бар.
3. Әркімнің білікті заң көмегін алуға құқығы бар. Заңда көзделген
жағдайларда заң көмегі тегін ... ... ... 1-тармағының нормалары азаматтық
заңдарда дамытылған. Конституцияның 13-бабында айтылатын "құқық ... ... ... ... мен ... ... ... құрайды.
ҚР АК-інің 13-6абында азаматтық құқығы және міндеттілік жүктеу
қабілеті болудың (азаматтық құқық қабілеті) ... ... үшін ... ... ... ... құқық қабілеті ол туған
сәттен бастап болады және ол қайтыс болуымен ... ... ... шегінде де, сондай-ақ шет елдерде де
мүлікке, оның ішінде шет ел валютасына меншік құқығына; ... ... және ... беруге; реслублика аумағында еркін жүру және тұратын
орнын еркін таңдауға; Республика шегін еркін тастап шығу және оның ... ... ... заң ... ... ... кез ... қызметпен
айналысуға; занды тұлғаны жеке немесе басқа азаматтармен және ... ... ... заң ... тыйым салынбаған кез ... ... және ... ... жаңалық ашуға, ғылым, әдебиет
және өнер шығармаларына және өзге де ой ... жеке ... ... ... және ... ... орны толтырылуын талап етуге;
басқа да мүліктік және жеке ... ... ... ... өз ... ... ... иелену және оны жүзеге
асыру, өзі үшін азаматтық міндеттерді туғызу, оларды орындау (азаматтык,
қабілеттілік) оның ... ... ... яғни ... он ... ... көлемінде туады.
Заң актілерімен он сегіз жасқа толмай некеге отыруға жол берілген
азаматтың әрекет қабілеттілігі толық, ... ол ... ... ... Егер заң актілерімен өзгеше кезделмесе барлық азаматтың әрекет
қабілеттілігі бірдей болады (ҚР АК-інің 17-бабы).26
ҚР АК-інің 18-бабында құқық ... мен ... ... мен оны ... жол ... ... ереже белгіленген. Атап
айтқанда, заң актілерімен көзделген реттер мен тәртіптен өзге ... де ... ... мен әрекет қабілеттілігіне ... ... ... қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінің заң ... ... мен ... ... олардың кесіпкерлікпен не өзге
қызметпен айналысу құқығын ... ... ... ... ... өзге ... актісінің заңсыздығын көрсетеді.
Азаматтың құқықтық қабілеттілігінен немесе әрекет қабілеттілігінен
және құқықтық қабілеттілігін немесе ... ... ... ... да ... толық немесе ішінара бас тартуы, заң
актілерімен рұқсат етілгендерден өзге реттерде заңсыз болып ... ... ... ... ҚР АК-інің 9-бабында белгіленген.
Азаматтық құқықтарды қорғауды: құқықтарды ... ... ... ... ... ... құқықты бұзатын немесе оның бұзылуына қауіп
төндіретін ... ... ... ... іс жүзінде
орындалуына үкім ету; шығындарды, айыптарды өтеу; мәмілелерді заңсыз деп
тану; ... ... ... толтыру; құқықтық қатынастарды тоқтату
немесе өзгерту; ... ... ... ... ... не атқарушы
органдардың заңдарға сәйкес келмейтін актілерін заңсыз ... ... деп ... азаматтың немесе заңды тұлғаның құқық иеленуіне немесе
оны жүзеге асыруына кедергі келтіргені үшін ... ... ... ... айып ... ... ... заң актілерімен көзделген
өзге де тәсілдермен сот немесе ... сот ... ... ... ... үшін ... немесе басқару органына жүгіну,
егер заң актілерімен көзделмеген өзге реттерде, құқықты ... ... ... кедергі келтірмейді.
Заң актілерімен арнайы көзделген реттерде азаматтық құқықтарды қорғау
құқығы бұзылған жеке немесе заңды тұлғалардың ... ... ... ... (өзін-өзі қорғау).
Егер заң актілерімен немесе шарттармен өзгеше көзделмесе құқығы
бұзылған адам оған ... ... ... ... ... ете алады.
Шығындар дегеніміз - құқығы бұзылған адамның өндірілген немесе өндіріліп
алынуы тиіс ... ... ... ... ... ... ... залал), сондай-ақ осы адам, егер оның ... ... ... ... жағдайында ала алатын алынбаған кірістері (жоғалған
тиімділік).
Мемлекеттік өкімет органының, өзге де ... ... ... ... ... ... сондай-ақ осы органдардың лауазымды
адамдарының іс-әрекеттері (әрекетсіздігі) нәтижесінде азаматқа ... ... ... ... ... Республикасы немесе тиісінше әкімшілік-
аумақтық бірліктің өтеуі тиіс.
Егер жолсыздықтан құқықтық зардап шегу тәртіп бұзушының кінәсінен
болса, заң ... ... ... ... оның ... қорғану үғымы 1997жылғы 16 шілдеде Парламент қабылдаған
Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... ... ... ... қажетті қорғаныс жағдайында, яғни қорғанушынын, ... ... жеке ... ... ... ... жер учаскесін және басқа
құқықтарын, сондай-ақ қоғамның немесе мемлекеттің ... ... ... ... ... мүдделерін қол көтерушіге зардап келтіру
арқылы қорғау, егер бұл ретте ол ... ... ... ... ... қол ... адамға келтірген зардабы қылмыс болып табылмайды.
Қажетті қорғаныс құқығына, олардын,кәсіптік немесе өзгелей арнайы
дайындығына және қызмет жағдайына ... ... ... тең ... Бұл ... ... ... қол сұғушылықтан құтылып кету не ... ... ... ... ... ... жүгіну мүмкіндігіне
қарамастан беріледі.
Қол көтерушіге зардап ... ... ... ... айқын
шамадан тыс зардап шектіру нәтижесінде қорғанудың қол көтерудің ... ... мен ... ... келмеуі қажетті қорғаныс шегінен
шығып кету деп ... ... ... шығу тек ... ... ... ғана ... жауаптылыққа тартылады.
Құқық негізі жөнінде әңгімелегенде, бәрінен бұрын құқықтың пайда болуы
мен оның әрекет етуіне ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай қозғаушы күштер мемлекеттің құқық шығармашылық ісі,
үстем таптың (бүкіл халықтың) ерік ... және ең ... ... ... ... тұрғыдан құқық негіздерін кең мағынада түсіндіреді. Сондай бола
тұрса да «құқық негіздері» ...... ... ... түрде бекітілген, жалпыға бірдей міндетті, мемлекет қамтамасыз ететін
қоғамның ерік-жігері.
Әдетте құқық негіздері төрт түрге бөлінеді: құқықтың ... ... ... келісім-шарттар, нормативтік-құқықтық
актілер.
Құқықтық әдеттер – қоғам өмірнен шыққан, адамдардың қарым-қатынасын
реттейтін, ... ... ... ... ресми түрде бекітілетін
әдет-ғұрыптар.
Кезінде қазақ даласында құқықтық әдет-ғұрыптар қоғамдық қатынастардың
негізгі реттеушісі ... ... ... ... ... жолы» (XV ғ.), “Есім ханның ескі ... ғ.), ... ... ... ... (XVIІІ ғ.). Сонымен қатар қазақ
қоғамында билердің үлгі шешімдері де ... ... ... ... Қиыннан қиыстырып тапқан билердің шешімдері ұқсас істерді
қарағанда күші бар құқықтық ... ... ... ХІХ ... билер
съезінде қабылданған ережелерде құқықтық ... ... ... ... ... ... қатар қазақ қоғамында ежелден
қалыптасқан құқықтық әдеттер де қоғамдық қатынастардың реттеушісі ... ...... ... (сот) органдары қабылдаған нақты
шешім. Осы шешім төменгі мемлекет (сот) органдарына ұқсас істерді шешкенде
негіз болады. ... ... ... елі – Англия. Қазіргі заманда
құқық прецеденті Англия, АҚШ, ... ... ... құқықтың
негізгі қайнар көзі болып табылады.
Құқықтық келісім-шарт екі ... көп ... өз ... ... ... ... мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін келісім-шарт.
Қазіргі заманда құқықтық келісім-шарттар халықаралық қатынастарда
құқықтың негізгі қайнар көзі болып ... ...... ең ... ... көзі, негізі
ретінде танылады27.
Нормативтік-құқықтық акті (НҚА) – ... ... ... ... жалпы ережелерден тұратын, қоғамдық қатынастарды ... ... ... құжат, яғни акті.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасында ұлттық құқық тек қана ... ... ... ... нәр алатын бастауы – Қазақстан
Республикасының ... ... ең ... ... күші ... ... бүкіл аумағында ол тікелей қолданылады. Одан төмен ... ... ... ... ерекше қатынастарды реттейді. Одан
кейінгі – жай заңдар. ... ... мен ... ... ... ... енгізеді. Конституциялық және жай
заңдарды Парламент қабылдайды. Парламент Президентке бір жылдан аспайтын
мерзімге заң ... ... ... ... ... ... Президент заң күші бар Жарлық шығаруға қақылы. Президент өз
өкілеттігіне жататын ... ... ... ... ... ... ... өз құзырындағы мәселелер бойынша
Республиканың ... ... ... күші бар ... ... ... өз құзырындағы мәселелер бойынша нормативті қаулылар
шығаруға құқылы. Ол Қазақстан ... ... ... ... ... Республикасының Жоғарғы Соты да құзырына жататын ... ... ... ... ... 2030 жылы Орта ... ... айналады дегенге сенсек,
онда ол үшін мемлекетіміздің құқықтық жүйесі мығым болуы тиіс. Ал құқықтық
жүйенің берік ... ... ... оңды дамуымен байланысты болса,
құқықтық норма бұл ретте өзіне ... ... ... ... ... 2030 ... осындай Қазақстан өзінен-өзі пайда болмайды. Оны
біз өз қалауымызбен және табысқа жетуге ... ... ... Егер біз осы ... сәтімен пайдалана алмасақ, егер біз
болшағымызға ... ... және ... күні ... ... ... ... мен апталарды уысымыздан шығарып алсақ, егер ... онда ... ... ... кінә арта ... нәрсеге бірден қол жетпейді. Табысты әрі тұрақты ... ... ... бір ... тән, оған құлашты бір сермегеннен жетуге
болмайтыны да белгілі. Салауатты әрі гүлденген ... ... ... ... пен ... ... құра ... демографиялық, экологиялық
және әлеуметтік міндеттерді шеше алмаймыз, әрбір адамның жеке басының қадір-
қасиеті мен ... ... ... ... ... қарқынына қол жеткізу өз кезегінде саяси
тұрақтылық пен тұрлаулылықты, қуатты әрі нысаналы ... ... ... бұл үшін ... ... іске ... ескінің қарсылығын
еңсеруге, әрі күмәнданушыларды соңынан ерте білуге қабілетті ... ... және ... ... қажет.
Бідің жас ұрпақтың кей өкілдері мемлекеттік қызметке тұрады. ... ақы ... ... ... ... мен Қазақстан
халқының мүдделерін өздерінің жеке мүдделерінен жоғары ... ... ... жаңа дәуір жағдайында жұмыс істейтін болады.
2030 жылдың азаматтары мемлекеттің өздерінің құқықтарын қорғайтынына
және мүдделерін биік ұстайтынына сенімді болады. Бұл ... олар ... ... ... өз ... таба ... мемлекетке әлеуметтік
көмек сұрап ... ... ... аз ғана ... да ... ... білетін болады28.
Сонымен, құқық негіздері дегеніміз – қоғамдық қатынастарды реттейтін,
мемлекет күшімен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... болғандай, құқық ... ... ... ... ... пайда болуы мен оның әрекет етуіне
негіз болатын ... ... ... ... ... ... ... қозғаушы күштер мемлекеттің құқық шығармашылық ісі, үстем таптың
(бүкіл халықтың) ерік – жігері және ең ... ... ... тұрмыс
жағдайлары.
2.2. Құқықтық норманың ұғымы, түрлері, құрылымы.
Құқық – күрделі құбылыс. ... ... ...... ... тәртіпті сақтау, қорғау. Құқық жалпыға бірдей міндетті
мемлекет қамтамасыз ететін нормалардың жиынтығы.
Ал құқықтық норма ... ... бір ғана ... ... ... үй деп санасақ, онда құқықтық норма осы үйдің бір ... ... - ... ... қамтамасыз еткен, қоғамдық
қатынастарға араласып түсушілердің құқықтары мен міндеттерін ... ... ... ... ... ... ... реттей алатын
жалпыға бірдей міндетті ереже, норма.
Құқықтық норма – ... ... ... ... жүріс-тұрыстың
айырымдылық белгісін білдіреді. Осыдан құқықтық норма жария ... ... ие ... Оның өзі ... ... ... шешімін табуға
мүмкіндік береді.
Әрбір құқықтық норманың үш элементі (бөлігі) болады: ... ... ... және ... (жаза, шара).
Құқықтық норманың гипотезасы (жорамалы) – құқықтық норманы ... ... үшін ... ... мән-жайлардың бар екенін
көрсететін құқықтық норманың бөлшегі. Гипотезаның көмегімен ... ... ... ... ... ... ... және
орынмен байланыстырылады. Былайша айтқанда, гипотеза құқықтық нормаға жан
бітіреді. Мысалы, бұзақылық үшін ... ... адам ... ... ... керек. Егер осындай іс-әрекет жасаса ғана, заң ... ... ... бір ғана ... ... сол ... ... қолданылатын болса, оны жай гипотеза дейді. Мысалы, егер бала туғанда
ата-анасы қазақстан Республикасының азаматы ... ... Егер ... қолдану үшін екі, одан да көп мән-жай қажет болса ондай гипотезаны
күрделі гипотеза дейді.
Егер ... ... ... ... ... біреуіне
байланысты болса, оны балама гипотеза дейді.
Құқықтық норманың диспозициясы – ... ... ... ... ... керек екенін анықтайтын құқықтық бөлшегі.
Диспозиция – құқықтық норманың ... ... ... ... құқықтық
норма тек қана диспозициядан тұрмайды. Гипотеза санкциямен байланысқанда
ғана диспозиция ... ... ... ... ... ... ... үлгісі. Диспозиция үш түрлі болады: а) жай диспозиция, ... ... ... б) ... диспозиция –
мінез-құлықтың барлық мәнді белгілері анықталса; в) ... ... ... құқықтық норма диспозициясы анықталған басқа құқықтық нормаға сілтеп
нұсқаса30.
Құқықтық норманың санкциясы – құқықтық норманың диспозициясы бұзылған
жағдайда ... ... ... ... ... ... ... мемлекет қандай іс-әрекеттерді, мінез-құлықты қолдамайтынын
көрсетеді. Санкцияның түрлері: а) абсолютті – анық, б) ... ... ... да ... ... ...... акт болып
саналады. Оның құрылымы ерекше. Заң ... ... Бір ... ... ... баптар болуы мүмкін. Ал заңның бабы бір немесе бірнеше
құқықтық нормалардан ... ... Егер ... бабына бір норма болса, бап
пен норма сәйкес келеді. Бапта екі норма да ... ... ... ... мазмұны норманың мазмұнынан кең болады. ... ... ... ... екі ... нормадан тұрады:
1. Әркім Қазақстан Республикасы Конституциясын және ... ... ... ... ... ... мен ... міндетті.
2. Әркім Республиканың мемлекеттік рәміздерін құрметтеуге міндетті31.
Кейде бір құқықтық норма бірнеше баптан тұруы мүмкін.
Заңның бабында кейде норманың тек бір ... ғана ... ал ... тағы ... үшінші баптардан ... ... ... іздеуге тура келеді. Бұдан құқық нормасын ... ... ... ... ... өзі сірә ... ... бір
бабында кейде екі, үш және одан да көп ... ... ... актілер, мысалы, құқықтың басқа салаларында қызмет ететін актілер
санкцияларды білдіруге маманданған болыпкеледі.
Егерде құқық ... ... ... ... ... онда ол ... реттеуші рөлін орындай ... да ... ... заң ... оның ... бөлігін арнайы
жазып алуы қажет немесе оған ... ... ... жөн. Ал ол ... ... ... ... заң жөнімен сауатты құру үшін норма элементтерінің
барлық байланыстарын ескеруі тиіс.
Құқық нормасы құқықтың ... ... ... ... ... белгі-нышандарымен ерекшеленеді. Құқық нормасы, ... ... ... ... ұйғарымнан ерекшеленеді. Жеке-дара ұйғарым
нормаға ... және бір рет қана ... ... ... дәлме-дәл белгілі бір оқиға ғана жалғыз бір жолғы әрекетке ғана,
нақты, дерегі белгілі бір ... ғана ... ... ... ... ... нормасы құқықтың жалпы принциптерінен ерекшеленеді. Құқық
принциптері норматвитік сипатта ... да, ... өзін ... ... ... өзін ... ... қажет етеді, гипотеза мен
санкцияға тікелей шықпайды. Онсыз ... ... ... көз
алдымызға елестетудің өзі қиын.
Қандай бір норма болмасын оның қайсы түрге жататынын айқындап, анықтап
алуға қызмет ... ... ... ... ... алғанда не үшін
қажет болатынын анықтау, реттеушілік мүмкіншіліктерінің қандай дәрежеде
екендіктерін ... алу ... ... Заң ... ... оларды
реттеуші және қорғаушы (сақтаушы) деп бөлу ... ең ... ... ... бір шамада мұның өзі де шартты ғана. Олай болатын ... ... ... еркі мен ... ... ықпал ете отырып, оның
мінезін, жүріс-тұрыстарын реттейді. Соның өзімен олардың мінездерін, жүріс-
тұрыстары тікелей реттелетін тәрізді. ... ... заң ... және ... ... ... басқалай да мәжбүрлеу
шараларын ... ... ... ... ... мен ... ... Мұнда адамдардың мінездерінің, жүріс-тұрыстарының
реттелуін жанамалай түрде жүргізілетін іспетті болады. Сонымен алдын-ала
қарастырылған ... ... мен оның қай ... ... ... ... нормалары, азаматтық құқық қорғау нормалары,
әкімшілік құқық қорғау нормалары деп, қылмыстық құқық қорғау ... ... Нақ осы ... ... нормалары негізінен алғанда
қоғамдық қатынастарды сақтап, қорғауға маманданған болып келеді32.
Құқық нормасы құқықтың басқалай ... ... ... ... белгі-нышандарымен ерекшеленеді. Құқық нормасы, оның
ішінде бәрінен бұрын жеке-дара ұйғарымнан ерекшеленеді. Жеке-дара ... ... және бір рет қана ... ... Жеке-дара
ұйғарым дәлме-дәл белгілі бір оқиға ғана ... бір ... ... ... ... ... бір адамға ғана орналады. Басқа жағынан алып
қарағанда ... ... ... жалпы принциптерінен ерекшеленеді. Құқық
принциптері норматвитік ... ... да, ... өзін ... ... ... өзін анықтап дәлелдеуді қажет етеді, гипотеза мен
санкцияға тікелей шықпайды. ... ... ... ... ... ... өзі қиын.
Реттеу нормалары міндеттеу, тыйым салу және ... ... ... ... алғанда осы бөлініп көрсетілген нормалардың
қайсысы болса да осы көрсетілгендердің сипатына жасалып құрылуы мүмкін. ... ... ... түрде өздері әртүрлі сипаттарды біріктіріп ... ... бір ... қылмыстық іс қозғау, тергеушінің әрі
құқығы, әрі міндеті ... ... ... ... кейбір нормаларда
алдындағы қатарға жеке адамның міндеті ғана шығады. Ал басқа ... ... ... бір ... ... ... жүріс-тұрыстарға тыйым
салуға ерекше назар аударылады.
Міндеттеу және тыйым салу нормалары әдеттегі қағида ... ... ... Яғни ... ... ... сөзсіз орындалатын сипатта
болады. Белгілеу (құқықты белгілеу) нормалары жиі ... ... ... жатады, былайша айтқанда норманың күші бағытталған
адамның мінез, жүріс-тұрысы оның ... ... ... ... екенін білдіреді. Осы тәрізді негіздерге сүйеніп
факультативтік нормалар да бөлектеп ... Ол ... бір ... ... ... ... ... мүмкіндік жасайды. Сөйтіп
бұл жағдайда негізгі емес, яғни қосалқы ... ... ... ... Ұсыныстық нормалар деп аталынатындар бірнеше түрлі мінез, жүріс-
тұрыс нұсқаларынан біреуін ғана артықтау немесе тәуірлеу деп ... ... де ... ... ... оның әрекет етуі мен санкциясын
мейілінше толық түрде жасап, әрі ... ... ... ... ... болса, онда ол абсолюттік айқын норма делінеді.
Керісінше, айқындылығы салыстырмалы нормаларда ... ... ... ... ... ... нұсқаулардың қолдануын да теріске
шығармайды. Мұндай ... өз ... ... және баламалық деп
жіктеледі. Бұлардың алғашқылары норма адресатының (арналған тағайынының)
қалауын өзінің білімінше істеуді ... ... ... ... шешуіне
мүмкіндік береді. Ал ...... ... ... ... таңдауына мүмкіншілік жасайды. Нормалардың негізгі
және туынды; тұрақты және уақытша деген ... де ... ... ... ... жатады. Бұл нормалар адамдардың мінез, ... ... ... дем ... ... ... қылмыстық құқықтан да табуға болады.
Реттеу мен қорғау (сақтау) нормаларының ... ... ... ... ... Бұларға: 1) ... яғни ... ... ... ... мемлекеттік құқықтық
институттардың белгі-нышандары мен анықтамалары келтіріледі. 2) қағидаттық
(принципті білдіретін) нормалар, оперативтік ... ... ... ... ... ... ... күшін жанама болған
қатынастарға таратуға бағытталған және тағы сол ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін нормалар.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 4-бабында былай делінген:
1. Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық Конституцияның, соған
сәйкес заңдардың өзге де ... ... ... ... шарттық және өзге де міндеттемелерінің,
сондай-ақ ... ... ... және ... ... ... ... болып табылады.
2. Констигуцияның ең жоғары заңдық күші бар және ... ... ол ... ... Республика бекіткен халықаралық шарттардың Республика заңдарынан
басымдығы болады және халықаралық шарт ... оны ... үшін ... ... ... ... басқа реттерде, тікелей
қолданылады.
4. Барлық заңдар, Республика қатысушысы болып табылатын ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық акгілерді ресми түрде
жариялау, оларды қолданудың міндетті шарты болып табылады33.
4.1. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Конституция
нормалары жәй декларациялар емес, тікелей ... ... ... ... сәйкес келетін ... ... ғана ... ... болып танылатынын; үшіншіден,
Қазақстанның үлттық актілері тек ... ... ... ... қүқықтық актілерден ғана емес, сонымен бірге
халықаралық шарттарынан және республиканың өзге де ... атап ... үшін ... "қүқық" сөзі мемлекет белгілеген немесе ... ... ... жиынтығы (жүйесі) ретінде түсініледі. Қазақстан
Республикасының Коңституциясында "қолданылатын ... ... және ... ... ... ... қабылдайтын
нормативтік қүқықтық актілердің жиынтығы ретінде келтіріледі. ... деп ... ... терең заңдық мәні бар ... ... ... себебі мынада, нормативтік қүқықтық актілер тек қүқық
нормаларына ғана емес, сонымен ... ... да ... ... анықтамалардан, ұғымдардан, принциптерден, ... ... және тағы ... түрады. Қүқықтың тек
нормалары ғана емес, тұтас нормативтік қүқықтық акт қоғамдық ... ... ... бағытталған. Әрбір құқык, элементінің өз
мақсаты, бағыты бар және тиісті рөл атқарады. Демек, ... ... ... ... ғана ... ... бірге тұтас алғанда
нормативтік қүқықтық актілер де қолданылатын қүқықтың қайнар көзі ... ... ... ... ... құқықтық актілерді қабылдау
құқығы бар органдардың бәрі бірдей ... ... ... ... ... ... ... субъект - халық, Президент,
Парпамент, Үкімет, орталық атқарушы органдар ... ... ... бірге
4-баптың 1-тармағында қолданылатын құқыққа Конституцияға ... ... ... мен Жоғарғы Соты ... ... ... ... емес ... қолданылатын
қүқық актілері болып табылмайды34.
4.2. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... үстемдік принципі тікелей
бөлініп керсетілмеген. Алайда, ... ... ... ... ... бар. ... ... аумағында Конститу-цияның
үстемдік принципінің әртүрлі қыры бар. Ең алдымен, ол ... ... ... әлеуметтік және құқықтық, мемлекет
құруға бағыт ұстаудан көрінеді. Конституцияның үстемдігін тану мемлекеттің
Конституция ... ... ... ... ... барлық
мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, лауазымды адамдардың
және азаматтардың, мемлекеттік және қоғамдық өмірдің ... ... оның ... ... ... ... тиістігін білдіреді.
Қазақстанда аумақтық тұтастық, құрылымның, біртұтастық нысаны, президенттік
басқару нысаны Конституцияның үстемдік принципіне негізделген. ... ... ... ... шығу Конституцияның үстемдік
принципін бұзады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының жоғары заң күші ... ... жәй ... да, өзге де ... ... ... ... келмеуі тиістігін, барлық деңгейдегі мемлекеттік үкімет
органдарының, лауазьімды адамдардың, жергілікті ... ... ... ... ... ... сақтауға
міндетті екендігін білдіреді. Консти-туцияның жоғары заңдық ... ... ... ... ... актілердің немесе олардың
жекелеген құқықтық нормаларының, ... ... күші жоқ ... және ... ... ... жататындығын білдіреді.
Конституция нормаларын тура қолдану ... ... ... қоғамдық қатынастарға тікелей қолдануын білдіреді. Конституцияның
тура қолданылуы оның ... ... ... де ... ... заңдар қабылдау қажеттігі атап керсетілген. Осы заңдар
не нақты аталады, не атаусыз нұсқалады. ... ... ... ... мен ... ... ... реттелетіні айтылған.
Парламенттің заң шығарушыпық ... ... ... ... салу, сот
құрылысы, сот ісін жүргізу және басқалары туралы заңдар шығаратыны жалпылай
көрсетіледі.
Конституцияда жоғары мемпекеттік үкімет органдарының норма ... ... ... ... ... олар нормативтік
құқықтық актілер қабылдайды.
Конституцияның нормалары: а) егер реттелуге жататын ... ... ... ... жоқ ... ә) егер ... реттеу ұшін арнайы нормалар қабылдаудың қажеттігі жоқ болса;
б) егер бар нормалар Конституцияның нормаларына ... ... ... қол-
данылады.
4.З.Дазақстан Республикасы Президентінің, "Қазақстан Рес-публикасының
халықаралық шарттарын жасасу, орындау және олардың күшін жою туралы" 1995
жыпғы 12 ... заң күші бар ... ... ... байланысты мәселелерді реттейді.
Қазақстан Респубпикасының халықаралық шарттары - ол ... шет ... пен ... ... не халықаралық
үйымдармен жазбаша түрде жасалған және мұндай келісімнің бір құжатта немесе
өзара байланысты бірнеше қүжатта ... ... ... ... ... ... ... қүқық пен
реттелетін келісім.
Қазақстан Республикасының халықаралык, шарттары шет
мемлекеттермен:
Қазақстан Республикасының (мемлекетаралық шарттар);
Қазақстан Республикасы Үкіметінің (үкіметаралық шарттар);
Қазақстан Республикасының Республика ... ... ... оның ... есеп ... ... ... комитеттері және
өзге де орталық органдары (ведомствоаралық шарттар) атынан жасалады.
Халықаралық шарттардың бәрі бірдей ... ... -ол ... шартты Қазақстан Республикасы Парламенті арқылы бекіту жолымен
Республиканың міндеттеме ... ... ... ... ... ... бекітілетін халықаралык,
шарттарына:
1) қолданылатын заңдарға өзгерістер енгізілуін ... жаңа ... ... Қазақстан Республикасы заңдарында көзделгеннен өзге
ережелер белгілеуді талап ететін;
2) Қазақстан ... ... ... ... ... қоса ... Қазақстан Республикасының басқа мемлекеттермен
аумақтық шекараласуы туралы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ... ... мен ... ... шекараласуы туралы;
3) қарусыздану немесе қарулануларға, халықаралық бейбітшілік пен
қауіпсіздікті ... ... ... ... маселелері бойынша
мемлекетаралық қатынастардың негіздері, ... ... ... ... қауіпсіздік туралы шарттар;
4) егер мұндай шарттар оларға Қазақстан Республикасының ... бір ... ... ... ... көздейтін немесе олардың
органдарының шешімдерінің Қазақстан Республикасы үшін заңды жауаптылығын
белгілейтін болса, Қазақстан ... ... ... ... және өзге ... ... ... мемлекеттік займдар және Қазақстан Республикасына экономикалық
және өзгедей көмек көрсету туралы ... ... ... ... шарттар жасасу кезінде оны кейін бекітуге
келіскен ... ... ... ... ... бекітуге
жатады.
Сөйтіп, Қазақстан Республикасының аса маңызды мемлекеттік маңызы бар
және мемлекеттің егемендік ... ... ... ... ... ... бекітуге жатады.
Сондықтан бекітілгенге дейін ... ... ... Конституциясына сәйкестігі қаралады. Конституциялық Кеңес
Президенттің, Сенат Төрағасының, ... ... ... ... санының бестен бір бөлігінің, Премьер-Министрдің
жүгінуімен Қазақстан Реслубликасының халықаралық ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Конституциясына сәйкес ... деп ... ... ... және ... енгізілмейді.
Қазақстан Республикасының Парламент бекіткен халықаралық шарттарының
оның заңдарынан басымдығы болады. Егер ... жай ... ... ... шектелгендігін ескерсек, оңда, әрине, Қазақстан
Республикасының Парламент бекіткен ... ... тек жәй ... ғана басым екендігі түсінікті болады. ... ... ... халықаралық шарттары тікелей қолданылады. Бұл құқықтық
нормалары бар мұндай шарттардың тиісті қоғамдық ... ... ... ... міндетіері мен жауап кершіліктерін
тудыратынын білдіреді.
Халықаралық шарттарда ... ... ... ... үшін ... қажеттілін керсетілуі мумкін.
Онда халықаралық шарттардың ... заң ... ... іске
асырылады.
Сондықтан бекітілгенге дейін ... ... ... ... ... қаралады. Конституциялық Кеңес
Президенттің, ... ... ... ... ... ... ... бестен бір бөлігінің, Премьер-Министрдің
жүгінуімен Қазақстан Реслубликасының халықаралық шарттарының Кон-ституцияға
сәйкестігін оларды бекіткенге ... ... ... Республикасының
Конституциясына сәйкес келмейді деп танылған халықаралық ... және ... ... заңның ерекшелігі мынада, біріншіден, оның ... ... шарт ... ... ... ... ... халықаралық;
шартқа өзгеріс, толықтыру енгізілмейді; және үшіншіден, оған ... ... ... ... ... Конституцияға сәйкес, Республика қатысушы болып табылатын ... ... ... ... Казақстан Республикасының
Казақстан Республикасының Парламенті қабылдаған заңдары, қаулылары және
басқа ... ... және орыс ... ... ... ... Қ ... "Казахстанская правда", "Заң", "Юридическая газета"
газеттерінде жарияланады. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... Республикасының
Президенті қоп қойғаннан кейін жеті күндік ... ... ... олар
қабылданған күннен төрт аптадан кешіктірілмей жарияланады. ... ... ... ... мен ... актілер аталған
газеттерде олар қабылданған күннен жеті ... ... ... Республикасы заңдарының "Парпамент Жаршысында", "Егемен
Қазақстан", "Казахстанская ... ... ... ... жариялану
болып табылады.
Аталған барлық акілер, сондай-ақ өзге де ... ... ... радио арқылы хабарлануы, телеграф арқылы берілуі,
тиісті органдар мен ұйымдарға жіберілуі мүмкін.
Қазақстән Республикасының Заңдары, Парламенттің нормативтік ... да ... ... ... және ... правда"
газеттерінде немесе олардьің ресми қосымшаларында жарияланған күннен кейін
он күн ... соң ... ... ... бір ... күшіне енеді.
Заңның күшіне енуінің көрсетілген мерзімі ... ... ... ... оны қолдануға енгізудің басқа мерзімін белгілеген жағдайда
қолданылмайды.
Бұл жағдайда әңгіме Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының
барлық түрлерінің ... ... ... ... ... ... Республикасының халықаралық шарттарын жасасу,
орындау және олардың ... жою ... ... заң күші бар ... ... тәртібі көзделген. Парламент бекіткен, Қазәқстан
Республикасы үшін күшіне ... ... және ... шарттар
Парламенттің ресми басылымдарында жарияланады.
Қазақстан Республикасы үшін күшіне енген, бекітуге ... және ... ... ... ... ... ... келтірілген жарлығы белгілеген
тәртіпте ... ... ... ... ... Республикасы
Президентінің және ... ... ... ... ... сондай-ақ Қазақстан Республикасының қосылуы
Президент жарлығымен ... ... ... ... ... ... Казақстан Республи-касы үшін күшіне енгізілген халықаралық шарттар
"Қазақстан ... ... ... ... ... заң ... ... жарияланады) Қазақстан
Республикасының шетел тілінде мәтіні бірдей ... ... ... ... ... ... және орыс ... ресми түрдегі аудармасымен
жарияланады.
Азаматтардың құқықтарына, бостандықтары мен ... ... ... ... де ... яғни ... қабылдаған мемлекеттік
органдардың атынан ресми түрде жариялануы тиіс. Тек осындай реттерде ғана
оларды нақты жағдайларға ... ... ... ... Президенттің
нормативтік жарлықтары, Үкіметтің, Конституциялық Кеңестің, Жоғарғы Соттың
қаулылары, орталық және жергілікті мемлекеттік ... ... ... болып отыр.
Қазақстанның ежелгі дәстүрлі құқық нормаларын жан-жақты ... ... ... ... ... жайлы толыққанды әңгіме
айту тіпті де мүмкін ... ... ... ... ... ... ... үкімдері мен шешімдерін апелляциялық қайта қарау институты
соңғы уақыттарда ғана пайда болғандықтан, Қазан төңкерілісіне дейінгі қазақ
құқықнамасынан бұл ... дөп ... ... ... қиын екені де рас.
Дәстүрлі құқық туралы сөз қозғау үшін, біріншіден, оның ... ... ... атап өткеніміз жөн. Ол сипаты жағынан әр ... ... ... ... біріктірді. Әйтсе де, бұлар өмірде бір-бірінен тым
алшақ ... ... ... ... біте ... ... еді.Түп
тамыры сонау тереңде жатқан кейбір нормалар мен институттардың күні кешегі
он тоғызыншы ғасырға ... ... ... тарих куә. Бәлкім,сондықтан
да болар, қазақтың дәстүрлі құқығындағы қайсыбір ... ... ... тап ... айту оңай ... ... ... қазақтардың дәстүрлі құқығында қылмыстық
және ... ... ... ... арасындағы шектеулер білінер-
білінбес қана ... ... ... дамуы жөнінде он тоғызыншы
ғасырдағы әйгілі қазақ ғалымы, Шығыстың ғаламат зерттеушісі Ш. ... ... ... жөнінде жан дүниесі бөлек тұрмыс-салты басқаша
дамыған қырғыздардан (қазақтардан) орыстармен ... ... ... ... ... ету ... ... тарау. ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАС.
3.1. Құқықтық қатынас ұғымы.
Мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты белгілі тәртіпті, құқықтық
жүйені және тәрбиені талап ... ... өзі ... ... әрі ... ... ... бағдарлы өрістерін кеңейту үшін саналы
да сауатты рухани-психологиялық мәдениеттің қалыптасуымен жетілуіне жол ашу-
қоғамның биік ... Бұл ... жаңа ... ... ... ... ... қарай бейімделуіне мүмкіндік береді36.
Осы тұрғыдан Елбасы Н.Назарбаев мынадай жауапкершілікті алға
тартады: “Перспективаларымызды айқын ұғыну,жолымызда тұрған қиындықтармен
қауіп- қатерді бүкпесіз түсіндіру біздің қоғамыздың ... ... ... ... шешу үшін ... жәрдемдеседі...біз жаңа
мемлекетті,жаңа нарықтық экономика мен жаңа демократияны көптеген өзге ... ... ... осы ... ... басынан кешіп те үлгерген
уақытта құру үстіндеміз”37
Қорлардың заңмен және құрылтай құжаттары бойынша белгіленген
арнайы ... ... бұл ... ... ... ... деп айтуға болады. Бұл ұйымдар көздейтін жалпыға бірдей пайдалы
мақсаттар, кейбір жағдайларда мемлекет пен мемлекеттік мекемелер көздейтін
мақсаттармен тұспа-тұс келіп жатады, осы ... ... ... ... ... пайдалы” қоғамдар деп аталып келген қорлардың
құқықтық табиғатының жария- ... ... ... ... айтарлықтай
үлкен дискуссия туындаған да болатын. Әдетте қорлар көздейтін мақсаттардың
әлеуметтік маңызын ескере отырып мұндай ұйымдардың құрылуы мен қызметін
мемлекет әркез ... ... ... отырады.
Құқықтық қатынастар – құқыққа байланысты, ... ... ... қатынас – бұл қоғамдық қатынас, былайша ... ... ... және ... іс-әрекетімен, мінез-құлқымен тікелей
байланысты. Меншік иесінің өз заттарына хақысы бар, бірақ бұл құқықтарды
ол басқа ... ... ... ... ... ... ... құқықтық пайда болады. Құқықтық норма мен құқықтық
қатынас арасында бұлтартпас байланыс бар, ... тек қана ... ... ... ... ... болады. Кейде заңда
көрсетілмеген жағдайда да ... ... ... ие ... мүмкін.
Мысалы, құқықтық ұқсастық ... ... ... ... тікелей
көрсетілмеген қатынастарға қолданылады;
3) Құқықтық қатынас – субъективтік құқықтар мен ... ... ... ... ... ... ... құқыққа ие болушы соны
пайдаланатын тұлға, ал құқықтық міндет жүктелген сол міндетті орындауға
тиіс тұлға. Құқықта қатынаста ... бар ... және ... бар ... адам, ұйым, мемлекеттік орган.
4) Құқықтық қатынас – ерікті қатынас. Құқықтық қатынас пайда болу үшін
қатысушылардың еркі ... ... ... Ал ... ... тек бір ... ... байланысты пайда болады (қылмыстық іс
заң қорғаушы органның еркі бойынша қазғалады);
5) Құқықтық қатынасты мемлекет қорғайды. ... ... ... ... қамтамасыз ете отырып мемлекет құқықтық қатынастарды да
қорғайды. Мемлекет ... ... ... ... ... ... болып саналады38.
Құқықтық қатынастардың түрлері:
1. Реттейтін құқықтық қатынастар – субъектілердің заңға ... ... ... құқықтық нормалар негізінде және соғай сәйкес мінез-
құлық. Мұндай ... ... ... ... негізін құрайды.
Бұларға жататындар: Мемлекеттік, мүліктік, отбасы, ... тағы ... ... ... ... ...... заңсыз әрекетінің
салдарынан пайда болады. Оның ...... ... ... жазалау, сөйтіп әділдік орнату.
3. Абсолютті құқықтық қатынастарда тек бір тарап ... ... ... ... ... міндетті тарап болып ... ... ... ... ... ... Салыстырмалы құқықтық қатынастарда барлық оған қатысушылар ... мен ... ... болып келеді.
Сонымен, құқықтық қатынастар дегеніміз – қатысушыларының ... мен ... ... ... болатын, құқық нормалары ... ... ... ... ... ... ерік-ықтиярды
білдіретін қоғамдық қатынастар.
Құқықтық қатынастардың құрамы ... ... ... ... ... заңды міндеттен, құқықтық қатынас
объектісінен (затынан) тұрады.
Құқық субъектісі – заңи немесе жеке ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестіктер, тағы сол сияқты. ... ... ... ... ... ... ... мүлкі бар және
сол мүлкімен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік
және ... емес жеке ... мен ... ие ... ... ... ... сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым заңи тұлға ... ... ... ... ... ... және
азаматтығы жоқ адамдар да жеке тұлғалар болып саналады.
Субъективтік құқық – тұлғалардың мүдделерін қанағаттандыру үшін ... ... ... ... ... ... мүмкіндік. Мұндай мүдделер
заңды деп танылады. Сол ... ... шек ... ... өз мүддесін
қанағаттандыру үшін түрлі іс-әрекет жасайды. Жеке тұлға ... ... ... ... ие ... ... хақылы. Сондай-ақ заңды тұлғалар да
заңда рұқсат ... шек ... ... ... ... ... ... құқықты
пайдалана ма, жоқ па ол тұлғаның өз ... ... - заң ... ... ... ... істемеу шарттары.
Мұндай міндет басқа тұлғаның мүддесін қанағаттандыру үшін жіктеледі. Заңды
міндеті бар тұлға оны өз еркімен ... оған ... ... ... ... ... өз баласын асырап, бағып, тәрбиелеуге
міндетті. Егер бұл міндетін орындамаса, ... ... шара ... ... ... да ... ... объектісі (заты) – табиғат құбылыстары, мүліктік,
өзіндік мүліктік емес игіліктер. Субъективтік құқық пен заңды міндеттер
аталған ... ... ... келеді.
Осы тарауды қорыта келе, ондағы қарастырған ... ұғым ... ... не ... және де бір ... ... ... қатынас дегеніміз – құқыққа байланысты, құқық негізіндегі
қатынастар. Бұл ... ... ... ... ... ... және олардың іс - әрекетімен, мінез – құлқымен тікелей байланысты.
Және ол ... ...... ... ... ... ішкі және сыртқы саясаты белгілі тәртіпті, құқықтық жүйені
және ... ... ... Мұның өзі заңды сыйлау әрі құрметтеуді бірінші
кезекке қояды.Келешегіміздің ... ... ... үшін саналы да
сауатты рухани-психологиялық мәдениеттің қалыптасуымен жетілуіне жол ... биік ... Бұл ... жаңа ... ... ... ... бағытына қарай бейімделуіне мүмкіндік береді.
3.2. Заңды айғақ.
Заңды айғақтар (фактілер) – ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынастардың пайда болуын, өзгеруін
немесе тоқталуын байланыстырады. Кейде бұл ... ... ... ал ... ... ... ... құқықтық қатынастар тудырады,
өзгертеді немесе жояды. Мысалы, зейнеттік қатынастар пайда болуы үшін ... ... жас, стаж және ... тағайындау туралы акт. Айғақтардың
мұндай жиынтығы айғақтық деп аталады.
Заңды ... ... ... ... ... ... олар мына топтарға бөлінеді.
Құқық құратын (еңбек шартын жасауға ... ... ... ... мен міндеттері пайда болады);
Құқық тоқтататын (үй-жайды сату нәтижесінде үй-жайға меншік иесі
өзгереді, ... ... ... ... ... ... сатушы ол құқықтан
айырылады).
Құқық өзгеретін (үй ... ... ... қатынастардың
объектісі өзгереді, соған сәйкес құқықтары мен міндеттері де өзгереді).
Заңды айғақтар ерік белгісіне байланысты да ... Оған ... ... заңды бұзу, мұра қалдыру, тағы сол сияқты). ... ... және ... ... ... ... ... адамдардың әскери қызметте
болуы, некеге тұруы, тағы сол ... ... ... ... айғақтар болып
табылады. Заңды айғақтарға оқиғалар да жатуы мүмкін. Олар – жер ... ... су ... ... ... мұндай мән-жайлар тек заңда
белгіленген болса ғана айғақтарға жатады39.
Жалпы алғанда әрекеттер дегеніміз, ... ... ... іс ... ... ... ... болмысында қаншалықты мөлшер - өлшеусіз, сансыз ... ... ... Солай бола тұрса да заң сол актілердің белгілі
бөлігімен ғана заңдық зардаптардың ... ... ... ... тек қана осы ... ... актілері ғана заң
мағынасындағы әрекеттер болады яғни құқықтық әрекеттер болады.
Мұндай әрекеттер заңды яғни құқықтық ұйғарымдарға сай ... ... және ... ... ... Олар ... ... сай
келмейді, оларды бұзады.
Заңды әрекеттер өз кезегінде заңдық акт және заңды ... ... ... ... ... ... қол жеткізу мақсатында
атқарылған ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқа).
Қазақстанның сот өндірісі кез келген ұлттық құрылым сияқты дәстүрлі
құқық негізінде ... ... еді. ... және оның ... ... қазақтадың дәстүрлі құқығы да дамып, ... ... ... кейін оның аумағында қылмыстық іс
жүргізудің екі түрі ... ... ... ... ... және ... шешімдерге шағымдануды шешуде ұлттық салт
дәстүрге негізделген дәстүлі құқық бойынша сот ... ... ... тұратын орыстардың мүддесіне қатысты істер бойынша ... ... ... ... ... негіздердің қалыптасуына орай,
кеңестік дәуірде Қазақстандағы соттардың дамуын шартты түрде ... ... ... ... ... нұсқаулары, қаулылары
негізіндегі сот өндірісі (1917 жылдың қазаны-1923жыл);
2) РСФСР сот құрылысы және сот ... ... ... 1960 жылғы Қазақ СССР қылмыстық іс жүргізу кодексіне ... ... және оның ... ... ... ... - өздерінің алдына құқықтық мақсат қоймаған, дегенмен
объективті себептерден болатын, субъектісінің ерік-ықтияры мен ... ... ... ... ... негізінде туындайтын заңды ... ... ... ... ... өнер ... шығарма, туынды
шығармашылық актісі болып табылады. ... ... ... ... ... авторлық құқығы пайда болыды.
Заңды актілер де және ... ... да ... ... ... ... салдардың туындысына сол әрекеттер жеткілікті болатын
болса). Сонымен қатар нәтижелі болуы ... ... де ... ... сол әрекеттердің өзі емес, тек олардың нәтижелері ... ... ... ... беру фактісінің өзі қарыз алушының алған
қарызын қайтаруды талап ету ... ... Сот ... ... оны ... мен жазып шығудағы ... ... сол ... құқықтық акт ретіндегі күшінен туындайды. Сондай-ақ
авторлық құқық әдеби, живопистік және тағы ... ой ... ... ... кейін ғана барып пайда болады, алдыңғы және соңғы ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттердің де салдарынан заңдық салдарын
туындатады: тергеу органдарының қылмысты ашуы, оны ... білу ... ... ... және ... да ... арызды
құқық қорғай органдарына беру құқығы және тағы ... ... ... құқық бұзушылық (қылмыс және теріс қылық, яғни
тәртіпсіздік) және ... ... ... ... ... ... Осы екеуінің арасындағы айырмашылыққа келер болсақ: ... ... да ... құқықтық қатынастармен бірге заң алдында ... ... ... ... және тағы ... ал ... құқыққа қарсы іс-әрекеттер заң алдындағы жауапшылықты туындатпайды.
Мысалы, ойын баласы (жасөспірім) ойнап жүріп ... ... ... өртеп алғаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін емес.
Ондайда, қылмыстық құқықтық қатынастар туындамайды. ... оның ... ... ... болуына негіз болады – зиян
шеккеннен келтірілген зардаптарының өтелуін талап ету құқығы туындайды41.
Құқықтық ... – яғни ... бір ... ... ... Бұлардың көпшілігі табиғатта кездесетін, адамның саналы
тіршілігіндегі жүріс-тұрыстарымен ... ... ... жер ... су ... және басқа да табиғат апаттары,
мерзімнің өтіп кетуі, заң белгілеген ... ... ... ... барып
өмірден озуы және тағы сондайлар. Мұндай оқиғаларды абсолюттік оқиғалар ... ... ... ... да болуы мүмкін, яғни құқықтық
қатынастардың қатысушылары болмайтын адамдардың ... ... ... ... ... Мысалы, адамның қаза табуы немесе оның
мүлкін жойып жіберу тек ... ... ... ғана ... ... ... ... адамның мінезі жүріс-тұрыс актісінің салдары да болуы мүмкін
ғой (өлтіру, өртеу). Егер де заңдық ... ... ... ... ... яғни кінәлілердің ерік-ықтиярлы
әрекеттерімен ... ... ... ... ... шарты жағдайының туындауы жаңағы әрекеттердің ... ... тек ... ... ғана ... ... жойылуының)
салдары болады, яғни дәл нақты оқиғалардың салдары оларды ... ... ... ... ... араларында ерекше орында тұратыны құқықтық жай-
күй, ахуал яғни созылмалы жағдай, субъектінің ... ... ... анық ... ... және тағы, тағы. (азаматтылық,
некелік, ауру-сырқаулығы, ... ...... ахуал, жай-күй заңды және
заңсыз әрекеттердің нәтижесі де болуы мүмкін (некеде ... ... ... ... ... да ... қатынастар) болуы мүмкін.
Құқықтық қатынастардың туындауы, ... ... ... ... бір ғана ... факт ... ... бірнешеулері жиынтығымен қажет
болатын жағдайлар да кездеседі. Оның үстіне олар әр алуан сыныптамалық
топтамаларға жатуы да ... ... ... ... ... деп атайды.
Мысалы, кәрілігі бойынша зейнетақы алуға құқылы болу үшін: ... ... ... ... (оқиға), еңбегінің белгіленген стажы болуы
(құқықтық ахуалы, жай-күйі) және құқық өкілеттігі бар мемлекеттік ... ... акт) ... ... Тұлғаны депутаттыққа кандидат ретінде
тіркеутүшін заң белгіленген тәртіппен оны депутаттыққа кандидат етіп ұсыну,
осыны ... және ... ... ... ... ... ұсынылуын білдіретін азаматтардың белгілі қолдары қойылған
парақтардың ... сол ... ... ... ... ... бар ... комиссиясының шешімі қажет болады. Жоғары оқу орнының
студенті болу үшін орта мектепті ... ... ... ... ... ... анықтамасы, жеке басын куәландыратын
төлқұжаты ... ... ... оқу ... ... емтихандарды тапсыру
парақшасы және сол оқу орнына қабылданғандығы туралы бұйрық болуы ... ... ... ...... өмірлік мән – жайлар. ... ... ... ... ... ... ... өзгеруін
немесе тоқталуын байланыстырады. Кейде бұл ... ... ... ал ... ... ... ... құқықтық қатынастар тудырады,
өзгертеді немесе жояды. Бұған жоғарыда айтып өткенімізжей, ... ... ... үшін үш ... ... жас, стаж және ... ... акт деп мысал келтіруге болады.
Заңды айғақтар бірнеше негіздермен жіктеледі. Нәтижесінің ... олар мына ... ... ... (еңбек шартын жасауға байланысты жалдаушы ... ... мен ... ... ... ... ... сату нәтижесінде үй-жайға меншік ... ... ... меншік құқығы пайда болады, сатушы ол құқықтан
айырылады).
Құқық өзгеретін (үй айырбастау ... ... ... өзгереді, соған сәйкес құқықтары мен міндеттері де өзгереді).
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, “Құқықтық норманың түсінігі, түрлері, құрылымы”, ... ... ... келе айтарым:
Қандай да болмасын ғылымның алғашқы ірге тасын сол ғылымға қатысты
негізгі ұғым қалайтын ... заң ... ... ... ... оның ... қалыптастыратыны бізге жоғарыдағы тараулардан
белгілі болды.
Неге менің бұл жұмысымда “құқық” түсінігі төңірегінде ... ... ... ... ... оған мен былай жауап ... ... ... оның ... ... ... ... жоқ. Құқықтық
норманың туындауына арқау да негіз де болған – ... ... ... ... қоғам) болмаса, сол мемлекеттің қарым-қатынасын реттейтін
құқық болмаса, онда заңды ...... ... ... – құқықтық
норманың да болмайтындығы айдан анық.
Демек, менің айтар ойым ... ... ... ... құқықтық норма ұғымы құқық түсінігімен, құқықтың қайнар
көздерімен тығыз байланыста.
Құқықтың ... ... ... ... ... Енді ... норма
мен құқықтың қайнар көздері арасындағы байланысты ... ... ... қай ... бастау алғандығы құқықтық норманың
белгісін айқындауға мүмкіндік тудырады.
Екіншіден, ... ... ... ... ... өзге ... ... қабылданған құқықтық нормалардың өзі бұл кездері теориялық тұрғыда
құқықтың қайнар көздері бола алады деген сөз.
Міне, осындайлық тығыз ... аша келе мен ... ... ... ... алдым деген сенімдемін.
1995 жылы қабылданған Қазақстан ... ... ... ... ... өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады деп бекітілген. ... орай ... ... экономикалық және саяси қайта құрылыстар жүргізілуде,
мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншік ... ... ... байланысты,
шаруашылықты жүргізу мен халықтың әл-ауқатын жақсарту нарықтық ... ... ... мен ... ... тікелей
басқарудан бас тартып, оларды негізінен ... ... ... ... ... ету ... бақылаумен шектелетін
болғандықтан халықтың қолданылып ... ... білу ... ... ақ , Ел Президентінің «Қазақстан – 2030» атты жолдауына
сәйкес, Қазақстан Орта ... ... ... көздеп отыр. Ол үшін
«әуелі экономика, содан кейін саясат» деген қағидатты ұстана, еліміз нақты
мүмкіндіктерін ескере ... ... ... алға ... ... өзін - өзі ақтайды. Тек ол үшін демократияға бастау болатын алғы шарт
жасау керек. Мұндай процесс мемлекетте ... ... құру мен ... ... ... ... ... менің «Құқықтық норманың
түсінігі, түрлері, құрылымы» атты диплом жұмысымның тақырыбы қандайлық орын
алатыны айтпаса да белгілі.
Және де Ел ... ... ... ... ... ... ... таңда әлеуметтік – экономикалық жаңару мен саяси
демократияландырудың жаңа кезеңіне қадам басқалы тұрғаны» баян ... ... ... Республикасы әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50
елдің қатарына кіру ... деп, ... ... жүрер жолы, негізгі
стратегиялық бағдарды айқындап берді . Бұл жағдайдың өзі де мемлекеттегі
құқықтық ... ... ... ... етеді. Себебі мемлекеттің алдағы
бағдарламаларын іске асырудың кепіл ... ... ... ... да ... ... ... қайраткер ғалымдары халық
қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында “мемлекет және құқық теориясы”
пәні аясында белді еңбектер жаза ... ... ... ... мен ... теориялық негіздері
қаланды десе болады. Сол ... ең ... ... пен “мемлекет”
ұғымдарын түсініп білуге бағытталады.
Менің де “Құқықтық норманың түсінігі, ... ... ... жұмысым өз кезегінде заң ғылымындағы белгілі бір теориялық
ілімдерді дәлелдеп, дамытуға үлес ... ... ... ... тізімі.
1. А.С. Ибраева, Н.С. Ибраев Теория государства и права: ... ... ... ... 2003, - ... А.С. Ибраева Заң терминдерінің қазақша – орысша және орысша – қазақша
қысаша түсіндірме сөздігі.- Алматы, «Жеті жарғы» 1996ж.
3. А. ... ...... ... государства» // Заң және
заман.-2005ж. №9-17б.
4. Ә. Әділхан «Адам құқы – ең жоғары құндылық» // Заң және ... ... ... Б. ... ... ... ... және олардың құқықтары мен
бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» // Заң.-2005ж.-№31.-26-28б.
6. Г. ... ... ... функции и эффективность применения
норм права» // Фемида.-2006ж.-№10-11-14б.
7. Ғ. Сапарғалиев, А. ... ... және ... ... оқу ... «Жеті жарға», 1998ж.,-88-89б.
8. «Қазақстан Республикасының Конституциясы»: Түсініктеме.-Алматы, «Жеті
жарғы», 1999ж.,-26-32б.
9. «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері» : оқулық.-
Алматы, 2003ж.,-112-116б.
10. Қ.А. ... ... ... - ... мен ... ... ... Заң.-2005ж.-№5.-31-33б.
11. Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет және құқық
теориясы: оқулық.-Алматы, ҚазМЗУ-дың баспа- полиграфия орталығы 1999ж.,-124-
127б.
12. «Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі» ... Н.Ә. ... ... өз ... жаңа ... жасау қарсаңында»:
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына
жолдауы .- Астана, 2006ж.,-9-11б.
14. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан – 2030» Алматы, 1998ж.
15. Н.Дулатов, С. ... А. ... ... және ... ... ... ... Н. Елікбаев, М. Нуршаев «Құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің жаңа
сатысы» // Заң.-2004ж.,-№13-30-34б.
17. Н.И. Матузов, А.В. Малько ... ... и ... курс ... ... «Общая теория государства и права»: Академический курс 1-том.-Москва,
Зерцало, 1998ж.,-70б.
19 ... ... ... и ... ... курс ... С.Д. ... Құқық негіздері: оқулық.-Алматы, 2004ж.,-28б.
21. С.А. Дьяченко «Сильная власть- сильное государство» // ... С. ... « ... қор: ... жағдайының өзекті мәселелері» //
Заңгер.-2005ж.-№12.-42-44б.
23. Т. Мамедсупиев «Правовая природа нормативных постановлений Верховного
суда Республики Казахстан» // Фемида.-2006ж.-№4.-12б.
24. Т. Мырзамбетов «Конституция еліміздің тұрақтылығы мен ... // ... ... Т. ... Мемлекет және құқық теориясы: оқулық.- Алматы, 2003ж.,-
212-216б.
26. Т. Айтмухамбетов «Қазақстанның сот өндіріснде сот шешімдерін қайта
қарау» // Заң.-2004ж.,-№21.-8б.
27. Т. Айтмухамбетов «Қазақтардың ... ... ... ... ... ... // ... С.А. Комаров Общая теория государства и права: учебник.-Москва, 1997ж.,-
191б.
-----------------------
[1]Қ.А. Мұстафаев . «Құқықтық тәлім – тәрбие мен ... ... ... // Заң ... жыл, ... 31-33 ... С.Д ... “Құқық негіздері”: оқулық, Алматы, 2004, 28 бет.
[3] Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 ж, 6 бап, ... ... ... мен ... ... ... ... 2003, - 93
бет.
[5] Н.И.Матузов.А.В.Малько. «Теория государства и ... курс ... ... 1997, -313-316 ... ... және ... ... оқу құралы.-
Алматы, 1998,- 24 бет.
[7] ҚР-ның Конституциясы 30 тамыз 1995, 15 бап, 10 ... ... ... 30 тамыз 1995, 19 бап, 11бет.
[9] А.С.Ибраева. Н.С.Ибраев. ... ... и ... ... ... жеті ... 2003, - 67-71 бет.
[10] ҚР-ның Конституциясы 30 тамыз 1995, 25 бап, 12 бет.
[11] ҚР-ның Конституциясы 30 ... 1995, 3 бап, 6 ... ... А.Қ.Мұхтарова. А.Н.Тәукелев. “Мемлекет және құқық
теориясы”: оқулық.- Алматы, 1999, - 124-127 ... ... ... мен ... ... ...... 2003, -
98 бет.
[14] ҚР-ның Конституциясы 30 ... 1995 жыл, 27 бап, 13 ... ... ... теория государства и права»: учебник. – Москва,
1997. – 191 ... ... ... және ... ...... 2001, - 10-14 ... “Общая теория государства и ... ... курс 2 том. ... ... 1998, - 74-78 ... “ҚР-ның мемлекеті мен құқығының негіздері”: оқулық.- Алматы, 2003, -97
бет.
19 А. Жакупова.”Конституция-основа развития государства”//Журнал. Заң және
заман.-год,2005.-№9.-17 стр.
20 Т.Мырзамбетов. “Конституция ... ... мен ... журналы.-жыл,2005.-№19.-40-44бет
21Қазақстан Республикасының Конституциясы.30 тамыз,1995, 12бап.-9 бет
22 “Қазақстан Республикасының Конституциясы.”Түсініктеме.-Алматы:Жеті
жарғы, 1999,-59бет
23 “Қазақстан Республикасының Конституциясы”: Түсініктеме.-Алматы, 1999,-60
бет.
24Қазақстан Республикасының Конституциясы: Алматы, 30 ... ... ... ... кодексі. 27.12.1994. 14 бап
26 ҚР-ның Азаматтық кодексі. ... 17 ... Ғ. ... А. Ибраева. “Мемлекет және құқық теориясы”:Оқу құралы.-
Алматы, 1998,-79-80 бет.
28 “Общая теория государства и права”:Академический курс, ... 1998,-70 ... Н.Ә. ... ... өз ... жаңа ... жасау
қарсаңында”: ҚР-ның Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауы.-
Астана, 2006,-9-11 бет.
29 Қ.Д. Жоламан. А.Қ. Мұхтарова. А.Н. ... ... және ... ... 1999,-115 бет.
30 “ҚР-ның мемлекеті мен құқығының негіздері”:оқулық.- Алматы, 2003,- 112-
116 бет.
31 ... ... 30 ... 1995 жыл, 34 ... ... А. ... ... және құқық теориясы”:оқу құралы.-
Алматы, Жеті жарғы, 1998,-81бет.
33 ҚР-ның Конституциясы: 30 ... 4 бап. 6 ... ... Конституциясы: Түсініктеме.-Алматы, 1999,-26-29 бет.
35 Т. Айтмұхамбетов “Қазақстанның сот өндірісінде сот шешімдердің ... Заң ... жыл, ... бет.
36 Н. Елікбаев. М. Нұршаев. “Құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің жаңа
сатысы”// Заң журналы.- жыл, 2004.- №13.- 30-34 ... Н.Ә. ... ... 2030”: Ел ... ... халқына
жолдауы.- Алматы, 1997,- 8-9б
38 С. Ынтымақов. “Қоғамдық қор: құқықтық жағдайының өзекті мәселелері”//
Заңгер журналы.- жыл,2005.-№12.- 42-44 бет.
39 “ҚР-ның ... мен ... ... оқулық.- Алматы, 2003,-124-
125 бет.
40 Т. Айтмұхамбетов. “Қазақтардың дәстүрлі құқығы бойынша шешімдерді қарау
институты”// Заң журналы.- жыл, 2004.- №21.- 9 ... Ғ. ... А. ... ... және құқық теориясы”: оқу құралы.-
Алматы ,Жеті жарғы, 1998,-88-89 ... ... ... нормалар
Әлеуметтік нормалар:
Әлеуметтік-техникалық нормалар:
ӘЛЕУМЕТТІК НОРМАЛАРДЫҢ САРАЛАНУЫ
Белгілеу және қамтамасыз ету тәсілдері бойынша:
Реттейтін қатынастар аясының мазмұны бойынша:
Жасау тәсілі бойынша:
Баяндалу және көріну тәсілі ... ПЕН ... ... (МОРАЛЬДЫҢ) АЙЫРМАШЫЛЫҒЫН КӨРСЕТЕТІН
ЕРЕКШЕЛІКТЕР:
ҚҰҚЫҚ НОРМАЛАРЫ МЕН КОРПОРАТИВТІК НОРМАЛАР:
Жалпы ерекшеліктері:
Айырмашылығын көрсететін ерекшеліктер:

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құқықтық норманың жалпы түсінігі, құрылымы мен түрлері71 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
«Мұнай өңдеу және мұнай химия өнеркәсібіндегі зауытының санитарлық нормасы ».13 бет
Іс қағаздарын жүргізудің нормативтік базасы8 бет
Айналым қаржысын нормалау әдістері. Айналым қаржыны тиімді қолдану жолдары10 бет
Алаш орданың саяси-құқықтық нормалары14 бет
Аудит стандарттары және аудиторлардың этикалық нормалары10 бет
Аудиттің постулаттары, стандарттары және нормалары. ХАС сәйкес аудитті жоспарлау32 бет
Ауыз судың нормалық стандарты4 бет
Ауылшаруашылық тұрғындарының құқықтық нормаларының түсінігі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь