Күлтегін жазбасы және фольклорлық дәстүр

Мазмұны

КІРІСПЕ

І ТАРАУ
1.1. Күлтегін жазбасындағы эпикалық дәстүр көрінісі
1.2. Орхон ескерткіштерінің фольклорлық тұрғыдан зерттелуі

ІІ ТАРАУ
2.1. Күлтегін жазбасының шағын фольклорлық жанрлармен байланысы
2.2. Көркемдік тәсілдеріндегі ортақ қолданыстар

ҚОРЫТЫНДЫ

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі: Қазақ халқы – дүниенің төрт бұрышын адамзат баласының ең озық өркениетке жеткен ұрпақтарымен терезесі тең, телегейдей тарихы бар, тебірентер мәдениеті бар ел. Қазақтың ілкі ата-бабалары – түркілер, ғұндар, сақтар. Солар жасаған мәдениетке ортақпыз. Өз алдына қазақ хандығы құрылғанға дейінгі (ХҮғ.) дәуірлерде бізді жалпы атпен түріктер деп атаған. Көк Тәңіріне табынып, Көк бөріден тарағандықтан, Көк түріктер атанғанбыз.
Шамамен ҮІ ғасырдың орта кезінде, Жетісу, Алтай, Орталық Азияны мекен еткен түрлі ру-тайпалар бірігіп, Түрік қағанаты деп аталатын мемлекет құрғаны тарихтан бізге мәлім.
Міне, сол ежелгі түркі дәуірінің қоғамдық, әдеби, мәдени өмірін жыр еткен ғажайып жыр-дастандар бар. Бұлар – “Күлтегін”, “Тоныкөк”, “Білге қаған” жырлары. Бұл тарихи ескерткіштер бұдан 1250 жыл бұрын тасқа қашалып жазылған әдеби мұра. Осы ескерткіштер идеялық мазмұны жағынан да, көркемдік шеберлік тұрғысынан да күні бүгінге дейін өз оқушысын таңдандырып, тамсандырып келеді. Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін оқу, басқа тілдерге аударма жасау және ғылыми текстін дайындау ісіне В.В.Радлов, В.В.Томсен, Ю.Немет, Х.Н.Оркун, т.б. орыс және шетел ғалымдары қыруар мол үлес қосты. Әсіресе көрнекті ғалым С.Е.Малов көне түркі жазуындағы тексттердің орыс тіліне дұрыс тәржіма жасалу жағына көбірек назар аударды.
Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілін қазіргі қазақ тілі фактілерімен салыстыра отырып, зерттеуші бір топ ғалымдар Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк құрметіне жазылған жыр жолдарының тілі дыбыстық жағынан да, лексикалық және морфологиялық тұрғыдан да қазақ тіліне жақын деген ғылыми пікірді айтқан. Мәселен, С.Аманжолов, Ғ.Мұсабаев, Ғ.Айдаров, А.Аманжолов, Е.Ағманов, А.Есенғұлов, Қ.Өмірәлиев, т.б. бірқатар лингвист- ғалымдар осы пікірді әрқайсысы түрлі қырынан келіп дәлелдеп, аса құнды пікір әрқайсысы түрлі қырынан келіп дәлелдеп, аса құнды ғылыми еңбектер жариялады.
Аталмыш ескерткіштер сол дәуірдің өзіне тән поэзиялық дәстүрімен жазылған әдебиет үлгілері деген түйін жасаймыз.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Көне түркі жазба ескерткіштерін әдебиеттің басқа жанрларымен салыстыра отырып қазақ ауыз әдебиетінің мұраларымен, оның ішінде батырлық жырлармен байланысын, ұқсастығын айқындау, тілдік ерекшеліктерін, құрылымын, қолданысын көрсету диплом жұмысының басты мақсаты мен міндеті болып табылады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Жұмыс барысында көне түрік жәдігерліктерін зерделей отырып, Күлтегін жазбасының шағын фольклорлық жанрлармен байланысы, көркемдік тәсілдеріндегі ортақ қолданыстары, Күлтегін жазбасындағы эпикалық дәстүр көрінісі, Орхон ескерткіштерінің фольклорлық тұрғыдан зерттелуі идея мен композициялық құрылымын ашуға жіті көңіл бөлінді.
Тақырыбы пен көркемдік шешімі және де шеберлік мәселелелері туралы кеңінен сөз қозғалды.
Диплом жұмысының практикалық маңызы: Зерттеу жұмысын мектеп оқушыларына, филологтарға көне түркі жазба ескерткіштері жөнінде сабақ барысында қосымша әдебиет ретінде ұсынуға болады. Зерттеудегі ашылған мәселелерге сай, алынған нәтижелерді жоғары немесе арнайы орта оқу орындарында филология факультеттерінде өтілетін арнайы курстар мен семинар сабақтарында пайдалануға болады.
Диплом жұмысының дерек көздері: Жұмыста әртүрлі дерек көздері қолданылды. Негізгі деректердің бөлігі Қаржаубай С. Орхон мұралары. Астана-2003ж, Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. Алматы, “Мектеп” 1986ж, Әдебиет тарихының мәселелері. Алматы 1958ж, Жолдасбеков М. Тастар сөйлейді, Батырлар жыры ІІ том. Алматы, “Жазушы” 2000ж. Батырлар жыры, “Бөген батыр” Алматы. 2000ж, Қыраубаева А. ІІ кітап. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы. “Ана тілі”, 1991ж, Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы. “Ана тілі” 1991ж, Керімұлы Ә. Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар. Түркістан 2005ж, Дүйсен Сержан, Яван Кенан. Түркі тілінің толық жүйеленген ережелері жинағы жазба ескерткіші (ХІІІ-ХҮғ.ғ) Түркістан 2004ж, Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Қазақ университеті. Алматы, 1992ж еңбектері негіз болды.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспе бөлімнен және екі тараудан, сонымен бірге қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Әдебиет тарихының мәселелері. Алматы 1958ж.
2. Батырлар жыры ІІ том. Алматы, “Жазушы” 2000ж.
3. Батырлар жыры, “Бөген батыр” Алматы. 2000ж.
4. Дүйсен Сержан, Яван Кенан. Түркі тілінің толық жүйеленген ережелері жинағы жазба ескерткіші (ХІІІ-ХҮғ.ғ) Түркістан 2004
5. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары., А., “Рауан” 1995ж.
6. Егеубай А. М.Қашқари. Диуани лұғат-ит-Түрік. І, ІІ, ІІІ,. А., “Хант”, 1997-1998.
7. Жолдасбеков М. Асыл арналар. Әдеби мақалалар. Алматы “Жазушы” 1990ж.
8. Жолдасбеков М. Тастар сөйлейді.
9. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. Алматы, “Мектеп” 1986ж.
10. Келімбетов Н. Ежелгі әдеби жәдігерліктер. Астана. “Фолиант” 2004
11. Керімұлы Ә. Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар. Түркістан 2005
12. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. Алматы. “Ана тілі” 1998
13. Қаржаубай С. Орхон мұралары. Астана-2003ж.
14. Қыраубаева А. ІІ кітап. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы. “Ана тілі”, 1991ж.
15. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы. “Ана тілі” 1991ж.
16. Құрышжанұлы Ә. Ескі түркі жазба ескерткіштері. Алматы, 2001
17. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. Алматы. “Мектеп” 1988ж.
18. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. Астана “Елорда” 2001ж.
19. Қоңыратбаев Т., Қоңыратбаев Ә. Көне мәдениет жазбалары., А., 1992.
20. Махмұд Қашқари. Түбі бір түркі тілі. Алматы. “Ана тілі” 1993
21. Орхон-Енисей Бижимелдериниң турискяялдары. Новосибирск. “Наука” 2003
22. Сүйіншіәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті., А., “Мектеп”., 1989.ж.
24. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Қазақ университеті. Алматы, 1992
25. Хрестоматия Ежелгі дәуір әдебиеті ІІ кітап. Алматы. “”Ана тілі 1991ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
«Қазақ әдебиеті» кафедрасы
Жұмыс ... 20__ ... ... «Күлтегін жазбасы және фольклорлық дәстүр»
Мазмұны
КІРІСПЕ
І ТАРАУ
1. Күлтегін жазбасындағы эпикалық дәстүр көрінісі
2. Орхон ескерткіштерінің фольклорлық тұрғыдан зерттелуі
ІІ ТАРАУ
2.1. Күлтегін жазбасының ... ... ... ... Көркемдік тәсілдеріндегі ортақ қолданыстар
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Қазақ халқы – дүниенің төрт ... ... ең озық ... жеткен ұрпақтарымен терезесі тең, ... бар, ... ... бар ел. ... ілкі ...
түркілер, ғұндар, сақтар. Солар жасаған мәдениетке ортақпыз. Өз ... ... ... ... ... ... бізді жалпы атпен
түріктер деп атаған. Көк Тәңіріне табынып, Көк бөріден тарағандықтан, Көк
түріктер атанғанбыз.
Шамамен ҮІ ... орта ... ... ... ... Азияны мекен
еткен түрлі ру-тайпалар бірігіп, Түрік қағанаты деп аталатын ... ... ... мәлім.
Міне, сол ежелгі түркі дәуірінің қоғамдық, әдеби, мәдени өмірін жыр ... ... бар. ... – “Күлтегін”, “Тоныкөк”, “Білге қаған”
жырлары. Бұл тарихи ескерткіштер бұдан 1250 жыл ... ... ... әдеби мұра. Осы ескерткіштер идеялық мазмұны жағынан да, көркемдік
шеберлік тұрғысынан да күні ... ... өз ... ... ... Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін оқу, басқа ... ... және ... ... ... ... В.В.Радлов, В.В.Томсен,
Ю.Немет, Х.Н.Оркун, т.б. орыс және шетел ... ... мол үлес ... ... ... С.Е.Малов көне түркі жазуындағы тексттердің орыс
тіліне дұрыс тәржіма жасалу жағына ... ... ... ... ... ... тілін қазіргі қазақ тілі фактілерімен
салыстыра отырып, зерттеуші бір топ ғалымдар Күлтегін, Білге ... ... ... жыр ... тілі ... жағынан да, лексикалық
және морфологиялық тұрғыдан да қазақ тіліне жақын ... ... ... ... ... ... Ғ.Айдаров, А.Аманжолов,
Е.Ағманов, А.Есенғұлов, Қ.Өмірәлиев, т.б. ... ... ... ... ... түрлі қырынан келіп дәлелдеп, аса құнды пікір әрқайсысы
түрлі қырынан келіп дәлелдеп, аса ... ... ... ... ... сол дәуірдің өзіне тән поэзиялық дәстүрімен жазылған
әдебиет үлгілері деген түйін ... ... ... мен ... Көне ... ... ... басқа жанрларымен салыстыра отырып қазақ ауыз
әдебиетінің ... оның ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, құрылымын, қолданысын көрсету
диплом ... ... ... мен ... ... ... ғылыми жаңалығы: Жұмыс ... көне ... ... ... ... жазбасының шағын фольклорлық
жанрлармен байланысы, көркемдік тәсілдеріндегі ортақ қолданыстары, Күлтегін
жазбасындағы эпикалық дәстүр көрінісі, ... ... ... ... идея мен ... ... ... жіті көңіл
бөлінді.
Тақырыбы пен ... ... және де ... мәселелелері
туралы кеңінен сөз қозғалды.
Диплом жұмысының практикалық ... ... ... ... филологтарға көне түркі жазба ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... Зерттеудегі ашылған
мәселелерге сай, алынған нәтижелерді жоғары немесе арнайы орта ... ... ... ... ... ... мен ... пайдалануға болады.
Диплом жұмысының дерек көздері: Жұмыста әртүрлі дерек ... ... ... ... ... С. ... мұралары. Астана-
2003ж, Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі ... ... ... ... ... ... Алматы 1958ж, Жолдасбеков М. Тастар
сөйлейді, Батырлар жыры ІІ том. Алматы, “Жазушы” 2000ж. ... ... ... Алматы. 2000ж, Қыраубаева А. ІІ кітап. Ежелгі дәуір әдебиеті.
Алматы. “Ана тілі”, 1991ж, Қоңыратбаев Ә. ... ... ... ... ... 1991ж, ... Ә. Ескі ... ескерткіштері тіліндегі
сөз жасайтын жұрнақтар. Түркістан 2005ж, Дүйсен Сержан, Яван Кенан. Түркі
тілінің толық жүйеленген ережелері ... ... ... (ХІІІ-ХҮғ.ғ)
Түркістан 2004ж, Томанов М. Түркі ... ... ... ... ... 1992ж ... ... болды.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспе бөлімнен ... ... ... ... қорытынды және пайдаланған ... ... ... ... жазбаларындағы эпикалық дәстүр
“Күлтегін жырындағы эпикалық ... ... ... Көне
түркілердің шынайы көне тарихы мен тасқа қашап ... ... ... ... ... жәдігерліктер жылнамасы емес, сол дәуірдің өзіне
тән поэзиялық дәстүрімен жазылған әдеби ... ... ... ... ... ойдан кейін мына пікір соның дәлелі шынын айтқанда, ... ... ... ... ... жазған эпостар халықтың
қалыптасуымен қатар туа ... ... ... елеулі тұлғалар
төңірегінде неше түрлі өлеңдер құрастырылып, солардың негізінде бүтін цикл
жасалған деп атап ... Бұл ... ... ... ... ... ... үш циклға бөліп көрсетеді.
Қазақ эпосының тууы жайында ... ... ... ... ... ... ... болмасын, белгілі бір оқиғаның ізін баса
туғанға ұқсайды және ол бір ... бір ... ... ... ... ... ... заман, талай ғасыр, талай тартыстың нәтижесі” (2,10(.
Қазақтың осы күнгі рулық құрылысы кезінде: үйсін, қаңлы, ... ... ... әр ... өз ... ... айналдырып жыр еткен
қысқа көлемді жырлар екені сөзсіз.
Демек, А.Веселовский айтқандай, ерлік жырлары халықтың қалыптасуымен
бірге ... ... ... ... ... жыр, дәл осылай түрік
халқының қалыптасу кезінде жазылған. ҮІ-ҮІІІ ғасырлардың ... ... ... ... ... ... ... жалайыр, алшын руларының
мұралары еді деген тұжырым жасайды”- М.Жолдасбеков (3,48(.
Сол себепті біз қазақ эпостарының ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіне қатысты бұл пікірді академик
М.Әуезов баяғыдан-ақ айтқан болатын.
“Түрік ... мен ... ... ... ... осынау жорықтары
қырғыздың сол кезіндегі эпостық аңыздарының тууына ықпал жасаған. ... ... қара ... ойылып, қашалып тұрып жазылған болса, сол
жырлардың ауызша айтылып таралған әрі ... да ... ... ... Егер ... жыр ... оғыздар, түргештер және басқа да тайпалар
шығара алмаған болса, сондай аңыздарды сол дәуірде, тіпті ІХ ... ... ... ... бұғауда болған, халықты ... ... ... ... ... ... ... ...Эпостың туу дәуірін
айқындап, анықтағанда осындай жәйттерді ескерту қажет” деп атап көрсетті
М.Әуезов ... және ... атты ... Бұл ... ... ... ... құнды.
Осы айтылғандардың бәрі де тегі бір түрік тілдес халықтар эпосының,
оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... руларындағы
Азман атты Күлтегін, қыпшақтағы Тайбурылды ... ... ... ... ... ... М.Әуезов айтып отырғандай
қаһарманы еді (5,41( М.Жолдасбеков. ... ... атты ... ... ... ... деп, қашанда тұрлаулы сөздің мінін тосып оған төрелік
беретін, ... мол ... ... ... ... ... ... осы жыршылық, шешендік қасиетін ғалымдардың көбі тамсана
жазған еді. ... бірі ... ... ... ... “Қазақ, қырғыз шешен
болған, олар түркі ... ... ... ... ... ... ... Сөйлей тұрғанда кідіру, күрмелу дегенді білмейді... Көп уақытта
қазақ, қырғыздың сөзі өлең жыр ... ... ... ... ... шығады.
Қазақ, қырғыз халқы шешен, өткір ... ... ... ... ... оларда халық поэзиясы мейілінше өркендеген. Қазақ-
қырғыздың мақал-мәтелі болсын, айтыстары мен билік сөздері болсын бәрі ... жыр ... ... ... айтқан пікір біз үшін құнды.
Орхон ескерткішінің жанрлық ерекшеліктері туралы соңғы кезге ... ... екі ... ... орын алып ... Бірі – ... Қаған, және Тоныкөк ескерткіштері көркем әдебиетке, соның ішінде
поэзияға ... ... жоқ. ... ... ... ... тарихы деп
қарады. Екіншісі – руна жазуындағы бұл ... ... ... барлық белгілер бар, ежелгі түркілердің әдеби дәстүріне негізделген
көркем туынды деп таныды.
Бұл екі ... ... ұзақ ... бойы ... ... т.б. ... ... пікір таластар тудырып келеді. Ал, қазір
Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк ... ... ... ... ... ... (7,39( ... ескерткішін, поэзия, ерлік жыры деп алғаш бағалаған М.Әуезов руна
жазуындағы ескерткіштердің мазмұны мен сипаты туралы айта келіп ... ... ... ... ... ... Ол жазуларда
хронологиялық тәртіптер де бар. Күлтегіннің 16 жастан 47 жасына дейін, яғни
өлгенге дейінгі өмірдегі ... ... баян ... ... ... ... бастап, өмірінің ақырына дейінгі ерліктерін жырлайтын ... ... ... ... ... атап көрсетті.
Бұл жазба жәдігерліктер өзінің мазмұны мен пішіні жағынан ғана ... яки ...... ... ... ... ... тұрғысынан да поэзиялық сипатқа ие екенін тұңғыш рет совет
ғалымы дәлелдеп ... ... ... Ол ... ... әрі буын әрі ... ... ырғақ пен шумақ, тармақ пен бунақ – сол
буын мен ... ... ... ... ... Мұндай пікірлердің
теориялық және практикалық мәні зор еді.
Көне түрік жырының дыбыстық құрылысы қалай ... ... ... үшін осы ... ескерткіштерінің бірін айталық, Күлтегіннің үлкен және
кіші жазуларына әдеби талдау жасап көрейік.
Өлеңде бірыңғай дауыссыз дыбыстардың ... ... ... ... ... ... ... түрік сөз зергерлері жақсы
түсініп, жақсы меңгергені анық. Күлтегін жырындағы әдеби тілге дауыс ... ... ... ... ... ... ажар ... құрықан, отуз татар,
Қытай, тотабу коп йағы ерміс.
Қоңым қаған бунча...
Қырық артук кіті йолы сүлеміс (КТҰ. ... ... отыз ... ... – бәрі жау ... ... осынша (жауға)
Қырық жеті рет аттанды.
Мұндай жыр жолдары қазақ ... да жиі ... ... ... ... ... ... қондым, өкінбен.
Толғамалы ала балта қолға алып,
Топ бастадым өкінбен.
Тобыршыға биік жай салып,
Дұшпан аттым өкінбен.
Күлтегін жырында бірыңғай дауыссыз дыбыстары ... ... ... сөз өлең ... басында да, ортасында да соңында да тұрып ... ... ... ... кіші ... ... жыр жолдары
жиі кезедеседі:
Сучіг сабын, йумшақ ағын ағып... (КТК5)
(Шырын сөз, асыл ... ... ... ... үлкен жазуында былай делінген:
Қоңун қаған сусі бөрі тек ерміс (Ктү,12)
(Әкем қағанның әскері бөрідей бопты)
Дауыссыз дыбыстары қайталанып, қиысатын екі сөз өлең ... ... да ... ... жыр ... ... ... өмір сүрген жауынгер-жырау
Ақтамберді де кезінде өз жырларында кеңінен қолданылған:
Балпаң, балпаң, кім баспас,
Басарға батыр шыдамас.
Батырмын деп кім айтпас,
Барарға ... ... ... ұйқастың өзіндік ерекшеліктері бар.
Қалай ... ... де ... ... негізгі шарттардың бірі- тармақтағы
сөз соңының үндестігі, дыбыстас естілуі болып табылады. Ежелгі ... ... ... өмір ... ... ... ... ханның ақылшысы
Бұхардың жырларынан айқын сезіледі.
Ай болар күннен соң,
Күн не болар ... ... ... ... ... ... ... арғымақ арыса,
Қарға алдын жер мұң болар.
Есіл көзден нұр тойса,
Бір көруге зар ... ... ... құбылтудың гипербола, яки ұлғайту әдісін шебер
қолдану арқылы ... ... ... ... ... ...
Бұл үшеуі бірге қалса, біз
Өз іші-тысымызды ұстап қона қаламыз.
Ежелгі түркі поэзиясындағы кейбір сөз тіркестері перифраз секілді болып
келеді. ... ... ... ... «адамдар» деп айтудың орнына «ел-
жұрт», «адамзат ұлдары» деген сөз тіркестерін қолданылады.
Жоғарыда тәңірі баспаса,
Төменде жер айырылмаса
Ежелгі түркі поэзиясының біз ... етіп ... ... да, ... да, эпитет те кеңінен қолданылады. Мәселен, мынандай
тұрақты эпитет сөздер жиі ұшырайды: «мәңгі жас», «пәк ... ... ... ... (Отан деген мағынада), «көк тәңірі», «қара жер»,
«шырын сөз», «қызыл қан», т.б. Енді ... ... ... ... «боз ат», «торы ат», «жалтақ кісі», «білгір қаған», т.б. ... ... ... ... ... ... ретінде батырдың жорыққа мінетін сәйгүлік аттары бейнеленген. Күлтегін
соғысқа мінген Торы ат, Алып Шаншы мен ... ... ... жырлайды.
Түрік қағанатының әскери қолбасшысы мінген сан түрлі сәйгүліктер
туралы оқи ... ... ... ... әр аяғы келідей, он екі
құлаш “Шұбар” тұлпарды, бір өзі он екі биені еміп ... ат ... ... шаңын бір төбеге қосатын “Тайбурылды” бір күн шапса, айшылық жолды
алатын. Байшұбарды еске ... ... ... ... ... жырларында жорыққа мінетін сәйгүліктің түр-түсіне, сыртқы ... мән ... ... ... батыр” жырында Қосай батыр мінетін Сары аттың ... ... Сары атқа тіл ... ... ... ... ... Бұл жырда сары ат мейілінше мадақталады.
Астындағы сары аттың
Көкте екенін білмеді,
Жерде екенін білмеді
Қос қанатын салады (75( (Батырлар
жыры А, Жазушы ІІ том. 2000 ... ... ... сан рет ... шыққан Бөген батырдың
астында жер тепкілеп тұрған “он екі құлаш Шұбар ... ... ... ... да ... жартас”, “Қара ойдан”, “түлкі жортпас түлейден”
желдей ағып өтетін қос қанатты Шұбар ат тек ... ... алып ... ... ... ... аттың бауыры
Қырық кездей созылды,
Шапқан жерін қарасақ,
Жер ошақ болып қазылды. (-9( Батырлар
жыры А, Жазушы 2000
Сонымен ... ... ... мен ... батырлық жырлары
арасындағы дәстүр жалғастығы екеніне дау жоқ.
Эпостық батырдың бойынан табылатын асқақ қасиеттер: ... ... ... ... ... мәлім:
Күлтегін ақбоз (аты) Азманға мініп,
Шабуылға ұмтылды
(Жаудың) алты батырын шаншып
Жекпе-жекте жетіншісін қылыштады
(Ктү, 45)
Немесе Күлтегін ... боз ат ... ... ат ... өлді.
Ерттеулі торы атын мініп шапты,
Ол ат сонда өлді. (КТү, 32-33(
“Күлтегін” жырының ерлікті, елдікті мадақтаған дәстүр қазақтың батырлық
жырында өз жалғасн тапты. ... жыр мен ... ... соның дәлелі.
Айдын шалқар өзені –
Мұз болып тастай қатқаны.
Қара жердің өлгені –
Қар ... ... не ... аты ... хаты ... ... ... Абылдың (ХҮІІІ ғасыр) сияқты Бұхар жыраудың ... ... ... ... баға беруі де заңды еді. Енді бұған
халық арасында ... ... ... ... қоссақ, онда байтақ қазақ
даласының ән қалықтап, күй төгілген, жыр ағылған аңыздай ... ... ... ... ... ... ақындық қабілет-дарынды өзінің ата-тегі байырғы
түрік тайпаларынан мұра тұтқан.
Олай дейтініміз, соншалықты ерте ... ... ... шешендік арнаудың, келісімді ырғақтың, ойлы ... ... ... ... ... сан ... ... Солардың
қай-қайсысының да дамыған, жетілген түрлерін әдебиетіміздің әр саласынан
қиналмай-ақ тауып жатамыз.
“Тәңірдей, тәңірдей жаралған,
Түрік білге қаған,
Бұл шақта ... ... ... ... ... ... Еж ... әдебиеті
немесе
“Тоғыз ағыз бектері, халқы!
Бұл сөзімді мұқият тыңда, терең
ұқ” (11,6(
деген жолдарды қазақ ... ... ... ... сөздердің
жоралғысын танимыз. Риторикалық сұраққа ... ... ... ... ... ... ... Тағы мысал:
Түрк халқы тыңдаңдар!
Көктен тәңірі баспаса,
Төменде жер айырылмаса,
Ел-жұртыңды кім қорлайды?! (12,9(
(Сонда ... ... ... ... ... ілгері шаптың,
Біресе кері шаптың,
Барған жерден не пайда таптың?
(КТү)
Осының бәрі де кейде адасып, быт-шыт болған, ... ес жиып ... ... түрк ... оның ерлігіне арналған.
Осындай арнау түрінде жазылғандығына байланысты ... ... ... ... ... ... үгіттеу мақсатында туған деп
есептейміз. Бұл олардың эпостық құнын ... ... ... ... да негізінен арнаумен байланысты туған.
“Халық арасында әлдебір батырдың қоштасуы және ... ... ... ... бір ақын ... ... құрауы, сөйтіп тұңғыш эпостық
дастанның тууына негіз қалауы ықтимал”-деген еді. М.Әуезов өз ... және ... 35- ... ... ... жыл бойына ас бергенге дейін жоқтау ... ... бар. ... ... ... өлген адамның жанкүйер жақындары
шығарады да, ол өлеңдерде әлгі ... ... ... ... орны ... ... ауыр қайғы екендігі егіле айтылады. Ал ел
арасында кең тараған даңқты ерлер жайындағы ... сол ... ... ... ... емес пе ... халықтың сондайлық аяулы батырының қазасына арналған, олардың
тіршілікте істеген ерлігін баян еткен жұрт жорасы, ел шері – ... ... ... ... ... қазақ эпостарының негізгі қазақ
болғаны даусыз Орхон жырларындағы сондай жоқтау ... бір ... ... ... ... мен оның айқастары суреттеліп келеді де
былай дейді.
Інім Күлтегін қаза ... ... ... ... ... ... болды.
Өзім қайғырдым
Тағдырды тәңір жасар,
Адам баласының бәрі өлгелі туған.
Қайғырғанын ... ... жас ... ауыр шер ... да ойландым,
Қатты қайғырдым.
Екі шад, бүкіл жеткіншектерімнің,
Ұландарым, бектерімнің, халқымның,
Қасы-көзі әз ... деп ... ... ... қонбас құла жапанда,
Жылай-жылай бір жалғыз,
Дүниеден өтті дегейсің”,
-деп қапылыста мерт болып, әуелеп ұшқан ... ... ... ... ... Төлегеннің ащы зарымен әдемі үндесіп жатады. Бүгінгі
ұрпақ сол ... ... ... ... ... алмай, үзіліп қалған
жас арманын қимас арманын ұғынады.
Немесе Орхон ... ... ... болды,
Білгір ақылым білместей болды.
Жылай-жылай жұртымның
Қасы-көзі әз болар деп ... ... ... әд)
деген жолдар мен “Қобыландыдағы”
Жайықтың суы лай-ай,
Көр болды көзім жылай-ай
секілді Аналық зарының арасында “Алпамыстағы”:
“Көретін көзім көр болды,
Бір перзентке асық боп
Аққан жасын тия ... жасы ... ... ... ... Қаз фольк. тарихы)
деп ботадай боздап келе жатқан Байбөрі қасіретінің арасында қаншалықты
алшақтық ... ... ... бәрі де ... ауыр шерін баяндайды:
Халық сенген аяулы ерден, туған інісінен айырылған Білге қаған ақылынан
адасып, бүкіл түрк халқының көзінің жасы көл ... ... ... ата менен ананың ғана тақсіреті емес, апат
соғыстардан титықтап, әбден қалжыраған, сөйтіп, өзіне қорғаныш ... ... ... ... минут сайын, секунд сайын
ыждағатсыз, тағатсыз асығып күткен халықтың аңсаулы арманы.
Осы тәрізді ... зар ... сол ... өлсе қазасын жоқтау –
қазақ эпостарындағы негізгі ... ... ... эпостарындағы негізгі өлеңдерін, шешендік арнау сөздерді
қазақ әдебиетінің ең көне түрлерінің бірі деп ... сол ... ... қазақ халқына қатысты ... ... тағы ... ең көне ... ... – Күлтегін мен Тоныкөк жырларын
ерлік жанрына жатқызудың тағы бір себебі мынада: Қазақтың батырлар ... ... ... қасиеттердің денін біз Орхон жырларынан да табамыз.
Ол ортақ қасиеттер қандай еді?
Біріншіден, Орхон ескерткіштерінің де, ... ... да ... ... Ол - өз ... өз жерін шет басқыншылардан, сыртқы жаулардан қорғау
идеясы.
Екіншіден, солардың қай-қайсысында да әлеуметтік сарын басым. Ат ... ... қару ... жас ... ... намысы үшін сыртқы жауға қарсы
аттанып, есепсіз қиындықтардан өтіп, ... ... ... ... қырғын қантөгісте көрінеді.
Біздіңше, батырға ел атағын – лақап атын осындай жауапты айқастарда
көрсеткен ерлігі үшін ... болу ... ... ... ... ... ежелгі батырлардың жас
шағынан өмірінің ақырына дейін ерлік әрекеттері түгел, тұтас жырланады:
Қобыланды мен ... ... ... келуінен бастап суреттелсе, Орхон
жырларында Күлтегіннің он алты жастан ... жеті ... ... ... ... себебі неде? Біріншіден, біз алдыңғы екі жырдың әуелде ... ... ... ... олардың талай жыраулардың қолынан өтіп,
талай ғасырларды аттап, алғашқы нұсқасынан ... ... ... ... ... тасқа басылған жыр десек, М.Әуезов айтпақшы, оның
ауызша одан да толық варианттарының халық ... ... ... ... Күлтегіннің мол жорықтарының өзі ... төл ... ... ... ма ... эпостарда батырлардың астындағы ұшса – қанат, сенімді
қанатты тұлпар серіктеріне ... мән ... ... ... ... ... ... Қарақасқасы.
Ал, Орхон жырында бір Күлтегіннің астына мұндай сәйгүлік, желаяқ
аттарының ... ... Бір ... ... жойқын айқастарына
шыдай алмай, олардың біразы оққа да ұшып ... ... ... ... ... оған айнымас серік
болғандай: Алып Шолық ақ айғыр, Азман ақ, Қаракер, жетімек тәрізді ... сай ... ... ... ... ... халықтар эпосынан бір айырмашылығы да осы ер
қанаты аса бір ... ... ... ерекше ықыласпен
суреттеуінде.
Бесіншіден, Орхон жырларында да, қазақ ... ... ... ... ... ... су ... күн берген
немесе
Жасы құрдас менімен,
Мұңы мұңдас менімен
деген тіркестер: “Алпамыстағы”:
Қаланың аузын қан қылды,
Қақпаның алдын шаң қылды.-
тәрізді жырлар. ... ... ... бүктірді”
яки
“Азды көп қылдым
Кедейді бай қылдым,
Тату елге жақсылық қылдым”
секілді жолдар жырдың лейтмотивіндей, шығарманың ... ... ... ... ... ғана бұл ... ... Күлтегін, Тоныкөк жырлары мен қазақ
эпостарының арасында басқа да толып жатқан ... бар, ... көне ... бірі ұлан ... ... айбынды айқастар
суреті десек, олардағы жоғарыдағы аталған жырлардың ... ... әрі өте ... жырланады.
Көршілес оғыздарға, қырғыздарға, табғаштарға қарсы аттанып, жауының
“Елдігін жойып, хандығын қиратып” жүрген Күлтегіннің әрекеттері ... ... ... ... ... ... Алпамыстың
ересен қимылдарына ұқсамай ма?
Бірде найзаласқан, бірде қылыштасқан қанды айқастар кескінін бұл жерде
тізіп жатудың қажеті бола қояр ма ... Оны ... ... ... анық ... болады.
Салыстырып отырған “Күлтегін”, “Алпамыс”, “Қобыланды” жырларынан бір-
бірінің көршісіндей, егіз, туысты көріністерді қиналмай табуға болады.
Батырлар жасаған ... ... ... ... ... келтірейік:
“Күлтегінде”:
“Түнде ұйықтамадым,
Күндіз отырмадым”.
“Қобыландыда”
“Түн ұйқыны бөлгендей
Қай шаһарға барасың?”
“Алпамыста”
“Күннен күнге түн қатып”
Бұл жолдардан біз өз халқының тәуелсіздігі, намысы үшін түн ... ... ... үрдіс қимылын, дамылсыз жортуларын көрер едік.
Тағы бір мысал. “Қобыланды батыр” мен “Алпамыс батыр” ... ... мына ... ... қан ... аузын шаң қылды,
Айдарлысын құл қылды,
Тұлымдысын күң қылды”
-деген шумақты “Күлтегіндегі” мына жолдармен салыстырып ... ... ... ұлдары құл болды,
Пәк қыздары күң болды”.
Осындағы құл, күң сөздерінің бәрінде де бірдей мағынада ... ... ... ... да көптеген ұқсастықтарды қарап, Күлтегін,
Алпамыс, Қобыланды жайындағы эпостарды әр ... бір ... ... ... деп ... ... ... айтқанда, олардың бәрі де ерте дәуірдегі ерлікті дәріптеген
эпикалық дәстүрдің мұралары. Айырмашылығы тек ... ... ... ... ... қатысты нақтылы тарихи деректердің өзгеріссіз
сақталып қалғандығында.
Алпамыс эпосының Орхон дәуіріне жалғасты ... ... ... ... өз ішінен табамыз:
“Шаң астына қараса,
Ашықты ала ту көрді.
Ту астына қараса,
Жер қайысқан қол көрді.
Қол астына қараса,
Жер қайықан қол көрді.
Қол ... ... ... мен көк шатыр.
Баратын тура жол көрді.
Аяғының астында,
Тақтай тастың бетінде
Жазылған таста хат жатыр.
Хатқа бала қараса,
Іші толған тамаша,
Талай-талай кеп ... ... ... сөз ... (9,246( ... ... отырсыздар, тас бетіндегі жазудың дерегі “Алпамыс” та беріп отыр.
Бұл сөз жоқ, эпостың шығу дәуірін анықтауға ... ... ... ... ... тақтай тастың бетіндегі жазудың:
“Іші толған тамаша,
Талай-талай кеп жатыр.
Түсінбеген түсінсін,
Болмаған бұрын сөз жатыр”-
дейтін жолдары бізді ойландыруы керек. ... ... көне ... ... деп ... ... (М.Жолдасбеков)
Жалпы ұрпақтан-ұрпаққа, ғасырдан-ғасырға ауызша тараған әдебиет
үлгілерінің ... ... ... ... ... ... таралатын жырлар әр
жыраудың тұсында өзгеріске ұшырай береді.
Біз салыстырып ... ... ... де бірдей жау – қойға, батыр –
бөріге теңеледі.
“Күлтегіндегі”:
Әкем қағанның қосыны бөрідей,
Жаулары ... ... ... ... деп ... ... ... көреміз:
“Қойға тиген қасқырдай,
Сайып кетіп барады”,
(“Қобыланды”)
“Қойға шапқан бөрідей,
Талқандап қуып бөледі”
(“Алпамыс”).
Ұнамды кейіпкерлермен бірге теңеу түрк халқы ... ... ... ... ... түп тегі ... халық бөріні ерекше қастерлеген.
Түрк руының батырлары жорыққа ... өз ... ... ... ... ... ... жайында сол дәуір деректерінде жиі кездеседі.
Эпостарда шайқастар да соншалықты ... ... ... ... ... үйіліп жатты”
(“Күлтегін”)
Майданнан аққан қызыл қан,
Сарқырып ақты судай боп.
Өліктері төбе боп,
Төскейде шапқан қырдай боп”.
(“Алпамыс”)
(Қазақ эпосы, 302 бет)
Қанды - аққан ... ...... ... әйтпесе тауға теңеу –
эпикалық жырдың тілі, әсіресе ондағы ... ... ... ... ... ... толық растап отыр.
Жеңілген елге ханды, бекті батырдың өзі ... ... ... ... келе жатқан жалғасты дәстүр екенін аңғарамыз.
Мысалы, Орхон жырларында Білге қаған, ... ... ... ... бек ... болса, Алпамыс қалмаққа Кейқуатты патша етеді.
“Патша болды Кейқуат
Қалмақтың қалың еліне”
Жырларда осындай маңызды мәселе де ... орын ... ... сөз, асыл ... ... өз ... ... бағынбай, бағытсыз кеткен түрк халқы жайында “Күлтегін” жыры.
Аштықта, тоқтықты түсінбейсің,
Бір тойсаң ... ... үшін ... ... ... ... (сандалдың)
Аштықтан әбден арыдың”-
деп ашына әрі оларды жазғыра жазады.
Әйелі – күң, ері – құл ... ... ... ... ... ... жинап қоныстандыратын – Күлтегін.
Күлтегіннің ерлігінің арқасында түрк халқының:
“Кедей бай болды,
Азы көп болды,
Құл ... ... ... ... ... ... ... бейбіт өмір сүрді. Осындай жайттарды
“Қобыланды”, “Алпамыс” жырларынан да кездестіреміз.
Қобыландының жырақта жүргенін пайдаланып, “Алшағыр оның елін ... ... ... ... ... ... берекені қайта
дарытатын – Қобыландының өзі.
“Қалмақ, қыпшақ жағалай
Қараспан тауға қоныпты.
Кемшілік көріп кәпірден
Пенде болып байланған.
Жылаған қыпшақ баласы
Бұрынғыдан екі ... ... ... ... көп ... ... еліне,
Пақыр, кедей кеміне,
Кедей байға теңеліп,
Риза болды бәрі ... ... ... ... ... “Алпамыстан” да көреміз.
Байбөрінің қателігінен Қоңырат елі ыдырап, тозып кетеді. Неше ... ... ... ... ұзақ ... ... батыр еліне қайта
оралғанда: Ұлтан құлы бек болған: бабасы жалшы, ... – құл, ... ... күң ... ... ... жесірі саудаға түскен ақыр
заманға тап болады.
Осыншама мехнаттан, бұғаудан халқын құтқарып, ... ... ... сол ел ... – Алпамыс.
“Жиылған халық жылады,
Тозып кеткен ел-жұртын
Тегіс жиып алады,
Тектегі мен ... ... ... ... бір ... айта ... ... – Орхон, “Алпамыс” жырларында жеті
санның жиі қайталануы жайлы. Бірнеше мысал келтірейік.
1. ... ... он жеті ер ... ... ... ер ... Қосыны жеті жүз ер бопты
4. Қырық жеті рет аттанды,
Жиырма шайқас жасады.
5. Әкем өлгенде Күлтегін жеті жаста ... ... қай жылы он ... күні ... ... ... айдың
жиырма жетісінде жерледік. Мазарын, өрнегін, жазба тасын ... ... ... ... ... ... ... өлгенде жиырма жеті жаста еді.
“Алпамыста”:
1. “Жеті жыл жаттым мен деймін,
Жеті мың қалмақ өлтірмей,
Сірә да кезек бермеймін”.
2. Жеті жылдың ішінде
Көрінбейді ... ... жеті ... үйді ... Жеті күн мен жеті ... ... ... Отырған орны жер болып,
Жеті күн ұдай түнедім”.
Бұл туралы толып ... ... бар. ... жеті ... жеті атадан
бері санауы да қызық.
Бірақ бізге керегі әзірге ол емес. Бізді қызықтыратын ҮІІ ғасыр мұрасы
– “Күлтегін”, “Алпамыс” ... ... ... ... жеті санның
қайталануы.
Мұның өзі бір жағынан “Алпамыстың” көнелігін ... ... ... пен ... ... шыққан уақытының жалғас, іргелес екендігін,
бір дәстүрдің мұрасы екендігін тағы да растайды.
Қорыта айтқанда, түркі елінің ... ... ... ... ... тайпаларының әдет-ғұрпын, наным-сенімін, өзіндік
поэзиясын, тілін т.б. танып-білуде Орхон ескерткіштерінің мәні аса ... ... ... ... ... халықтық эпостың
табиғатын, сөз өнерінің түп-тамырын зерттеп білуде. ... ... ... ... үшін аса құнды ғылым екені сөзсіз.
Тоныкөк ескерткіші – ... ... ... тән ... ... құралдары, тілі, композициясы т.б. жағынан зор шеберлікпен
жазылған жыр-дастан болып табылады.
Күлтегін, Білге ... және ... ... – мазмұны мен формасы
жағынан да, өлең құрылысы мен композициясы жағынан да ... ... ... ... ... ... ... Орхон ескерткішінің фольклорлық тұрғыда зерттелуі
Орхон ескерткіштері тіл, тарих мұрасы ... ... ... әлі тиянақты айтылған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... ... күттірмейтін жауапты міндетінің бірінен
саналады.
Орхон жазбаларынан әдебиеттің белгісін танып, оның ... ... мән ... ... бағалы сөздері ертеде шыққан кітаптардан
да кездеседі.
Мәселен, түрік халықтары өлеңінің құрылысын алғаш жете ... ... ... ... "Древнейший народный стих турецких племен"
(СПБ, 1909) деген әйгілі ... ... ... мен ... ... ... ырғақ сәйкестігіне назар аударған еді.
Зерттеуші Фалеев: халық эпосы шығармаларын Орхон жазуларымен салыстыру
әбден орынды деген өте ... ... ... ... ... өлең ... алғаш жатқызған кісінің
бірі – А.Бернштон. Ғалым өлең деп ... ... өз ойын ... ... да, ... ... үміт ... осы бір құнды пікір
кезінде түркологтар қолдау таппаған.
Ескерткішті тек лингвистикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... өз еңбектерінде руналық ... ... ... ... жатықтық бар дегенді айтады.
Міне 1950 жылдардың ортасына дейінгі Орхон ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... жанрлық табиғаты туралы түркологияда қазір қарама-
қайшылық екі ... ... ... ... Оның бірі А.Щербактың,
екіншісі И.Стеблевоның есімімен байланысты.
А.Щербак былай деп жазады: "Өзінің сипаты жағынан да бұл ... ... ... ... Басқаша айтқанда, Щербак ... ... ... үш ... сорпасы қосылмайтын, түрік
қағанатының қысқаша, дәл тарихи деректер жиынтығы деп қарайды.
Осы айтылған пікірді тарихшы ... ... ... Күлтегін мен Тоныкөктің құрметіне арналған жазуларды өлеңге
жатқызып және оны тарихи поэма ... ... ... ... ... біз одан ... ең қажетті нәрсе – ырғақты таба
алмадық. Сол себептен де "сипаты жағынан бұл ... ... ... болмайды" деген А.Щербактың тұжырымына қосыламыз дейді зерттеуші
Л.Н.Гумилев.
Қазақ әдебиетінде өзге халықтар творчествосында кездесе ... ... деп ... қызық жанр бар. Соның қай үлгісін алсаң да
өмірдің шындығына құрылған, ... ... ... асыл ... ... да, ... жасаған ғажап өнерге ғашық боласың.
Шынында да, Орхон жазулары әдеби мұра ма? Болса, оның қай ... ... ... ... ... бар? Міне, бұл
сауалдарға жауап берудің жалпы түрк ... ... ... оның ішінде
қазақ әдебиеті үшін үлкен мәні бар.
Егер халқымыздың ... ... ... ... ... қазақ
жастары мен Орхон жазуларының арасындағы табиғи ... ... ... заты ... өленінің ең әдепкі үлгілері хақында нақтылы сөз етудің
мүмкіндігі ... да ... ... ... ... эпостық поэзияның Орхон
ескерткіштерінде жазылып қалған ең ертедегі ... ... ... ... ... Бұл ... Орхон ескерткіштерінде
Күлтегін мен Білге ... ... ... ... ... Бұл ... тексті эпостық әңгіме стильнде жазылған. [3-117].
Ғалымның Орхон ескерткіштерінен ақындық тәсілдері де, дәстүрді тауып,
оларды жанры жағынан ерлік жырына жатқызып ... осы ... ... ... ... ... ... М.Әуезов ХХ ғасырдың
түркологтары бас қосқан мәслихатта ... ... ... ... жазулары деген не?
Бұл күні бүгінге дейін оларды тіл ескерткіші ретінде зерттеп жүр. Соған
қоса фольклордың мейлінше көне үлгілерінің де ... емес пе? ... да ... аңыздардың шағын да ықпал ықшам желістері бар ғой. [4-
143].
Ғалым дәл осы жерде Күлтегін мен ... ... ... ерлік
жырының белгілерін айқын тауып отырған жоқ па?
Орхон мұраларын зерттеуші ғалымдардың оның әдеби ... ... ... ... ... келтірген тұжырымдарын ескермеуі өте өкінішті-
ақ. Біздің ғасырымыздың елуінші жылдарына ... ... ... ... ... ... ... бірде-бір зерттеуші болған
жоқ. Жүздеген жылдар бойы тек ... ... мұра ... ... ... ... әдебиет сипатын тану, сөз жоқ, ғылым ... ... ... да ... ... ... ... мәселені күн тәртібіне алғаш
қойған ғалымдар.
Демек, Л.Гумилев те көне ... жыр ... түрк ... ... ... ретінде танып отыр.
Бұл пікірді біз қостай алмаймыз. Көне түрк ... өлең ... ... өнердің үлгісі деп танып, алғаш рет композициялық,
жанрлық, стильдік тұрғыдан ... ... ... ... ... тұжырымдарды ескеру қажет деп тапты.
Ғалым былай деп жазады: тұған елінің тәуелсіздігі мен құлдыққа қарсы
күресін, халқына және оның ... ... ... ... ... ... ... жалаң тарихи деректемелерге жатқыза қоюға болар ма
екен? Керсінше, белгілі бір ақындық дәстүрдің ортасында тұған осы ... ... деп тану ... ... ... еді. И.В.Стеблева.
Поэзия тюрков – М., 1965-61 бет. [2-61].
Біз ... осы ... ... ... ... ... ағыл-тегіл жырға жата ма?
Орхон жырлары тек өлеңге құрылмаған, жоғарыда айтқанымыздай, ... сөз ... ... ... ... ... ... тәрізді
этикалық жырларды еске салады.
Мәселен, "Күлтегінің қоң ... иіті ... ... ... ай йеті
отузқа йоқ ертүртіміз. Барқын, бедізің, бітіг таш(ын) ... ... ... ай
иіті отузқ қой алқады /м/ыз. Күлтегін өл (ліп), құрқ артұқ (ы) йіті ... ... қой жылы он ... күні ... ... ... ... жерледік. Мазарын, ою-орнегін, жазба тасын ... ... ... ... ... ... Күлтегін өлгенде қырық жаста еді"
тәрізді жолдарды зорлап өлең жасау еш қисынсыз.
М.Әуезов пен Әлкей ... деп ... ... ... осы
зерттеушілердің концепциясын тұнғыш рет дәлелдеуші ретінде тануы тиіс ... [5-46] ... ... қағанатының тарихын Күлтегін мен Тоныкөкке арналған ... ... ... ... алдында әдеттегідей тарихи
жүйелеуден гөрі ... ... ... биік ... ... Басқаша айтқанда, Орхон жазуларының авторларын жолақ ... ... ... бір ... арқау бола алатын тарихи оқиғалар
қызықтырған тәрізді.
Түрколог-тарихшыларымыздың біразы /С.Клешторный, Л.Гумилев/ тарихи
оқиғалар дәл, ... ... ... ... айтқан руналық жазулардың
әдебиет үлгісіне ... ғана ... ... ... оның ең ... ... ... сәттерін ғана сұрыптап алып
суреттейтінін ескермеген. Екіншіден, егер біз Орхон ... сөз ... ... ... ... ... мәліметтерден бұрын-сонды оқып
білмеген болсақ, онда ... ... қана ... ... ... ... ештеңе түсінбеген болар едік.
Сол себепті Орхон ескерткіштерін жалаң тарихи ... ... ... ... ... ... кескілескен соғысып, айбынды
батырларын өзгеше әуезбен жыр ... ... ... ең ... ... орынды.
Сондықтан да бір кездерде эпостық дәстүрі айырықша дамыған халқының бай
мұрасы мен ... ... ... ... ... мәні бар.
Өйткені Орхон жырларын зерттеу проблемасын ... ... ... бөліп
қарауға болмайды. Қайта біз халқымыздың тарихи өткенін, ... ... ... беретін шығарманы терең зерттей ... ... бұл ... ... көп ... ашуға мүмкіндік береді.
Басқаша айтқанда, эпостарымыздың жасау процесін, оған қоса ғасырлар
құрдымынан бүгінге дейін үзілмей жасалып келе жатқан жаңа ... ... ... Қазақтың ұшақ-теңіз эпикалық жыр дәстүрінің қайнар бұлағын,
оның сарқылмас көрінісін ендігі жерде біз ... ... ... ... ... уақытқа дейін қазақ эпосының тууы жайындағы қортындылар тұспалдап
қана айтылып келсе, Тоныкөк, ... ... ... ... бұл ... ... ... толықтауға мүмкіндік алатын
боламыз. Осы ... біз енді ... ... қазақ эпостарының кейбір
үлгілерімен салыстырып ... ... ... ... ... ... ... арнайы зерттеген ғалымдар М.В.Стеблева, Ғ.Айдаров,
М.Жолдасбеков, Қ.Өмірәлиевтер жанры жөнінде әр түрлі пікірде.
Бірі қара сөз, бірі өлең, бірі өлең мен қара сөз ... ... ... ... ішінде біраз толымды, дәлелді пікірді М.Жолдасбеков
айтты. Ол кісі ... жыр ... ... ... ... ... тілге солай аударып шыққан. Біз осы аударманы ... ... ... сыр ... ... жазу не дейді?! Соған келейік. Жыр басы
Білге қағанның ел-жұртына ... ... ... ... білге қаған
Бұл шақта отырдым,
Сөзімді түгел естіңдер:
Бүкіл жеткіншегім, ұланым,
Біріккен әулетім, халқым,
Оңында шад, апа бектер
Солында тархан, бұйрық бектер
Тоғыз оғыз бектері, халқы,
Бұл ... ... ... ... ... ой ...... тәуелсіздігі – бірлігі Түркі қағанатының
тарихын еске түсірейік, ел есінен жаңылып, тәуелсіздік тізгінінен ... ... 630-680 ... ... ... Осы ... ... жырда
күңіріене суреттелген.
Жырдағы оқиғаны ұйымдастырушы негізгі тұлға - Күлтегін. ... ... ... тауғаштарға кіріптар болу себебі екі
түрлі: Бірі – ... ... ... дүниесі, жібек матасына алданғаны.
Оны аярсықпен ... ... ... өзіне жақындата түсуді көксегенін
түсінбеуі. Жырға назар аударайық:
Соңындағы інісі ағасындай болмады,
Ұлдары әкесіндей болмады.
Біліксіз қағандар отырған ... де ... ... ... ... оның ... ... ежелден намысқой халық екендігі
«Жаным - арымның ... ... ... да ... ... үшін намысына тиетін сөздің ең үлкені – оң ... ... жау ... ... ... ... аяқ асты болуы, өз елін
тастап, басқаның қолына кіруі. ... ... осы үш ... ... Тиым сөздерге мақал-мәтелдерге тиек етіп, ұлы қызының құлағына
құйып, ... елде ... ... өз ... ұлтан бол» деуі. ... мола ... жер ... деуі сонда. Осындай дәстүрлі психология
«Күлтегін» жырында да көрінеді.
Тауғаш халқына ұлдары құл болды,
Пәк ... күң ... ... түркі атын жоғалтып,
Тауғаш бектерінің тауғаш атын тұтынып,
Тауғаш қағына бағынды,
Елу жыл ісін – күшін берді.
Түркілердің «Елді халық едім, елім қазір ... ... ... едім,
қағаным қайда, қандай қағанға ... ... деп ... ... [ 19 бет] ... ... ... қосу себебіміз: «Түркі Білге қағанның еліне
арнап жаздырдым, Мен Білге Тоңұқұқ»- деуіне қарағанда, біз әңгімелеп ... ... ... болуы мүмкін дейді М.Жолдасбеков. ... ... ... ... ... ... кеңесші болған. Жарыққа ... әрі ... әрі ... сөз ... ... еді. ... ... Қазтуған, Доспамбеттер де дәл осындай тұлғалар. Тоңқұқық та Елтеріс
Қапаған, Білге үш ханның тұсында жебеп-жекелеген.
Тоңқұқық – сол ... ... ... ... және әскери
ісінің барлығы өз қолынан өткізген дана абыз.
Орхон ... оқи ... түрк ... ... ... өлең ... ақындық тәсілдің әдепкі адымдарын, бұл
ескерткіштерді жасаған қауымның ... анық ... ... ... еш ... ... ... жазуларының осындай деректік мәні өте-
мөте күшті-ақ.
Ата-бабадан ұрпаққа мирас болып келе жатқан қазақ сөз өнерінің ... бар. Бірі - өмір ... ... ... ... данышпандық мектеп. Мұның аты сақталып, бізге ... ... Асан ... одан бұл өнер ... аттап, кешегі біздің ұлы Абайдың
қолына тиді. Екіншісі - өле-өлгенше көмейі күмбірлеп, жағы сембеген дария-
даңғыл жыраулар ... ... ... жұрт білетін түпекі арнасы – Сыпыра
жырау. Оған іліктес Қазтуған, Шалкиіз, Бұқар, Майкөт ... ... ... ... ең ... үздігі Жамбыл мен Нұрпейіс еді.
Ал Асан Қайғы, Сыпыра жыраулардан да бұрын ... ... ... ... біз сөз еткен Орхон жазуларында немесе одан беріректегі (ІХ
ғасыр) «Оғыз-нама», «Қорқыт тәрізді түрк дәуірінің әр ... ... ... ... әлі де ... бітпеген, дараланбаған
ойшылдардың, ақын-жазушылардың аттары аталады. Орхон ескерткіштеріндегі
Йоллығ тегін мен ... ... ... ... Ұлығ Түрк ... «Қорқыт» аңыз-жырларындағы дана Қорқыт (ІХғасыр)- осы ойымыздың
айқын дәлелі бола ... ... ... ... ... ақылшы болған,
Күлтегіннің жорықтарына дем ... қарт ... ... ... ... ... өнері, ойшылдығы оларды сол тайпалық дәуірдің өзінде-ақ
ел құрметіне бөлеп, ... ... ... ... ... Ол ... ... мен хандары алдағыны сол жырауларға болжатып
отырған. Осы ... ... ... ... ... өмір сүрген Бұқар жыраудан
да анық көреміз. Жорыққа шығар алдында Абылай ... ... ... Ол ... түсін жорып, алдағы істі көбіне дәл болжап отырған.
Тоныкөкке, дана Қорқытқа жуық бейнені «Оғыз-намадан» да көреміз. Ол –
Ұлық Түрк. Ұлық Түрк те көп ... ... ... ... ақылшы, батыр
бастаған жорық-сапарлардың айнымас серігі. Жас шағында аттанып, ... ... ... ... Оғыз ... ... ... Оғыздың тақтан
тайып, тұғырдан түсетін мезгілінің жеткенін де ... – сол Ұлық ... аты ... ... ... ... ... бәрі шетінен батыр
болғандығын ескерсек, онда ... ... ... Ұлық Түрк ... ... ... өзі болуға тиіс.
Задында, Тоныкөк пен Асан қайғы, Сыпыра жыраулардың екі аралығындағы
жеті-сегіз ғасырдай уақыт мөлшерінде де сөз ... ... ... жасаған
басқа да көптеген ақын-жыраулар өткендігі даусыз. Өкініші – солар әлі күнге
дейін ... ... ... ... толысқан, ең озық идеялармен қаруланған
бүгінгі ғылымымыздың бұрынғы өткен ойшылдарды, ақын-жырауларды анықтап,
олардың ... ... ... ... ... ... жазбалары, «Оғыз-нама», «Қорқыт» тәрізді ескерткіштерден ... ... ... ... білік» (ІХ ғасыр), Ахмет Яссауи, ахмет
Иүгнаки, Сүлеймен Бақырғани (ХІІ ғасыр); ... ... (ХІҮ ... ... түрк ... ортақ мәдени мұраларды,
ақындарды атайды. Бұларды да арнайы ...... ... ... ... ... ... туған ойлар, міне,
осындай.
2.2 Көркемдік тәсілдеріндегі ортақ қолданыстар.
Көне түркілердің шынайы көне ... мен ... ... ... ... ... отырып, Күлтегін жәдігерліктері жылнама шежіре
емес, сол дәуірдің өзіне тән поэзиялық дәстүрінен жазылған әдебиет үлгілері
деген ... ... жыры ... өз ... ... әрі ... жағынан бір-
бірімен тығыз байланысты сегіз циклдан тұрады: Әрбір цикл ... ... ... ... ... Оның бірінші циклы – қағанның өз халқына қарата
айтқан үндеуі; екінші циклы Түрік қағанаты жерінің кеңдігін ... цикл ... ... ... ... ... ... цикл –
көршілес табғаш халқының қастандық әрекеттері туралы әңгіме; бесінші цикл –
табғаштармен қатынасу ... ажал ... ... ... ... цикл түркі халқының ... емес ... ... жырлауға
арналған; жетінші цикл – түркі халқының даңқын көкке көтерген Білге қаған
екендігі жөнінде айтылған жыр, сегізінші цикл – осы ... ... ... ... ... баяндауға арналған.
Бірінші хикаяның бірінші топтамасына талдау жасап көрейік:
1. Осы циклдің басталуы үш жол ... ... ... жер мен ... ... жаралуы туралы әңгіме болады:
Биікте- көк тәңірі,
Төменде қара жер жаралғанда,
Екеуінің арасында адам баласы жаралған.
2. ... ... ... оқиға өрістей түседі: Білге қағанның ... адам ... ... ... ... үшін ... екі жол өлеңде
айтылады:
Адам баласы үстіне ата-тегім –
Бумын қаған, ... ... ... Осы ... қорытынды бөлімінде – екі жол өлеңде Білге қағанның ата-
тегінің билік жүргізуі бүкіл түркі халқы үшін игілік әкелгені баяндалады:
Отырып, түркі ... ... ... ... ... ... елдікті мадақтаған дәстүрлі қазақтың
батырлық жырында өз жалғасын тапты. Мәселен, қазақтың ... ... ... ... ... ... жырларында батырдың жастық шағынан
бастап, өмірінің соңына дейінгі ерлік істері жырланған. ... ... ... әскери қолбасшы, даңқты батыры Күлтегіннің он алты ... ... жеті ... ... яғни өлгенге дейінгі ерлік істері эпостық
сарынмен жырланады. Күлтегін ... адам ... да, ... ол бейне бір аңыз
қаһарманындай, ешқашан жеңілуді ... ... ... ... жыры тарихи фактілер тізбегі емес, ежелден еркіндік ... ... ... өмір ... ... ... үшін
ғасырлар бойы жүргізіп келген ерлік ... ... ... қол
бастаған хас батырларын жыр еткен батырлық эпосының алғашқы ... ... жөн ... ауыз ... бай, әсіресе ежелгі дәуірден көненің көзіндей
сақталып келе жатқан дәстүрлі дастандар – батырлық жырлары ... ... ... Эпикалық шығармалар желісінде қара бастың қамы емес, халықтың
мұрат-мақсаты үшін күрескен батырлар мадақталады. Қамбар батыр, ... және ... ел үшін ... ... ... ... ... жері,
елі үшін өз басын ажалға тігуі бұл сөзімізге толық дәлел.
Түркі халықтарын ... ... ... үшін «түн ұйықтамай, күндіз
отырмай», тыным таппай жүрген ... ... ... ең жақын
көмекшісі, оның мінген тұлпары болып ... «Ер ... – ат» ... ... да ... ... шайқастарда Күлтегін батыр өзінің
жеңіске ... бір ...... тұлпары деп біледі. Күлтегін ... ... әр ... ... аттарға мініп, қан майданға шығады.
Небір тұлпарлар Күлтегіннің мінісіне ... ... соң бірі ... ... өзі батырдың қыруар күш-қуат иесі екенін ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым күшті, айбарлы
болса, батырдың майданға мінетін сәгүлігі де ... ... ... болып
келеді. «Күлтегін» жырында Түргеш елімен болған соғыс кең көлемде жырланған
деуге ... Бұл ... ... әскері Інжу өзенінен өтіп барады. ... ... ... «аты ... жемі жоқ еді» ... ... қарсы
шыққан жау «қорқынышты кісілер, алып кісілер ... ... ... ... ... ... ... соғыс ашты. Жаудан жасқанбады. Өйткені
Күлтегіннің ... – Алып ... ақ ат ... ... ... ... ... қаһармандарының бірі
ретінде батырдың жорыққа ... ... ... ... ... мінген Боз ат пен Торы ат, Алып шалшы мен Азман ... ... ... жырлайды. Түрік қағанатының әскери қолбасшысы мінген
сан түрлі сәйгүліктер туралы оқи отырып, ... ... ... ... ... он екі ... Шұбар» тұлпарды, «бір өзі он екі биені» еміп
өскен ат – Ғиратты, «бір төбенің шаңын бір ... ... ... ... ... ... жолды алатын Байшұбарды» еске түсіреміз.
«Күлтегін» жырындағы сияқты қазақтың батырлық ... ... ... ... ... ... ерекше мән беріліп отырады.
Мәселен, «Қамбар батыр» жырында Қосай батыр мінетін Сары аттың түр-түсі
егжей-тегжейлі ... Сары атқа тіл ... ... ... ... отырады. Бұл жырда Сары ат мейілінше мадақталады:
Астындағы Сары аттың,
Көкте екенін білмеді.
Жерде екенін білмеді,
Қос қанатын салады
Қазақтың ... ... сан рет ... ... ... батырдың
астынан да «жер тепкілеп тұрған он екі ... ... ... ... ... ... да «қарсақ жортпас қара айдан, түлкі ... ... ағып ... қос қанатты Шұбар ат тек Бөген сияқты алып ... ... ... ... ... ... кездей созылды.
Шапқан жерін қарасаң,
Жер ошақ болып қазылды.
Сонымен, Орхон жазба жәдігерліктері мен ... ... ... көркемдік дәстүр жалғастығын талдай келіп, төмендегідей түйін
жасауға болады. «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өзінің ... ... ... ... ... жағынан қазақтың ерлік ... ... ... жырларының алғашқы үлгілері болып табылады.
Біз сөз етіп отырған «Күлтегін» жыры ... ... ... ... ... бұл ... қазақтың батырлық эпосына тән шынайы белгілер айқын
көрініп тұрғанын аңғару қиын емес. Елдің қамын ойлаған ержүрек ... ... ... ... ... ... ... жастайынан халық қамын ойлауы;
- өзінің ерлік бейнесін елге ерте ... ... ... ... ... ... елін сыртқы жаудан қорғау үшін сан рет шайқасқа шығуы;
- батырдың шайқастарда ... ... ... ... ... ... құрметіне бөленуі сияқты болып келеді.
Ал бұл қасиеттердің бәрі Күлтегін батырдың бойынан табылады.
«Күлтегін» ... ... ... – Күлтегін батырды Түрік қағанатының
құдіретті тұлғасы етіп көрсету. Ал ... ... ... ... ... ... ... нұқсан келтірер еді. «Күлтегін» жырының ... ... ...... ... ... ... сан алуан тарихи
оқиғалар емес, «іші ассыз, сырты ... ... ... ... ... қалайша дәулетті, бақытты еткенін көркем сөз арқылы жеткізу болып
табылады. Күлтегін батыр өзі туралы:
Өлімші ... ... ... ... ... бай ... халықты көп қылдым,- дейді.
Сонымен көне түркілердің шынайы көне тарихы мен ... ... ... ... салыстыра отырып, Күлтегін және Тоныкөк жәдігерліктері
жылнама ... ... сол ... ... тән ... дәстүрімен жазылған
әдебиет үлгілері деген түйін жасауға болады. Әрине, ... ... ... ... ... мол, ... ... айшықты болып
келетін «Күлтегін» және «Тоныкөк» сияқты ғажайып дастандардың ғайыптан,
өзінен-өзі ... ... ... ... ... бұл ... ... өзінен бұрынғы түркі поэзиясының көркемсөз дәстүрін жақсы
меңгерген ... ... ... ... сақтар мен ғұндар дәуірінің
«Алып Ер Тоңға», «Оғыз қаған», ... шу», «Көк ... ... ... үлгі ... ... жұртында қалың қол бастап, халқын сыртқы жаудан ... ... ... болғанда бүкіл ел болып күңіреніп, аза тұтып,
жүрек тебірентерліктей қасіретті жоқтау жырларын ... ... ... ... ... ... елдің қайғысына айналған. Сол арқылы ел қорғаудың
киелі, қасиетті іс екені күллі қауымға ... ... ... ... де, ... ... ... деп аталған ғұндар
заманының ауыз әдебиеті Күлтегін, Білге қаған ... ... ... ... ... тигізді. Әсіресе, батырдың мінген тұлпарын,
асынған қару-жарағын, сүйген жарын, сағынған елін, туған жердің ... ... ... заманының эпосы бертін келе қалыптасқан Түрік
қағанаты дәуірінің жазба әдебиеті үшін ... ... ... жанрлық ерекшеліктері туралы соңғы кезге ... ... екі ... көзқарас орын алып келді. Бірі – Күлтегін және
Тоныкөк ... ... ... ... ... ... ешбір
қатысы жоқ, Түрік қағанатының дәлме-дәл жазылған тарихы деп қарады.
Екіншісі – руна ... бұл ... ... ... ... ... бар, ежелгі ... ... ... ... ... ... деп ... екі түрлі көзқарас ұзақ жылдар бойы әдебиетшілер, тілшілер,
тарихшылар т.б. арасында ... ... ... ... ... ... ... Күлтегін және Тоныкөк жәдігерліктері ... ... ... ешкім
күдіктенбейді.
Орхон жәдігерліктерін поэзия ерлік жыры деп алғаш бағалаған ғалымдардың
бірі академик-жазушы М.Әуезов ... Ол руна ... ... мен ... туралы айта келіп, былай деп жазды: «олардың мазмұнында
эпостық баяндау сазы басым, аңыздың ... түрі де ... ... ... ... ... ... қанша адам, қанша ерлік
бейнеленген десеңізші?! ... ... ... мен ... ... соғыс суреттерінің, батырлар ерлігінің, жорықтардың шежіресі
бар. Тіпті сол жазулардың бірталаййында Күлтегіннің ежелгі жырлардағыдай
жеңілуді білмейтін ... ... ... Ол ... ... те ... он алты ... қырық жеті жасына дейін, яғни ... ... ... ... баян етіледі. Мұнда батырдың жас шағынан
бастап, ... ... ... ... ... ... ... құрылысында ұқсастық бар».
Сонымен, түріктер елу жылға созылған бодандықтан құтылып, егемендігін
алды. Енді түрік мемлекетінің тағына кім отыруы тиіс ... ... ... ... мұрагерлік жөніндегі заң болды, ол бойынша тақты ағасы –
інісіне, ал жиен нағашысына мұра етіп ... ... ... ... ... келтірді, сол бойынша Қапаған қаған болды.
Қапаған 716 ж көктемінде өз жиенінің даңққа бөленгенін ... ... ... ... өзі ... шықты. Күлтегін қосыны, хан ордасы, яғни
Қапаған ханның әйелдері мен балаларын ... ... Осы ... ... ... ... ... ордасына оқыстан шабуыл жасап, оларды
құртып жібермек болды. Әйтсе де Күлтегін батыр қарлұқтарды ... ... өзін ... бөледі. Күлтегін ескі заңды бұзбады, қаған атағын
қабылдамады, сөйтіп таққа «Білге ... ... ... ... өз ... ... ... таққа өзінің сіңірген еңбегімен көтерілмегенін
және өзі інісінің қолындағы қуыршақ екенін білді. Сондықтан да ... ... ... яғни ... нақты қожасы етіп
тағайындады. Барлық ақсүйектердің арасынан тек жалғыз дана ... ... жаңа ... қайын атасы ғана аман қалды.
Міне, біз айтып отырған оқиғалар – ... ... яғни ... ... ... ... ... Күлтегін жасаған төңкеріс билік
үшін ... ... ... Йоллығтегіннің тасқа қашап жазылған
дастандарында мүлдем айтылмайды. Өйткені, «Күлтегін» жыры, ... ... ... нақты мәлімет беруге арналған ресми тарих емес. Бұлар тарихи
деректерге негізделген көркем туынды ... ... ... ... ... ... ... «Көк түріктердің өздері туралы»
жазған шежіресі деп біледі. Сөйтіп, ... және ... ... ... ... ... оқиғаларды танып білу арқылы ғана осы аталған
дастандардың шын мәнін, құпия-сырын пайымдай ... ... ... ... ... ... ... жауды жеңіп, елде
тыныштық бейбіт орнатады. Күлтегін түркі халқын тәуелсіз етті, байлыққа
кенелтті деген пікір ... ... ... идеясы – түркі ... ... ... ... ... ... ... жолын берік
ұстауға шақыру болып табылады.
Автор түркі халқы ата-баба дәстүрін берік ұстаған кездерінде ... ... өмір ... жырлай келіп, ол жолдан тайып, дұшпаннан
алданған сәттерінде:
Бек ұлдары құл болды,
Пәк ... күң ... ... ... ... ... бүкіл Түркі халқы қатты ... ... оны ... ... ... төрт ... көп ... тас қашайтын шеберлер, таңбашылар, бектер т.б. келгені айтылады.
Күлтегін батырды жерлеуге удар-Сенгун, ... ...... келді. Күнбатыстағы Соғды, Бершекер, Бұхар ұлыстарының халқынан –
Нең – Сенгун, Гархонұлы, «он оқ» ... ... ...... ... Оғыз Білге таңбашы, қырғыз Гардуш Чур Күлтегінді жерлеуге қатысқаны
жырда зор шеберлікпен баяндалған.
«Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өзінің ... ... ... ... ... ... ... ерлік пен елдікті жырлаған
қаһармандық ... ... ... ... ... жыры ... фактілер тізбегі емес, ежелден еркіндік аңсаған
түркі халқының ... өмір ... ... ... ... бойы ... ... ерлік күресін жыр ... ... ... ... ... ... ... бойынша Орхон ескерткіштері 727 жыр жолынан тұрады. Жыр
жолдарының буын сандары түрліше болып келеді. 13 тен- 15 ... ... |Үш буын ... буын |Бес буын ... ... |8-15 |
| | | | ... ... |буын |
| | | | | | |ара- |
| | | | | | ... ... ... | 3 | 32 | 82 | 102|119 |101 ... |0,4 | 4,4 | 11,3 | |16,4 |13,9 ... | | | |14,0 | | ... ... ... ... ... буынды жыр
жолдарының басымырақ екенін байқаймыз. ... өзі ... ... жағынан қазақ жырларына тағы да жақындата түседі. Тегінде, Орхон
жырларында өте жиі ұшырасатын: іші-тысы (ічі-тышын), ел-жұрты ... ... ... (ечүм-апам), ілгері-кейін
(ілгерү-құрығару), атақ-даңқы (аты-күчі) ... ... ... бірлікті
білдіретін қос сөзді егіз тіркестер мен ыңғайлас ... ... ... өлең ... ең ... ... болғанға ұқсайды. Ондай қос сөзді
тіркестердің өзі кейде бір жағы мәнді, бір жағы мәнсіз (қыз-қырқын, жылаған-
сықтаған, өлім-жітім тәрізді) кейде екі ... да ... ... ... ... болып келеді.
Біз жоғарыда Орхон ескерткіштерінің әлденеше тармақты шумақтардан
тұратынын, түрліше ұйқасқа құрылатындығын ескерткен едік. Бұл ... егер буын саны ... ... дәл ... отыру бұлжымас
заң болатын болса, мұнда біз ондай қасиетті көрмейміз.
Ескерткіштегі тізбектердің өлшемі де, ... да ... ... ... жатады. Күлтегінге, Тоныкөкке арналған жазуларды ... ... ... бірі ... ... ... ... “жырда өлеңдегідей өлшемнің, ... ... ... ... Жыр көп ретте сөз буынына, сөз ұйқасына ... ... ой ... сөз ұйқасына емес, ой түйдегіне, ой ұйқасына қарай
қиыстырылады. Көп жерлері, тіпті, ұйқассыз да келеді” (Б.Кенжебаев. ... ... ... – Алматы, 1957. 21-бет)
Ескерткіштегі үш тармақты сыңар (ааб) яки (бба) ... жыр ... ... келеді.
“Құтым бар үчүн (а)
Үлігім бар үчүн (а)
Өлтечі будунг тірігрү ... ... үчүн ... ... ... огурладым” (б)
Бағым болғандықтан,
Сәті түскендіктен
Өлімші халықты тірілттім
Түрк халқы үшін
Түнде ... ... ... жыр ... дәл осылай бола бермейді екен. Арагідік
олардың әрбір жолы бір ғана ... ... ... да кездеседі.
Мысалы:
“Сүңүсдіміз (а)
Санчыдымыз (а)
Қонун өлтүртүміз (а)
Соғыстық,
Шаныштық,
Ханын өлтірдік”
Біз келтіріп отырған шумақтардың бүгінгі поэзия ... ... ... ... да ... ... ... ескерткіштің осыдан бір мың
екі жүз жылдан астам уақыт бұрын жазылғандығын ескеруіміз ... төрт ... жыр ... ... ... ... Олардың
өзі ұйқасы буын саны жағынан да түрліше болып келеді.
1. Құл ... ... ерті (7 ... күнліг болмыс ерті (7 а)
Інісі ечісін білмез ерті (10 б)
Оғлы ... ... ерті (9 ... құлды болған еді,
Күң күңді болған еді.
Інісі ағасын білмес еді,
Ұлы әкесін білмес еді.
1. ... ... ... (7 ... тағча йатады ( 7 а)
Бегілік ұры оғлың құл болты (9 б)
Сілік қыз оғлың күң болты (8 б)
Қаның судай жүгірді,
Сүйегің таудай ... ... құл ... ... күң ... ... ... келіп (7 а)
Мана өлтді? (4 б)
Сүңігліг қантан келіп (7 а)
Сүре елтді?
Қарулылар қайдан келіп,
Тағы ... ... ... ... ... ыдыратты?
3. ... ... (6 ... түрк ... (6 ... ... келүрмедім (9 в)
Төгүлүг отуғ йүртмедім (8 г)
Тәңірі жарылқады,
Бүкіл түрк халқына
Қарулы жау келтірмедім,
Атты әскер жолатпадым.
Бұл үзінділерден ұйқасы, буын саны түрліше ... ... ... ... ... ... ... мен екіншісі егіз (аабб) ұйқасты,
үшіншісі шалыс ұйқасты (абаб) болып келсе, төртіншісінде тіпті ... ... ... ой ... ... болғандықтан, мұны да жырға жатқызып отырмыз. Ал
осылардың қай-қайсысында да буын саны әр түрлі ... ... ... ... ... тіпті одан да көп тармақты жыр шумақтарын
көреміз.
Эпикалық шығарманың табиғатына желісі ұзақ ... ... ... ескерткіштердегі сегіз, тоғыз тармақты жыр үлгілерінен бір-
бір мысал:
1. ...... ... тегі ... (а)
Талұйқа кічіг тегмедім (б)
Ілгері – Шонтұқ жазыққа дейін жауладым
Теңізге сәл жетпедім.
2. ... ... Бөгү ... ... ... қағанға
Түн ұдымату
Күнтүз олұрмату
Елтеріс қаған үшін
Түрк Бөгі қаған үшін
Түрк білге қаған үшін
Қапаған ... ... ... отырмадым.
Осы келтірілген екі үзіндінің алдыңғысы – сегіз, ...... Ең ... ... тақ (1,3,5,7) тармақтарының басында келетін
ілгерү-біргерү, құрығару-йырғару тәрізді өзара ... ... ... ... аударыңыз. Сөз басында ... ... ... ... ... кіші жазуынан кездестіреміз.
“Ілгерү – күн тоғсыққа
Біргерү – түн ... – күн ... – түн ... – күн ... – күн ... – күн батысында
Соңында – түн ортасында
Енді осы шумаққа басқа бір ... ... ... ... ... ... өлең болып естілетінін байқаймыз. Ондай
үндестік пен ... ... ... дыбыстық қайталауларға
байланысты. Мұнда тіпті ... ... гөрі ... сөздердің дыбыс
үндестігі, жарастығы әлдеқайда күштірек екені көрінеді. Демек, мұның өзі
әуезділікке, үнділікке ... мән ... түрк ... ... болып келетіндігін яки ұйқастың басында ... жыр ... жыр ... жайындағы сөзімізді аяқтай келе
мынадай тұжырым ... ... еді; ... өлең ... ойды ... ... адымдары деп біз жырдағы жиі кезедсетін: іші-сырты, қасы-
көзі тәрізді қос сөзді тіркестер мен тәтті сөз, асыл ... ... ... ... ... ... жарасымды бірлігі деп есептейміз.
Мұндай сөздер қатарласа, жапсарласа келіп шешендік ыңғайға ойысып,
содан мақал-мәтелге, қанатты жолдарға, әуезді, ... ... ... ... келе ... Біріншіден, Орхон ескерткіштері –
түрк халықтары тарихының көп деректерінің әсерлі желісін ... ... ... ... ... ... тарихи-ерлік
жырлардың ең әдепкі үлгілері.
Эпостық баяндаудағы негізделген бұл ... ... ... жыр ... ... ... кешкен қимылдары, ... ... ... ... ... сол ... соғыс суреттерінен біз
Күлтегіннің жекпе-жек шайқастарын анық елестетеміз.
Орхон жырларының негізіне түрк руларын біріктіру,, нығайту сыртқы
жаулардан ... ... ... ... Орхон жырлары: “Ер жынысының құл болды. Пәк қыздарың күң
болды” деп жазды. ... ең ... ... ...... деп
білеміз.
Аталмыш ескерткіштерде жырды шығарушылардың өмірден түйген, білген
философиялық толғаныстары да жоқ емес: “Тағдырды тәңірім жасар, адам ... ... ... ... ... сол елдің ішінен ... ... ... онда ол ... ... соры бар ... данышпан Тоныкөктің сөзі қалыптасқан қағида, қазақ арасында кең етек
алған толғаудың түпкі сағасы тәрізді.
Екіншіден, ... ... мен ... ... ... ... ... арасындағы дәстүрлік байланыстардың барлығын ... ... ... ... қорытынды – қазақ хандығындағы бай ... ... сол ... ... ... ... ескерткішінің
көркемдік ерекшелігі Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк ескерткіштері ... мен ... ... да, тілі мен ... ... тұрғысынан да,
ежелгі түркі поэзиясының нағыз классикалық үлгілері болып табылады ... ... ... ... ... атты ... ... “Оғыз-нама”, “Қорқыт” тәрізді ескерткіштерден бөлек
әлемдік түркология ілімі “Құдатғу білік” (ІХ ғасыр), А.Ясауи, ... ... (ХІІ ... ... ... Зылиқа”,
“Гүлістан” (ХІҮ ғасыр) тәрізді түрік халықтарына ортақ мәдени мұраларды,
ақындарды атайды. Бұларды да ... ...... ... ... жанрлық ерекшеліктері туралы соңғы кезге дейін өзара
қарама-қайшы екі түрлі ... орын алып ... Бірі – ... ... және Тоныкөк ескерткіштері көркем әдебиетке, соның ішінде поэзияға
ешбір қатысы жоқ. Түрік ... ... ... ... деп ... – руна ... бұл ... поэзиялық туындыға қатысты
барлық белгілер бар, ежелгі түркілердің әдеби дәстүріне ... ... деп ... екі ... ... ұзақ ... бойы ... тілшілер,
тарихшылар т.б. арасында түрлі пікір таластар ... ... Ал, ... Білге қаған және Тоныкөк жырлары эпикалық дәстүрдегі көркем
туынды екені ... ... ... ... ... жыры деп алғаш
бағалаған ғалымдардың бірі академик-жазушы ... ... Ол ... ... мазмұны мен сипаты туралы айта келіп, былай деп
жазды: «олардың мазмұнында эпостық баяндау сазы басым, ... ... де ... ... ... ... ... Суджа жазуларында қанша
адам, қанша ... ... ... ... әралуан рулар мен
тайпалардың кескілескен шайқастардың, соғыс ... ... ... ... ... ... түркі елінің ҮІ-ҮІІІ ғасырлардағы қоғамдық-әлеуметтік
өмірін, түрлі ... ... ... ... ... тілін, т.б. танып-білуде Орхон ескерткіштерінің мәні асас зор.
Әсіресе, жазба әдебиеттің өсіп-өркендеу ... ... ... сөз ... түп ... зерттеп білуден руналық жазба
–ескерткіштер ғылым үшін аса құнды материал болып табылады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Әдебиет ... ... ... ... Батырлар жыры ІІ том. Алматы, “Жазушы” 2000ж.
3. Батырлар жыры, “Бөген ... ... ... Дүйсен Сержан, Яван Кенан. Түркі тілінің толық жүйеленген ережелері
жинағы жазба ескерткіші (ХІІІ-ХҮғ.ғ) Түркістан 2004
5. Дербісәлиев Ә. Қазақ ... ... А., ... ... ... А. ... Диуани лұғат-ит-Түрік. І, ІІ, ІІІ,. А., “Хант”,
1997-1998.
7. Жолдасбеков М. Асыл арналар. Әдеби мақалалар. Алматы “Жазушы” 1990ж.
8. Жолдасбеков М. ... ... ... Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. Алматы, “Мектеп” 1986ж.
10. Келімбетов Н. Ежелгі ... ... ... ... 2004
11. Керімұлы Ә. Ескі ... ... ... сөз ... ... ... ... Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. Алматы. “Ана тілі” 1998
13. Қаржаубай С. Орхон мұралары. Астана-2003ж.
14. Қыраубаева А. ІІ кітап. ... ... ... ... “Ана тілі”,
1991ж.
15. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы. “Ана тілі” 1991ж.
16. Құрышжанұлы Ә. Ескі түркі жазба ... ... ... Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. Алматы. “Мектеп” 1988ж.
18. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. ... ... ... ... Т., ... Ә. Көне мәдениет жазбалары., А., 1992.
20. Махмұд Қашқари. Түбі бір ... ... ... ... ... ... Орхон-Енисей Бижимелдериниң турискяялдары. Новосибирск. “Наука” 2003
22. Сүйіншіәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы ... ... ... ... ... М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Қазақ
университеті. Алматы, 1992
25. Хрестоматия Ежелгі дәуір ... ІІ ... ... ... тілі 1991ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күлтегін жазбалары- түркі халықтарының баға жетпес байлығы23 бет
Беттердің сызбасы..16 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы жайлы6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет
М.Дулатов поэзиясындағы фольклорлық дәстүр66 бет
Пісіру роботтарының технологиялық процесінің жазбасы79 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь