Шәкәрім еңбектеріне педагогикалық-психологиялық талдау


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1.тарау АДАМ ӨМІРІНІҢ МӘНІ.ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯ

1.1 Өмір және оның мәні. Өмір және өлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Мақсат және парыз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3 Таңдау және еркіндік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28

2.тарау ӨМІРДІҢ МӘНІ МӘСЕЛЕСІНҢ ФИЛОСОФИЯДА ҚАЛЫПТАСУЫ

2.1 Антика, ежелгі Үнді және Қытай философиясындағы адам өмірінің мәні туралы түсініктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
2.2. Орта ғасырлық Түркі дүниесі ойшылдарының философиялық антропологиясының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
2.3 Өмірдің мәні мәселесінің Қайта Өрлеу, Жаңа Дәуір және неміс философиясында қойылуы және шешілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
2.4 ХХ ғасырдағы батыс экзистенциализмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Қазақгың көрнекті жазушысы Мүхтар Әуезов адамға өз өмірінің терең мағынасы мен мақсатын түсіндіре алатын бірден-бір ғылым философия екендігін ескерте келіп, уаьдытша қиындықгарға ұшырап отырған оның болашағына үлкен көрегенділікпен: "...философия көркейеді. Көркейгендегі жемісін адам жаны қорек қылады", - деп болжам жасаған болатын /1/. Терең ойлы қаламгердің бүл пікірі үлттық философия ғылымының қазіргі даму деңгейіне арнап айтылғандай болып шықты.
Кеңестік дәуірде одақгағы тандаулы философиялық мектептердің бірі болып, таным диалектикасы мен логиканы зерттеу саласында сол заман талабына сай жетістіктерге қол жеткізген қазақстандық кәсіби философия мектебі өркендеудің шын жолына қазақ елі тәуелсіздік алғаннан кейін ғана түсті деуге болады. Себебі, үзақ жылдар бойы орталықган басқарылған философиялық жүйенің ырқынан шыға алмаған философтардың назарынан қазақ халқының үлттық дүниетанымы мен үлттық ойлау ерекшеліктері тысқарылау қалып келген еді. Әрине, бүл салада бүрын ештеңе атқарылмады десек, артық айтқандық болар. Бірақ, идеологиялық сипаттағы туындылар қазақ халқының философиялық дүниетанымының терең, қайталанбас үлттық мәнін көрсете алмады, ой еркіндігі болмаған қоғамда ол мүмкін емес те еді.
Есесіне, соңғы он жылдың аумағында қазақгың үлттық философиясы даму жолында айтулы қадамдар жасады. Ғалымдарымыздың бүрын амалсыз тежеліп, қүрсауға салынған, енді еркіндік алған ойларының негізінде жазылған туындылары бірінен соң бірі дүниеге келіп, үлттық ойлаудың көкжиегін кеңейтті. Бүл еңбектер қазақгың философиялық дүниетанымының ерекшеліктерін саралап берді және бүл саладағы жүмыстар толассыз жалғасуда, себебі, терендеп тексеретін мәселелер үшан-теңіз. Олардың қатарында өмірдің мәні туралы мәселе де бар.
Бүрынғы кеңестік философияда бүл мәселеге жеткіліьсгі назар аударылмады. Дәстүрлі философия ғылымы өзінің негізгі мақсатын адамды тану деп танығанымен, уақыт өте, әсіресе соңғы сексен жылда философиялық антропология философия ғылымының зерттеу шеңберінен шығып қала жаздады. Кеңестік философияның мол мүмкіндіктері мүлдем басқа мақсаттарға жүмсалды. Идеологияның қызметшісіне айналған философия ғылымы негізінен алғанда жалпы қоғамның, таптар мен топтардың көзқарасын қалыптастырумен айналысты да, жеке адамды мазалаған мәселелер мардымсыз, үстіртін және біржакты зерттелді. Түлғаның өзі жалпылық сипаттағы үрандар мен қағидалар көлеңкесінде қала берді.
1. Әуезов М. Философия жайынан. //Абай. - 1918. - №3. - (9).
2. Нысанбаев Ә., Есім Ғ. Халыктық дүниетаным. //Егемен
Қазақстан. -1991. -14 тамыз.
3. Қараңыз. Ясперс К. Истоки истории и ее цель/Пер. М. И.
Левиной. - М.: АН СССР ИНИОН, 1991. - 215 с. - (213).
4. Аббаньяно Н. Мудрость философии и проблемы нашей
жизни/Пер, с итал. А. Л. Зорина. - Санкт-Петербург: Алетейя,
1998. - 319 с. - (36).
5. Трубников Н. Н. Проспект книги о смысле жизни.
//Квинтэссенция: Философский альманах. - М.: Политиздат,
1990. - 447 с. - (428).
6. Франк С. Л. Смысл жизни. //Вопросы философии. -1990. - №б. -
- (70).
7. Қараңыз. Коган Л. Н. Цель и смысл жизни человека. - М.:
Мысль, 1984. - 252 с. - (5).
8. Гумницкий Г. Н. Смысл жизни, счастье, мораль. - М.: Знание,
1981. - 64 с. - (9).
9. Аббаньяно Н. Антропологические проблемы морали.
//Философские науки. - 1991. - № 11. -(156).
10. Риккерт Г. Философия жизни. -К: Ника-Центр, 1998. - 512 с. -
(282).
11. Капышев А., Колчигин С. Философия Грядущего(Истинный
Путь Человека). - Алматы: ТОО "Комплекс", 1999. -184 с. -(94).
12. Трубников Н. Н. О смысле жизни и смерти. - М.: РОССПЭН,
1996. - 383 с. - (81).
13. Риккерт Г. Философия жизни. - К: Ника-Центр, 1998. - 512 с. -
(276).
14. Там же. - (281).
15. Қараңыз: Волохова Н. В. Путь смерти Л. Н. Толстого
(категория смерти в его религиозно-нравственной философии)
//Вестник МГУ. Серия №7. Философия. - 2000. - №3. - (85).
16. Шопенгауэр А. Смерть и ее отношение к неразрушимости
нашего существа. //Шопенгауэр А. Избр. произв. /Сост. И. И.
Нарский. - М.: Просвещение, 1993. - 477 с. - (88).
17. Трубников Н. Н. О смысле жизни и смерти... - (75).
18. Арьес Филипп. Человек перед лицом смерти/Пер, с фр. Ронина
В. К. - М.: Прогресс Академия, 1992. - 528 с. - (6) .
19. Марғұлан Ә. Қорқыт: аңыз және акиқат. //Қорқыт Ата: энцикл.
жинақ. /Бас ред. Ә. Нысанбаев. Алматы: Қаз.энциклопедиясы,

256
1999. - 800 б. - (85).
20. Абай. Әбдірахман өліміне. //Абай. Шығ. екі томдық толық
жинағы. - I том. Алматы: Ғылым, 1977. - 454 б. - (230).
21. Гумницкий Г. Н. Смысл жизни, счастье, мораль. - М.: Знание,
1987. - 64 с. - (4).
22. Ғабитов Т. X. Адам өмірінің мағынасы мен мақсаттары. —
Алматы: Білім, 1985. - 40 б. - (5).
23. Розанов В. В. Цель человеческой жизни. //Смысл жизни:
Антология/Общ, ред. Н. К. Гаврюшин. - М.: Прогресс-
Культура, 1994. - 592 с. - (21).
24. Франк С. Л. Смысл жизни. //Вопросы философии. - 1990. - №б.
- (73).
25. Соловьев В.В. Собр.соч., - т. 8./Под ред. С. М. Соловьева, Э. Л.
Радлова. - М.: Книжная палата, 1992. - 494. - (296).
26. Абай. Жетінші кара соз. //Абай. Қара сөз. Поэмалар. /Құраст.
Р. Сейсенбаев. Алматы: Ел, 1993. - 272 б. - (21).
27. Шүлембаев Қ. Ш. Рухани ынтымактастық — өмірлік қажеттілік.
//Акиқат. -1994. - №10. - (23).
28. Нүрмұратов С. Рухани кұндылықтардың қалыптасуы мен дамуы
(әлеуметтік-философиялық талдау): Филос.ғыл.докт.атағын алу
үшін дайынд.дисс.авторефераты. - Алматы, 2000. - 51 б.
- (20-21).
29. Мукашев 3. А. Опыт дисциплинарной философии. - Алматы:
Әділет/Пресс, 1996. - 222 с. - (29).
30. Сартр Жан-Поль. Экзистенциализм - это гуманизм/Пер, с фр.
М. Грецкого. - М.: Изд. иностр. литературы, 1953. - 44 с. - (9).
31. Там же. - (19).
32. Гольбах П. Система природы. //Избр. произв. /Под.ред. X. Н.
Момджяна. - М.: Наука, 1963. - 387 с. - (222).
33. Иванова Н. Я. Философский анализ проблемы бытия человека.
-К: Наукова думка, 1980. -188 с. - (32).
34. Гасилин В. Н. Онтологические основания свободы в различных
типах мировоззрения. //Свобода и справедливость. Диалог
мировоззрений: Материалы симпозиума. - Нижний Новгород:
Изд. Волго-Вятского кадрового центра, 1993. - 144 с. - (16).
35. Мамардашвили М. Лекции по античной философии/Под ред.
Ю. П. Сенокосова - М.: Аграф, 1997. - 309 с. - (198).
36. Ясперс К. Характеристика осевого времени. //Ясперс К. Истоки
истории... - (30).

37. Антология мировой философии. -Т.1. - 4.1. /Ред.колл. В. В.
Соколов и др. - М.: Мысль, 1969. - 576 с. - (275-280).
38. Пифагор. Золотые стихи. //Чанышев А.Н. Курс лекций подревней и средневековой философии. - М.: Высшая школа, 1991. - 510 с. - (338).
39. Пифагор. Золотые стихи. Там же. - (338-340).
40. Антология мировой философии. -Т.1. -4.1... - (316).
41. Платон. Апология Сократа. Сократ о самом себе. //Платон.
Сочинения. - Т. 1. /Общ. ред. А. Ф. Лосева. - М.: Мысль, 1990.
- 623 с. - (101).
42. Платон. Апология Сократа. После смертельного приговора. Там
же. - (109-112).
43. Аристотель. Метафизика. Соч. в 4-х томах. Т. 1. /Ред. В. Ф.
Асмус. - М.: Мысль, 1976. - 550 с. - (67).
44. Антология мировой философии. Т. 1.4. 1... - (472).
45. Эпикур приветствует Менекея. //Философская антропология. -
Йошкар-Ола: МарПИ, 1993. - 52 с. - (4).
46. Цицерон Марк Туллий. Тускуланские беседы. //Древнеримские
мыслители/Сост. А. А. Аветисьян. Киев: Изд. Киевского
универ., 1958. - 280 с. - (31).
47. Сенека Л. А. Брату Галлиону. Там же. - (47).
48. Там же. - (64).
49. Аврелий Марк. Там же. - (122).
50. Упанишадтар. 78 тармақ. //Философия древнего мира. - Спб:
Изд. БГТУ, 1993. - 172 с. - (14).
51. Бхагавад-Гита. Гл.УІ. //Антология мировой философии в 4-х
томах. Т. 1. Ч. 1... - (98).
52. Щербатской Ф. И. Избранные труды по буддизму/Сост. А. Н.
Зелинский и др. - М.: Наука, 1988. - 425 с. - (69).
53. Әуезов М. Будда. //Абай. -1918. - №3. - (5).
54. Дхаммапада. Восьмеричный путь. 4 благородные истины.
//Антология мировой философии. Т. 1. Ч. 1... - (118).
55. Древнекитайская философия. //Философия Древнего Мира...
- (26).
56. Сень-цзы. Этические воззрения. //Антология мировой
философии. - Т. 1., - Ч. 1... - (231).
57. Лао-цзы. О познании. Там же. - (187).
58. Древнекитайская философия. //Философия Древнего мира...
- (31).
59. Древнекитайская философия в 2-х т. -Т. 1. - М, 1972. - (150).
60. Қараңыз: Орынбеков М. С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. -
Алматы: Ғылым, 1996. - 168 б. - (9).
61. Аль-Фараби. Избранные трактаты /Перевод с арабского. Отв.
Ред. М. С. Бурабаев - Алма-Ата: Гылым, 1994. - 448 с. - (248).
62. Там же. - (244).
63. Аль-Фараби. Социально - этические трактаты/Ред. А. X.
Касымжанов. Алматы: Наука, 1973. - 399. - (335).
64. Кенисарин A.M. Аль-Фараби и проблемы просвещения.
//Известия МН - АН РК. -1998. - №4. - (3-14).
65. Аль-Фараби. Избранные трактаты/Пер, с арабского. - Алма-
Ата: Гылым, 1994. - 448. - (213).
66. Баласағүн Жүсіп. Қүгадғу білік/Аударған А. Егеубаев. - Алматы:
Жазушы, 1986. - 615 б. - (582).
67. Сонда. - (591).
68. Сонда. - (109-111).
69. Сонда. - (148).
70. Сыргакбаева А. С. Феномен человека в традиционной казахской
культуре: Дисс.на соиск.ученой степени канд.филос.наук.
- Алматы, 1996. - (53).
71. Баласағүн Ж. Құтадғу білік. /Ауд. А. Егеубаев... - (162).
72. Нүртазина Н. Сопылық. //Қазақ әдебиеті. - 2000. -№15. - 14
сәуір. - (11).
73. Йассауи Қожа Ахмет. Диуани Хикмет (Ақыл кітабы). - Алматы:
Мүраттас, 1993. - 262 б. - (18).
74. Сонда. - (20).

75. Нысанбаев Ә. Диуани-Хикмет — даналық қазынасы. //Акиқат. -
1998. №7. - 24-32. - (27).
76. Йассауи Қожа Ахмет. Диуани Хикмет... - (60).

77. Бегалинова К. К. Суфизм как религиозно-философская
концепция мира и человека. - Алматы: ИИА "Айкос", 1999. -
194 с. - (99).
78. Есім F. Нәпсі. //Қазақ әдебиеті. - 2000. №33. - 18 тамыз. - (11).
79. Йассауи Қожа Ахмет. Диуани Хикмет... - (67).
80. Мирандоло Пико делла. Речь о достоинстве человека.
//Эстетика Ренессанса. Антология в 2-х томах. -T.l/Сост. В. П.
Шестаков. М.: Искусство, 1981. - 495 с. - (248).
81. Там же. - (265).
82. Роттердамский Э. О человеке внешнем и внутреннем.
Философские произведения/Отв. ред. В. В. Соколов. - М.:
Наука, 1986. - 704 с. - (111).
83. Макиавелли Н. Избр.соч/Пер. с итал., сост. Р. Хлодовского. —
М. : Художественная литература, 1982. - 503 с. - (442).
84. Макиавелли Н. Государь. Рассуждения о первой декаде Тита
Ливия. - Ростов-на Дону: Феникс, 1998. - 576 с. - (102).
85. Монтень М. Опыты. Избранные главы: Пер. с франц/Сост. Г.
Косикова; Примеч.Н. Мавлевич. - М.: Правда, 1991. - 656 с. -
(619).

86. Там же. - (106).
87. Там же. - (619).
88. Паскаль Блез. Мысли/Пер, с фр. Отв.ред. В. Н. Кузнецов. - М.:
ЭКСМО-Пресс, 2000. - 368 с. -(19).
89. Вольтер. Философские сочинения. /Сост. В. Н. Кузнецов. - М.:
Мысль, 1988. -(192).
90. Там же. - (268).
91. Гоббс Т. Избранные произведения в двух томах. - Т. 1/Пер. с
латинс. и англ. Вступ. Ст. В. В. Соколова. - М.: Мысль, 1964. -
583. - (279).
92. Там же. - (307).
93. Нодар Джин. Откровения еврейского духа. Я есть кто я есть.
Даблвей, 1984. -345. - (161).
94. Мотрошилова Н. В. Предисловие. //Кант И. Сочинения. На
нем. и русск. яз. -М.: Ками, 1994. - 586 с. - (57-58).
95. Кант И. Приложение к наблюдениям над чувством прекрасного
и возвышенного. //Кант И. Соч. В 6-ти т. - Т. 2. /Под общ. ред.
В. Ф. Асмуса, А. В. Гулыги, Т. И. Ойзермана. - М.: Мысль,
1964. - 510 с. - (206).
96. Кант И. Логика. Понятие философии вообще. //Кант И.
Трактаты и письма/Вступ.ст. А. В. Гулыги. - М.: Наука, 1980. —
709 с. - (332).
97. Кант И. Метафизика нравов. //Кант И. Сочинения в 6-ти
томах. - Т. 4.-Ч. 2 -(356).
98. Кант И. Основы метафизики нравственности. //Кант И.
Сочинения в 6-ти томах. -Т. 4. Ч. 1... - М.: Мысль, 1965.
(270).
99. Кант И. Провозглашение близкого заключения о вечном мире в
философии. //Кант И. Сочинения. - М.: Ками, 1994. -586 с. -
(553).
100. Кант И. Основы метафизики нравственности. //Кант И.
Сочинения в 6-ти томах. -Т. 4. -Ч. 1 - М.: Мысль, 1965. —
544 с. - (223).
101. Кропоткин П. А. Этика. - М.: Политиздат, 1992. - 496 с. -
(174). ;:
102. Кант И. О недавно возникшем барском тоне в философии.
//Кант И. Сочинения. - М.: Ками, 1994. - (517).
103. Әуезов М. Философия жайынан. //Абай. -1918. - №3. - (9).
104. Ильин И. Философия Гегеля о конкретности бога и человека.
- Спб: Наука, 1994. - 542 с. - (277).
105. Нысанбаев Ә., Эбжанов Т. Қысқаша философия тарихы. -
Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. - 272 б. - (216-217).

106. Гегель В. Фрагменты. Исторические Этюды. //Гегель В.
Работы разных лет. -Т. 2/Сост. А. В. Гулыга. - М.: Мысль,
1971. - 630 с. - (230).
107. Нысанбаев Ә., Эбжанов Т. Қысқаша философия тарихы. -
Алматы: Қазақ энциклопедиясы,1999. - 272 б. - (218).
108. Гегель В. Философия духа. //Гегель В. Энциклопедия
философских наук. -Т. З/Ред. Е. П. Ситковский. - М.: Мысль, 1977. - 471 с. - (7).
109. Фейербах Л. История философии. Собр. произведений в трех
томах. - Т . 1/Пер. с нем., Ред. М. М. Григорьян. - М.:
Мысль, 1967. - 544 с. - (54).
ПО. Фейербах Л. Избр. филос. произв. -Т.1. /Пер. с нем., Ред. М. М. Григорьян. - М.: Мысль, 1955. - 437 с. - (297).
111. Маркс К., Энгельс Ф. Соч.т.З. - М.: Госполитиздат, 1955. -
630 с. - (282).
112. Қараңыз: Коган Л. Н. Цель и смысл жизни человека. - М.:
Знание, 1984. - 252 с. - (5), Фролов И.Т. О смысле жизни и
бессмертии. //Вопросы философии. -1983. - №1.
113. Абишев К. А. Логика свободы и логика отчуждения. /Человек
в мире отчуждения /Отв.ред. Абишев К. А. - Алматы:
Ғылым, 1996. - 272 с. - (15).
114. Гуссерль Э. Кризис европейского челочевества и философия.
//Вопросы философии. - 1986. - №3. - (108).
115. Қараңыз: Есім Ғ. Хакім Абай: даналық дүниетанымы. -
Алматы: Атамүра-Қазақстан, 1994. - 200 б.
116. Қараңыз: Шопенгауэр А. Понятие воли. //Шопенгауэр А.
Избр. произв... - (41).
117. Там же. - (65).
118. Ницше Ф. Так говорил Заратустра. //Ницше Ф. Сочинения в
двух томах. - Т. 2/Сост. К. А. Свасьян. - М.: Мысль, 1997. -
829 с. - (11).
119. Аббаньяно Н. Мудрость философии и проблемы нашей
жизни/Пер, с итальянск. А. Л. Зорина. - Спб: Алетейя, 1998.
- 319 с. - (52).
120. Хайдеггер М. Письмо о гуманизме. //Проблема человека в
западной философии. - М., 1988. - (338).
121. Сартр Жан Поль. Философские пьесы. /Пер. с фр. Г.
Брейтфурда и др. - М.: Канон, 1996. - 384 с. - (352).
122. Сартр Жан Поль. Экзистенциализм — это гуманизм... - (8).
123. Там же. - (10).
124. Есім Ғ. Жар жагасы. //Жас Алаш. - 2000. - №136.
125. Сартр Жан Поль. Экзистенциализм — это гуманизм... - (29).

126. Сартр Жан Поль. Проблема метода. - М.: Прогресс, 1994. -
240 с. - (167).
127. Там же. - (223) .
128. Камю Альбер. Миф о Сизифе. Эссе об абсурде. //Камю А.
Бунтующий человек. Философия. Политика. Искусство. Пер. с
фр. - М.: Политиздат, 1990. - 415 с. - (54-55).
129. Там же. - (92).
130. Камю А. Бунтующий человек. //Камю А. Бунтующий
человек... - (127).
131. Там же. - (133).
132. Аббаньяно Н. Мудрость философии и проблемы нашей
жизни... - (33).
133. Аббаньяно Н. Введение в экзистенциализм. Позитивный
экзистенциализм и другие работы /Пер. с итал. А. Л. Зорина.
- Спб.: Алетейя, 1998. - 505 с. - (302).
134. Там же. - (22).
135. Там же. - (109).
136. Мамардашвили М. Мысль под запретом. //Вопр.филос. -
1992. -№5. - (114).
137. Есім Ғ. Сана болмысы: Саясат пен мэдениет туралы ойлар.
Алматы: РИМП "Эксито" - ПКП "Верена", 1994. - 224 б. -
(48).
138. Толстой Л. Н. Собр. соч. в 22-х томах. -Т. 16. /Ред.колл. М. Б.
Храпченко. - М.: Художественная литература, 1983. - 447 с. -
(111).
139. Толстой Л. Н. Путь жизни. - М.: Высшая школа, 1993. - 527
с. - (35).
140. Там же. - (489).
141. Толстой Л. Н. Тандамалы. -1-том. - Алматы: Жазушы, 1978. —
560 б. - (471).
142. Соловьев В. С. Соч. в 2-х т. - T.l/Сост., общ.ред. и вступ.ст.
А. Ф. Лосева и А. В. Гулыги. - М.: Мысль, 1990. - 892 с. - (87).
143. Там же. - (96).
144. Там же. - (355).
145. Соловьев В. С. Русская идея/Общ, ред. Бойкова В. Ф. - Спб.:
София, 1991. - 88. - (13).
146. Соловьев В. С. Смысл любви. //Соловьев В. С. Соч. в 2-х т. —
Т. 2/Сост., общ. ред. и вст.ст. А. Ф. Лосева и А. В. Гулыги. —
М.: Мысль, 1990. - 822 с. - (505).
147. Там же. - (544).
148. Франк С. Л. Смысл жизни. //Вопросы философии. -1990. -
№6. - (71).

149. Там же. - (78) .
150. Франк. С. Л. Философия и жизнь. - Спб, 1910. - 389 с. - (29).
151. Богданов А. А. Вопросы социализма: Работы разных лет. - М.:
Политиздат, 1990. - 479 с. - (39).
152. Ильин И. А. Философия и жизнь. //На переломе.
Философские дискуссии 20-х годов: Философия и
мировоззрение/Сост. П. В. Алексеев - М.: Политиздат, 1990. -
528 с. - (60).
153. Джунусов М.С. Национализм в различных измерениях. -
Алматы: Казахстан, 1990. - 197 с. - (48).
154. Козлова Н. Н. Социализм и сознание масс. - М.: Наука,
1989. - 158 с. - (30).
155. Гулыга А. Кант сегодня. //Кант Имманиул. Трактаты и
письма... - (36).
156. Сегизбаев О. А. Казахская философия XV- начала XX века.
Алматы: Гылым, 1996. - 472 с. - (66).
157. Есім Ғ. Сана болмысы: Саясат пен мэдениет туралы ойлар. -
Алматы: РИМП "Эксито"-ПКП "Верена", 1994. -224 б. -(207).
158. Сегизбаев О. А. Казахская философия. - Алматы: Ғылым,
1996. - 472 с. - (36).
159. Соссюр Ф. де. Заметки по общей лингвистике/Пер, с фр. Б.
П. Наумова. - М.: Прогресс, 1990. - 280 с. - (36).
160. Байтүрсынов А. Әдебиет танытқыш. // Байтүрсынов А. Ақ
жол/Қүраст. Р. Нұрғалиев. - Алматы.: Жалын, 1991. - 464 б. -
(341).
161. Хабермас Ю. Демократия. Разум. Ответственность/Пер, с нем.
Послесл. Н. В. Мотрошиловой. - М.: Наука, 1992. - 176 с. -
(164).
162. Нұрланова Қ. Ш. Человек и мир. Казахская национальная
идея. - Алматы: Қаржы-қаражат, 1994. - 48 с. - (8).
163. Хабермас Ю. Демократия. Разум. Ответственность... - (9).
164. Ақатай Сәбетқазы. Інжу-маржан секілді. - Алматы: Өнер,
1995. - 200 6. - (47).
165. Шешендік шиырлары/Құрас. Б. Адамбаев. - Алматы: Қайнар,
1993. - 240 б. - (21).
166. Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы
өкілдері. - Алматы: Ғылым, 1976. - 200 б. - (140).
167. Қараңыз. Гайда А. В., Вершинин С. Е., Шульц В. Л.
Коммуникация и эмансипация: критика методологических
основ социальной концепции Ю. Хабермаса. - Свердловск.:
Изд. Уральского университета, 1988. - 157 с. - (140).
168. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию/Пер, с нем.

под ред. Г. В. Рамишвили. - М.: Прогресс, 1984. - 397 с. - (57).
169. Соссюр Ф. Труды по языкознанию/Пер, с фр. Под ред. А. А.
Холодовича. - М.: Прогресс, 1977. - 696 с. - (226).
170. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию... - (51).
171. Соссюр Ф. Заметки по общей лингвистике. - М.: Прогресс,
1990. - 280 с. - (53).
172. Пропп В. Я. Фольклор и действительность. - М.: Наука, 1976.
- 325 с. - (26).
173. Қазақ әдебиетінің тарихы. - 1-том. - Алматы: Қаз.ССР Ғылым
Академ, баспасы, 1948. - 440 б. - (20).
174. Бахтин М. М. Эстетика словесного творчества/Примеч. А. А.
Аверинцева, С. Г. Бочарова. - М.: Искусство, 1986. -444 с. (35).
175. Сейдімбеков А. Асылдың тегін тектесек. //Жүлдыз. -1988.
- №9. - (159).
176. Қара өлең /Қүраст. Оразақын Асқар. - Алматы: Жалын, 1997.
- 640 б. - (275).
177. Сонда. - (274).
178. Қара өлең /Қүраст. О. Асқар. - Алматы: Жазушы, 1989. - 320
б. - (180).
179. Қазақ әдебиетінің тарихы. - I том. - Алматы: Қазақ ССР
Ғылым Академ, баспасы, 1948. - 440 б. - (52).
180. Тарихи жырлар. - Алматы: Білім, 1996. - 224 б. - (217).
181. Қазақ әдебиетінің тарихы. - Алматы.: Қаз.ССР Ғылым Акад.
басп., 1948. - 440 . - (52).
182. Мамай батыр. //Байтүрсынов А. Ақжол... - (148).
183. Сонда. - (146).
184. Әуезов М. Қорқыт. //Әуезов М. Тандамалы /Бас ред. Ә.
Нысанбаев. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы,
1997. - 512 б. - (244).
185. Қазақ әдеб. тарихы. -1-том. - Алматы.: Қаз. ССР Ғылым
Акад. баспасы, 1948. - 440 б. - (89).
186. Есім Ғ. Сана болмысы. - Алматы: Ғылым, -2000. (186).
187. Қорқыт Ата: энциклоп. жинақ... - (195).
188. Бердібаев Р. Эпос — ел қазынасы. - Алматы.: Рауан, 1995. -
352 б. - (4).
189. Ибраев Ш. Қазақ эпосы. - Алматы: Қаз. Мем. Унив., 1987. -
77 б. - (12).
190. Бердібаев Р. Эпос мүраты. - Алматы: Білім, 1997. - 320 б.
- (93).
191. Мелетинский Е. М. Происхождение героического эпоса. - М.:
Изд. восточн. лит., 1963. - 462 с. - (257).
192. Абдильдин Ж. М., Абдильдина Р. Ж. Великая степь и

мировосприятие традиционного казаха. //Евразийское общество. -1997. - №3. - (19).
193. Алмас қылыш. //Батырлар жыры. /Құраст. С. Дәуітов. —
Алматы: Жалын, 1993. - 223 б. - (52).
194. Сонда. - (52).
195. Қамбар батыр/Ред. М. О. Әуезов, Н. С. Смирнова. - Алматы:
Қаз. ССР Ғылым Акад. басп. -1959. - 426 б. - (105).
196. Сонда. - (105).
197. Касенов Б. Намыс. //Мысль. - 1994. - № 12. - (84).
198. Қамбар батыр... (45).
199. Кенесары-Наурызбай. //Тарихи жырлар. -3 -том. - Алматы:
Білім, 1996. - 224 б. - (22).
200. Рыскулов Т. Казахстан. - М.-Л.: Госиздат, 1927. - 96 с. - (9).
201. Шаханов М. Елтай Ерназаров кім немесе Голощекин
феномені. //Қазақ әдебиеті. -1999. - 26 қараша.

202. Алмас қылыш. //Батырлар жыры /Қүраст. С. Дәуітов.
Алматы: Жалын, 1993. - 223 б. - (192).
203. Сонда. - (196).

204. Ағыбай батыр. Жариялаған М. Әбсеметов. //Қазақ әдебиеті.
-1992 жыл. - 10- шілде.
205. Кенесары-Наурызбай. //Тарихи жырлар. - Алматы: Білім. -
1996. - 224 б. (42).
206. Серікқалиев 3. Дүниетану даналығы. - Алматы: Білім, 1994. -
224 б. - (97).
207. Әуезов М. Қобыланды батыр. //Әуезов М. Әдебиет туралы
-Алматы: Санат. - 1997. - 304 б. - (38).
208. Мукашев 3. А. Лики добра (о произведениях Ч. Айтматова) -
Алматы: ВШП "Әділет", 2000. - 130 с. - (97).
209. Қозы Көрпеш - Баян сұлу. (Абай жазып алған нұсқасы). -
Алматы: Жазушы, 1988. - 96 б. - (35).
210. Макпал қыз. //Дүйсенбаев Ы. Т. Қазақгың лиро-эпосы. -
Алматы: Ғылым, 1973. - 150 б. - (19).
211. Айтматов Ш., Шаханов М. Құз басындағы аңшының зары. -
Алматы: Рауан, 1997. - 352 б. - (338).
212. Қасабек А. Қазақ философиясы тарихын капай зерттейміз?
//Акдқат. -1994. - №5. - (13).
213. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар/Қүраст. Р. Бердібаев. -
Алматы.: Жазушы, 1985. - 368 б. - (146).
214. Түрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы
өкілдері. - Алматы: Ғылым, 1976. - 200 б. - (158).
215. Алдаспан. XV-XVIII ғасырл. қазақ ақын-жыраул. шығарм.
жинағы /Қүраст. М. Мағауин. - Алматы: Жазушы, 1970. - 280
216. Ақгамберді жырау. Сонда. - (108).
217. Сонда. - (107-108).
218. Сонда. - (112, 122).
219. Доспамбет жырау. Сонда. - (65).
220. Актамберді жырау. Сонда. - (122-123).
221. Сәбитүлы Асанкайгы. Сонда. - (62).
222. Сонда. - (65).
223. Сонда. - (24).
224. Тіленшеұлы Шалкиіз. Сонда. - (81-88).
225. Сонда. - (89).
226. Шал ақын жырлары. Сонда. - (188-225).
227. Ильминский Н. И. Письма. - Казань: Типо-литография
Имперского Университета, 1898. - (399).
228. Алдаспан. XV-XVIII ғасырл. қазақ ақын-жыраул. шығарм... -
(224).
229. Сонда. - (195).
230. Сонда. - (238).
231. Тілепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. - Алматы:
Ғылым, 1994. - 172 б. - (139).
232. Кердері Әбубәкір. Өткен еміншілік заманды жоктап айтқан
толғауы. //Бес ғасыр жырлайды. /Құрас. М. Байдіддаев, М.
Мағауин. - Алматы: Жазушы, 1989. - 496 б. - (273).
233. Тілепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. - Алматы:
Ғылым, 1994. - 172 б. - (133).
234. Махамбет. Жабығу. Ереуіл атқа ер салмай /Қүрастырған Қ.
Сыдиқов. - Алматы: Жазушы, 1989. - 144 б. - (47).
235. Сонда. - (39).
236. Сонда. - (57).
237. Махамбет. Аргымаққа оқ тиді. Сонда. - (86).
238. Ильминский И. И. Письма. - Спб., 1899. - (75).
239. Бурабаев М.С., Сегизбаев О.А. Идейные связи общественно-
философской мысли Казахстана и России. - Алматы: Наука,
- 1987. - 232 с. - (33).
240. Мырзахметов М. Патшалық Россияның үлт аймактарындағы
саясаты.//Қазақ әдебиеті.-1990. - №5.
241. Сейсенүлы Мүхтар. ІПоқан және өнер. - Алматы: Өнер, 1985.
- 310 б. - (28).
242. Сегизбаев О. А. Казахская философия. - Алматы: Ғылым,
1996. - 472 с. - (216).
243. Достоевский Ф. М. Письма Ч. Валиханову от 14 декабря 1856
года. // Валиханов Ч. Ч. Соч., - Т. 5. - Алматы: Гл. ред. Каз.

Сов. энцикл., 1985. - 526 с. - (178).
244. Уәлиханов Ш. Қазақгардағы шамандықгың қалдығы.
//Уәлиханов Ш. Таңцамалы. - Алматы: Жазушы, 1985. - 560 б.
- (171).
245. Уәлиханов Ш. Тәңірі. Сонда. - (154-155).
246. Чернышевский Н. Г. Полн.собр.соч. в 16-ти т. - Т. 4. - М.:
Гослитиздат, 1948. - 984 с. - (288).
247. Алимбаев Н. Теоретическая оценка работ Чокана Валиханова
по этнической культуре казахов. //Валиханов и
современность. - Алматы: Наука. -1988. - 318 с. - (200).
248. Уәлиханов Ш. Қытай империясының батыс өлкесі және
Қүлжа қаласы. //Уәлиханов Ш. Тандамалы. - Алматы:
Жазушы, 1980. - 416 б. - (199 б).
249. Чернышевский Н. Г. Полн.собр.соч. в 16-ти томах, Т. 2. - М.:
Гослитиздат, 1949. - 944 с. - (117).
250. Сонда. - (474).
251. Валиханов Ч. Ч. Из дневников. - Алматы.: Каз.сов.энцикл.,
1984. - 431 с. - (291).
252. Сонда. - (293).
253. Уәлиханов Ш. Сот реформасы жайында хат. //Уәлиханов Ш.
Тандамалы... - (130).
254. Сонда. - (127).
255. Чернышевский Н. Г. Антропологический принцип в
философии. - М.: Госполитиздат, 1948. - 112 с. - (108).
256. Валиханов Ч. Ч. Из письма А. Н. Майкову. //Валиханов Ч. Ч.
Сочинения. - Т. 5. - Алматы: Каз. Сов.энциклоп., 1985. - 526
с. - (152).
257. Сонда. - (150).
258. Нуржанов Б. Город и степь. //Евразийское общество. - 1997.
- №3. - (190).
259. Ы. Алтынсарин. Н. И. Ильминскийге 1884 жылдьщ 14
қыркүйегінде жазған хаты. //Ы. Алтынсарин. Өнер-білім бар
жұрттар /Құраст. С. Мақпыров. - Алматы: Жалын, 1991. - 240
б. - (197).
260. Ы. Алтынсарин. Қазақ даласындағы аштық туралы. //Ы.
Алтынсарин. Тандамалы шығармалары. - Алматы: Ғылым,
1994. - 288 б. - (170). I
261. Алтынсарин Ы. Қазақгың болыстық мектептері туралы жазба.
//Ы. Алтынсарин. Өнер-білім бар жұрттар... - (136).
262. Алтынсарин Ы. Соз басы. //Ы. Алтынсарин. Тандамалы
шығармалары... - (27).
263. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1882 жылдьщ 12

қыркүйегінде жазған хаты. //Ы. Алтынсарин. Өнер-білім бар жүрттар... - (187).
264. Алтынсарин Ы. Мүсылмандықгың түтқасы. Шариат-ул ислам.
/Дайынд. А. Сейдімбеков. Алматы: Қаламгер, 1991. - 79 б.
- (57).
265. Алтынсарин Ы. Сөз басы. //Ы. Алтынсарин. Тандамалы
шығ... - (80).
266. Сонда. (29).
267. Алтынсарин Ы. А. А. Мозохинге 1885 ж. 26 қазанда жазған
хаты. //Алтынсарин Ы. Өнер-білім бар жұрттар... - (202).
268. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1871 ж 31 тамызда
жазған хаты. Сонда. - (161).
269. Алтынсарин Ы. Н.И.Ильминскийге 1864 ж. 14 сәуірде жазған
хаты. Сонда. - (156).
270. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1862 ж. 26 қаңтарда
жазған хаты. - Сонда. (145).
271. Сонда. - (146).
272. Қараңыз: Сегізбаев О. А. Казахская философия. - Алматы.
Ғылым. -1996. - 472 с. - (309).
273. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1879 ж. 25 қарашада
жазған хаты. //Ы. Алтынсарин. Өнер-білім бар жүрттар...
- (169).
274. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1864 ж. 14 сәуірде
жазган хаты. Сонда. (155).
275. Байтүрсынов А. Қазактың бас ақыны. //А. Байтүрсынов. Ақ
жол... - (217).
276. Барлыбаева Г. Г. Аль-Фараби и Абай: проблемы
преемственности. //Известия МОН РК, НАН АН РК. Серия
общественных наук. - Алматы РИО ВАК РК. 2000. №4. (20).
277. Абай. Бірінші сөз. //Абай. Қара сөз. Поэмалар... - (7).
278. Абай. Жетінші сөз. Сонда. - (22).
279. Сонда. - (22).
280. Абай. Он бесінші сөз. Сонда. - (35).
281. Сонда. - (36).
282. Абай. Жүректе қайрат болмаса. //Абай. Шығармаларының екі
томдық толық жинағы. -1-том/Жалпы ред. басқарған Ы.
Дүйсенбаев. - Алматы: Ғылым, 1977. - 454 б. - (282).
283. Абай. Он төртінші сөз. //Абай. Қара сөз. Поэмалар... - (33).
284. Абай. Қырық үшінші сөз. Сонда. - (74).
285. Сонда. - (116).
286. Сонда. - (117). .
287. Сонда. - (117).

288. Абай. Отыз алтыншы сөз. Сонда. - (77).
289. Абай. Жиырма беінші сөз. Сонда. - (51).
290. Абай. Менсінбеуші ем наданды. //Абай. Шығ. екі томдық
толықжинағы. - 1- том... - (176).

291. Абай. Жиырмасыншы қара сөз. //Абай. Қара сөз. Поэмалар..
- (43).
292. Абай. Оспанға. //Абай. Шығ. екі томд. толықжин.. - (187).
293. Абай. Әбдірахманға. Сонда. - (226).
294. Абай. Әбдірахман өліміне. Сонда. - (230).
295. Абай. Өлсе өлер табиғат, адам өлмес. Сонда. - (225).
296. Абай. Көк тұман алдыңдағы келер заман. Сонда. - (265).
297. Абай. Өлсе өлер табиғат, адам өлмес. Сонда. - (225).
298. Алтай Ж. Қазақ философиясының қалыптасуы. Филос.ғыл.
доьсг. ғылыми дәреж.алу үшін дайынд. дисс. - Алматы, 1997.
- (276-277). ;
299. Оразалин К. Абай аулына саяхат. - Алматы: Жалын, 1994. -
288 б. - (204).
300. Шәкәрім. Шығармалары. Өлеңдер, дастандар, қара
сөздер/Құраст. М. Жармүхамедов, С. Дәуітов, А.
Құдайбердиев. - Алматы: Жазушы, 1988. - 560 бет. - (93).
301. Шәкәрім. Абай марқұм өткен соң өзіме айтқан жырларым.
Сонда. -(83).
302. Сонда. - (84).
303. Франкл В. Человек в поисках смысла. - М.: Прогресс, 1990. -
366 с. - (29).
304. Шәкәрім. Шығармалары. Өлеңдер... - (88-96).
305. Сонда. -(130).
306. Абдигалиева Г. Шакарим: проблема бессмертия души.
//Культурные контексты Казахстана: история и
современность. - Алматы: Ниса, 1998. - 280 с. - (146).
307. Шәкәрім Құдайбердіұлы. С. Мүқановқа 1931 ж. 3 ақпанда
жазған хаты. //Қазақ әдебиеті. - 1988. - 17 маусым.
308. Шәкәрім. Кәрілік — шал деген бір ат қылғандай. //Шәкәрім.
Шығармалары. Өлендер... - (130).
309. Шәкәрім. Үждан. Сонда. - (474).
310. Шәкәрім. Мен адамның таппаймын өнерлісін. Сонда. - (139).
311. Шәкәрім. Үш анық. - Алматы: Қазақстан: Ғакдия, 1991. - 80
б. - (34).
312. Шәкәрім. Жолама кулар маңайға. //Шәкәрім. Шығармалары.
- (176).
313. Сонда. - (177).
314. Байтүрсынов А. Революция и казахи. //Жизньнациональностей. - 1919. - №29.
315. Шәкәрім. Сәлем! Әбдіғани бауырым, жалғызға. //Шәкәрім.
Шығармалары... - (220).
316. Шәкәрім. Адамдық борышың. Сонда. - (267).
317. Шәкәрімүлы Ахат. Фантазия. //Қазақ әдебиеті. -1991. - 8
қараша.
318. Нурышева Г. Ж. Общественное сознание казахского общества
конца XIX — начала XX век: Диссертация на соискание
ученой степени кандидата философских наук. — Алматы, 1992.
- (17).
319. Қирабаев С. Жырдарияның ұлы жылғасы. //Егемен Қазақстан.
- 1993. - 17 сәуір.
320. Торайғыров С. Социализм. //Торайғыров С. Екі томдық шығ.
жинағы. 2-том. Алматы: Ғылым. -1993. - 200 б. - (157).
321. Сонда. - (159).
322. Шәкәрім. Мәнді сөздер. /Шәкәрім. Шығармалары. - (546).
323. Торайғыров С. Социализм... - (162).
324. Торайғыров С. Айтыс. //Ана тілі. - 1992 . - 7 мамыр.
325. Сонда.
326. Торайғыров С Шығарм.жинағы. 1-том. - Алматы: Ғылым. -
280 б. - (14).
327. Әуезов М. Философия жайынан. //Абай. - 1918. - №3. - (8).
328. Байтүрсынов А. Қыздыр дейсің мәжілісті, жан дейсің
(Вольтерден). //А. Байтүрсынов. Ақжол... - (83).
329. Қазақ салты. Сонда. - (75).
330. Байтүрсынов А. Өзен мен Қарасу. Сонда. - (63).
331. Байтүрсынов А. Қазактың өкпесі. Сонда. - (214).
332. Байтүрсынов А. Білім жарысы. Сонда. - (257).
333. Байтүрсынов А. Н. Қ. ханымға. Сонда. - (74).
334. Дулатов М. Адамға тіршілік не үшін керек? /Дулатов М.
Шығармалары. - Алматы: Жазушы. -1991. - 384 б. - (235).
335. Айтқазин Т. Қазактың қоғамдық мүраттарына
тарихи-философиялық талдау: Филос.ғылымд.докт.ғыл. дәреж.
алу үшін дайынд.дисс. - Алматы, 1994. - (151).
336. Дулатов М. Адамға тіршілік не үшін керек?//Дулатов М.
Шығармалары... - (237).
337. Дулатов М. Мүғалімдерге. Сонда. - (238 б).
338. Мырзалиев Қадыр. Қүлшыну мен түншығу. //Қазақ әдебиеті.
- 1989. - 28 сәуір. - (10-11).
339. Жүмабаев Мағжан. Сүйемін. /Элем. - Алматы: Жазушы. -1991.
- 448 б. - (63).
340. Жүмабаев М. Өмір. //Жүмабаев М. Тандамалы. - Алматы
Ғылым. -1992. - 272 б. - (55).
341. Жұмабаев М. ...Альбомына. //Батыр Баян /Құраст. Е. Асқаров.
- Астана:Елорда. - 1998. - 330 б. - (177).
342. Жүмабаев М. Сарғайдым. Сонда. - (142).
343. Қараңыз. Шәріп Амантай. Қазақ символизмі.//Қазақ әдебиеті.
- 2000. - 9 шілде. - №28 . - (3-5).
344. Шаронов В. В. Смысл жизни: пути постижения и обретения.
//Смысл жизни. - Нижний Новгород. -1995. - (47).
345. Жұмабаев М. Адастым. //Жұмабаев М. Тандамалы... - (106).
346. Жүмабаев М. Қазақ оқығандары. //Халық кеңесі. - 1990. - 29
мамыр.
347. Бірінің амандығын бірі тілеп. /Хаттарды үсынған Д.
Қамзабекүлы. //Егемен Қазақстан. - 1992. - 28 наурыз.
348. Кенжалиев И. Ғұмар Қарашұлы туралы кейбір тың
мәліметтер. //Акиқат.- 1995. - №4. - (74).
349. Қараш Ғүмар. Аға тұлпар. //Қараш Ғұмар. Замана/Қүраст. -
Қ. Сыдиықов. Алматы: Ғылым. -1994. - 240 б. - (73).
350. Қараш Ғұмар. Өмір. Сонда. - (58).
351. Кдраш Ғұмар. Замананың адамы . Сонда. - (82-87).
352. Қараш Ғұмар. Өмір. Сонда. - (70).
353. Қараш Ғүмар. Өмір пәлсапасы. Сонда. - (122)
354. Қараш Ғүмар. Жетім сауал. Сонда. - (125).
355. Пәлсапалық ой-толғамдар. Сонда. - (166).
356. Қараш Ғұмар. Әркімнің өз түрғысы бар. Хайуандық
халіндегілер. Қырғыз зиялылары. Сонда. - (171).
357. Имам Ғазали. Бақытқа жету әліппесі. - Алматы: Қасиет. -1998.
- 120 б. - (70).
358. Қараш Ғүмар. Замана... - (167).
359. Қараш Ғүмар. Пәлсапалық ой-толғамдар. Сонда. - (169).
360. Сонда. - (170).
361. Қараш Ғүмар. Үлттың дамуына байлық пен игіліктің әсері
қандай? Сонда. - (177).
362. Қараш Ғүмар. Келешегіміз және үміт. Сонда. - (177).
363. Ғарифолла Есім. Хакім Абай. - Алматы: Атамүра-Қазақстан,
1994. - 200 б. - (86).
364. Бохенский Ю. М. Современная европейская философия. -М.:
Научный мир. - 2000. - 256 с. - (16).

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 149 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және саясаттану факультеті

Философия және әлеуметтік таным кафедрасы

БІТІРУ ЖҰМЫСЫ

Шәкәрім еңбектеріне педагогикалық-психологиялық талдау

Орындаған:
4 курс студенті ______________________________
(қолы, күні)

Жетекші.

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1-тарау АДАМ ӨМІРІНІҢ МӘНІ-ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯ

1.1 Өмір және оның мәні. Өмір және
өлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Мақсат және
парыз ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... 16
1.3 Таңдау және
еркіндік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... 28

2-тарау ӨМІРДІҢ МӘНІ МӘСЕЛЕСІНҢ ФИЛОСОФИЯДА ҚАЛЫПТАСУЫ

2.1 Антика, ежелгі Үнді және Қытай философиясындағы адам өмірінің мәні
туралы
түсініктер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ..39
2.2. Орта ғасырлық Түркі дүниесі ойшылдарының философиялық
антропологиясының
ерекшеліктері ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
.42
2.3 Өмірдің мәні мәселесінің Қайта Өрлеу, Жаңа Дәуір және неміс
философиясында қойылуы және
шешілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
2.4 ХХ ғасырдағы батыс
экзистенциализмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... 58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ...60

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Қазақгың көрнекті жазушысы Мүхтар Әуезов адамға өз өмірінің терең
мағынасы мен мақсатын түсіндіре алатын бірден-бір ғылым философия екендігін
ескерте келіп, уаьдытша қиындықгарға ұшырап отырған оның болашағына үлкен
көрегенділікпен: "...философия көркейеді. Көркейгендегі жемісін адам жаны
қорек қылады", - деп болжам жасаған болатын 1. Терең ойлы қаламгердің бүл
пікірі үлттық философия ғылымының қазіргі даму деңгейіне арнап айтылғандай
болып шықты.
Кеңестік дәуірде одақгағы тандаулы философиялық мектептердің бірі болып,
таным диалектикасы мен логиканы зерттеу саласында сол заман талабына сай
жетістіктерге қол жеткізген қазақстандық кәсіби философия мектебі
өркендеудің шын жолына қазақ елі тәуелсіздік алғаннан кейін ғана түсті
деуге болады. Себебі, үзақ жылдар бойы орталықган басқарылған философиялық
жүйенің ырқынан шыға алмаған философтардың назарынан қазақ халқының үлттық
дүниетанымы мен үлттық ойлау ерекшеліктері тысқарылау қалып келген еді.
Әрине, бүл салада бүрын ештеңе атқарылмады десек, артық айтқандық болар.
Бірақ, идеологиялық сипаттағы туындылар қазақ халқының философиялық
дүниетанымының терең, қайталанбас үлттық мәнін көрсете алмады, ой еркіндігі
болмаған қоғамда ол мүмкін емес те еді.
Есесіне, соңғы он жылдың аумағында қазақгың үлттық философиясы даму
жолында айтулы қадамдар жасады. Ғалымдарымыздың бүрын амалсыз тежеліп,
қүрсауға салынған, енді еркіндік алған ойларының негізінде жазылған
туындылары бірінен соң бірі дүниеге келіп, үлттық ойлаудың көкжиегін
кеңейтті. Бүл еңбектер қазақгың философиялық дүниетанымының ерекшеліктерін
саралап берді және бүл саладағы жүмыстар толассыз жалғасуда, себебі,
терендеп тексеретін мәселелер үшан-теңіз. Олардың қатарында өмірдің мәні
туралы мәселе де бар.
Бүрынғы кеңестік философияда бүл мәселеге жеткіліьсгі назар аударылмады.
Дәстүрлі философия ғылымы өзінің негізгі мақсатын адамды тану деп
танығанымен, уақыт өте, әсіресе соңғы сексен жылда философиялық
антропология философия ғылымының зерттеу шеңберінен шығып қала жаздады.
Кеңестік философияның мол мүмкіндіктері мүлдем басқа мақсаттарға жүмсалды.
Идеологияның қызметшісіне айналған философия ғылымы негізінен алғанда жалпы
қоғамның, таптар мен топтардың көзқарасын қалыптастырумен айналысты
да, жеке адамды
мазалаған мәселелер мардымсыз, үстіртін және біржакты зерттелді. Түлғаның
өзі жалпылық сипаттағы үрандар мен қағидалар көлеңкесінде қала берді.
Шындығында, қоғамның өзі — ойлаута қабілетті, сана мен жігерге ие
индивидтер жиынтығы, сондықган да қоғам дамуының концепциясында адам қызмет
субъектісі ретінде басты орын алуы қажет. Қоғамдағы өзгерістердің шешуші
факторы - адам. Біз өмір сүріп отырған қоғамның дамуының жаңа
концепциясының жүзеге асуын қамтамасыз ететін де накты адамдардың іс-
қызметі. Қазіргі қоғамның даму саясатының жетістіктері де, киындықтары да,
сәтсіздіктері де жеке адамның бойынан көрініс табады. Сондықган да адам
проблемасын, жалпы "адам — қоғам" жүйесінде адамды маңыздылығы жағынан
екінші орынға ығыстыра беретін көзқарастан арылып, оның болмысының рухани-
адамгершілік негіздерін зерттеу аса маңызды және өзекті.
Осы адам проблемасының бір қыры — адам өмірінің мәні.
Адам дүниеге не үшін келеді? Адам өмірінің мәні бар ма? Бар болса, неде?
Жоқ болса, неге? Өмір не, өлім не? Осы тектес экзистенциалдық сауалдар
талай ғасырлар бойы адам қоғамының қарапайым адамынан бастап, ғүлама
ойшылдарына дейін мазалап келе жатыр, олардың "мәңгілік" сүрактар аталуы да
сондықтан.
Адам экономикалық, әлеуметтік, саяси және рухани салаларда қандай
жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, Канттың сөзімен айтсақ, бізден
биік жүлдыздар мен біздің бойымыздағы адамгершілік зандылықгар туралы
ойланумен болады. Өмірдің мәні туралы сүрақгы өзіне қоя білу және оған
жауап таба білу — әрбір адамның өмірін, оның болмысын анықгаушы белгі.
Өмірдің мәні туралы ойланбайтын адамды кездестіру қиын, әрбір адам саналы
түрде немесе санадан тыс осы мәселені шешуге тырысады, бірақ бүл өте
күрделі міндет. Адам өмірмәндік сауалдың түбіне тереңдеп бойлаған сайын
оның жауабын табу мүмкіндігі де азая береді.
Өмірдің мәні мәселесіне деген рефлексия қоғамдағы өтпелі, дағдарысты
кезендерде күшейе түседі. Осындай кезеңді біздің қоғам қазір басынан
кешіріп отыр. Экономикалық, әлеуметтік, саяси және мәдени өзгерістер
қоғамдық күндылықгардың қалыптасқан, халыктың өзіндік санасына мыктап енген
жүйесін күйретті. Өмірді жаңа қүндылықтар бағытында өзгертуге деген
талпыныстар адамның басқа қүндылықгар негізінде қалыптасқан ішкі дүниесінде
қайшылыктар туғызуда. Бүл қайшылыктар түлғаның бірлігі мен түтастығына,
адамгершілік келбетіне, жеке адамның ғана емес, ол арқылы бүкіл қоғамның
өзіне қауіп төндіруі мүмкін, себебі түлға өзінің өмірмәндік ізденісінде
өзіндік қүндылыктарды жалпы
қабылданған қүндылыктармен үштастыруға үмтылады, қоғамдық кұндылықтарды
көбіне басты бағдар ретінде ұстанады.
Әрине, қоғамдағы құндылықтар жүйесі өзгеріп отыруға тиіс екендігін
теріске шығаруға болмайды, бірақ бүл өзгерістерді адам еркінен тыс,
бүйрықгық тәсілмен, оның мүмкіндікгері мен сол өзгерістерді қабылдауға
дайындық деңгейін ескерусіз жүзеге асыруға болмайды. Сананың өзгеруі ішкі
логикаға байланысты, сонымен бірге әлеуметтік болмыс шарттарының да әсері
мол. Экономикалық және саяси түрақгылық түпкілікті орнығып болмай түрған
қазіргі жағдайда көптеген адамдар өмірдің мәнін таба алмау немесе қате,
бүлыңғыр түсіну қатеріне тап болып отыр. Өмір күрделенген сайын адамға
өмірден өз орнын табу, өз мүмкіндіктерін толық жүзеге асыру қиындай түсуде.
Адамы да, қоғамы да өзгерген, өзі қырық күбылған заманда болашағы
бүлдырланған адам жалғыздық пен өгейсінуге, белгісіздік пен бөгделікке
үшырап отыр.
Осындай қиын сәттерде адамға көмек бере алатын ғылым -философия. Ол адам
туралы өзінің ғасырлар бойы жинакталған философиялық-антропологиялық бай
мүрасына сүйене отырып оның ақыл-ойға ие тіршілік етуші ретіндегі жүмбақ
табиғатының ерекшеліьсгерін ашып көрсетуге және өмірге келгендегі басты
мақсатын түсіндіруге тырысады, өмірдің нағыз мәніне жеткізер жол сілтейді,
сол арқылы қазіргі заман адамының өмірмәндік гиперрефлексиясын сәл де болса
жеңілдетіп, оның экзистенциалдық вакуумнан шығуына қолынан келгенінше
көмектеседі. Ал жүрегі қазақ адам өзін толғантқан экзистенциалдық
сауалдардың жауабын бүкіл адамзат тарихында өшпес із қалдырған философ-
ойшылдардың туындыларынан ғана емес, ең әуелі қазақ халқының адам өмірінің
мәні туралы адамгершілік-философиялық толғаныстарға толы вербальді-
дискурстік рухани мәдениетінен таба алады. Оның өмірмәндік мазмүны арнайы
ғылыми зерттеу объектісіне айнала қойған жоқ, бүл түжырымды әсіресе қазақ
философиясының бастауы — қазақ ауыз әдебиеті, оның эпос, қара өлең,
қоштасу, жоктау, ақындық, жыраулық, шешендік өнер және тағы басқа түрлеріне
қатысты айтуға болады.
Әбу Нәсір әл Фараби, Қожа Ахмет Йассауи, Жүсіп Баласағүн, Шоқан
Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Қүнанбайүлы, Шәкәрім Қүдайбердіүлы,
Міржақып Дулатов, Мағжан Жүмабаев, Ғүмар Қараш секілді ойшылдарымыздың да
туындылары өмірмәндік мазмүнға толып түр. Олардың шығармаларын зерттеп қана
қоймай, түлғалық сипаттарына, трагедиялық тағдырларына тереңірек үңілу
қазіргі адамға ой салып, өміріне сабақ болар еді.
Өткенге деген мүндай экскурс бізге қазіргі таңда аса қажет болып түр, бұл
қажеттілік қазіргі рухани жағдайымыздың кейбір құбылыстарынан туындап отыр.
Қоғамда адам өмірінің мәнін қате түсіну, оған жауапты қазақгың табиғатына
жат мәдениеттерден іздеу, өзгеге еліктеу қаупі бар.
Белгілі ғалымдар Ә. Нысанбаев пен Ғ. Есім қазақ халқының философиялық
дүниетанымын зерттеу бағытындағы жүмыстар жаңа басталған кезеңнің өзінде-
ақ: "қазақ философиясы — "өмір сүру философиясы", яғни рухы жағынан қазіргі
экзистенциализмге жақындау" деген пікір айтқан болатын [2]. Өмірмәндік
мәселенің жалпы философиялық мағынасын түсіндіріп қана қоймай, қазақ
философиясының осы терең экзистенциалдық мазмүнын, халқымыздың өмірмәндік
үғымдарының күндылығын ашып корсету қазіргі заман адамына теориялық және
практикалық жағынан пайдалы. Бүл жүмыс философ ғалымдардың міндеті, біз оны
орындау арқылы жоғарыда аталған күбылыстардың алдын-алып, қоғамымыздың
рухани шындалу ісіне үлес қоса аламыз. К. Ясперс рухани регресске душар
болып отырған қазіргі адам өз табиғатын толық түсініп, нағыз адамға айналу
үшін өзінің тарихына, шыққан тегіне қайта оралып, оған тереңірек үңілу
қажет екендігін ескерткен 3. Бүл пікірді толық макүлдай отырып, өмірдің
мәні мәселесінің философиялық шешімін жалпы философия тарихынан және қазақ
халқының философиялық толғаныстарға толы рухани мүрасынан іздеу мақсатында
осы еңбек жазылды, себебі өткеніміздің көрнекті ойшылдарымен диалог
"адамзат тәжірибесінің олар түжырымдаған жемістерін үғынуға және үмытпауға,
сонымен бірге өмірлік жол көрсетер жарық сәуле алу үшін жеке өмірімізде
тексеруден өткізуге қызмет ете алады" 4.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Адам өмірінің мәні философиялық
антропологияның негізгі мәселесі ретінде антика дүниесінен бастап қазіргі
заманға дейін өмір сүріп отырған барлық философиялық ағымдарда кеңінен
талқыланып келеді. Олардың арасында өмірдің мәні мәселесі басты зерттеу
объектісіне айналған орыс философиясы мен батыс экзистенциализмін ерекше
атап көрсетуге болады. Қоғам дамуының қиын кезендерінде өмірмәндік
мәселенің өткірлене түсуі, өмір қиындығымен бетпе-бет келген түлғаның
экзистенциалдық толғаныстары Л. Н. Толстой, Ф. М. Достоевский, Вл.
Соловьев, Н. А. Бердяев, С. Л. Франк философиясында кең көрініс тапты.
Өмірдің мәнін іздеп шарқ үрған қазіргі заман адамының жалғыздығы мен
жаттануы, оның ішкі дүниесіндегі экзистенциалистік уайым мен қайғы
батыс ойшылдары С.
Къеркегор, Ф. Ницше, А. Шопенгауэр, М. Хайдеггер, К. Ясперс, Ж. Сартр, А.
Камю, Н. Аббаньяно философиясында терец талданды.
Кеңестік философияда бүл мәселені зерттеуге дүрыс көңіл бөлінбеді.
Өмірдің мәні тақырыбына жазылған санаулы еңбектердің авторлары Л. Н. Коган,
И. Т. Фролов, О. Я. Стечкин, Г. Н. Гумницкий, В. А. Капранов, Н. Я. Иванова
оны негізінен идеологиялық сарында қарастырып, жеке тұлғаның өмірінің мәні
— қоғам мүддесіне, коммунизм ісіне адал қызмет ету деп түсіндірді.
Қазіргі Ресей философтары үшін өмірмәндік мәселе қызыкты зерттеу
объектісіне айналып отыр, осы тақырыпқа арналған жекелеген туындылардың
жарық көруін айтпағанның өзінде, арнайы ғылыми-теориялық және ғылыми-
практикалық конференциялардың өткізілуі соның айғағы.
Өмірдің мәні мәселесінің отандық қазақ философиясында талдану деңгейі
туралы сөз етсек, бүл тақырыпқа арнайы жазылған зерттеулер ретіңде Т. X.
Ғабитовтың "Адам өмірінің мағынасы мен мақсаттары", "Мақсат, мақсаттылық
және мүрат" еңбектерін, осы мәселеге жақын мәселелер қарастырылған О. А .
Сегізбаевтың "Казахская философия" және "История казахской философии"
іргелі туындыларын, А. X. Қасымжанов жауапты редакторы болған "Қазақ", Ә.
Н. Нысанбаев жетекшілік еткен "Абайдың дүниетанымы мен философиясы" және Қ.
Ә. Әбішевтің басшылығымен дайындалған "Человек в мире отчуждения"
жинактарын, F. Есімнің "Хакім Абай", М. С. Орынбековтің "Ежелгі қазақтың
дүниетанымы", Қ. Ш. Нүрланованың "Человек и мир. Казахская национальная
идея", Ж. Моддабековтың "Қазақ осы мың өліп, мыц тірілген" еңбектерін, А.
Қасабек, Ж. Алтай, Қ. Мүхамбетәли дайындаған "Философия тарихы" оқулығын
атауға болады.
Өмірдің мәні мәселесі адам тақырыбымен тығыз байланысты, сондыктан қазақ
халқының философиялық дүниетанымында адам мәселесінің көрініс табуын
терендеп зерттеген ғылыми жүмыстарды да атаған жөн. Соңғы он жылда бүл
салада көптеген қомакты еңбектер дүниеге келді, олардың арасында қазақ
тілінде жазылған зерттеу жүмыстарының орны бөлек. Ғалым Ғ. Есім "Абай
дүниетанымындағы Алла мен адам болмысы" тақырыбына жазылған докторлық
диссертациясында Абай ғүламаның терең философиялық дүниесін
экзистенциализмнің бастауларының бірі герменевтика мектебінің тәсілін
қолдана отырып жаңа бір қырынан апіып көрсетті. С Ақатайдың
"Мировоззренческий синкретизм казахов", Қ. Бейсеновтің "Қазақ топырағындағы
ғакдиятты ой
кешу үрдістері", Ж. Алтайдың "Қазақ философиясының қалыптасуы",
А.Т.Тайжановтың "Мұхтар Әуезов шығармашылығының дүниетанымдық өзектері", Т.
X. Рысқалиевтың "Философия тарихындағы даналық мәселесі" докторлық
диссертациялары қазақ халқының философиялық дүниетанымының қалыптасуын көне
дүниеден бері ақгарып зерттеген қыруар еңбектің жемісі екендігі күмәнсіз.
Адам мәселесін талдауға арналған ғылыми жұмыстардың қатарында Т. Қ.
Айтқазин дайындаған "Қазақтардың қоғамдық мүраттарына тарихи-философиялық
таддау", Н. Р. Мүсаеваның "Қазақ философиясындағы адам мәселесі", К. К.
Бегалинованың "Суфизм как религиозно-философская концепция мира и
человека", Н. Ж. Шаханованың "Семантико-семиотический анализ традиционной
культуры казахов", СЕ. Нүрмүратовтың "Рухани қүндылықгардың қалыптасуы мен
дамуы (әлеуметтік-философиялық талдау)" докторлық диссертацияларын,
Г.Г.Барлыбаеваның "Мировоззрение Абая в контексте казахской общественной
мысли", А. С. Сырғақбаеваның "Феномен человека в традиционной культуре
казахов", Г. 3. Әбдірасылованың "Ш. Қүдайбердіүлы философиясындагы адам
мәселесі", Б. Хамзееваның "Қазақ халқының қоғамдық ой дамуындағы адам
проблемасы", А. М. Әмребаевтың "Мировоззрение Ш. Кудайбердиева в культурно-
историческом контексте", Ә. Қодардың "Казахская философия как диалог с
традицией" кандидаттық диссертацияларын, Ж. М. Әбділдин, С. Ж. Кенжебаев,
С. Д. Таңқаев, Б. Р. Қазыханова, Қ. Ш. Шүлембаев, М. Сәбит, Ә. Ғали, М. Ш.
Хасанов, Б. К. Байжігітов, Б. Ғ. Нүржанов, Н. Ж. Байтенова, Ж. Н.
Нүрманбетова және тағы басқа галымдардың жекелеген еңбектері мен ғылыми
мақалаларын атауға болады. Бүл жүмыстар қазақ халқының өзіндік үлттық
философиялық мектебі бар және ол әлемдік философияның ажырамас бөлігі
екендігін мықты дәлелдеп шықты.
Өмірдің мәні, өмір және өлім мәселелерін зерттеуге арналган Н. Қ.
Сейтахметовтың "Личностный смысл философии" докторлық, О. М. Борецкийдің
"Конечность человеческого бытия как проблема человеческого мировоззрения",
Р. X. Қабылованың "Проблема смерти и бессмертия" кандидаттық
диссертациялары, өмірдің мәні мәселесін зерттеумен жалпы түрде айналысып
журген галымдар Г. Г. Соловьева, С. Ю. Колчигин, А. Б. Капышев, А. 3.
Камалиденованың еңбектері де соңғы уақыттарда дүниеге келді.
Бірақ өмірдің мәні мәселесінің қазақ философиясында көрініс табуы қазақ
тілінде де, орыс тілінде де жазылган ғылыми
10

жұмыстардың арнайы зерттеу объектісіне айнала қоймаған екен. Осы
диссертация бүл салада жасалып отырған алғашқы қадам.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диссертацияның басты мақсаты —
қазақ философиясындағы өмірдің мәні мәселесін талдау. Осы мақсатқа жету
жолында зерттеу жүмысының негізгі міндеттері ретінде төмендегі міндеттер
белгіленді:
* өмірдің мәнін күрделі философиялық-антропологиялық
мәселе ретінде айқындау;
* адамға өмірмәндік мәселені жан-жақгы түсінуге және
өмірмәндік рефлексияны жеңуге көмектесетін ғылым —
философия екендігін аныктау;
* өмірдің мәні мәселесіне философиялық талдау жасау, оның
мазмұнын ашатын өмір және өлім, мақсат және парыз, тандау
және еркіндік ұғымдарын сараптау;
* өмірдің мәні мәселесінің философияда қалыптасуының негізгі
кезендеріне тоқгалып, оларды салыстырмалы талдаудан өткізу;
* өмірдің мәні мәселесі әлемдік философияның ажырамас
бөлігі қазақ философиясының да өзегі екендігін дәлелдеу;
* қазақ халқының философиялық ойлау ерекшеліктерін көрсету,
қазақ ауыз әдебиетінің вербальды-дискурстік сипатына көз
жеткізу;
* қазақ фольклорына философиялық талдау жүргізу арқылы
оның мазмұнының өмірмәндік сипатын аныктау;
* өмірдің мәні мәселесінің қазақ ауыз әдебиетінің ғана емес,
белгілі қазақ ойшылдарының философиялық
дүниетанымының басты тақырыбы болғанын көрсету;
* өмірдің мәні мәселесінің қазақ философиясында қойылуы
мен шешілуінің позитивтік экзистенциалдық сипатын
аныктап, оның осы мәселені зерттеген басқа философиялық
бағыттардан негізгі ерекшелігі екендігін дәлелдеу.
Зерттеу жұмысының теориялық және методологиялық негіздері. Қазақ
философиясын терендеп зерттеу ісі тек соңғы он жыл көлемінде қолға
алынғандықтан, қазақ философиясындағы өмірдің мәні мәселесін талдаудың
теориялық және методологиялық негіздерін аныктап алу біршама қиындықтар
туғызды. Мысалы, қазақша философиялық категориалдық аппарат әлі қалыптасып
болған жоқ, тақырыптың өзі тың, бұрын мүлдем зерттелмеген, экзистенциализм
тақырыбына жазылған еңбектер де, негізгі экзистенциаддық ұғымдар да
қазақшаға аударылмаған. Бірақ диссертант тақырыпты зерттеу барысында бүл
қиындықгардан бірте-бірте арылды. Осы мәселе бойынша философиялық
антропология жинаған мол мүраға сүйеніп, өмірдің мәні мәселесін
11

идеологиялық біржақгылықгы теріске шығаратын объективтілік, тарихилық пен
логикалық, нактылық, салыстырмалы талдау тәсіддерін үстана отырып зерттеді.
Қазақ халқының философиялық дүниетанымының қайнар көзі қазақ ауыз әдебиетін
және белгілі қазақ даналарының өмірмәндік толғаныстарын тереңдеп таддауда
жалпы қабылданған философиялық тәсілдермен қатар қазақ халқының
философиялық ойлау ереьапеліктері ескерілді. Адам өз өмірі және оның мәні
туралы ойларын көбіне сырт көзге жария ете бермей, жеке жазбалары мен
хаттарында баяндап отыратыны белгілі. Оларды зерттеу субъектінің түлғалық
сипатын, өмірмәндік рефлексиясын тереңірек ашуға мүмкіндік береді.
Сондықтан да диссертант Шоқан, Ыбырай, Абай, Шәкәрім, Ахмет, Міржақып,
Мағжан және тағы басқа ойшылдардың негізгі туынды-шығармаларына ғана емес,
күнделіктері мен хаттарына да сүйенді.
Диссертациялық зерттеудің жаңалығы. Жүмыстың ғылыми жаңалығы — адам
өмірінің мәні мәселесінің қазақ философиясында көрінісін алғаш рет арнайы
зерттеуінде, бүл бағыттағы ізденіс төмендегідей ғылыми нәтижелерге
жеткізді:
Өмірдің мәні философиялық антропологияның маңызды мәселесінің бірі
екендігі және бүл мәселенің адамзаттың рухани мәдениетінде үзіліссіз өрбіп
отырғаны дәлелденді. Адам қоғамы дамуының қай кезеңінде болмасын қарапайым
адам өмірмәндік сауалдардың жауабын философия ғылымынан табатындығы туралы
пікір түйінделді.
Зерттеуші адам өмірінің мәні категориясына отандық философияда алғаш рет
философиялық таддау жасап, оның мазмүнын оған жақын өмір және өлім, мақсат
және парыз, тандау және еркіндік категорияларымен байланыстыра отырып
анықтау арқылы бүл категорияның түлғаның рухани өмірінде ерекше орын
алатындығын, оның бүкіл өмірінің анықгаушы өзегі болатындығын көрсетті.
Өмірдің мәні мәселесінің философияда қалыптасуына талдау жасалынып, әр
түрлі философиялық бағыттар мен мектептердің, әсіресе түркі дүниесі
ойшыддары мен батыс философтарының бүл мәселені түсіну ерекшеліктері
салыстырыла отырып талданды және олардың ортақ көзқарастары анықгадды.
Қазақ философиясының қайнар көзі, вербальды-дискурсті сипатқа ие қазақ
ауыз әдебиетінің қара өлең, қоштасу, жоқгау, аңыз, қаһармандық және
лирикалық эпос түрлері, ақындар мен жыраулар туындылары философиялық-
экзистенциалдық түрғыдан алғаш рет талданып, адам өмірінің мәні мәселесі
қазақ философиясының өзегі екендігі туралы түжырым жасалды.
12

Өмірдің қүндылығын бағалау, оның мәнін дүние-арманнан емес, реалды
болмыстан іздеу қажеттігі туралы түжырым өмірмәндік мәселелер толық
философиялық шешімін таппағанымен, мазмүны оптимистік философиялық сананың
элементтеріне толы қара өлеңді зерттеу арқылы түйінделді.
Өмір ғана емес, онымен диалектикалық бірлікті қүрайтын өлім де мәнге ие
және оған мән беруші мәнді өмір екендігі қазақгың қоштасу мен жоқгау
өлеңдерін талдау негізінде көрсетілді.
Адамшылыққа жету — адам өмірінің мәні деген түсінік қазақ ауыз
әдебиетінің көне түрі аңыздың түрлерінің барлығына дерлік тән екені оларды
философиялық сараптау арқылы айқындалды..
Адам өмірінің мәні — елін жаудан қорғау, ел намысын ту етіп көтеріп,
бірлік пен ынтымаққа қол жеткізуде, бірақ батырдың адамшылығы оның
өмірмәндік түлғалық келбетін айқындаушы басты қасиеті деген ой батырлар
жырының негізгі идеясы екендігі диссертацияда дәлелденді.
Адам өміріне мән беретін махаббат және оның екі адамның рухани түтастығы,
ішкі жанының гармониясы ретінде сирек кездесетін қүбылыс екендігі туралы
пікір қазактың лирикалық эпостарын зерттеудің нәтижесінде жасалды.
Адамгершілік пен рухани байлықгың өлшемі — кісілікке жету, адамшылық
қасиеттерге кір шалдырмай, мәнді өмір кешу — қазақ ақындары мен жыраулары
шығармашылығының басты тақырыбы ретінде айқындалды.
Көрнекті қазақ ойшылдары Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай
Қүнанбаев, Шәкәрім Қүдайбердиевтің адам өмірінің мәні туралы толғаныстары
арнайы зерттеліп, олардың экзистенциалдық күйзелісінің, жалғыздығы мен
жалығуының себептері, экзистенциаддық вакуумнан шығу жолдары терең
талданды.
Өмірдің мәні өзіңе ғана емес, бүкіл қоғамға жақсылық жасауда идеясының XX
ғасыр басындағы қазақ зиялылары Мүхтар Әуезов, Ахмет Байтүрсынов, Міржақып
Дулатов, Мағжан Жүмабаев, С Торайғыров, Ғүмар Қараштың шығармашылығында
көрініс табуы бірінші рет арнайы зерттелді.
Ғылыми айналысқа "өмірмәндік", "тіршілік етуші", "бүлжымайтын
императив" терминдері енгізіліп, әлемдік экзистенциалдық әдебиет
өкілдерінің негізгі еңбектері қазақ тіліне диссертант жасаған аудармада
берілді.
Отандық философияда алғаш рет қазақ философиясының экзистенциалдық
мазмүны позитивтік, яғни жағымды сипатқа ие екендігі туралы тркырым
жасалып, оның қазіргі заман адамына
теориялық және практикалық жағынан пайдалылығы атап көрсетілді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ғылыми тұжырымдар.
Өмірдің мәні шешімі қиын, "мәңгілік" философиялық
мәселелердің бірі. Ол адамзаттың да, жеке адамның да өмір бойғы
серігі, оны шешудің маңыздылығы қоғам мен адам тағдырының
қиын кезеңдерінде өткірлене түседі. Өмірдің мәні мәселесінің
қиындығы жалпы адам табиғатының күрделілігімен тығыз
байланысты. Дүниеде адамнан жұмбақ ештеңе жоқ, ол әлі күнге
дейін ашық проблема күйінде қалып отыр.
Адамға өмірдің мәні мәселесін жан-жақгы талдауға және
түсінуге көмектесетін бірден-бір ғылым — философия. Адамзат
тарихында негізгі философиялық бағыттардың пайда болуының
себебі де адамның өзі және өмірі туралы терең ойлары мен
экзистенциясы. Бүл қүбылыс адамның мифологиялық көне
дүниеден бастап қазіргі заманға дейін жалғасып келе жатқан
өмірмәндік рефлексиясының бастауы.
Өмірдің мәні категориясының мазмүны оған жақын басқа
философиялық категориялардың негізінде қалыптасады. Олардың
ең бастылары — өмір, өлім, мақсат, қүрал, парыз, тандау және
еркіндік өмірдің мәнін индивидтің рухани дүниесінде ерекше орын
алатын, оның түлға ретінде қалыптасу деңгейін көрсететін және
өмірлік тағдырын айқындайтын категория ретінде анықгайды.
Түркі дүниесі ғүламалары Әбу Нәсір әл-Фараби, Жүсіп
Баласағүн, Қожа Ахмет Йассауидің адам және оның өмірі туралы
толғаныстары европалық ойлаудан мүлдем басқа. Шығыс
ойшылдары жалпы адам болмысын танып білуді жеке адамның
өзіне үңілуден бастап, оны жалпы қоғамнан бөліп қарады. Бүл
тәсілді қолдану қазір бізге де пайдалы, ол өзіміздің үлттық
болмысымызды толығырақ тануға, үлтты қүрайтын жеке адамның
кім екенін үғынуға және оның өмірінің мәні мен мағынасын
түсінуге көмектеседі.
XX ғасырдағы батыс экзистенциализмі де жеке адамның ішкі
дүниесіне, оның уайым-қайғысына назар аударып, адам өмірінің
мәні мәселесін түтас философиялық ағымның арнайы зерттеу
объектісіне айналдырды. Өмірдің мәнсіздігі, субъектінің оған
қарсы түруға дәрменсіздігі туралы пессимистік ойлардың
басымдылығына қарамастан, олардың ілімімен танысқан адам
бей-жай қала алмайды, өмірдің мәні туралы ойланады. Бүл
ағымның біз үшін қүндылығы да осында.
Адам өмірінің мәні — әлемдік философияның ажырамас бөлігі
қазақ философиясының өзегі. Қазақгың философиялық
дүниетанымының негізі — қазақ ауыз әдебиетіне вербальды-дискурстік сипат
тән. Қазақгың сөз өнері ауызекі тілдің функциясымен шектелмейді, ол
пайымдық пен пікірталастыққа, философиялық терендік пен практикалық ақыл-
ойға толы. Осы қасиеттерге ие ауыз әдебиеті қазаққа өмірдің барлық
сәттерінде, әсіресе ең маңызды қүндылықгарды тандауға бағытталған
экзистенциалдық рефлексия кезендерінде көмекке келіп отырды.
7. Адамның жалған дүниедегі мақсаты қазақ фольклорының
қарапайым, бірақ философиялық ойлаудың элементтеріне толы,
өмір қоспасыз, қаз-қалпында бейнеленетін түрлерінің бірі — қара
өленде адам өмір кешіп жатқан дүниедегі ең басты күндылық, адам
тіршілігінің негізі, оның сан алуан қажеттіліктері мен
талап-тілектерін, мақсаттары мен жоспарларын жүзеге асырудың
жалғыз, абсолютті мүмкіндігі өмірді ардақгап, "дүние-арманның"
жетегінде кетпей, накты мақсаттар қою арқылы мәнді өмірге жету
деп бағаланады.
Қоштасу және жоктау өлендерінің, аңыздардың тақырыбы —
өмірдің екінші жағы өлім мәселесі. Өлім — адам өмірінің
мәнді-мәнсіздігін ашып көрсететін, жеке индивидтің ғана емес,
түтас үлттың менталитетін түсінуге мүмкіндік беретін "шекаралық
жағдай". Осы түрғыдан тексергенде, қоштасу және жоктау
өлендерінің, қоғамдық сананың маңызды бөлшегі — аңыздардың
мазмүны қазактың өлімді өмірдің занды нүктесі ретінде
философиялық сабырлылықпен қабылдап, өмірден үмітін үзбегенін
және өлімді руханилық, адамгершілік, ар-иман арқылы
мәндендірілген мәңгілік өмір арқылы жеңе білгенін көрсетеді.
Адам өмірінің мәні — еліне қызмет етіп, оны жаудан қорғау
жолында өз өмірін де қүрбан ете білу, бүл мақсаттарды адамның
жеке мүддесінен жоғары қойып, намыс пен батырлыққа, өрлік пен
ерлікке ғана емес, кіршіксіз адамгершілікке үмтыла білу, өлім
алдында жанынды қинар ғапыл істерден өмірде аулақ болу деген
пікір қазақ халқының қаһармандық жырларының және жыраулар
шығармаларының басты идеясы.
10. Адам өмірінің мәні — адамшылыққа жету десек,
адамшылыктың мәнін ашатын сезім — махаббат, өзіңнен басқа
дүниені жөне басқа адамдарды сүйе білу, оларды аялап-мәпелей
білу сезімі. Қазактың лиро-эпостарында жырланған осы махаббат
сезімі жәй қүштарлық, яғни тән күмарлығы емес, екі адамның
бірін-бірі жүрегімен, ақылымен сүйіп, түсіне білуі, адамның өзіндік
"Менінің" басқа адамның "Менімен" үндестік табуы. Адам өміріне
нағыз мән беретін де осындай сирек кездесетін махаббат.
Өмірдің мәні туралы экзистенциалдық толғаныстар қазақ
елінің болашағы бүлдырланған зар заман кезеңі ақындарының
шығармаларында күшейе түсті. Бірақ бұл жеке бастың емес, бүкіл
ел, ұлт тағдырын ойлаудан туған сарын. Экзистенциалдық сипат
Шал ақын, Әбубәкір Кердері, Мұрат Мөңкеұлы, Махамбет
Өтемісұлының жырларына тән болғанымен, олардың
шығармаларында рухани күш, мықгы жігер, болашаққа деген сенім
басымырақ. Осы жырларға қайта үңілу қазіргі заман адамына
пайдалы.
Қазақгың рухани мәдениетінде осылайша үзіліссіз дамып
отырған өмірмәндік мәселе XIX ғасырдың соңында Шоқан
Уәлиханов пен Ы. Алтынсаринның, XX ғасырдың басында Ахмет
Байтүрсынов бастаған қазақ зиялыларының философиялық
жазбаларында жалғасын тапты. Қазақ та адам баласы, адамзатпен
түбі бір, сондыктан да оның өркениетке жету хақы да басқа
халыктармен бірдей деген антропологиялық үстанымға сүйенген
олар адам өмірінің мәні табиғи инстинктілерге бағынып, тағдырға
мойынсүну, өмір ағынымен өмір кешуде емес, ғылым мен білімге,
адамгершілік пен руханилыққа талпыныс жасау деп түсінді.
13. Абайдың қара сөздері мен өлендері өмірдің мәнінің қүпиясын
ашуға арналған туындылар және оның өзінің бүкіл өмірі осы
мақсатқа бағытталған өмір. Нағыз экзистенциалдық жалғыздыққа
үшыраған Абай осы күйден өмірінің соңына дейін шыға алмады,
бірақ адам баласына өмірдің мәні туралы өмірдің қызыл-жасылы
өтіп кеткенде емес, ақылды сезімге шырматпай, мейлінше ертерек
ойлануды, ғылым мен білім, жүрек пен қайрат, еңбек пен қанағатқа
сүйеніп, "Менікіні" "Менімен" толтыруды өсиет етті.
14. Өмірдің мәні туралы терең экзистенциалдық толғаныс
адамның кез-келгеніне емес, ақылдысына, естісіне тән. Өмірдің
мәнін жоғалтқандай болған адам экзистенциалдық вакуумға
үшырайды, осы күйден шыға білу де түлғадан ерекше қасиеттерді
талап етеді. Абай дүниеден өткен соң өмірдің мәнін таппай
қиналған Шәкәрім философия ғылымының көмегіне жүтініп,
өмірмәндік мәселені байыптап зерттеді, оған сабырлы көзқарас
қалыптастырып, бүл күйді жеңе бідді. Ол адам өмірі мәніне
тереңірек үңіліп, оның тек ақыл, білім, ғылым жинауда ғана емес,
ең бастысы — ар-ркданынды таза сактауда екеніне көзін жеткізді.
Шәкәрімді өмірмәндік күйзелістен қүтқарып, жанына тыныштық
орнатқан да осы ақиқат.
15. Қорыта айтсақ, өмірдің мәні — қазақ халқының
философиялық дүниетанымының басты мәселелерінің бірі, оны
қазақ халқы өзінің дамуының барлық кезендерінде, сонау көне
16

заманнан бастап қазіргі күнге дейін үзбестен үнемі қарастырып және оған
жауап тауып отырған екен. Бірақ қазақ экзистенциализмі позитивтік, жағымды
сипатта. Адам және оның өмірге келгендегі мақсаты туралы мәселені қазақ
халқы адамды батыс экзистенциализм! секілді уайым-қайғыға бөлеу үшін емес,
түлғаны өмір және оның мәні, өзінің өмірдегі орны туралы ойға түсіру және
адам атына сай өмір сүруге, кісілікке жетуге үмтылдыру үшін қойып отырды.
Қазақ философиясының осы өмірмәндік сипаты оның дүниежүзілік философия
контекстінде дамығанын дәлелдейді.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Өмірдің мәні
мәселесі қазіргі заманда өмір сүріп отырған әрбір адамды ойландырып отыр
десек, артық айтқандық емес. Осы түрғыдан алғанда диссертация өмірмәндік
толғанысқа үшырап отырған көпшілікке, соның ішінде жастарға көмек бола
алады. Жүмыстың негізгі мазмүны мен нәтижелерінің зерттеушінің жиырма
жылдан астам жоғары оқу орындарының студенттеріне философия пәнінен дәріс
оқу тәжірибесінің барысында, әсіресе соңғы жылдары баяндалуы осы түжырымға
жеткізді. Қазақ философиясындағы өмірдің мәні мәселесі бойынша арнайы
курстар жүргізуге болады. Жүмыстың негізгі идеялары философияның жалпы
курсы, философия тарихы, мәдениеттану пәндерін оқытуда пайдаға аса алады.
Қазақ халқының өмірдің мәніне жете білуге, қысқа өмірді адам атына сай
болып өткізуге шақыратын позитивтік сипатқа ие экзистенциалдық өмірмәндік
түсініктерінің тәуелсіз еліміздің мүшелерінің рухани қажеттілігіне айналуы
қазіргі қоғамымыз үшін аса маңызды, себебі өмірдің мәні мәселесін жеке
түлғалық сана деңгейінде игере білу жалпы қоғамның адамгершілік және
идеялық жағынан кемелденуінің қажетті шарттарының бірі.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі және мақұлдануы. Жүмыс диссертанттың
бірнеше жылғы ғылыми ізденісінің жемісі. Оның нәтижелері әртүрлі ғылыми
басылымдарда, халықаралық және республикалық деңгейдегі ғылыми-теориялық
және практикалық конференцияларда, студенттік аудиторияларда баяндалды.
Диссертацияның ғылыми нәтижелері төмендегі ғылыми-теориялық
конференцияларда талқыланды:
Орта Азия және Қазақстан жас ғалымдарының "История философии и
современность" IV регионалдық философиялық окулары (Душанбе, 1988),
"Философия: прошлое, настоящее и будущее" V регионалдық философиялық
окулары (Фрунзе, 1989), Қазақ мемлекеттік университетінің 55 жылдығына
арналған жас ғалымдар мен мамандардың конференциясы (Алматы, 1989), жас
ғалымдардың "Духовное наследие народа" IX философиялық
17

мектебі (Алматы, 1991), республикалық ғылыми-теориялық конференция "Мораль
и политика переходного периода" (Қостанай, 1993), "Совершенствование
профессионально-педагогической подготовки будущего учителя в педвузе"
конференциясы (Атырау, 1993), Абай атындагы Алматы мемлекеттік
университетінің 70 жылдығына арналған "Университеттегі білім деңгейі:
жағдайы, мәселелері және шешімдері" XXVIII оку-әдістемелік конференция
(Алматы, 1998), Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған халықаралық
ғылыми-теориялық конференция "Көшпелілер мәдениеті мен Үлы Жібек жолы:
ғасырлар сүхбаты" (Шымкент, 2000), "Казахстан на рубеже III тысячелетия:
человек, культура, цивилизация" халықаралық ғылыми-теориялық конференциясы
(Алматы, 2000), Түркістанның 1500 жылдыгына арналған халықаралық ғылыми-
практикалық конференция (Алматы, 2000), "Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздік
жолында: тарих және қазіргі заман" халықаралық ғылыми-практикалық
конференциясы (Семей, 2001), "Суверенный Казахстан в гуманитарном
измерении: культура, политика, экономика" халықаралық ғылыми-теориялық
конференция (Алматы, 2001) және "Қазақстан Республикасы: тәуелсіз дамудың
10 жылдығы" халықаралық конференция (Қызылорда, 2001), О. Сулейменовтың
"Язык письма" кітабына арналған ғылыми-практикалық конференциясы (Алматы,
2001), халықаралық ғылыми-теориялық конференция "Государственная
независимость Центрально-азиатских стран: итоги и перспективы" (Алматы,
2001), А. X. Қасымжановтың туғанына 70 жыл толуына арналган халықаралық
ғылыми конференция "XXI ғасыр: Үлы дәстүр жолымен" (Алматы, 2001), академик
Қ. Ш. ІПүлембаевты еске алуга арналган "Современность: мир мнений"
халықаралық гылыми-теориялық конференция (Алматы, 2002) .
Диссертациялық жүмыстың негізгі мазмүны бойынша 1 жеке монография және 40-
қа жуық ғылыми мақала жарық көрді. Диссертация Абай атындагы Алматы
мемлекеттік университетінің философия және ғылымдар әдістемесі кафедрасының
мәжілісінде 2001 жылдың 25 маусымында талқыланып, қорғауға үсынылды.
Диссертациялық жүмыстың кұрылымы. Зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне
сәйкес диссертациялық жүмыс кіріспеден, 4 бөлімнен, қорытындыдан және
пайдаланылған деректер тізімінен түрады. Диссертацияның жалпы көлемі 270
бет.
18

1. АДАМ ӨМІРІНІҢ МӘНІ - ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯ 1.1 Өмір және оның мәні.
Өмір және өлім

Өмірдің мәні проблемасын адамзаттың рухани мәдениеті тарихындағы ең басты
проблемалардың бірі деуге болады. Өмірдің мәні туралы ойланбаған адам,
өмірдің мәнін түсіндіру мақсатында ізденбеген философиялық мектеп жоқ
шығар. Әрине, адамдардың бәрі бірдей бүл мәселенің тереңіне бойлай
бермейді. Біреулер үшін өмірдің мәні бас қатыруға тұрмайтын сауал, мұндай
жандар оған жауап іздеп әуреленбейді де. Олар өмірді табиғаттың сыйы
ретінде ғана қабылдап, өмір ағынына еріп, тыныш өмір кешеді.
Адамдардың "көз ілмейтін, өмірдің өзі берген негіздері мен нәрлерінен
басқа негіздерін, таза нәрлерін, ...қаншама жыл өмір сүрсе де және қандай
қиналса да рухы өмір сүруден шаршамай, керісінше, өсіп-дамып, өмірге
қажетті жылылық пен сәулені талап ететін" енді бір тобын — Дүниеге не үшін
келдім? Қалай өмір сүрдім? Өмірімнің мәні бар ма? — тектес сүрақтар үнемі
мазалап, тыныштық бермейді 5.
Бүл өмірмәндік сауалдардан қашып қүтылу мүмкін емес, адам оларды ерте ме,
кеш пе шешуге мәжбүр болады, белгілі орыс философы С. Л. Франктың сөзімен
айтсақ, тіпті "...ең топас, денесін май басқан және рухани үйқыдағы адамның
өзі өлім мен оның белгілері қарттық пен ауру фактілерімен бетпе-бет
кездескенде кезінде шешілмей, шетке ысырылып тасталған өмірдің мәні туралы
мәселені есіне алады" 6. Индивидтің түлға ретінде қалыптасу деңгейі де
оның осы мәселені өзі үшін аныктау дәрежесіне тікелей байланысты, себебі
өмірдің мәні адамға дайын күйінде берілмейді, оны түсініп, санасына сіңіру
және жүзеге асыру адамның тек өзінің қолында. Өмірдің мәні мәселесін үғыну
арқылы адам өзінің бүкіл тағдырын айқындай алады десек, артық емес.
Өкінішке орай, өмірмәндік сауалдар адамның санасында көбіне тым кеш,
өмірдің қызылды-жасылды дәурені өтіп, бойдан куат, ойдан сәуле кеткен
кезенде туындайды. Мәнсіз өмір өкіндіріп, өмірдің мәнінің жауабын таба
алмай, адам дағдарысқа тап болады, философия тілімен айтсақ,
гиперрефлексияға үшырайды. Бүл қүбылыс адамның өзі үшін де, ол өмір сүріп
отырған қоғам үшін де аса қауіпті.
Накты мәселелерді зерттеумен шектелетін басқа ғылымдардай емес, адам
қызметімен тікелей байланысты, адам, оның өмірі туралы іргелі мәселелерді
терендеп тексеретін философия ғылымы ғана осындай гиперрефлексияға тап
болған адамның жанын жазып,
19

өмірмәндік мәселеге сабырлы көзқарас қалыптастырады, сол арқылы түйықган
шығуға ықпал етеді. Өмірдің табалдырығынан енді аттағалы отырған жас адамға
да мәнді өмірді таңдауға көмектесетін ғылым — философия. Өмірдің мәні
мәселесінің философия тарихындағы барлық дерлік бағыттардың жалпы, ал XX
ғасырдағы экзистенциализмнің негізгі зерттеу объектісіне айналуы да
сондықган.
Өмірдің мәні психологиялық және этикалық категориялар болып та саналады.
Бірақ бұл ғылымдар көбіне адам өмірдің мәнін таба алмай немесе жоғалтып,
экзистенциалдық вакуумге түскен жағдайларда көмекке келеді. Философия
болса, мәселенің алдын алуға, оны теориялық жағынан терендеп түсінуге,
адамның адам ретінде мәнді өмір сүруіне қажетті өмірлік жол тандауға ықпал
ете алады. Философия адамды жан-жақгы зерттеуші ғана емес, оның рухани
келбетін қалыптастырушы екенін де баса айту керек.
Өмірдің мәні мәселесінің түбіне эмпирикалық жолмен бойлауға да, өзінің
ғана емес, басқа адамның өмірінен үйрене отырып та жетуге болады. Бірақ бүл
жол тым үзақ, оны тандаған адам өмірдің мәнін кеш түсініп, өмір көшінен
қалып қою қаупі бар.
Ал философия ғылымының көмегіне жүгінген адам өз бойында дүрыс, логикалық
ойлау жүйесін қалыптастыру арқылы өмірмәндік мәселенің түбіне терендеп
бойлай алады және адам, өмір, қоғам туралы философия берген біліміне сүйене
отырып, өмірдің әртүрлі жағдайларынан жол тауып, қысылмай шығады.
Біз өмір сүріп отырған қоғамның адамына өмір, оның мәні туралы жалпылама
сипатты, қарапайым адам түсіне бермейтін тым ғылыми трактаттардан гөрі
адамның бойында өмірге деген күлшыныс тудыратын, мәнді өмірге адастырмай
жеткізетін өмірлік мақсатты тандауға көмектесетін философиялық еңбектер
көбірек қажет болып отыр. Осы ретте төмендегі екі нәрсені ескерген дүрыс.
Біріншіден, кеңестік жүйе түсында біз сөз етіп отырған тақырыпқа жазылған
аз-мүз туындылардың барлығында дерлік адам өмірінің мәні қоғамның "жарқын
болашағымен" байланысты қарастырылып, жалпының абсолютизациясы жеке адамның
өмірін мәнсіздендірді, тіпті индивидті өз өмірінің жеке мақсаттары туралы
ойлау хақынан да айырды 7. Мындаған адам өмірдің мағынасы туралы
ойланбастан, көпшіліктің ағынына еріп өмір сүрді. Әрине, жалпықоғамдық
мақсаттар мен қүндылықтарды жоққа шығаруға болмайды, бірақ жалпының жеке
арқылы өмір сүретіні кеңестік философияда еленбеді, философия түлғалық
сипатын жоғалтты. Бүл кемшілікті атап көрсеткен философтар болғанын да айта
кету керек. Мысалы, Г. Н. Гумницкий:"Бір үрпақ келесі үрпақ үшін, ал
20

ол болашақ үрпақ үшін өмір сүреді. Өзі үшін өмір сүрмейтін болса, болашақ
үшін өмір сүріп керегі не?" - деп, жеке адамға басқа адамның немесе
үрпақтың, жалпы қоғамның өмірмәндік түсінігі үлгі бола алмайтындығын айтып,
батыл пікір білдірген болатын 8.
Негізгі зерттеу объектісі таным теориясы мен ғылымдар методологиясы
болған ғалым Н. Н. Трубников философияның басты міндеті ғылымның қызметшісі
болу емес, адам өмірінің мәнін аныктау екендігі туралы тосын мазмүнды
мақалалар жазып, біржақгы ойлау қалыптасқан қоғамның қаһарына үшырады.
Адам өмірінің мәні тақырыбын зерттеумен айналысқан Л. Н. Коган, В. А.
Капранов, Н. Я. Иванова, И. Т. Фролов, О. Я. Стечкин және тағы баска
ғалымдарымыз өмірдің мәні үғымын методологиялық түрғьщан талдау саласында
жақсы жетістіктерге қол жеткізгенімен, түлғаның өмірлік мақсаттарын
социалистік қоғамның жалпы мүддесімен үштастырды, жеке адамның өзіндік ішкі
дүниесіне үңіле бермеді. Мықты идеологияның қызметшісі болып отырған
философиялық жүйеде басқаша көзқарастың болуы мүмкін емес те еді. Адам
өмірінің мәні мәселесінің ешбір оқулыққа да, философия пәні бойынша жоғарғы
оку орындарына арналған бағдарламаларға да енбеуінің де себебі осы.
Батыстық экзистенциализм болса, жеке адамның өзіндік болмысына көбірек
үңіліп, оның ішкі күйзелісі мен уайым-қайғысына назар аударды. Адамға өзін
де, қоғамды да түсінуге бүл бағыттың әсері мол екендігіне дау жоқ. Бірақ
өмірмәндік мәселені тым терендету гиперрефлексияны күшейтіп, онсыз да
тығырықтан шығар жол таппай отырған адамға жығылған үстіне жүдырық болары
сөзсіз. Сондықтан да, өмірдің мәні мәселесін философиялық түрғыдан талдауды
осы екі көзқарасты бір-бірімен үштастырып, ешқайсысын да әсірелемей жүзеге
асырған дүрыс деп шештік.
Ең әуелі өмірдің мәні мәселесінің қиындығының сыры туралы тереңірек
ойлансақ, оның жалпы адам табиғатының күрделілігімен тығыз байланысты
екендігіне көзіміз жетеді. Дүниеде адамнан жүмбақ ештеңе жоқ. Адам тіршілік
етуші ретінде жарық дүниеге келген уақытттан бері өзін-өзі танып білуте
талпыныс жасап келеді. Бірақ, басқа ғылымдарды айтпағанның өзінде, адамды
негізгі зерттеу объектісіне айналдырған дін мен философия адам болмысын
толық ашып берді деп айта алмаймыз. Өркениеттің тарихи дамуының әрбір
кезеңі адам табиғатын түсіну ісіне белгілі бір жаңалық, азды-көпті үлес
қосып отырғанын жоққа шығармасақ та, адамның өзі әлі күнге дейін ашық
проблема күйінде қалып отырғанын мойындауымыз керек. Сократтың "Өзінді-өзің
танып
21

біл!" қағидасын басшылыққа ала отырып, өзінің ішкі дүниесін терендеп
тексеруге ұмтылған адам өзі ойламаған қиындықтарға тап болары сөзсіз.
Индивид өзін танып-білудің тура жолы жоғына және "адам дегеніміз кім?"
сауалына түпкілікті жауап болуы мүмкін емес екендігіне көзі жетеді, ол өзі
үшін де, басқалар үшін де шешілмес проблема болып қала береді.
Бір-біріне тамшыдай ұқсас индивидтер жоқ екендігі белгілі. Әрбір адамның
кім екенін оның өзіне де, басқаға да түсіндіріп беретін дайын анықтама
берілмеген, оны іздеп табу керек. Адам экзистенциясының ідиындығы да
осында. Итальяндық философ Н. Аббаньяно адам экзистенциясының екі түрін
атап көрсетеді. Ол бір жағынан алып қарағанда — ашық проблема, себебі адам
өзін түсінуге үнемі талпынып отырады. Екінші түрғыдан тексерсек, оның түйық
сипатына, түбіне дейін бойлатпайтындығына көз жеткіземіз. Адам
экзистенциясы қабылдауға және қарсы эсер етуге, сонымен бірге салыстырмалы
түрақгылыққа қабілетті. Осы сипаттар өзін түсіну мәселесін адамның алдына
қайта-қайта шығарып, адам оны уақытша шешкен күннің өзінде де "өмірдің шым-
шытырық окиғалары, дүниеге келу, дүниеден өту, махаббат, зорлық, қүлдық,
азаттық адамның алдына оның болмысының, яғни өмірге келгендегі мақсаты
проблемасын үздіксіз қойып отырады"
9.
Бір сөзбен айтқанда, өмірмәндік мәселе адамның ақырғы шешімі жоқ өмірлік
серігі. Адам бүл мәселенің түйінін тарқатудың қиындығынан қорқып, оны
елемеуге тырысқан сайын немесе алдамшы шешім қабылдап, өзін де, басқаларды
да өтірік алдарқатқан сайын, мәселе ушыға түседі. Сондыктан да адам ерте
ме, кеш пе (әрине, ертерек болғаны дүрыс) өмірмәндік мәселені шешу жолына
түскені дүрыс. Бүл істе адамға көмекші философия ғылымы десек, осы үғымның
философиялық деңгейден талдануын тарқатып көрейік.
Адам өмірінің мәні категориясы ежедден қалыптасқан философиялық
категориялардың қатарына жатады. Адам өзінің практикалық және танымдық
қызметінің нәтижелерін ежелден категорияларда, зандарда және ойлаудың басқа
да логикалық қүралдарында бейнелеп отырды. Олар адамды қоршаған өмірдегі
күбылыстар мен процесстердің өзара тығыз байланыстылығының санада
бейнеленуі. Бүл қатынастар адамның өзін де қамтиды. Адам қызметі біртіндеп
дамып отыратын күрделі қүрылымға ие екені белгілі, логикалық категориялар
мен үғымдар да да осы дамудың "басқыштары" ретінде оның ізімен қалыптасып,
бірге дамып отырады. Осы категориялардың бірі — адам өмірінің мәні. Бүл
22

күрделі де ауқымды үғым, сондықган да оның аныктамасын логикалық жолмен
бірден бере қою қиын. Кез келген ұғымның анықгамасын оның басқа үғымдармен
қатынастарын және байланыстарын зерттеу арқылы, бұл байланыстардың ретін,
жүйелілігін және маңызын аша отырып беруге болады. Соның нәтижесінде
аныктама да жүйелік-құрылымдық сипат алады. Әдетте белгілі бір үғымның
басқа үғымдармен қатынастары мен байланыстарының түтас жүйесін қүрастыруға
қол жеткізе қою оңай емес, бірақ осы үғымның мәнін толығырақ ашатын негізгі
деген түйіндерді белгілеуге болады. Адам өмірінің мәні категориясының
мазмүны да өзіне жақын басқа үғымдардың негізінде қалыптасады, солар арқылы
жаңа, бүрынғыдан да күрделі мазмүнға толады. Әрине, өмірдің мәні
категориясының мазмүнын ашуға көмектесетін категориялар өте көп, тіпті
философияның барлық категориялары десек те болғандай. Оларды бәрін бірдей
талдау мүмкін емес, бүл мақсат арнайы ғылыми зерттеудің объектісі. Біз
өмірдің мәні үғымын сипаттайтын негізгі, басты деген түйін-категорияларды
тандап алдық. Бүл таңдау зерттеушінің субъективті, өз түсінігі түрғысынан
жасалған таңдау, ол пікірталас туғызуы да мүмкін. Бірақ, біз негізінен
философиялық ойлаудың қатып қалған шеңберінен шығып, еркін ойлау, мәселені
өзінше ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шәкәрім Құдайбердиевтің педагогикалық көзқарастары
Психологиялық-педагогикалық зерттеулер
Психологиялық-педагогикалық зерттеуді жүргізудің әдістемесі
Әл-Фарабидің педагогикалық-психологиялық көзқарастары
ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДИЕВ(1858-1931) ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚӨЗҚАРАСТАРЫ
Қабілет мәселесінің психологиялық – педагогикалық мазмұны
Психологиялық-педагогикалық зерттеудің ұйымдастыру логикасы
Аддиктивтіліктің түрлеріне психологиялық талдау
Педагогикалық және психологиялық диагностика
Қиын балаларды педагогикалық-психологиялық қолдау
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь