Шәкәрім еңбектеріне педагогикалық-психологиялық талдау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1.тарау АДАМ ӨМІРІНІҢ МӘНІ.ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯ

1.1 Өмір және оның мәні. Өмір және өлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Мақсат және парыз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3 Таңдау және еркіндік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28

2.тарау ӨМІРДІҢ МӘНІ МӘСЕЛЕСІНҢ ФИЛОСОФИЯДА ҚАЛЫПТАСУЫ

2.1 Антика, ежелгі Үнді және Қытай философиясындағы адам өмірінің мәні туралы түсініктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
2.2. Орта ғасырлық Түркі дүниесі ойшылдарының философиялық антропологиясының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
2.3 Өмірдің мәні мәселесінің Қайта Өрлеу, Жаңа Дәуір және неміс философиясында қойылуы және шешілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
2.4 ХХ ғасырдағы батыс экзистенциализмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Қазақгың көрнекті жазушысы Мүхтар Әуезов адамға өз өмірінің терең мағынасы мен мақсатын түсіндіре алатын бірден-бір ғылым философия екендігін ескерте келіп, уаьдытша қиындықгарға ұшырап отырған оның болашағына үлкен көрегенділікпен: "...философия көркейеді. Көркейгендегі жемісін адам жаны қорек қылады", - деп болжам жасаған болатын /1/. Терең ойлы қаламгердің бүл пікірі үлттық философия ғылымының қазіргі даму деңгейіне арнап айтылғандай болып шықты.
Кеңестік дәуірде одақгағы тандаулы философиялық мектептердің бірі болып, таным диалектикасы мен логиканы зерттеу саласында сол заман талабына сай жетістіктерге қол жеткізген қазақстандық кәсіби философия мектебі өркендеудің шын жолына қазақ елі тәуелсіздік алғаннан кейін ғана түсті деуге болады. Себебі, үзақ жылдар бойы орталықган басқарылған философиялық жүйенің ырқынан шыға алмаған философтардың назарынан қазақ халқының үлттық дүниетанымы мен үлттық ойлау ерекшеліктері тысқарылау қалып келген еді. Әрине, бүл салада бүрын ештеңе атқарылмады десек, артық айтқандық болар. Бірақ, идеологиялық сипаттағы туындылар қазақ халқының философиялық дүниетанымының терең, қайталанбас үлттық мәнін көрсете алмады, ой еркіндігі болмаған қоғамда ол мүмкін емес те еді.
Есесіне, соңғы он жылдың аумағында қазақгың үлттық философиясы даму жолында айтулы қадамдар жасады. Ғалымдарымыздың бүрын амалсыз тежеліп, қүрсауға салынған, енді еркіндік алған ойларының негізінде жазылған туындылары бірінен соң бірі дүниеге келіп, үлттық ойлаудың көкжиегін кеңейтті. Бүл еңбектер қазақгың философиялық дүниетанымының ерекшеліктерін саралап берді және бүл саладағы жүмыстар толассыз жалғасуда, себебі, терендеп тексеретін мәселелер үшан-теңіз. Олардың қатарында өмірдің мәні туралы мәселе де бар.
Бүрынғы кеңестік философияда бүл мәселеге жеткіліьсгі назар аударылмады. Дәстүрлі философия ғылымы өзінің негізгі мақсатын адамды тану деп танығанымен, уақыт өте, әсіресе соңғы сексен жылда философиялық антропология философия ғылымының зерттеу шеңберінен шығып қала жаздады. Кеңестік философияның мол мүмкіндіктері мүлдем басқа мақсаттарға жүмсалды. Идеологияның қызметшісіне айналған философия ғылымы негізінен алғанда жалпы қоғамның, таптар мен топтардың көзқарасын қалыптастырумен айналысты да, жеке адамды мазалаған мәселелер мардымсыз, үстіртін және біржакты зерттелді. Түлғаның өзі жалпылық сипаттағы үрандар мен қағидалар көлеңкесінде қала берді.
1. Әуезов М. Философия жайынан. //Абай. - 1918. - №3. - (9).
2. Нысанбаев Ә., Есім Ғ. Халыктық дүниетаным. //Егемен
Қазақстан. -1991. -14 тамыз.
3. Қараңыз. Ясперс К. Истоки истории и ее цель/Пер. М. И.
Левиной. - М.: АН СССР ИНИОН, 1991. - 215 с. - (213).
4. Аббаньяно Н. Мудрость философии и проблемы нашей
жизни/Пер, с итал. А. Л. Зорина. - Санкт-Петербург: Алетейя,
1998. - 319 с. - (36).
5. Трубников Н. Н. Проспект книги о смысле жизни.
//Квинтэссенция: Философский альманах. - М.: Политиздат,
1990. - 447 с. - (428).
6. Франк С. Л. Смысл жизни. //Вопросы философии. -1990. - №б. -
- (70).
7. Қараңыз. Коган Л. Н. Цель и смысл жизни человека. - М.:
Мысль, 1984. - 252 с. - (5).
8. Гумницкий Г. Н. Смысл жизни, счастье, мораль. - М.: Знание,
1981. - 64 с. - (9).
9. Аббаньяно Н. Антропологические проблемы морали.
//Философские науки. - 1991. - № 11. -(156).
10. Риккерт Г. Философия жизни. -К: Ника-Центр, 1998. - 512 с. -
(282).
11. Капышев А., Колчигин С. Философия Грядущего(Истинный
Путь Человека). - Алматы: ТОО "Комплекс", 1999. -184 с. -(94).
12. Трубников Н. Н. О смысле жизни и смерти. - М.: РОССПЭН,
1996. - 383 с. - (81).
13. Риккерт Г. Философия жизни. - К: Ника-Центр, 1998. - 512 с. -
(276).
14. Там же. - (281).
15. Қараңыз: Волохова Н. В. Путь смерти Л. Н. Толстого
(категория смерти в его религиозно-нравственной философии)
//Вестник МГУ. Серия №7. Философия. - 2000. - №3. - (85).
16. Шопенгауэр А. Смерть и ее отношение к неразрушимости
нашего существа. //Шопенгауэр А. Избр. произв. /Сост. И. И.
Нарский. - М.: Просвещение, 1993. - 477 с. - (88).
17. Трубников Н. Н. О смысле жизни и смерти... - (75).
18. Арьес Филипп. Человек перед лицом смерти/Пер, с фр. Ронина
В. К. - М.: Прогресс Академия, 1992. - 528 с. - (6) .
19. Марғұлан Ә. Қорқыт: аңыз және акиқат. //Қорқыт Ата: энцикл.
жинақ. /Бас ред. Ә. Нысанбаев. Алматы: Қаз.энциклопедиясы,

256
1999. - 800 б. - (85).
20. Абай. Әбдірахман өліміне. //Абай. Шығ. екі томдық толық
жинағы. - I том. Алматы: Ғылым, 1977. - 454 б. - (230).
21. Гумницкий Г. Н. Смысл жизни, счастье, мораль. - М.: Знание,
1987. - 64 с. - (4).
22. Ғабитов Т. X. Адам өмірінің мағынасы мен мақсаттары. —
Алматы: Білім, 1985. - 40 б. - (5).
23. Розанов В. В. Цель человеческой жизни. //Смысл жизни:
Антология/Общ, ред. Н. К. Гаврюшин. - М.: Прогресс-
Культура, 1994. - 592 с. - (21).
24. Франк С. Л. Смысл жизни. //Вопросы философии. - 1990. - №б.
- (73).
25. Соловьев В.В. Собр.соч., - т. 8./Под ред. С. М. Соловьева, Э. Л.
Радлова. - М.: Книжная палата, 1992. - 494. - (296).
26. Абай. Жетінші кара соз. //Абай. Қара сөз. Поэмалар. /Құраст.
Р. Сейсенбаев. Алматы: Ел, 1993. - 272 б. - (21).
27. Шүлембаев Қ. Ш. Рухани ынтымактастық — өмірлік қажеттілік.
//Акиқат. -1994. - №10. - (23).
28. Нүрмұратов С. Рухани кұндылықтардың қалыптасуы мен дамуы
(әлеуметтік-философиялық талдау): Филос.ғыл.докт.атағын алу
үшін дайынд.дисс.авторефераты. - Алматы, 2000. - 51 б.
- (20-21).
29. Мукашев 3. А. Опыт дисциплинарной философии. - Алматы:
Әділет/Пресс, 1996. - 222 с. - (29).
30. Сартр Жан-Поль. Экзистенциализм - это гуманизм/Пер, с фр.
М. Грецкого. - М.: Изд. иностр. литературы, 1953. - 44 с. - (9).
31. Там же. - (19).
32. Гольбах П. Система природы. //Избр. произв. /Под.ред. X. Н.
Момджяна. - М.: Наука, 1963. - 387 с. - (222).
33. Иванова Н. Я. Философский анализ проблемы бытия человека.
-К: Наукова думка, 1980. -188 с. - (32).
34. Гасилин В. Н. Онтологические основания свободы в различных
типах мировоззрения. //Свобода и справедливость. Диалог
мировоззрений: Материалы симпозиума. - Нижний Новгород:
Изд. Волго-Вятского кадрового центра, 1993. - 144 с. - (16).
35. Мамардашвили М. Лекции по античной философии/Под ред.
Ю. П. Сенокосова - М.: Аграф, 1997. - 309 с. - (198).
36. Ясперс К. Характеристика осевого времени. //Ясперс К. Истоки
истории... - (30).

37. Антология мировой философии. -Т.1. - 4.1. /Ред.колл. В. В.
Соколов и др. - М.: Мысль, 1969. - 576 с. - (275-280).
38. Пифагор. Золотые стихи. //Чанышев А.Н. Курс лекций подревней и средневековой философии. - М.: Высшая школа, 1991. - 510 с. - (338).
39. Пифагор. Золотые стихи. Там же. - (338-340).
40. Антология мировой философии. -Т.1. -4.1... - (316).
41. Платон. Апология Сократа. Сократ о самом себе. //Платон.
Сочинения. - Т. 1. /Общ. ред. А. Ф. Лосева. - М.: Мысль, 1990.
- 623 с. - (101).
42. Платон. Апология Сократа. После смертельного приговора. Там
же. - (109-112).
43. Аристотель. Метафизика. Соч. в 4-х томах. Т. 1. /Ред. В. Ф.
Асмус. - М.: Мысль, 1976. - 550 с. - (67).
44. Антология мировой философии. Т. 1.4. 1... - (472).
45. Эпикур приветствует Менекея. //Философская антропология. -
Йошкар-Ола: МарПИ, 1993. - 52 с. - (4).
46. Цицерон Марк Туллий. Тускуланские беседы. //Древнеримские
мыслители/Сост. А. А. Аветисьян. Киев: Изд. Киевского
универ., 1958. - 280 с. - (31).
47. Сенека Л. А. Брату Галлиону. Там же. - (47).
48. Там же. - (64).
49. Аврелий Марк. Там же. - (122).
50. Упанишадтар. 78 тармақ. //Философия древнего мира. - Спб:
Изд. БГТУ, 1993. - 172 с. - (14).
51. Бхагавад-Гита. Гл.УІ. //Антология мировой философии в 4-х
томах. Т. 1. Ч. 1... - (98).
52. Щербатской Ф. И. Избранные труды по буддизму/Сост. А. Н.
Зелинский и др. - М.: Наука, 1988. - 425 с. - (69).
53. Әуезов М. Будда. //Абай. -1918. - №3. - (5).
54. Дхаммапада. Восьмеричный путь. 4 благородные истины.
//Антология мировой философии. Т. 1. Ч. 1... - (118).
55. Древнекитайская философия. //Философия Древнего Мира...
- (26).
56. Сень-цзы. Этические воззрения. //Антология мировой
философии. - Т. 1., - Ч. 1... - (231).
57. Лао-цзы. О познании. Там же. - (187).
58. Древнекитайская философия. //Философия Древнего мира...
- (31).
59. Древнекитайская философия в 2-х т. -Т. 1. - М, 1972. - (150).
60. Қараңыз: Орынбеков М. С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. -
Алматы: Ғылым, 1996. - 168 б. - (9).
61. Аль-Фараби. Избранные трактаты /Перевод с арабского. Отв.
Ред. М. С. Бурабаев - Алма-Ата: Гылым, 1994. - 448 с. - (248).
62. Там же. - (244).
63. Аль-Фараби. Социально - этические трактаты/Ред. А. X.
Касымжанов. Алматы: Наука, 1973. - 399. - (335).
64. Кенисарин A.M. Аль-Фараби и проблемы просвещения.
//Известия МН - АН РК. -1998. - №4. - (3-14).
65. Аль-Фараби. Избранные трактаты/Пер, с арабского. - Алма-
Ата: Гылым, 1994. - 448. - (213).
66. Баласағүн Жүсіп. Қүгадғу білік/Аударған А. Егеубаев. - Алматы:
Жазушы, 1986. - 615 б. - (582).
67. Сонда. - (591).
68. Сонда. - (109-111).
69. Сонда. - (148).
70. Сыргакбаева А. С. Феномен человека в традиционной казахской
культуре: Дисс.на соиск.ученой степени канд.филос.наук.
- Алматы, 1996. - (53).
71. Баласағүн Ж. Құтадғу білік. /Ауд. А. Егеубаев... - (162).
72. Нүртазина Н. Сопылық. //Қазақ әдебиеті. - 2000. -№15. - 14
сәуір. - (11).
73. Йассауи Қожа Ахмет. Диуани Хикмет (Ақыл кітабы). - Алматы:
Мүраттас, 1993. - 262 б. - (18).
74. Сонда. - (20).

75. Нысанбаев Ә. Диуани-Хикмет — даналық қазынасы. //Акиқат. -
1998. №7. - 24-32. - (27).
76. Йассауи Қожа Ахмет. Диуани Хикмет... - (60).

77. Бегалинова К. К. Суфизм как религиозно-философская
концепция мира и человека. - Алматы: ИИА "Айкос", 1999. -
194 с. - (99).
78. Есім F. Нәпсі. //Қазақ әдебиеті. - 2000. №33. - 18 тамыз. - (11).
79. Йассауи Қожа Ахмет. Диуани Хикмет... - (67).
80. Мирандоло Пико делла. Речь о достоинстве человека.
//Эстетика Ренессанса. Антология в 2-х томах. -T.l/Сост. В. П.
Шестаков. М.: Искусство, 1981. - 495 с. - (248).
81. Там же. - (265).
82. Роттердамский Э. О человеке внешнем и внутреннем.
Философские произведения/Отв. ред. В. В. Соколов. - М.:
Наука, 1986. - 704 с. - (111).
83. Макиавелли Н. Избр.соч/Пер. с итал., сост. Р. Хлодовского. —
М. : Художественная литература, 1982. - 503 с. - (442).
84. Макиавелли Н. Государь. Рассуждения о первой декаде Тита
Ливия. - Ростов-на Дону: Феникс, 1998. - 576 с. - (102).
85. Монтень М. Опыты. Избранные главы: Пер. с франц/Сост. Г.
Косикова; Примеч.Н. Мавлевич. - М.: Правда, 1991. - 656 с. -
(619).

86. Там же. - (106).
87. Там же. - (619).
88. Паскаль Блез. Мысли/Пер, с фр. Отв.ред. В. Н. Кузнецов. - М.:
ЭКСМО-Пресс, 2000. - 368 с. -(19).
89. Вольтер. Философские сочинения. /Сост. В. Н. Кузнецов. - М.:
Мысль, 1988. -(192).
90. Там же. - (268).
91. Гоббс Т. Избранные произведения в двух томах. - Т. 1/Пер. с
латинс. и англ. Вступ. Ст. В. В. Соколова. - М.: Мысль, 1964. -
583. - (279).
92. Там же. - (307).
93. Нодар Джин. Откровения еврейского духа. Я есть кто я есть.
Даблвей, 1984. -345. - (161).
94. Мотрошилова Н. В. Предисловие. //Кант И. Сочинения. На
нем. и русск. яз. -М.: Ками, 1994. - 586 с. - (57-58).
95. Кант И. Приложение к наблюдениям над чувством прекрасного
и возвышенного. //Кант И. Соч. В 6-ти т. - Т. 2. /Под общ. ред.
В. Ф. Асмуса, А. В. Гулыги, Т. И. Ойзермана. - М.: Мысль,
1964. - 510 с. - (206).
96. Кант И. Логика. Понятие философии вообще. //Кант И.
Трактаты и письма/Вступ.ст. А. В. Гулыги. - М.: Наука, 1980. —
709 с. - (332).
97. Кант И. Метафизика нравов. //Кант И. Сочинения в 6-ти
томах. - Т. 4.-Ч. 2 -(356).
98. Кант И. Основы метафизики нравственности. //Кант И.
Сочинения в 6-ти томах. -Т. 4. Ч. 1... - М.: Мысль, 1965.
(270).
99. Кант И. Провозглашение близкого заключения о вечном мире в
философии. //Кант И. Сочинения. - М.: Ками, 1994. -586 с. -
(553).
100. Кант И. Основы метафизики нравственности. //Кант И.
Сочинения в 6-ти томах. -Т. 4. -Ч. 1 - М.: Мысль, 1965. —
544 с. - (223).
101. Кропоткин П. А. Этика. - М.: Политиздат, 1992. - 496 с. -
(174). ;:
102. Кант И. О недавно возникшем барском тоне в философии.
//Кант И. Сочинения. - М.: Ками, 1994. - (517).
103. Әуезов М. Философия жайынан. //Абай. -1918. - №3. - (9).
104. Ильин И. Философия Гегеля о конкретности бога и человека.
- Спб: Наука, 1994. - 542 с. - (277).
105. Нысанбаев Ә., Эбжанов Т. Қысқаша философия тарихы. -
Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. - 272 б. - (216-217).

106. Гегель В. Фрагменты. Исторические Этюды. //Гегель В.
Работы разных лет. -Т. 2/Сост. А. В. Гулыга. - М.: Мысль,
1971. - 630 с. - (230).
107. Нысанбаев Ә., Эбжанов Т. Қысқаша философия тарихы. -
Алматы: Қазақ энциклопедиясы,1999. - 272 б. - (218).
108. Гегель В. Философия духа. //Гегель В. Энциклопедия
философских наук. -Т. З/Ред. Е. П. Ситковский. - М.: Мысль, 1977. - 471 с. - (7).
109. Фейербах Л. История философии. Собр. произведений в трех
томах. - Т . 1/Пер. с нем., Ред. М. М. Григорьян. - М.:
Мысль, 1967. - 544 с. - (54).
ПО. Фейербах Л. Избр. филос. произв. -Т.1. /Пер. с нем., Ред. М. М. Григорьян. - М.: Мысль, 1955. - 437 с. - (297).
111. Маркс К., Энгельс Ф. Соч.т.З. - М.: Госполитиздат, 1955. -
630 с. - (282).
112. Қараңыз: Коган Л. Н. Цель и смысл жизни человека. - М.:
Знание, 1984. - 252 с. - (5), Фролов И.Т. О смысле жизни и
бессмертии. //Вопросы философии. -1983. - №1.
113. Абишев К. А. Логика свободы и логика отчуждения. /Человек
в мире отчуждения /Отв.ред. Абишев К. А. - Алматы:
Ғылым, 1996. - 272 с. - (15).
114. Гуссерль Э. Кризис европейского челочевества и философия.
//Вопросы философии. - 1986. - №3. - (108).
115. Қараңыз: Есім Ғ. Хакім Абай: даналық дүниетанымы. -
Алматы: Атамүра-Қазақстан, 1994. - 200 б.
116. Қараңыз: Шопенгауэр А. Понятие воли. //Шопенгауэр А.
Избр. произв... - (41).
117. Там же. - (65).
118. Ницше Ф. Так говорил Заратустра. //Ницше Ф. Сочинения в
двух томах. - Т. 2/Сост. К. А. Свасьян. - М.: Мысль, 1997. -
829 с. - (11).
119. Аббаньяно Н. Мудрость философии и проблемы нашей
жизни/Пер, с итальянск. А. Л. Зорина. - Спб: Алетейя, 1998.
- 319 с. - (52).
120. Хайдеггер М. Письмо о гуманизме. //Проблема человека в
западной философии. - М., 1988. - (338).
121. Сартр Жан Поль. Философские пьесы. /Пер. с фр. Г.
Брейтфурда и др. - М.: Канон, 1996. - 384 с. - (352).
122. Сартр Жан Поль. Экзистенциализм — это гуманизм... - (8).
123. Там же. - (10).
124. Есім Ғ. Жар жагасы. //Жас Алаш. - 2000. - №136.
125. Сартр Жан Поль. Экзистенциализм — это гуманизм... - (29).

126. Сартр Жан Поль. Проблема метода. - М.: Прогресс, 1994. -
240 с. - (167).
127. Там же. - (223) .
128. Камю Альбер. Миф о Сизифе. Эссе об абсурде. //Камю А.
Бунтующий человек. Философия. Политика. Искусство. Пер. с
фр. - М.: Политиздат, 1990. - 415 с. - (54-55).
129. Там же. - (92).
130. Камю А. Бунтующий человек. //Камю А. Бунтующий
человек... - (127).
131. Там же. - (133).
132. Аббаньяно Н. Мудрость философии и проблемы нашей
жизни... - (33).
133. Аббаньяно Н. Введение в экзистенциализм. Позитивный
экзистенциализм и другие работы /Пер. с итал. А. Л. Зорина.
- Спб.: Алетейя, 1998. - 505 с. - (302).
134. Там же. - (22).
135. Там же. - (109).
136. Мамардашвили М. Мысль под запретом. //Вопр.филос. -
1992. -№5. - (114).
137. Есім Ғ. Сана болмысы: Саясат пен мэдениет туралы ойлар.
Алматы: РИМП "Эксито" - ПКП "Верена", 1994. - 224 б. -
(48).
138. Толстой Л. Н. Собр. соч. в 22-х томах. -Т. 16. /Ред.колл. М. Б.
Храпченко. - М.: Художественная литература, 1983. - 447 с. -
(111).
139. Толстой Л. Н. Путь жизни. - М.: Высшая школа, 1993. - 527
с. - (35).
140. Там же. - (489).
141. Толстой Л. Н. Тандамалы. -1-том. - Алматы: Жазушы, 1978. —
560 б. - (471).
142. Соловьев В. С. Соч. в 2-х т. - T.l/Сост., общ.ред. и вступ.ст.
А. Ф. Лосева и А. В. Гулыги. - М.: Мысль, 1990. - 892 с. - (87).
143. Там же. - (96).
144. Там же. - (355).
145. Соловьев В. С. Русская идея/Общ, ред. Бойкова В. Ф. - Спб.:
София, 1991. - 88. - (13).
146. Соловьев В. С. Смысл любви. //Соловьев В. С. Соч. в 2-х т. —
Т. 2/Сост., общ. ред. и вст.ст. А. Ф. Лосева и А. В. Гулыги. —
М.: Мысль, 1990. - 822 с. - (505).
147. Там же. - (544).
148. Франк С. Л. Смысл жизни. //Вопросы философии. -1990. -
№6. - (71).

149. Там же. - (78) .
150. Франк. С. Л. Философия и жизнь. - Спб, 1910. - 389 с. - (29).
151. Богданов А. А. Вопросы социализма: Работы разных лет. - М.:
Политиздат, 1990. - 479 с. - (39).
152. Ильин И. А. Философия и жизнь. //На переломе.
Философские дискуссии 20-х годов: Философия и
мировоззрение/Сост. П. В. Алексеев - М.: Политиздат, 1990. -
528 с. - (60).
153. Джунусов М.С. Национализм в различных измерениях. -
Алматы: Казахстан, 1990. - 197 с. - (48).
154. Козлова Н. Н. Социализм и сознание масс. - М.: Наука,
1989. - 158 с. - (30).
155. Гулыга А. Кант сегодня. //Кант Имманиул. Трактаты и
письма... - (36).
156. Сегизбаев О. А. Казахская философия XV- начала XX века.
Алматы: Гылым, 1996. - 472 с. - (66).
157. Есім Ғ. Сана болмысы: Саясат пен мэдениет туралы ойлар. -
Алматы: РИМП "Эксито"-ПКП "Верена", 1994. -224 б. -(207).
158. Сегизбаев О. А. Казахская философия. - Алматы: Ғылым,
1996. - 472 с. - (36).
159. Соссюр Ф. де. Заметки по общей лингвистике/Пер, с фр. Б.
П. Наумова. - М.: Прогресс, 1990. - 280 с. - (36).
160. Байтүрсынов А. Әдебиет танытқыш. // Байтүрсынов А. Ақ
жол/Қүраст. Р. Нұрғалиев. - Алматы.: Жалын, 1991. - 464 б. -
(341).
161. Хабермас Ю. Демократия. Разум. Ответственность/Пер, с нем.
Послесл. Н. В. Мотрошиловой. - М.: Наука, 1992. - 176 с. -
(164).
162. Нұрланова Қ. Ш. Человек и мир. Казахская национальная
идея. - Алматы: Қаржы-қаражат, 1994. - 48 с. - (8).
163. Хабермас Ю. Демократия. Разум. Ответственность... - (9).
164. Ақатай Сәбетқазы. Інжу-маржан секілді. - Алматы: Өнер,
1995. - 200 6. - (47).
165. Шешендік шиырлары/Құрас. Б. Адамбаев. - Алматы: Қайнар,
1993. - 240 б. - (21).
166. Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы
өкілдері. - Алматы: Ғылым, 1976. - 200 б. - (140).
167. Қараңыз. Гайда А. В., Вершинин С. Е., Шульц В. Л.
Коммуникация и эмансипация: критика методологических
основ социальной концепции Ю. Хабермаса. - Свердловск.:
Изд. Уральского университета, 1988. - 157 с. - (140).
168. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию/Пер, с нем.

под ред. Г. В. Рамишвили. - М.: Прогресс, 1984. - 397 с. - (57).
169. Соссюр Ф. Труды по языкознанию/Пер, с фр. Под ред. А. А.
Холодовича. - М.: Прогресс, 1977. - 696 с. - (226).
170. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию... - (51).
171. Соссюр Ф. Заметки по общей лингвистике. - М.: Прогресс,
1990. - 280 с. - (53).
172. Пропп В. Я. Фольклор и действительность. - М.: Наука, 1976.
- 325 с. - (26).
173. Қазақ әдебиетінің тарихы. - 1-том. - Алматы: Қаз.ССР Ғылым
Академ, баспасы, 1948. - 440 б. - (20).
174. Бахтин М. М. Эстетика словесного творчества/Примеч. А. А.
Аверинцева, С. Г. Бочарова. - М.: Искусство, 1986. -444 с. (35).
175. Сейдімбеков А. Асылдың тегін тектесек. //Жүлдыз. -1988.
- №9. - (159).
176. Қара өлең /Қүраст. Оразақын Асқар. - Алматы: Жалын, 1997.
- 640 б. - (275).
177. Сонда. - (274).
178. Қара өлең /Қүраст. О. Асқар. - Алматы: Жазушы, 1989. - 320
б. - (180).
179. Қазақ әдебиетінің тарихы. - I том. - Алматы: Қазақ ССР
Ғылым Академ, баспасы, 1948. - 440 б. - (52).
180. Тарихи жырлар. - Алматы: Білім, 1996. - 224 б. - (217).
181. Қазақ әдебиетінің тарихы. - Алматы.: Қаз.ССР Ғылым Акад.
басп., 1948. - 440 . - (52).
182. Мамай батыр. //Байтүрсынов А. Ақжол... - (148).
183. Сонда. - (146).
184. Әуезов М. Қорқыт. //Әуезов М. Тандамалы /Бас ред. Ә.
Нысанбаев. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы,
1997. - 512 б. - (244).
185. Қазақ әдеб. тарихы. -1-том. - Алматы.: Қаз. ССР Ғылым
Акад. баспасы, 1948. - 440 б. - (89).
186. Есім Ғ. Сана болмысы. - Алматы: Ғылым, -2000. (186).
187. Қорқыт Ата: энциклоп. жинақ... - (195).
188. Бердібаев Р. Эпос — ел қазынасы. - Алматы.: Рауан, 1995. -
352 б. - (4).
189. Ибраев Ш. Қазақ эпосы. - Алматы: Қаз. Мем. Унив., 1987. -
77 б. - (12).
190. Бердібаев Р. Эпос мүраты. - Алматы: Білім, 1997. - 320 б.
- (93).
191. Мелетинский Е. М. Происхождение героического эпоса. - М.:
Изд. восточн. лит., 1963. - 462 с. - (257).
192. Абдильдин Ж. М., Абдильдина Р. Ж. Великая степь и

мировосприятие традиционного казаха. //Евразийское общество. -1997. - №3. - (19).
193. Алмас қылыш. //Батырлар жыры. /Құраст. С. Дәуітов. —
Алматы: Жалын, 1993. - 223 б. - (52).
194. Сонда. - (52).
195. Қамбар батыр/Ред. М. О. Әуезов, Н. С. Смирнова. - Алматы:
Қаз. ССР Ғылым Акад. басп. -1959. - 426 б. - (105).
196. Сонда. - (105).
197. Касенов Б. Намыс. //Мысль. - 1994. - № 12. - (84).
198. Қамбар батыр... (45).
199. Кенесары-Наурызбай. //Тарихи жырлар. -3 -том. - Алматы:
Білім, 1996. - 224 б. - (22).
200. Рыскулов Т. Казахстан. - М.-Л.: Госиздат, 1927. - 96 с. - (9).
201. Шаханов М. Елтай Ерназаров кім немесе Голощекин
феномені. //Қазақ әдебиеті. -1999. - 26 қараша.

202. Алмас қылыш. //Батырлар жыры /Қүраст. С. Дәуітов.
Алматы: Жалын, 1993. - 223 б. - (192).
203. Сонда. - (196).

204. Ағыбай батыр. Жариялаған М. Әбсеметов. //Қазақ әдебиеті.
-1992 жыл. - 10- шілде.
205. Кенесары-Наурызбай. //Тарихи жырлар. - Алматы: Білім. -
1996. - 224 б. (42).
206. Серікқалиев 3. Дүниетану даналығы. - Алматы: Білім, 1994. -
224 б. - (97).
207. Әуезов М. Қобыланды батыр. //Әуезов М. Әдебиет туралы
-Алматы: Санат. - 1997. - 304 б. - (38).
208. Мукашев 3. А. Лики добра (о произведениях Ч. Айтматова) -
Алматы: ВШП "Әділет", 2000. - 130 с. - (97).
209. Қозы Көрпеш - Баян сұлу. (Абай жазып алған нұсқасы). -
Алматы: Жазушы, 1988. - 96 б. - (35).
210. Макпал қыз. //Дүйсенбаев Ы. Т. Қазақгың лиро-эпосы. -
Алматы: Ғылым, 1973. - 150 б. - (19).
211. Айтматов Ш., Шаханов М. Құз басындағы аңшының зары. -
Алматы: Рауан, 1997. - 352 б. - (338).
212. Қасабек А. Қазақ философиясы тарихын капай зерттейміз?
//Акдқат. -1994. - №5. - (13).
213. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар/Қүраст. Р. Бердібаев. -
Алматы.: Жазушы, 1985. - 368 б. - (146).
214. Түрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы
өкілдері. - Алматы: Ғылым, 1976. - 200 б. - (158).
215. Алдаспан. XV-XVIII ғасырл. қазақ ақын-жыраул. шығарм.
жинағы /Қүраст. М. Мағауин. - Алматы: Жазушы, 1970. - 280
216. Ақгамберді жырау. Сонда. - (108).
217. Сонда. - (107-108).
218. Сонда. - (112, 122).
219. Доспамбет жырау. Сонда. - (65).
220. Актамберді жырау. Сонда. - (122-123).
221. Сәбитүлы Асанкайгы. Сонда. - (62).
222. Сонда. - (65).
223. Сонда. - (24).
224. Тіленшеұлы Шалкиіз. Сонда. - (81-88).
225. Сонда. - (89).
226. Шал ақын жырлары. Сонда. - (188-225).
227. Ильминский Н. И. Письма. - Казань: Типо-литография
Имперского Университета, 1898. - (399).
228. Алдаспан. XV-XVIII ғасырл. қазақ ақын-жыраул. шығарм... -
(224).
229. Сонда. - (195).
230. Сонда. - (238).
231. Тілепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. - Алматы:
Ғылым, 1994. - 172 б. - (139).
232. Кердері Әбубәкір. Өткен еміншілік заманды жоктап айтқан
толғауы. //Бес ғасыр жырлайды. /Құрас. М. Байдіддаев, М.
Мағауин. - Алматы: Жазушы, 1989. - 496 б. - (273).
233. Тілепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. - Алматы:
Ғылым, 1994. - 172 б. - (133).
234. Махамбет. Жабығу. Ереуіл атқа ер салмай /Қүрастырған Қ.
Сыдиқов. - Алматы: Жазушы, 1989. - 144 б. - (47).
235. Сонда. - (39).
236. Сонда. - (57).
237. Махамбет. Аргымаққа оқ тиді. Сонда. - (86).
238. Ильминский И. И. Письма. - Спб., 1899. - (75).
239. Бурабаев М.С., Сегизбаев О.А. Идейные связи общественно-
философской мысли Казахстана и России. - Алматы: Наука,
- 1987. - 232 с. - (33).
240. Мырзахметов М. Патшалық Россияның үлт аймактарындағы
саясаты.//Қазақ әдебиеті.-1990. - №5.
241. Сейсенүлы Мүхтар. ІПоқан және өнер. - Алматы: Өнер, 1985.
- 310 б. - (28).
242. Сегизбаев О. А. Казахская философия. - Алматы: Ғылым,
1996. - 472 с. - (216).
243. Достоевский Ф. М. Письма Ч. Валиханову от 14 декабря 1856
года. // Валиханов Ч. Ч. Соч., - Т. 5. - Алматы: Гл. ред. Каз.

Сов. энцикл., 1985. - 526 с. - (178).
244. Уәлиханов Ш. Қазақгардағы шамандықгың қалдығы.
//Уәлиханов Ш. Таңцамалы. - Алматы: Жазушы, 1985. - 560 б.
- (171).
245. Уәлиханов Ш. Тәңірі. Сонда. - (154-155).
246. Чернышевский Н. Г. Полн.собр.соч. в 16-ти т. - Т. 4. - М.:
Гослитиздат, 1948. - 984 с. - (288).
247. Алимбаев Н. Теоретическая оценка работ Чокана Валиханова
по этнической культуре казахов. //Валиханов и
современность. - Алматы: Наука. -1988. - 318 с. - (200).
248. Уәлиханов Ш. Қытай империясының батыс өлкесі және
Қүлжа қаласы. //Уәлиханов Ш. Тандамалы. - Алматы:
Жазушы, 1980. - 416 б. - (199 б).
249. Чернышевский Н. Г. Полн.собр.соч. в 16-ти томах, Т. 2. - М.:
Гослитиздат, 1949. - 944 с. - (117).
250. Сонда. - (474).
251. Валиханов Ч. Ч. Из дневников. - Алматы.: Каз.сов.энцикл.,
1984. - 431 с. - (291).
252. Сонда. - (293).
253. Уәлиханов Ш. Сот реформасы жайында хат. //Уәлиханов Ш.
Тандамалы... - (130).
254. Сонда. - (127).
255. Чернышевский Н. Г. Антропологический принцип в
философии. - М.: Госполитиздат, 1948. - 112 с. - (108).
256. Валиханов Ч. Ч. Из письма А. Н. Майкову. //Валиханов Ч. Ч.
Сочинения. - Т. 5. - Алматы: Каз. Сов.энциклоп., 1985. - 526
с. - (152).
257. Сонда. - (150).
258. Нуржанов Б. Город и степь. //Евразийское общество. - 1997.
- №3. - (190).
259. Ы. Алтынсарин. Н. И. Ильминскийге 1884 жылдьщ 14
қыркүйегінде жазған хаты. //Ы. Алтынсарин. Өнер-білім бар
жұрттар /Құраст. С. Мақпыров. - Алматы: Жалын, 1991. - 240
б. - (197).
260. Ы. Алтынсарин. Қазақ даласындағы аштық туралы. //Ы.
Алтынсарин. Тандамалы шығармалары. - Алматы: Ғылым,
1994. - 288 б. - (170). I
261. Алтынсарин Ы. Қазақгың болыстық мектептері туралы жазба.
//Ы. Алтынсарин. Өнер-білім бар жұрттар... - (136).
262. Алтынсарин Ы. Соз басы. //Ы. Алтынсарин. Тандамалы
шығармалары... - (27).
263. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1882 жылдьщ 12

қыркүйегінде жазған хаты. //Ы. Алтынсарин. Өнер-білім бар жүрттар... - (187).
264. Алтынсарин Ы. Мүсылмандықгың түтқасы. Шариат-ул ислам.
/Дайынд. А. Сейдімбеков. Алматы: Қаламгер, 1991. - 79 б.
- (57).
265. Алтынсарин Ы. Сөз басы. //Ы. Алтынсарин. Тандамалы
шығ... - (80).
266. Сонда. (29).
267. Алтынсарин Ы. А. А. Мозохинге 1885 ж. 26 қазанда жазған
хаты. //Алтынсарин Ы. Өнер-білім бар жұрттар... - (202).
268. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1871 ж 31 тамызда
жазған хаты. Сонда. - (161).
269. Алтынсарин Ы. Н.И.Ильминскийге 1864 ж. 14 сәуірде жазған
хаты. Сонда. - (156).
270. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1862 ж. 26 қаңтарда
жазған хаты. - Сонда. (145).
271. Сонда. - (146).
272. Қараңыз: Сегізбаев О. А. Казахская философия. - Алматы.
Ғылым. -1996. - 472 с. - (309).
273. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1879 ж. 25 қарашада
жазған хаты. //Ы. Алтынсарин. Өнер-білім бар жүрттар...
- (169).
274. Алтынсарин Ы. Н. И. Ильминскийге 1864 ж. 14 сәуірде
жазган хаты. Сонда. (155).
275. Байтүрсынов А. Қазактың бас ақыны. //А. Байтүрсынов. Ақ
жол... - (217).
276. Барлыбаева Г. Г. Аль-Фараби и Абай: проблемы
преемственности. //Известия МОН РК, НАН АН РК. Серия
общественных наук. - Алматы РИО ВАК РК. 2000. №4. (20).
277. Абай. Бірінші сөз. //Абай. Қара сөз. Поэмалар... - (7).
278. Абай. Жетінші сөз. Сонда. - (22).
279. Сонда. - (22).
280. Абай. Он бесінші сөз. Сонда. - (35).
281. Сонда. - (36).
282. Абай. Жүректе қайрат болмаса. //Абай. Шығармаларының екі
томдық толық жинағы. -1-том/Жалпы ред. басқарған Ы.
Дүйсенбаев. - Алматы: Ғылым, 1977. - 454 б. - (282).
283. Абай. Он төртінші сөз. //Абай. Қара сөз. Поэмалар... - (33).
284. Абай. Қырық үшінші сөз. Сонда. - (74).
285. Сонда. - (116).
286. Сонда. - (117). .
287. Сонда. - (117).

288. Абай. Отыз алтыншы сөз. Сонда. - (77).
289. Абай. Жиырма беінші сөз. Сонда. - (51).
290. Абай. Менсінбеуші ем наданды. //Абай. Шығ. екі томдық
толықжинағы. - 1- том... - (176).

291. Абай. Жиырмасыншы қара сөз. //Абай. Қара сөз. Поэмалар..
- (43).
292. Абай. Оспанға. //Абай. Шығ. екі томд. толықжин.. - (187).
293. Абай. Әбдірахманға. Сонда. - (226).
294. Абай. Әбдірахман өліміне. Сонда. - (230).
295. Абай. Өлсе өлер табиғат, адам өлмес. Сонда. - (225).
296. Абай. Көк тұман алдыңдағы келер заман. Сонда. - (265).
297. Абай. Өлсе өлер табиғат, адам өлмес. Сонда. - (225).
298. Алтай Ж. Қазақ философиясының қалыптасуы. Филос.ғыл.
доьсг. ғылыми дәреж.алу үшін дайынд. дисс. - Алматы, 1997.
- (276-277). ;
299. Оразалин К. Абай аулына саяхат. - Алматы: Жалын, 1994. -
288 б. - (204).
300. Шәкәрім. Шығармалары. Өлеңдер, дастандар, қара
сөздер/Құраст. М. Жармүхамедов, С. Дәуітов, А.
Құдайбердиев. - Алматы: Жазушы, 1988. - 560 бет. - (93).
301. Шәкәрім. Абай марқұм өткен соң өзіме айтқан жырларым.
Сонда. -(83).
302. Сонда. - (84).
303. Франкл В. Человек в поисках смысла. - М.: Прогресс, 1990. -
366 с. - (29).
304. Шәкәрім. Шығармалары. Өлеңдер... - (88-96).
305. Сонда. -(130).
306. Абдигалиева Г. Шакарим: проблема бессмертия души.
//Культурные контексты Казахстана: история и
современность. - Алматы: Ниса, 1998. - 280 с. - (146).
307. Шәкәрім Құдайбердіұлы. С. Мүқановқа 1931 ж. 3 ақпанда
жазған хаты. //Қазақ әдебиеті. - 1988. - 17 маусым.
308. Шәкәрім. Кәрілік — шал деген бір ат қылғандай. //Шәкәрім.
Шығармалары. Өлендер... - (130).
309. Шәкәрім. Үждан. Сонда. - (474).
310. Шәкәрім. Мен адамның таппаймын өнерлісін. Сонда. - (139).
311. Шәкәрім. Үш анық. - Алматы: Қазақстан: Ғакдия, 1991. - 80
б. - (34).
312. Шәкәрім. Жолама кулар маңайға. //Шәкәрім. Шығармалары.
- (176).
313. Сонда. - (177).
314. Байтүрсынов А. Революция и казахи. //Жизньнациональностей. - 1919. - №29.
315. Шәкәрім. Сәлем! Әбдіғани бауырым, жалғызға. //Шәкәрім.
Шығармалары... - (220).
316. Шәкәрім. Адамдық борышың. Сонда. - (267).
317. Шәкәрімүлы Ахат. Фантазия. //Қазақ әдебиеті. -1991. - 8
қараша.
318. Нурышева Г. Ж. Общественное сознание казахского общества
конца XIX — начала XX век: Диссертация на соискание
ученой степени кандидата философских наук. — Алматы, 1992.
- (17).
319. Қирабаев С. Жырдарияның ұлы жылғасы. //Егемен Қазақстан.
- 1993. - 17 сәуір.
320. Торайғыров С. Социализм. //Торайғыров С. Екі томдық шығ.
жинағы. 2-том. Алматы: Ғылым. -1993. - 200 б. - (157).
321. Сонда. - (159).
322. Шәкәрім. Мәнді сөздер. /Шәкәрім. Шығармалары. - (546).
323. Торайғыров С. Социализм... - (162).
324. Торайғыров С. Айтыс. //Ана тілі. - 1992 . - 7 мамыр.
325. Сонда.
326. Торайғыров С Шығарм.жинағы. 1-том. - Алматы: Ғылым. -
280 б. - (14).
327. Әуезов М. Философия жайынан. //Абай. - 1918. - №3. - (8).
328. Байтүрсынов А. Қыздыр дейсің мәжілісті, жан дейсің
(Вольтерден). //А. Байтүрсынов. Ақжол... - (83).
329. Қазақ салты. Сонда. - (75).
330. Байтүрсынов А. Өзен мен Қарасу. Сонда. - (63).
331. Байтүрсынов А. Қазактың өкпесі. Сонда. - (214).
332. Байтүрсынов А. Білім жарысы. Сонда. - (257).
333. Байтүрсынов А. Н. Қ. ханымға. Сонда. - (74).
334. Дулатов М. Адамға тіршілік не үшін керек? /Дулатов М.
Шығармалары. - Алматы: Жазушы. -1991. - 384 б. - (235).
335. Айтқазин Т. Қазактың қоғамдық мүраттарына
тарихи-философиялық талдау: Филос.ғылымд.докт.ғыл. дәреж.
алу үшін дайынд.дисс. - Алматы, 1994. - (151).
336. Дулатов М. Адамға тіршілік не үшін керек?//Дулатов М.
Шығармалары... - (237).
337. Дулатов М. Мүғалімдерге. Сонда. - (238 б).
338. Мырзалиев Қадыр. Қүлшыну мен түншығу. //Қазақ әдебиеті.
- 1989. - 28 сәуір. - (10-11).
339. Жүмабаев Мағжан. Сүйемін. /Элем. - Алматы: Жазушы. -1991.
- 448 б. - (63).
340. Жүмабаев М. Өмір. //Жүмабаев М. Тандамалы. - Алматы
Ғылым. -1992. - 272 б. - (55).
341. Жұмабаев М. ...Альбомына. //Батыр Баян /Құраст. Е. Асқаров.
- Астана:Елорда. - 1998. - 330 б. - (177).
342. Жүмабаев М. Сарғайдым. Сонда. - (142).
343. Қараңыз. Шәріп Амантай. Қазақ символизмі.//Қазақ әдебиеті.
- 2000. - 9 шілде. - №28 . - (3-5).
344. Шаронов В. В. Смысл жизни: пути постижения и обретения.
//Смысл жизни. - Нижний Новгород. -1995. - (47).
345. Жұмабаев М. Адастым. //Жұмабаев М. Тандамалы... - (106).
346. Жүмабаев М. Қазақ оқығандары. //Халық кеңесі. - 1990. - 29
мамыр.
347. Бірінің амандығын бірі тілеп. /Хаттарды үсынған Д.
Қамзабекүлы. //Егемен Қазақстан. - 1992. - 28 наурыз.
348. Кенжалиев И. Ғұмар Қарашұлы туралы кейбір тың
мәліметтер. //Акиқат.- 1995. - №4. - (74).
349. Қараш Ғүмар. Аға тұлпар. //Қараш Ғұмар. Замана/Қүраст. -
Қ. Сыдиықов. Алматы: Ғылым. -1994. - 240 б. - (73).
350. Қараш Ғұмар. Өмір. Сонда. - (58).
351. Кдраш Ғұмар. Замананың адамы . Сонда. - (82-87).
352. Қараш Ғұмар. Өмір. Сонда. - (70).
353. Қараш Ғүмар. Өмір пәлсапасы. Сонда. - (122)
354. Қараш Ғүмар. Жетім сауал. Сонда. - (125).
355. Пәлсапалық ой-толғамдар. Сонда. - (166).
356. Қараш Ғұмар. Әркімнің өз түрғысы бар. Хайуандық
халіндегілер. Қырғыз зиялылары. Сонда. - (171).
357. Имам Ғазали. Бақытқа жету әліппесі. - Алматы: Қасиет. -1998.
- 120 б. - (70).
358. Қараш Ғүмар. Замана... - (167).
359. Қараш Ғүмар. Пәлсапалық ой-толғамдар. Сонда. - (169).
360. Сонда. - (170).
361. Қараш Ғүмар. Үлттың дамуына байлық пен игіліктің әсері
қандай? Сонда. - (177).
362. Қараш Ғүмар. Келешегіміз және үміт. Сонда. - (177).
363. Ғарифолла Есім. Хакім Абай. - Алматы: Атамүра-Қазақстан,
1994. - 200 б. - (86).
364. Бохенский Ю. М. Современная европейская философия. -М.:
Научный мир. - 2000. - 256 с. - (16).
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және саясаттану факультеті
Философия және ... ... ... ... ... ... ... курс студенті ______________________________
(қолы, күні)
Жетекші.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................
..........................................3
1-тарау АДАМ ӨМІРІНІҢ МӘНІ-ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯ
1.1 Өмір және оның ... Өмір ... ... ... ... ... ... МӘНІ МӘСЕЛЕСІНҢ ФИЛОСОФИЯДА ҚАЛЫПТАСУЫ
2.1 Антика, ежелгі Үнді және Қытай ... адам ... ... Орта ғасырлық Түркі дүниесі ... ... ... мәні мәселесінің Қайта Өрлеу, Жаңа Дәуір және ... ... ... ХХ ... ... ... ... көрнекті жазушысы Мүхтар Әуезов адамға өз ... ... мен ... ... ... бірден-бір ғылым философия екендігін
ескерте келіп, уаьдытша қиындықгарға ұшырап отырған оның ... ... ... ... ... ... адам ... қылады", - деп болжам жасаған болатын /1/. Терең ойлы қаламгердің бүл
пікірі үлттық философия ғылымының қазіргі даму ... ... ... шықты.
Кеңестік дәуірде одақгағы тандаулы философиялық мектептердің бірі ... ... мен ... зерттеу саласында сол заман талабына сай
жетістіктерге қол ... ... ... философия мектебі
өркендеудің шын жолына қазақ елі тәуелсіздік алғаннан ... ғана ... ... ... үзақ ... бойы ... ... философиялық
жүйенің ырқынан шыға алмаған философтардың назарынан қазақ халқының үлттық
дүниетанымы мен үлттық ойлау ... ... ... ... еді.
Әрине, бүл салада бүрын ештеңе атқарылмады ... ... ... ... идеологиялық сипаттағы туындылар қазақ ... ... ... ... үлттық мәнін көрсете алмады, ой еркіндігі
болмаған қоғамда ол мүмкін емес те ... ... он ... ... ... ... ... даму
жолында айтулы қадамдар жасады. Ғалымдарымыздың ... ... ... ... енді ... алған ойларының негізінде жазылған
туындылары бірінен соң бірі ... ... ... ... ... Бүл ... ... философиялық дүниетанымының ерекшеліктерін
саралап берді және бүл саладағы ... ... ... ... ... ... ... Олардың қатарында өмірдің мәні
туралы мәселе де бар.
Бүрынғы кеңестік философияда бүл ... ... ... ... ... ... өзінің негізгі мақсатын адамды тану деп
танығанымен, уақыт өте, ... ... ... ... ... философия ғылымының зерттеу шеңберінен шығып қала жаздады.
Кеңестік ... мол ... ... ... ... ... ... айналған философия ғылымы негізінен алғанда жалпы
қоғамның, таптар мен топтардың көзқарасын ... ... жеке ... ... ... үстіртін және біржакты зерттелді. Түлғаның
өзі жалпылық сипаттағы үрандар мен қағидалар ... қала ... ... өзі — ... ... сана мен ... ие
индивидтер жиынтығы, сондықган да қоғам дамуының концепциясында адам ... ... ... орын алуы ... Қоғамдағы өзгерістердің шешуші
факторы - ... Біз өмір ... ... ... дамуының жаңа
концепциясының жүзеге асуын қамтамасыз ететін де накты адамдардың ... ... ... даму саясатының жетістіктері де, киындықтары ... де жеке ... ... ... ... ... да адам
проблемасын, жалпы "адам — ... ... ... ... жағынан
екінші орынға ығыстыра беретін көзқарастан арылып, оның болмысының рухани-
адамгершілік ... ... аса ... және ... адам ... бір қыры — адам өмірінің мәні.
Адам дүниеге не үшін келеді? Адам ... мәні бар ма? Бар ... ... ... ... Өмір не, өлім не? Осы ... ... сауалдар
талай ғасырлар бойы адам қоғамының қарапайым адамынан бастап, ... ... ... келе ... ... "мәңгілік" сүрактар аталуы да
сондықтан.
Адам экономикалық, әлеуметтік, саяси және рухани салаларда қандай
жетістіктерге қол жеткізгеніне ... ... ... ... ... ... мен біздің бойымыздағы адамгершілік ... ... ... ... мәні ... сүрақгы өзіне қоя білу және оған
жауап таба білу — әрбір адамның ... оның ... ... белгі.
Өмірдің мәні туралы ойланбайтын адамды кездестіру қиын, әрбір адам саналы
түрде ... ... тыс осы ... ... ... ... бүл өте
күрделі міндет. Адам өмірмәндік сауалдың ... ... ... сайын
оның жауабын табу мүмкіндігі де азая береді.
Өмірдің мәні мәселесіне деген рефлексия қоғамдағы өтпелі, ... ... ... ... кезеңді біздің қоғам қазір басынан
кешіріп отыр. Экономикалық, әлеуметтік, саяси және ... ... ... ... ... өзіндік санасына мыктап енген
жүйесін күйретті. Өмірді жаңа қүндылықтар ... ... ... ... ... ... негізінде қалыптасқан ішкі дүниесінде
қайшылыктар туғызуда. Бүл қайшылыктар ... ... мен ... ... жеке ... ғана емес, ол арқылы бүкіл қоғамның
өзіне қауіп ... ... ... ... ... өмірмәндік ізденісінде
өзіндік қүндылыктарды ... ... ... ... ... ... басты бағдар ретінде ұстанады.
Әрине, қоғамдағы құндылықтар ... ... ... тиіс екендігін
теріске шығаруға болмайды, бірақ бүл өзгерістерді адам еркінен ... ... оның ... мен сол ... қабылдауға
дайындық деңгейін ескерусіз жүзеге асыруға болмайды. Сананың өзгеруі ішкі
логикаға байланысты, сонымен бірге әлеуметтік болмыс ... да ... ... және саяси түрақгылық түпкілікті орнығып болмай түрған
қазіргі жағдайда көптеген адамдар ... ... таба ... ... ... ... ... тап болып отыр. Өмір күрделенген сайын ... өз ... ... өз ... ... жүзеге асыру қиындай түсуде.
Адамы да, қоғамы да өзгерген, өзі ... ... ... ... адам ... пен өгейсінуге, белгісіздік пен бөгделікке
үшырап отыр.
Осындай қиын сәттерде ... ... бере ... ... -философия. Ол адам
туралы өзінің ғасырлар бойы жинакталған ... ... ... ... оның ... ие ... етуші ретіндегі жүмбақ
табиғатының ерекшеліьсгерін ашып ... және ... ... ... ... ... ... нағыз мәніне жеткізер жол сілтейді,
сол арқылы қазіргі заман адамының өмірмәндік гиперрефлексиясын сәл де ... оның ... ... ... қолынан келгенінше
көмектеседі. Ал жүрегі ... адам өзін ... ... ... бүкіл адамзат тарихында өшпес із ... ... ... ғана емес, ең әуелі қазақ халқының адам өмірінің
мәні ... ... ... толы ... ... мәдениетінен таба алады. Оның өмірмәндік мазмүны арнайы
ғылыми зерттеу объектісіне айнала қойған жоқ, бүл түжырымды әсіресе қазақ
философиясының ...... ауыз ... оның ... қара өлең,
қоштасу, жоктау, ақындық, жыраулық, шешендік өнер және тағы ... ... ... болады.
Әбу Нәсір әл Фараби, Қожа Ахмет Йассауи, Жүсіп Баласағүн, Шоқан
Уәлиханов, ... ... Абай ... ... ... ... Мағжан Жүмабаев, Ғүмар Қараш секілді ойшылдарымыздың да
туындылары өмірмәндік мазмүнға толып түр. Олардың шығармаларын ... ... ... ... ... ... ... үңілу
қазіргі адамға ой салып, өміріне сабақ болар еді.
Өткенге деген мүндай экскурс бізге қазіргі таңда аса ... ... түр, ... ... ... жағдайымыздың кейбір құбылыстарынан туындап отыр.
Қоғамда адам өмірінің мәнін қате ... оған ... ... ... ... ... ... еліктеу қаупі бар.
Белгілі ғалымдар Ә. Нысанбаев пен Ғ. Есім қазақ халқының философиялық
дүниетанымын зерттеу бағытындағы ... жаңа ... ... ... ... философиясы — "өмір сүру философиясы", яғни рухы жағынан қазіргі
экзистенциализмге жақындау" деген пікір айтқан болатын [2]. ... ... ... мағынасын түсіндіріп қана қоймай, қазақ
философиясының осы терең экзистенциалдық мазмүнын, халқымыздың өмірмәндік
үғымдарының ... ашып ... ... ... адамына теориялық және
практикалық жағынан пайдалы. Бүл ... ... ... ... біз оны
орындау арқылы жоғарыда аталған күбылыстардың ... ... ... ... үлес қоса ... К. ... рухани регресске душар
болып отырған қазіргі адам өз табиғатын толық түсініп, нағыз ... ... ... ... ... ... қайта оралып, оған ... ... ... ... /3/. Бүл ... толық макүлдай отырып, өмірдің
мәні мәселесінің философиялық шешімін жалпы ... ... және ... ... ... толы ... мүрасынан іздеу мақсатында
осы еңбек жазылды, себебі өткеніміздің ... ... ... ... олар ... ... ... және үмытпауға,
сонымен бірге өмірлік жол көрсетер жарық сәуле алу үшін жеке ... ... ... ете алады" /4/.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Адам ... мәні ... ... ... ретінде антика дүниесінен бастап қазіргі
заманға дейін өмір ... ... ... философиялық ағымдарда кеңінен
талқыланып келеді. Олардың арасында өмірдің мәні ... ... ... ... орыс философиясы мен батыс экзистенциализмін ерекше
атап көрсетуге болады. Қоғам ... қиын ... ... ... ... өмір ... бетпе-бет келген түлғаның
экзистенциалдық толғаныстары Л. Н. ... Ф. М. ... ... Н. А. ... С. Л. ... ... кең көрініс тапты.
Өмірдің мәнін іздеп шарқ үрған қазіргі заман адамының ... ... оның ішкі ... ... уайым мен қайғы
батыс ойшылдары ... Ф. ... А. ... М. ... К. ... Ж. ... А.
Камю, Н. Аббаньяно философиясында терец талданды.
Кеңестік философияда бүл мәселені зерттеуге дүрыс ... ... мәні ... ... ... еңбектердің авторлары Л. Н. Коган,
И. Т. Фролов, О. Я. Стечкин, Г. Н. Гумницкий, В. А. Капранов, Н. Я. ... ... ... ... ... жеке тұлғаның өмірінің мәні
— қоғам мүддесіне, коммунизм ісіне адал ... ету деп ... ... философтары үшін өмірмәндік мәселе қызыкты зерттеу
объектісіне айналып ... осы ... ... жекелеген туындылардың
жарық көруін айтпағанның өзінде, арнайы ғылыми-теориялық және ... ... ... соның айғағы.
Өмірдің мәні мәселесінің отандық қазақ философиясында талдану ... сөз ... бүл ... ... ... ... ретіңде Т. X.
Ғабитовтың "Адам өмірінің мағынасы мен ... ... ... ... ... осы мәселеге жақын мәселелер қарастырылған О. А .
Сегізбаевтың ... ... және ... ... философии"
іргелі туындыларын, А. X. Қасымжанов жауапты редакторы болған "Қазақ", ... ... ... ... ... ... мен ... және Қ.
Ә. Әбішевтің басшылығымен дайындалған "Человек в мире ... F. ... ... ... М. С. ... "Ежелгі қазақтың
дүниетанымы", Қ. Ш. Нүрланованың "Человек и мир. Казахская национальная
идея", Ж. ... ... осы мың ... мыц ... еңбектерін, А.
Қасабек, Ж. Алтай, Қ. Мүхамбетәли дайындаған "Философия тарихы" ... ... мәні ... адам тақырыбымен тығыз байланысты, сондыктан қазақ
халқының ... ... адам ... ... табуын
терендеп зерттеген ғылыми жүмыстарды да атаған жөн. Соңғы он жылда бүл
салада ... ... ... ... ... ... арасында қазақ
тілінде жазылған зерттеу жүмыстарының орны бөлек. Ғалым Ғ. Есім ... Алла мен адам ... ... ... докторлық
диссертациясында Абай ғүламаның терең ... ... ... бірі герменевтика мектебінің тәсілін
қолдана отырып жаңа бір ... ... ... С ... синкретизм казахов", Қ. Бейсеновтің "Қазақ топырағындағы
ғакдиятты ой
кешу үрдістері", Ж. ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық өзектері", Т.
X. Рысқалиевтың "Философия ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымының қалыптасуын көне
дүниеден бері ақгарып зерттеген қыруар еңбектің жемісі екендігі күмәнсіз.
Адам мәселесін талдауға ... ... ... ... Т. ... ... ... қоғамдық мүраттарына тарихи-философиялық
таддау", Н. Р. Мүсаеваның "Қазақ философиясындағы адам ... К. ... ... как ... концепция мира и
человека", Н. Ж. Шаханованың ... ... ... ... СЕ. ... "Рухани қүндылықгардың қалыптасуы мен
дамуы (әлеуметтік-философиялық ... ... ... ... Абая в ... ... общественной
мысли", А. С. Сырғақбаеваның "Феномен человека в традиционной культуре
казахов", Г. 3. ... "Ш. ... ... ... Б. ... ... халқының қоғамдық ой дамуындағы адам
проблемасы", А. М. Әмребаевтың "Мировоззрение Ш. Кудайбердиева в ... ... Ә. ... ... ... как ... с
традицией" кандидаттық диссертацияларын, Ж. М. Әбділдин, С. Ж. Кенжебаев,
С. Д. Таңқаев, Б. Р. Қазыханова, Қ. Ш. ... М. ... Ә. ... М. Ш.
Хасанов, Б. К. Байжігітов, Б. Ғ. Нүржанов, Н. Ж. ... Ж. ... және тағы ... ... жекелеген еңбектері мен ғылыми
мақалаларын атауға болады. Бүл жүмыстар қазақ ... ... ... мектебі бар және ол ... ... ... ... ... ... ... мәні, өмір және өлім мәселелерін ... ... Н. ... ... ... философии" докторлық, О. М. Борецкийдің
"Конечность человеческого бытия как проблема человеческого ... X. ... ... смерти и ... ... ... мәні ... ... ... ... айналысып
журген галымдар Г. Г. Соловьева, С. Ю. ... А. Б. ... А. ... ... де соңғы уақыттарда дүниеге келді.
Бірақ өмірдің мәні мәселесінің қазақ философиясында көрініс табуы қазақ
тілінде де, орыс ... де ... ... ... зерттеу объектісіне айнала қоймаған екен. ... бүл ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Диссертацияның басты мақсаты —
қазақ философиясындағы өмірдің мәні мәселесін талдау. Осы ... ... ... ... негізгі міндеттері ретінде төмендегі міндеттер
белгіленді:
* өмірдің мәнін күрделі философиялық-антропологиялық
мәселе ретінде айқындау;
* адамға өмірмәндік ... ... ... және
өмірмәндік рефлексияны жеңуге көмектесетін ғылым —
философия екендігін аныктау;
* ... мәні ... ... ... ... ... ... өмір және өлім, мақсат және парыз, тандау
және еркіндік ұғымдарын сараптау;
* өмірдің мәні мәселесінің ... ... ... ... ... ... талдаудан өткізу;
* өмірдің мәні мәселесі әлемдік философияның ажырамас
бөлігі қазақ философиясының да өзегі екендігін дәлелдеу;
* қазақ ... ... ... ... ... ауыз ... ... сипатына көз
жеткізу;
* қазақ фольклорына философиялық талдау жүргізу арқылы
оның мазмұнының өмірмәндік ... ... ... мәні ... қазақ ауыз әдебиетінің ғана емес,
белгілі қазақ ... ... ... тақырыбы болғанын көрсету;
* өмірдің мәні мәселесінің қазақ философиясында қойылуы
мен шешілуінің ... ... ... оның осы ... ... ... ... негізгі ерекшелігі екендігін дәлелдеу.
Зерттеу жұмысының теориялық және методологиялық ... ... ... зерттеу ісі тек соңғы он жыл көлемінде қолға
алынғандықтан, қазақ ... ... мәні ... ... және ... ... аныктап алу біршама қиындықтар
туғызды. Мысалы, қазақша философиялық категориалдық аппарат әлі ... жоқ, ... өзі тың, ... ... ... экзистенциализм
тақырыбына жазылған еңбектер де, негізгі экзистенциаддық ұғымдар да
қазақшаға аударылмаған. ... ... ... ... ... ... бірте-бірте арылды. Осы мәселе бойынша философиялық
антропология жинаған мол мүраға сүйеніп, ... мәні ... ... ... шығаратын объективтілік, тарихилық пен
логикалық, нактылық, салыстырмалы талдау тәсіддерін үстана отырып зерттеді.
Қазақ халқының философиялық дүниетанымының қайнар көзі ... ауыз ... ... қазақ даналарының өмірмәндік толғаныстарын тереңдеп таддауда
жалпы қабылданған философиялық тәсілдермен ... ... ... ... ... ескерілді. Адам өз өмірі және оның мәні
туралы ойларын көбіне сырт ... ... ете ... жеке ... ... ... ... белгілі. Оларды зерттеу субъектінің түлғалық
сипатын, өмірмәндік ... ... ... ... береді.
Сондықтан да диссертант Шоқан, Ыбырай, Абай, Шәкәрім, Ахмет, Міржақып,
Мағжан және тағы басқа ... ... ... ғана емес,
күнделіктері мен хаттарына да сүйенді.
Диссертациялық зерттеудің ... ... ... ...... мәні мәселесінің қазақ философиясында көрінісін алғаш рет арнайы
зерттеуінде, бүл ... ... ... ... нәтижелерге
жеткізді:
Өмірдің мәні философиялық антропологияның маңызды мәселесінің ... және бүл ... ... ... ... үзіліссіз өрбіп
отырғаны дәлелденді. Адам қоғамы дамуының қай кезеңінде болмасын қарапайым
адам өмірмәндік сауалдардың ... ... ... ... ... ... адам өмірінің мәні категориясына отандық философияда алғаш рет
философиялық таддау жасап, оның ... оған ... өмір және ... ... парыз, тандау және еркіндік категорияларымен байланыстыра отырып
анықтау арқылы бүл ... ... ... өмірінде ерекше орын
алатындығын, оның бүкіл ... ... ... ... көрсетті.
Өмірдің мәні мәселесінің философияда қалыптасуына талдау ... ... ... ... мен ... әсіресе түркі дүниесі
ойшыддары мен батыс философтарының бүл ... ... ... ... талданды және олардың ортақ көзқарастары анықгадды.
Қазақ философиясының қайнар көзі, вербальды-дискурсті сипатқа ие ... ... қара ... ... ... ... қаһармандық және
лирикалық эпос түрлері, ақындар мен жыраулар ... ... ... алғаш рет талданып, адам өмірінің мәні мәселесі
қазақ философиясының ... ... ... ... ... ... ... оның мәнін дүние-арманнан емес, ... ... ... ... түжырым өмірмәндік мәселелер толық
философиялық шешімін таппағанымен, мазмүны оптимистік философиялық ... толы қара ... ... ... ... ғана емес, онымен диалектикалық бірлікті қүрайтын өлім де мәнге ие
және оған мән беруші ... өмір ... ... ... мен ... талдау негізінде көрсетілді.
Адамшылыққа жету — адам өмірінің мәні ... ... ... ... көне түрі ... ... барлығына дерлік тән екені оларды
философиялық сараптау арқылы ... ... мәні — елін ... ... ел ... ту етіп ... пен ынтымаққа қол жеткізуде, бірақ батырдың ... ... ... ... айқындаушы басты қасиеті деген ой батырлар
жырының негізгі идеясы екендігі ... ... ... мән ... ... және оның екі адамның рухани түтастығы,
ішкі жанының гармониясы ретінде сирек ... ... ... ... қазактың лирикалық эпостарын зерттеудің нәтижесінде жасалды.
Адамгершілік пен рухани байлықгың ...... ... ... кір шалдырмай, мәнді өмір кешу — қазақ ақындары мен жыраулары
шығармашылығының басты тақырыбы ретінде айқындалды.
Көрнекті ... ... ... Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай
Қүнанбаев, Шәкәрім Қүдайбердиевтің адам өмірінің мәні ... ... ... ... экзистенциалдық күйзелісінің, жалғыздығы мен
жалығуының себептері, экзистенциаддық вакуумнан шығу ... ... мәні ... ғана ... бүкіл қоғамға жақсылық жасауда идеясының XX
ғасыр басындағы қазақ зиялылары Мүхтар Әуезов, Ахмет Байтүрсынов, Міржақып
Дулатов, Мағжан Жүмабаев, С Торайғыров, ... ... ... ... ... рет арнайы зерттелді.
Ғылыми айналысқа "өмірмәндік", "тіршілік етуші", ... ... ... ... ... әдебиет
өкілдерінің негізгі еңбектері қазақ тіліне диссертант жасаған ... ... ... рет ... ... ... позитивтік, яғни жағымды сипатқа ие екендігі ... ... оның ... ... ... және ... ... пайдалылығы атап көрсетілді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ғылыми тұжырымдар.
Өмірдің мәні ... ... ... ... бірі. Ол адамзаттың да, жеке адамның да өмір бойғы
серігі, оны шешудің ... ... мен адам ... ... ... түседі. Өмірдің мәні мәселесінің
қиындығы жалпы адам ... ... ... ... адамнан жұмбақ ештеңе жоқ, ол әлі күнге
дейін ашық ... ... ... ... ... мәні ... жан-жақгы талдауға және
түсінуге көмектесетін бірден-бір ғылым — философия. ... ... ... ... ... ... де ... өзі және өмірі туралы терең ойлары мен
экзистенциясы. Бүл қүбылыс ... ... ... ... ... ... ... жалғасып келе жатқан
өмірмәндік рефлексиясының бастауы.
Өмірдің мәні категориясының мазмүны оған жақын ... ... ... ... ... бастылары — өмір, өлім, мақсат, қүрал, парыз, тандау және
еркіндік ... ... ... ... ... ... орын
алатын, оның түлға ретінде қалыптасу деңгейін көрсететін және
өмірлік тағдырын айқындайтын категория ретінде анықгайды.
Түркі дүниесі ... Әбу ... ... ... Қожа ... ... адам және оның өмірі туралы
толғаныстары европалық ойлаудан мүлдем басқа. ... ... адам ... ... білуді жеке адамның
өзіне үңілуден бастап, оны жалпы қоғамнан ... ... ... ... қазір бізге де пайдалы, ол өзіміздің үлттық
болмысымызды толығырақ тануға, үлтты қүрайтын жеке адамның
кім екенін үғынуға және оның ... мәні мен ... ... ... ... ... де жеке адамның ішкі
дүниесіне, оның уайым-қайғысына назар аударып, адам өмірінің
мәні мәселесін түтас философиялық ағымның арнайы зерттеу
объектісіне айналдырды. Өмірдің ... ... ... ... дәрменсіздігі туралы ... ... ... ... ілімімен танысқан адам
бей-жай қала алмайды, өмірдің мәні туралы ... ... біз үшін ... да осында.
Адам өмірінің мәні — әлемдік философияның ажырамас бөлігі
қазақ философиясының ... ... ... ...... ауыз ... ... сипат
тән. Қазақгың сөз өнері ауызекі тілдің ... ... ... пен пікірталастыққа, философиялық терендік пен практикалық ақыл-
ойға толы. Осы қасиеттерге ие ауыз ... ... ... ... әсіресе ең маңызды қүндылықгарды тандауға бағытталған
экзистенциалдық рефлексия кезендерінде көмекке ... ... ... жалған дүниедегі мақсаты қазақ фольклорының
қарапайым, бірақ философиялық ойлаудың элементтеріне толы,
өмір қоспасыз, қаз-қалпында бейнеленетін ... бірі — ... адам өмір ... ... дүниедегі ең басты күндылық, адам
тіршілігінің негізі, оның сан ... ... ... ... мен ... ... асырудың
жалғыз, абсолютті мүмкіндігі өмірді ардақгап, "дүние-арманның"
жетегінде кетпей, накты мақсаттар қою арқылы мәнді өмірге жету
деп бағаланады.
Қоштасу және жоктау ... ... ... ... ... жағы өлім мәселесі. Өлім — адам ... ашып ... жеке ... ғана ... үлттың менталитетін түсінуге мүмкіндік беретін "шекаралық
жағдай". Осы түрғыдан тексергенде, қоштасу және ... ... ... ... ... — аңыздардың
мазмүны қазактың өлімді ... ... ... ретінде
философиялық сабырлылықпен қабылдап, өмірден үмітін үзбегенін
және өлімді руханилық, ... ... ... ... өмір арқылы жеңе білгенін көрсетеді.
Адам өмірінің мәні — ... ... ... оны ... қорғау
жолында өз өмірін де қүрбан ете білу, бүл мақсаттарды адамның
жеке мүддесінен жоғары қойып, намыс пен батырлыққа, ... ... ғана ... ... ... ... білу, өлім
алдында жанынды қинар ғапыл істерден өмірде аулақ болу деген
пікір қазақ халқының қаһармандық жырларының және жыраулар
шығармаларының басты идеясы.
10. Адам ... мәні — ... жету ... ... ашатын сезім — махаббат, өзіңнен басқа
дүниені жөне басқа адамдарды сүйе білу, оларды аялап-мәпелей
білу сезімі. Қазактың лиро-эпостарында жырланған осы ... жәй ... яғни тән ... ... екі адамның
бірін-бірі жүрегімен, ақылымен сүйіп, түсіне білуі, адамның өзіндік
"Менінің" басқа адамның "Менімен" үндестік ... Адам ... мән ... де ... ... ... махаббат.
Өмірдің мәні туралы экзистенциалдық толғаныстар қазақ
елінің болашағы бүлдырланған зар ... ... ... ... түсті. Бірақ бұл жеке бастың емес, бүкіл
ел, ұлт тағдырын ойлаудан туған сарын. Экзистенциалдық сипат
Шал ақын, Әбубәкір ... ... ... ... жырларына тән ... ... ... күш, мықгы жігер, болашаққа деген сенім
басымырақ. Осы жырларға қайта үңілу қазіргі заман адамына
пайдалы.
Қазақгың ... ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың соңында Шоқан
Уәлиханов пен Ы. Алтынсаринның, XX ... ... ... ... ... ... философиялық
жазбаларында жалғасын тапты. Қазақ та адам баласы, адамзатпен
түбі бір, сондыктан да оның ... жету хақы да ... ... ... ... ... ... адам өмірінің мәні табиғи инстинктілерге бағынып, тағдырға
мойынсүну, өмір ағынымен өмір кешуде ... ... мен ... пен руханилыққа талпыныс жасау деп түсінді.
13. Абайдың қара сөздері мен өлендері өмірдің мәнінің қүпиясын
ашуға арналған ... және оның ... ... ... ... ... ... Нағыз экзистенциалдық жалғыздыққа
үшыраған Абай осы күйден өмірінің соңына дейін шыға алмады,
бірақ адам баласына өмірдің мәні туралы өмірдің ... ... ... ... ... ... мейлінше ертерек
ойлануды, ғылым мен білім, жүрек пен қайрат, еңбек пен қанағатқа
сүйеніп, "Менікіні" "Менімен" толтыруды өсиет етті.
14. ... мәні ... ... ... ... ... емес, ақылдысына, естісіне тән. Өмірдің
мәнін ... ... адам ... ... осы ... шыға білу де ... ерекше қасиеттерді
талап етеді. Абай дүниеден өткен соң өмірдің мәнін таппай
қиналған Шәкәрім философия ғылымының көмегіне жүтініп,
өмірмәндік мәселені ... ... оған ... ... бүл ... жеңе ... Ол адам ... мәніне
тереңірек үңіліп, оның тек ақыл, білім, ғылым жинауда ғана емес,
ең бастысы — ... таза ... ... көзін жеткізді.
Шәкәрімді өмірмәндік күйзелістен қүтқарып, жанына тыныштық
орнатқан да осы ақиқат.
15. ... ... ... мәні — ... ... ... ... мәселелерінің бірі, оны
қазақ халқы өзінің дамуының барлық кезендерінде, сонау көне
16
заманнан бастап қазіргі күнге дейін үзбестен үнемі ... және ... ... ... екен. Бірақ қазақ экзистенциализмі позитивтік, жағымды
сипатта. Адам және оның өмірге келгендегі мақсаты туралы ... ... ... ... ... ... ... бөлеу үшін емес,
түлғаны өмір және оның мәні, өзінің өмірдегі орны туралы ойға ... ... ... сай өмір сүруге, кісілікке жетуге үмтылдыру үшін қойып отырды.
Қазақ философиясының осы ... ... оның ... ... дамығанын дәлелдейді.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Өмірдің ... ... ... өмір сүріп отырған әрбір адамды ойландырып отыр
десек, артық айтқандық емес. Осы түрғыдан алғанда ... ... ... отырған көпшілікке, соның ішінде жастарға көмек бола
алады. Жүмыстың негізгі ... мен ... ... жиырма
жылдан астам жоғары оқу орындарының студенттеріне философия пәнінен дәріс
оқу тәжірибесінің барысында, ... ... ... ... осы ... Қазақ философиясындағы өмірдің мәні мәселесі бойынша арнайы
курстар жүргізуге болады. Жүмыстың ... ... ... ... ... тарихы, мәдениеттану пәндерін оқытуда пайдаға аса алады.
Қазақ халқының өмірдің мәніне жете білуге, қысқа өмірді адам ... ... ... шақыратын позитивтік сипатқа ие экзистенциалдық өмірмәндік
түсініктерінің тәуелсіз еліміздің мүшелерінің рухани қажеттілігіне айналуы
қазіргі қоғамымыз үшін аса ... ... ... мәні ... ... сана ... ... білу жалпы қоғамның адамгершілік және
идеялық жағынан кемелденуінің қажетті шарттарының бірі.
Зерттеу жұмысының ... өтуі және ... ... диссертанттың
бірнеше жылғы ғылыми ізденісінің жемісі. Оның нәтижелері әртүрлі ғылыми
басылымдарда, халықаралық және ... ... ... практикалық конференцияларда, студенттік аудиторияларда баяндалды.
Диссертацияның ғылыми нәтижелері ... ... ... Азия және ... жас ... ... философии и
современность" IV ... ... ... ... ... ... ... и будущее" V регионалдық философиялық
окулары (Фрунзе, 1989), Қазақ мемлекеттік ... 55 ... жас ... мен мамандардың конференциясы (Алматы, 1989), ... ... ... ... IX философиялық
17
мектебі (Алматы, 1991), республикалық ғылыми-теориялық конференция "Мораль
и политика переходного периода" (Қостанай, 1993), ... ... ... ... в ... (Атырау, 1993), Абай атындагы Алматы ... 70 ... ... ... білім деңгейі:
жағдайы, мәселелері және ... XXVIII ... ... 1998), ... ... 1500 жылдығына арналған халықаралық
ғылыми-теориялық конференция ... ... мен Үлы ... ... сүхбаты" (Шымкент, 2000), "Казахстан на рубеже III тысячелетия:
человек, культура, цивилизация" халықаралық ... ... 2000), ... 1500 жылдыгына арналған халықаралық ғылыми-
практикалық конференция (Алматы, 2000), "Қазақстан мемлекеттік ... ... және ... ... ... ... (Семей, 2001), "Суверенный Казахстан в ... ... ... ... ... ... (Алматы, 2001) және "Қазақстан Республикасы: тәуелсіз дамудың
10 жылдығы" ... ... ... 2001), О. Сулейменовтың
"Язык письма" кітабына арналған ... ... ... ... ... ... "Государственная
независимость Центрально-азиатских стран: итоги и ... ... А. X. ... ... 70 жыл ... ... ... конференция "XXI ғасыр: Үлы дәстүр жолымен" (Алматы, 2001), академик
Қ. Ш. ... еске ... ... "Современность: мир мнений"
халықаралық гылыми-теориялық конференция (Алматы, 2002) ... ... ... ... бойынша 1 жеке монография және 40-
қа жуық ғылыми мақала жарық көрді. Диссертация Абай ... ... ... ... және ... әдістемесі кафедрасының
мәжілісінде 2001 жылдың 25 маусымында талқыланып, қорғауға үсынылды.
Диссертациялық жүмыстың кұрылымы. ... ... мен ... ... жүмыс кіріспеден, 4 бөлімнен, қорытындыдан және
пайдаланылған деректер тізімінен түрады. Диссертацияның жалпы ... ... АДАМ ... МӘНІ - ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯ 1.1 Өмір және оның мәні.
Өмір және ... мәні ... ... ... мәдениеті тарихындағы ең басты
проблемалардың бірі деуге болады. Өмірдің мәні ... ... ... мәнін түсіндіру мақсатында ізденбеген философиялық ... ... ... ... бәрі ... бүл ... ... бойлай
бермейді. Біреулер үшін өмірдің мәні бас қатыруға тұрмайтын сауал, ... оған ... ... ... де. Олар ... табиғаттың сыйы
ретінде ғана қабылдап, өмір ағынына еріп, тыныш өмір кешеді.
Адамдардың "көз ілмейтін, ... өзі ... ... мен ... ... таза ... ...қаншама жыл өмір сүрсе де және қандай
қиналса да рухы өмір ... ... ... ... ... ... пен ... талап ететін" енді бір тобын — Дүниеге не үшін
келдім? ... өмір ... ... мәні бар ма? — ... сүрақтар үнемі
мазалап, тыныштық бермейді /5/.
Бүл өмірмәндік сауалдардан қашып қүтылу мүмкін емес, адам оларды ерте ме,
кеш пе ... ... ... белгілі орыс философы С. Л. Франктың сөзімен
айтсақ, тіпті "...ең топас, денесін май басқан және рухани ... ... өлім мен оның ... ... пен ауру фактілерімен бетпе-бет
кездескенде кезінде шешілмей, шетке ысырылып тасталған өмірдің мәні туралы
мәселені есіне алады" /6/. ... ... ... ... ... ... осы мәселені өзі үшін аныктау дәрежесіне тікелей байланысты, себебі
өмірдің мәні ... ... ... берілмейді, оны түсініп, санасына сіңіру
және жүзеге асыру адамның тек өзінің қолында. ... мәні ... ... адам ... ... тағдырын айқындай алады десек, артық емес.
Өкінішке орай, өмірмәндік сауалдар адамның ... ... тым ... ... ... ... бойдан куат, ойдан сәуле кеткен
кезенде туындайды. Мәнсіз өмір ... ... ... ... ... адам дағдарысқа тап болады, ... ... ... ... Бүл ... адамның өзі үшін де, ол өмір сүріп
отырған қоғам үшін де аса қауіпті.
Накты мәселелерді зерттеумен шектелетін басқа ... ... ... ... ... адам, оның өмірі туралы іргелі мәселелерді
терендеп тексеретін философия ғылымы ғана осындай гиперрефлексияға тап
болған ... ... ... ... ... ... ... сол арқылы түйықган
шығуға ықпал етеді. Өмірдің ... енді ... ... жас ... ... ... таңдауға көмектесетін ғылым — философия. Өмірдің мәні
мәселесінің философия ... ... ... ... жалпы, ал XX
ғасырдағы экзистенциализмнің ... ... ... айналуы да
сондықган.
Өмірдің мәні психологиялық және этикалық категориялар болып та саналады.
Бірақ бұл ғылымдар көбіне адам өмірдің ... таба ... ... ... ... ... ... көмекке келеді. Философия
болса, мәселенің алдын алуға, оны ... ... ... түсінуге,
адамның адам ретінде мәнді өмір сүруіне қажетті өмірлік жол тандауға ... ... ... адамды жан-жақгы зерттеуші ғана емес, оның ... ... ... де баса айту ... мәні ... ... ... жолмен бойлауға да, өзінің
ғана емес, басқа адамның өмірінен үйрене отырып та жетуге болады. Бірақ бүл
жол тым ... оны ... адам ... ... кеш ... өмір ... қою ... бар.
Ал философия ғылымының көмегіне жүгінген адам өз бойында дүрыс, логикалық
ойлау жүйесін ... ... ... ... ... ... ... және адам, өмір, қоғам туралы философия берген біліміне ... ... ... ... жол ... ... ... өмір сүріп отырған қоғамның адамына өмір, оның мәні туралы ... ... адам ... ... тым ғылыми трактаттардан гөрі
адамның бойында өмірге деген күлшыныс тудыратын, мәнді өмірге адастырмай
жеткізетін ... ... ... көмектесетін философиялық еңбектер
көбірек қажет болып отыр. Осы ретте төмендегі екі нәрсені ескерген дүрыс.
Біріншіден, кеңестік жүйе ... біз сөз етіп ... ... ... ... ... дерлік адам өмірінің мәні қоғамның "жарқын
болашағымен" байланысты қарастырылып, жалпының абсолютизациясы жеке адамның
өмірін мәнсіздендірді, тіпті индивидті өз өмірінің жеке ... ... ... да ... /7/. ... адам өмірдің мағынасы туралы
ойланбастан, көпшіліктің ағынына еріп өмір сүрді. Әрине, жалпықоғамдық
мақсаттар мен ... ... ... ... ... жалпының жеке
арқылы өмір сүретіні кеңестік философияда ... ... ... жоғалтты. Бүл кемшілікті атап көрсеткен философтар болғанын да айта
кету ... ... Г. Н. ... ... ... үрпақ үшін, ал
20
ол болашақ үрпақ үшін өмір сүреді. Өзі үшін өмір сүрмейтін болса, ... өмір ... ... не?" - деп, жеке ... басқа адамның немесе
үрпақтың, жалпы қоғамның өмірмәндік түсінігі үлгі бола ... ... ... ... ... ... зерттеу объектісі таным теориясы мен ғылымдар ... ... Н. Н. ... ... ... ... ғылымның қызметшісі
болу емес, адам өмірінің мәнін аныктау екендігі туралы ... ... ... ... ойлау қалыптасқан қоғамның қаһарына үшырады.
Адам өмірінің мәні тақырыбын зерттеумен айналысқан Л. Н. Коган, В. ... Н. Я. ... И. Т. ... О. Я. ... және тағы баска
ғалымдарымыз өмірдің мәні ... ... ... ... ... ... қол жеткізгенімен, түлғаның өмірлік ... ... ... ... ... жеке ... ... ішкі
дүниесіне үңіле бермеді. Мықты идеологияның ... ... ... ... ... көзқарастың болуы мүмкін емес те еді. ... мәні ... ... ... да, философия пәні бойынша жоғарғы
оку орындарына арналған ... да ... де ... ... экзистенциализм болса, жеке адамның өзіндік ... ... оның ішкі ... мен ... назар аударды. Адамға өзін
де, қоғамды да түсінуге бүл бағыттың ... мол ... дау жоқ. ... мәселені тым терендету гиперрефлексияны күшейтіп, онсыз да
тығырықтан шығар жол таппай ... ... ... ... ... болары
сөзсіз. Сондықтан да, өмірдің мәні мәселесін ... ... ... екі ... ... ... ешқайсысын да әсірелемей жүзеге
асырған дүрыс деп шештік.
Ең әуелі өмірдің мәні мәселесінің қиындығының сыры ... ... оның ... адам ... күрделілігімен тығыз байланысты
екендігіне көзіміз жетеді. Дүниеде адамнан жүмбақ ештеңе жоқ. Адам ... ... ... ... келген уақытттан бері өзін-өзі танып ... ... ... ... ... ғылымдарды айтпағанның өзінде, адамды
негізгі зерттеу объектісіне айналдырған дін мен ... адам ... ашып ... деп айта ... Өркениеттің тарихи дамуының әрбір
кезеңі адам табиғатын түсіну ... ... бір ... азды-көпті үлес
қосып отырғанын жоққа шығармасақ та, адамның өзі әлі күнге ... ... ... ... ... ... керек. Сократтың "Өзінді-өзің
танып
21
біл!" қағидасын басшылыққа ала отырып, өзінің ішкі ... ... ... адам өзі ... ... тап ... ... өзін танып-білудің тура жолы жоғына және ... ... ... ... ... ... ... емес екендігіне көзі жетеді, ол өзі
үшін де, басқалар үшін де ... ... ... қала береді.
Бір-біріне тамшыдай ұқсас индивидтер жоқ екендігі белгілі. Әрбір адамның
кім ... оның ... де, ... да ... ... ... анықтама
берілмеген, оны іздеп табу керек. Адам ... ... ... Итальяндық философ Н. Аббаньяно адам экзистенциясының екі түрін
атап көрсетеді. Ол бір жағынан алып қарағанда — ашық ... ... ... ... ... ... ... Екінші түрғыдан тексерсек, оның түйық
сипатына, түбіне дейін бойлатпайтындығына көз ... ... ... және ... эсер етуге, сонымен бірге салыстырмалы
түрақгылыққа қабілетті. Осы сипаттар өзін түсіну мәселесін ... ... ... адам оны уақытша шешкен күннің өзінде де "өмірдің шым-
шытырық окиғалары, дүниеге келу, дүниеден өту, махаббат, зорлық, ... ... ... оның ... яғни ... келгендегі мақсаты
проблемасын үздіксіз қойып отырады"
/9/.
Бір сөзбен айтқанда, өмірмәндік мәселе адамның ... ... жоқ ... Адам бүл ... түйінін тарқатудың қиындығынан қорқып, оны
елемеуге тырысқан сайын немесе алдамшы шешім қабылдап, өзін де, ... ... ... ... ... ... ... Сондыктан да адам ерте
ме, кеш пе (әрине, ертерек болғаны дүрыс) өмірмәндік мәселені шешу жолына
түскені дүрыс. Бүл істе ... ... ... ... ... осы ... ... талдануын тарқатып көрейік.
Адам өмірінің мәні категориясы ежедден қалыптасқан философиялық
категориялардың ... ... Адам ... ... және ... ... ежелден категорияларда, зандарда және ойлаудың басқа
да логикалық қүралдарында бейнелеп отырды. Олар адамды қоршаған ... мен ... ... ... ... ... Бүл ... адамның өзін де қамтиды. Адам қызметі біртіндеп
дамып отыратын күрделі қүрылымға ие екені белгілі, логикалық категориялар
мен ... да да осы ... ... ретінде оның ізімен қалыптасып,
бірге дамып отырады. Осы категориялардың бірі — адам өмірінің мәні. Бүл
22
күрделі де ... ... ... да оның ... ... жолмен
бірден бере қою қиын. Кез келген ұғымның анықгамасын оның басқа үғымдармен
қатынастарын және байланыстарын ... ... бұл ... ... және ... аша ... ... болады. Соның нәтижесінде
аныктама да жүйелік-құрылымдық ... ... ... ... бір ... үғымдармен қатынастары мен байланыстарының түтас жүйесін қүрастыруға
қол жеткізе қою оңай емес, бірақ осы үғымның мәнін толығырақ ... ... ... ... болады. Адам өмірінің мәні категориясының
мазмүны да өзіне жақын басқа үғымдардың негізінде қалыптасады, ... ... ... да ... ... ... ... өмірдің мәні
категориясының мазмүнын ашуға көмектесетін категориялар өте көп, ... ... ... ... те ... ... ... бірдей
талдау мүмкін емес, бүл мақсат арнайы ғылыми ... ... ... мәні ... ... ... басты деген түйін-категорияларды
тандап алдық. Бүл ... ... ... өз ... ... ... ол ... туғызуы да мүмкін. Бірақ, біз ... ... ... ... ... ... еркін ойлау, мәселені
өзінше түсінуді .қысылмай баяндау заманында өмір ... ... ... есте ... Өмірмәндік үғымдар қатарында, біздің ойымызша,
өмір, өлім, мақсат, парыз, тандау, еркіндік категориялары, сондықган ... мәні ... оның осы ... ... ... арқылы көрсетуге тырыстық.
Өмірдің мәні категориясын талдауды ең әуелі өмірдің өзінің адам үшін
маңыздылығын ... ... жөн. Г. ... ... түтас нәрсе ретінде
зерттейтін, "өмірлік көзқарас" қалыптастыратын ғылым философия екенін атап
корсете отырып, "...біз адам ... ... де ... ... ... іс оған мән беріп түрған қүндылықгарды білгенде ғана жүзеге асады", ... ... ... ... өмір ... жатқан дүние — қүндылықтар дүниесі. Материалдық және
руханилық болып бөлінетін осы қүндылыктардың ең ...... Ол ... қүндылықтардың өмір сүруіне қажетті бірден-бір шарт және өлшем, өмір
болмаса, қүндылыктар да жоқ.
Осы түрғыдан талдасақ, адам үшін ең ... ... ең ... нәрсе —
өмір. Өмір — адам тіршілігінің негізі, оның сан ... ... ... ... мен ... асыруының жалғыз, абсолюттік мүмкіндігі. Өмір болмаса адамның ... ... мәні ... ... да, ... де, куаныш-қайғысы да
болмайды. Өмірдің мәні ... ... ... ... ... адам ... ойлаған жөн. Көне гректерше айтсақ, Primum vivare ...... өмір ... ... ... ғана философиялық ойлау. Қандай
жағдай болмасын, өмір мәнге ие, "өмір мәнсіз" деген эгоистік ... ... ... дүниенің баға жетпес құндылығын ... Өмір — ... ... ... оның мәні — ... осы болмыстың
барлық көріністерінен мән іздей отырып өмір сүруінде. Бірақ бүл ізденісті
өмірді тәрк ... ... ... ... ... әсіресе ой
еңбегімен айналысушы адамдарға, интеллектуалдарға тән. Олардың көбі ... ... ... өмір туралы пайымдауды жоғары қояды да, өмірдің өзінің
қүндылығын бағалауға ... ... ... ... философтар А.
К. Қапышев пен С. Ю. ... ... ... "... ... өмір сүрудің
орнына, ... өмір туралы ойланумен ғана шектеледі"/11/.
Бір жағынан алып қарағанда, адамның өмірдің мәні ... ... ... ... ... қүбылыс. Өмірмәндік толғаныс — адамның түлғалық
сипаты, ... бүл іс ... ... ... келе ... Бірақ
өмірдің мәні туралы мәселені тым әсірелеу, ақыл-ойды сезімнен, нақты іс-
әрекеттен ажырату (гиперрефлексия) адам үшін де, ол өмір ... ... үшін де ... ... ... тым ... ... сезімдік танымнан жоғары қойған адам өзін қоршаған дүниенің
қызығына көңілі толмай, өзінің ішкі ... ғана ... ... оны ... ... томаға-түйық, өзімен-өзі өмір кешуге үмтылады. Мүндай
адамдар өмір көшінен сырт қалғандай эсер ... ... бір рет ... ... қалай кешу әркімнің өз еркі. Бірақ тым окпіау өмір кешу,
философия тілімен айтсақ, жаттану, өмірдің қүндылығын бағаламаудың, ... де, ... ... да ... ... ... қате түсінудің
жемісі секілді. Бүл туралы орыс философы Н. Н. Трубников жақсы айтқан. Оның
пайымдауынша, жаттану дегеніміздің өзі бос соз. ... ... ... ... ... ... әлеуметтік дүниені зүлымдыктың бастауы
ретінде қарастыратын адам адамнан тыс және ... ... ... ... ешқандай да реалдылық жоқ екендігін, әлеуметтіктің өзі
индивидуалдыктан ... ... ... Ішкі ... жауап беруден қашқан адам ... ... ... ... ... ... ол өзінің билігі
жүрмейтін жалпы социум жөнінде айтудан танбайды"/12/. Мүндай адам ... ... мен ... сәтсіздіктерінің себебін өзінен емес,
өмірден, қоғамнан, өзін ... ... ... соларды ғана кінәлап,
жаттану мен өгейсіну, ... ... ... ... ... ... Бүл ... толығымен келіспесек те, негізінен алғанда жаны бар
ой. Әрине, адамның жаттануындағы қоғамның ... ... ... ... ... ... индивидтің өзінде екендігін ұмытпаған жөн.
Неміс философы Г. Риккерт те өмірді үғынуды адам уайымымен, қайғыруымен
байланысты қарастырады, бірақ оның ... біз ... ... ... өзгеше. Г. Риккерттің пайымдауынша,, қазіргі адам үшін
ең ... ... ... ... осы ... басты объектісі — өмір
/13/. Г. Риккерт бүл жерде "уайымдау" ... ... ... ... мағынасында қолданып отыр. Адам ... не ... Өзін ... ... ... ... ... ғана
адам уайым объектісіне айналдырады. Риккерттің терең ойлауды уайыммен
салыстыруы кездейсоқ емес. Уайым мен ... ... ... адам ... ... өлім бар екенін бүрынғы тыныш өмірдегіден ... ... ... ... ... ... ... өмір мен
өлімді салыстыра келіп, "Мың күнгі тамүктан бір күнгі ... ... тірі ... ... "Тірі адам тіршілігін жасайды" деп, өмірді
жоғары бағалауы да сондықган.
Өмірдің қүндылығын түсіндіруге ... ... ... ... Г. ... өмір ... мына бір ойлары да
өмірдің баға ... ... ... ... ... адам үшін ... өмір
сүру үстанымы бола алатын секілді: "Адам мүмкіндігінше көбірек уайымдап,
өзінің өмірін барлық бағыттарда мүмкіндігінше өміршең етіп жаюы ... ... тірі ... ... да ... және ... оның
хақы жоқ. Ағаш пен дала гүлі секілді адам да гүлдейді, мүны ол білуге
міндетті. ... ... ... ... әрбір уайымынды күшақ жайып
қарсы алмау, оны бағалай білмеу өзінді-өзің ... ... Өмір ... ... ... бүйрығы осы" /14/. Бүл пікірден бізге қажетті
үш түжырым туындайды:
1) Өмір туралы көбірек ойлан.
2) Өмір — баға жетпес қүндылық, оған ... ... ... әр ... ... өмір ... ... Мандайға жазылған өмірді гүлдендіруге, жандандыруға, мәнді
өткізуге тырыс.
Бүл іс адамның өз қолында. Өмірге мән ... ... өзі, оның ... екі ... жоқ, ... ... өз орнын тезірек тауып, мәнді
өмір сүруге де адамның өзі жауапты.
Өмірдің күндылығын және оның ... ...... ... ... ... Ол ... тыс нәрсе емес, үнемі қатар жүріп
отырады, өмір бар жерде өлім міндетті түрде бар, ол ... ... ... ғылымында өлім мәселесі өмірдің мәні секідді "мәңгілік", ... ... ... Бүл түсінікті де. Өлім туралы ... ... үшін ... мәні ... ... да қиынырақ. Осы сауалдың
төңірегінде ой ... адам ... ... ... ... өлім кім-
кімге де қорқьшышты, бірақ одан қүтылу мүмкін емес. Жақын адамынды жоғалту,
өліммен бетпе-бет келу адам ... ... ... ойландырмай
қоймайды. Күнделікті өмірдің күйбең тіршілігіне алданып, өлімнің ... ... ... пенде өмірінің қайғылы кезеңцерінде өмір ... ... күй ... күйзеліс пен қорқынышқа, үрей мен
шарасыздыққа үшырайды. Ол өзін ... ... ... ... ... бір өлім ... өмір сүріп керегі не? Өмір Соломон ... ... ... ма?" ... сүрақгар оның бойын билей бастайды.
Мүндай толғаныс әрбір ... тән ... ... ... ... Ресейлік
зерттеуші Н. В. Волохованың пікірінше, ... ... ... ... санаға көбірек тән. Бүл тү>і

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 149 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
А С. Макаренко шығармалары негізінде оқушыларды тәрбиелеудің теориялық негіздері41 бет
Қазақстан Республикасы геоморфология ғылымының негізін қалаушы профессор Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың өмір жолы38 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Шәкәрім Құдайбердиевтің педагогикалық көзқарастары5 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Ақпараттық - коммуникациялық технологияны қолдануда пән мұғалімдерін дайындау36 бет
Бастауыш сынып мұғалімінің педагогикалық шеберлігі және оны қалыптастыру мәселелері47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь