Қазақ повесі (генезис, эволюция, поэтика). Монография

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
Бірінші тарау
Қазақ повесінің генезисі. Алғашқы қазақ повестері ... ... ... ... ... ... . 7
Екінші тарау
Қазақ повесінің ұлттық әдебиетте жанр ретінде тұрақтануы
және дамуы (1920.1950 жылдар) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
Үшінші тарау
Қазақ повесінің кемелдену дәуірі ( 1950.1970 жылдар) ... ... ... ... ... 110
Төртінші тарау
Қазіргі заманғы қазақ повесі (1970.2000 жылдар) және оның
поэтикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 164
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .242
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...247
Осынау күндері адамзат өміріндегі ғылым мен өнердің атқаратын міндеті, рөлі өлшеусіз өсіп отыр. Әлемдегі ең бай, бақуатты елдер болып саналатын АҚШ, Жапония, Германия, Швеция, Финляндия, т.б. елдер нақ осы ғылым мен өнерге арқа сүйеп, соларды барынша дамытып, соның арқасында еңбек өнімділігін еселеп арттыратын жаңа технологияларға иелік етуде. Және сол өнер мен ғылым тек өндірісті дамытып қана қойған жоқ, сол өндірісті іске қосатын, басқаратын саналы тіршілік иесі – адамдардың сезімі мен ақылын да өлшеусіз өсірді, оны үлкен жасампаз күшке айналдырды. Осылайша ұлттық данышпанымыз Абайдың бұдан бір ғасыр бұрын айтқан: «Қашан бір бала ғылым-білімді махаббатпенен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам болады (1,469)» деген сөзі бүгінгі өміріміздің шындығы бұлтартпастай етіп дәлелдеп беруде.
Адам баласы болмыстың ақиқатын екі жолмен таниды: ғылым және өнер арқылы. Егер ғылым болмыстың шындығын логикалық пайымдаулар арқылы түсіндірсе, өнер оны образдар арқылы бейнелейді. Бұл екеуі бірінсіз бірі жоқ құстың қос қанаты секілді. Ғылым адамзаттың ақыл-ойын шыңдап, жетілдірсе, өнер оған қоса оның сезімін, танымын, интуициясын, яғни түйсігін байытып, көркейтеді. Сүйтіп қарапайым екі аяқты пендені Абай айтқан толық адамға, яғни нағыз адамға айналдырады.
Көркем әдебиеті арқылы біз ұлтты танимыз. Айталық, тек қазақ әдебиетінің шығармалары арқылы ғана біз туған халқымыздың жан дүниесін, психологиясын, характерін, яғни бүткіл рухын танып біле аламыз. Ендеше біз көркем әдебиетіміз арқылы ғана ұлы Отанымызды түсініп, оның қадір-қасиетін зерделей алмақпыз, өйткені Отан деген ең алдымен ана тілі мен туған жер, онда өмір сүріп кеткен және қазір жер басып, тіршілік етіп жатқан адамдар.
Көркем әдебиеттің өмірдегі осындай ұлы миссиясын бізден бұрын өмір сүріп кеткен ойшылдарымыз да ерте аңғарыпты. Солардың бірі және бірегейі Ахмет Байтұрсынов былай дейді: «Өнердің ең алды сөз өнері деп саналады. «Өнер алды – қызыл тіл» деген қазақ мақалы бар. Мұны қазақ сөз баққан, сөз күйттеген халық болып, сөз қадірін білгендіктен айтқан. Алдыңғы өнердің бәрінің де қызметін шама қадырынша сөз өнері атқара алады. Қандай сәулетті сарайлар болсын, қандай сымбатты, я кескінді сүгіреттер болсын, қандай әдемі ән-күй болсын – сөзбен сөйлеп, сүгіреттеп көрсетуге, танытуға болады. Бұл өзге өнердің қолынан келмейді (2.138)».
Бұл жерде Ахаң – Ахмет Байтұрсынов өзге өнер деп классикалық өнердің көркем әдебиеттен өзге музыка, кескіндеме (живопись), мүсін (скульптура), сәулет (архитектура) секілді түрлерін айтып отыр. Демек, бұл көркем әдебиет туындысының бойында бәрі де бар деген сөз: музыкаға тән ырғақ пен әуез де, мүсін өнеріне тән пластика да, сәулет өнері мен кескіндемеге тән сыр мен сымбат пен жүз құбылған бояулар әлемі де. Сөз өнері солардың бәрін суреттеп, бейнелеп бере алады.
1. Абай. Шығармаларының бір томдық толық жинағы. – Алматы: Қазмемкөркем әдеббас, 1961. – 695 б.
2. Байтұрсынов А. Шығармалары: Өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
3. Әуезов М. Жиырма томдық шығ. жинағы, 18-т. – Алматы: Жазушы, 1985. – 448 б.
4. Ғабдуллин Н. Замандас келбеті. – Алматы: Жазушы, 1972. – 232 б.
5. Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. – Алматы: Жазушы, 1981. – 232 б.
6. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 199 5. – 288б.
7. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. – Алматы: Білім,2003. – 224б.
8. Қабдолов З. Екі томдық шығармалар жинағы, 2-т. – Алматы: Жазушы, 1983. – 456б.
9. Кәкішев Т. Дәуір дидары. – Алматы: Жазушы, 1985. – 303б.
10. Бердібаев Р. Қазіргі қазақ прозасындағы замандас тұлғасы. – Алматы: Қазақстан, 1968. – 86б.
11. Елеукенов Ш. От фольклора до романа- эпопеи. – Алматы: Жазушы, 1987. – С.352.
12. Нұрғали Р. Таңдамалы шығ. екі томдығы, 2-т. – Алматы: Жазушы, 1991. – 571б.
13. Нұрғали Р. Әуезов және Алаш. – Алматы: Санат, 1997. – 432б.
14.Бельгер Г.К. Мотивы трех струн. – Алма-Ата: Жазушы, 1986. – С.304.
15. Кедрина З.С. Из живого источника. – Алма-Ата: Жазушы, 1966. – С.432.
16. Серікқалиев З. Ақ жол. – Алматы: Жазушы, 1990. – 464б.
17. Наурызбаев Б. Қазақ прозасындағы Б.Майлин дәстүрі. – Алматы: Ғылым, 1979. – 180б.
18. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. – Алматы: Жазушы, 1993. – 623б.
19. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. – Алматы: Жазушы, 1985. – 249б.
20. Әбдезұлы Қ. Т.Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 жылдардағы қазақ прозасы. – Алматы: Ғылым, 2001. – 270б.
21. Әбдезұлы Қ. Жазушы және заман шындығы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 185б.
22. Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. – Алматы: Жазушы, 1988. – 192б.
23. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым, 1991. – 208б.
24. Бисенғалиев Ж. ХХ ғасырдың басындағы қазақ прозасы. – Алматы: Мектеп, 1989. – 136б.
25. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым, 1982. – 148б.
26. Сарбалаев Б. Қызыл алма. – Алматы: Жалын, 1981. – 184б.
27.Жұртбаев Т. Талқы. – Алматы: Қазақстан, 1997. – 368б.
28. Мусаев А. Поэтика казахской сатиры. – Алматы: Санат, 1997. – С. 192.
29. Исмакова А.С. Казахская художественная проза. – Алматы: Гылым, 1998. – С.394.
30. Тұрысбек Р. Жүсіпбек Аймауытұлы және 20 жылдардағы қазақ прозасы. – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – 340б.
31. Пірәлиева Г. Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері. // Филология ғылымдарының докторы ғыл. дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация авторефераты. – Алматы, 2004. – 46б.
32. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. – 272б.
33. Қасқабасов С. Жаназық. – Астана: Аударма, 2002. – 584б.
34. Әзиев Ә. Қазақ повесі. – Алматы: Мектеп, 1989. – 224б.; Нағметов А. Қазіргі повесть және көркемдік ізденіс. – Алматы: Ғылым, 1985. – 176б.; Ержанова Г. Қазіргі қазақ повестеріндегі психологизм мәселелері (70-80 жылдар). // Филология ғыл. канд. дисс. авторефераты. – Алматы, 1994. – 25б.; Адибаев М. О поэтике повестей и рассказов М.О.Ауезова двадцатых годов. // Автореф. Канд. Филол. Наук. – Алма – Ата. 1987. – 24с.; Уәлиханов Ш. Қазіргі қазақ прозасы шағын түрлерінің поэтикасы (Сайын Мұратбеков шығармашылығының негізінде). // Филол.ғыл. канд. дисс. авторефераты. – Алматы, 1997. – 25б.; Неталиева Д. Д.Исабеков повестеріндегі ұлттық мінез сипаты. // Филол. ғыл. канд. дисс. авторефераты. – Алматы, 2007. – 30б.; Халикова Н. Қазақ прозасындағы кейіпкер даралығы және көркемдік шешім (1960-80 жылдар прозасы). //Филол. ғыл. канд. дисс. авторефераты. – Алматы, 2007. – 30б.
35. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. – Алматы: Қазақстан даму институты, 1999. – 752б.
36. Қаратаев М. Социалистік реализмнің қазақ прозасында қалыптасуы. – Алматы: Ғылым, 1965. – 410б.
37. Қаңбақ шал. Тұрмыс-салт ертегілері. – Алматы: Жалын, 1983. – 188б.
38. Ғабитов Т., т.б. Мәдениеттану. – Алматы: Раритет, 2002. – 408б.
39. Шалабаев Б. Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы. – Алматы: Мектеп, 1983. – 192б.
40. Әбдіғалиев Б., т.б. Саяси ой тарихы. – Алматы: Үш қиян, 2003. – 280б.
41. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 256б.
42. Мырзахметұлы М. Әуезов және Абай. – Алматы: Қазақстан, 1997. – 271б.
43. Жақып Б. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары. – Алматы: Білім, 2004. – 368б.
44.Сұхбанбердина Ү. Айқап. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995. – 366б.
45. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы, 1986. – 396б.
46. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы. Мектеп, 1981. – 240б.
47. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. – Алматы: Білім, 1994. – 352б.
48. Қазақ әдебиетінің тарихы, 7т. – Алматы: Қазақпарат, 2004. – 462б.
49. Би аға. – Алматы: Жазушы, 1991. – 304б.
50.Майлин Б. Бес томдық шығармалар жинағы, 3т. – Алматы: Жазушы, 1987. – 336б.
51. Кекілбаев Ә. Заманмен сұхбат. – Алматы: Жазушы, 1996. – 592б.
52. Добролюбов Н.А. Әдебиет туралы сын мақалалар. Алматы: Қазмемкөркемәдеббас., 1955. – 180б.
53. Писатель и время: сб. документальной прозы. – М.: Сов. Писатель, 1986. – С.576.
54. Плеханов Г.В. Письма без адреса. Искусство и общественная жизнь. – М.: Гослитиздат, 1956. – С. 248.
55. Бердібаев Р. Кәусар бұлақ. – Алматы: Жазушы, 1989. – 357б.
56. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағлымы не дейді? – Алматы: Ана тілі, 1993. – 208б.
57. Қазақ әдебиетінің тарихы, 8т. – Алматы: Қазақпарат, 2004. – 520б.
58. Сейфуллин С. Бес томдық шығармалар жинағы, 3т. – Алматы: Жазушы, 1987. – 472б.
59. Есім Ғ. Саяси философия. – Алматы: Ел-шежіре, 2006. – 256б.
60. О писательском труде. – М.: Сов. Писатель, 1955. – С. 380.
61. Қазақ прозасы. Хрестоматия, 1т. – Алматы: Ғылым, 2001. – 564б.
62. Қазақ прозасы. Хрестоматия, 2т. – Алматы: Ғылым, 2001. – 672б.
63. Қазақ прозасы. Хрестоматия, 3т. – Алматы: Ғылым, 2001. – 568б.
64. Аймауытов Ж. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 560б.
65. Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997. – 224б.
66. Ысқақұлы Д. Сын шын болсын. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 128б.
67. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы, 2т. – Алматы: Жазушы, 1979. – 336б.
68. Әсемқұлов Т. Абайдың ұлы жұмбағы.// «Қазақ әдебиеті», №32, 2002.
69. Дәдебаев Ж. Мұхтар Әуезов. – Алматы: Рауан, 1997. – 124б.
70. Мырза Әли Қ. Жазмыш. – Алматы: Атамұра, 2004, - 480б.
71. Паустовский К. Золотая роза. – Ленинград: Детская литература, 1987. – С. 239.
72. Қабдолов З. Мұхтар Әуезов және оның әсемдік әлемі. – Алматы: «Білім» қоғамы, 1986. – 56б.
73. М.Әуезов – ХХ ғасырдың ұлы жазушысы және гуманисі. – Алматы: Ғылым, 1997. – 164б.
74. Майтанов Б. Мұхтар Әуезов – суреткер. – Алматы: әл-Фараби, 1996. – 124б.
75. Мақатаев М. Екі томдық шығармалар жинағы, 2т. – Алматы: Жазушы, 1982. – 384б.
76. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. – Астана: Елорда, 2000. – 288б.
77. Шарипов С. Екі томдық шығармалар жинағы, 1т. – Алматы: Жазушы, 1982. – 488б.
78. Сөзстан. Бірінші кітап. – Алматы: Жалын, 1980. – 208б.
79. Шаймерденов С. Әдеби толқындар. – Алматы: Жазушы, 1986. – 320б.
80. Мұстафин Ғ. Таңдамалы шығармалар, 1т. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1955. – 388б.
81. Қазақ ССР тарихы, 5т. – Алматы: Ғылым, 1984. – 728б.
82. Қазақ әдебиетінің тарихы, 9т. – Алматы: Қазақпарат, 2005. – 998б.
83. Соқпақбаев Б. Менің атым – Қожа. – Алматы: Жазушы, 1978. – 368б.
84. Андре Моруа. Прометей, или жизнь Бальзака. – Кишинев: Картя молдовескэ, 1980. – С. 560.
85. Ахтанов Т. Махаббат мұңы. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Раритет, 2005. – 288б.
86. Толстой Л.Н. Об истине жизни и поведении. – М.: Эксмо-пресс, 1998. – С. 1040.
87. Әлімқұлов Т. Сейтек сарыны. – Астана: Елорда, 1999. – 427б.
88. Тілепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1994. – 172б.
89. Шаймерденов С. Таңдамалы шығармалар, 2т. – Алматы: Жазушы, 1982. – 520б.
90. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы шығармалары, 1т. – Алматы: Жазушы, 1980, - 544б.
91. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы шығармалары, 2т. – Алматы: Жазушы, 1980. – 592б.
92. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы шығармалары, 3т. – Алматы: Жазушы, 1980. – 584б.
93. Сөзстан. Сегізінші кітап. – Алматы: Жалын, 1987. – 216б.
94. Альбер Камю. Творчество и свобода. – М.: Радуга, 1990. – С. 602.
95. Мұртаза Ш. Алты томдық шығармалар жинағы, 4т. – Алматы: Қазығұрт, 2002. – 592б.
96. Беласқан Повестер жинағы. 3 кітап. – Алматы: Жалын, 1981. – 460б.
97. Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. – Алматы: Ғылым, 1994. – 317б.
98. Ыбырайым Б. Сырлы әлем. – Алматы: Ана тілі, 1997. – 222б.
99. Мақпыров С. «Ботагөз» романының жазылу тарихы. – Алматы: Абай ат. мем. унив., 1994. – 89б.
100. Лихачев Д.С. Литература – реалность – литература. – Ленинград: Сов. Писатель, 1981. – С. 216.
101. Есембеков Т. Художественно- эстетическое значение драматизма в казахской прозе: Автореф. д-ра филол. наук. – Алматы, 1998. С. 47.
102. Тебегенов Т. Әдебиет тарихы. – Алматы: РБК, 1999. – 205б.
103. Жаксылыков А.Ж. Образы, мотивы и идеи с религиозной содержательностью в произведениях казахской литературы. Типология, эстетика, генезис. – Алматы: Қазақ университеті, 1999. – С. 423.
104. Мәдібай Қ. ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 196б.
105. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. – 244б.
106. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 127б.
107. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1997. – 928б.
108. Андре Моруа. Три Дюма: литературные портреты. – М.: Правда, 1986. С. 603.
109. Сыдықов Т. Қазақ тарихи романы. – Алматы: Ер-Дәулет, 1996. – 251б.
110. Мырзахмет М. Абайтану тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 192б.
111. Сейітжанұлы З. Тарихи эпос. – Алматы: Ғылым, 1994. – 111б.
112. Бердібаев Р. Қазақ эпосы. – Алматы: Ғылым, 1982. – 231б.
113. Ергөбек Қ. Сәбит Мұқанов: жазушының шығармашылық әлемі. – Алматы: Санат, 2000. – 318б.
114. Еспенбетов А. Сұлтанмахмұт Торайғыров. – Алматы: Ғылым, 1992. – 200б.
115. Абылқасымов Б. Телқоңыр. – Алматы: Атамұра, 1993. – 160б.
116. Турсунов Е.Д. Возникновение баксы, акынов, сэри и жырау. – Астана: ИКФ «Фолиант», 1999. – С. 252.
117. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. – Алматы: Мектеп, 1989. – 216б.
118. Сейдімбеков А. Күңгір-күңгір күмбездер. – Алматы: Жалын, 1981. – 240б.
119. Серғалиев М. Сөз сарасы. – Алматы: Жазушы, 1989. – 200б.
120. Елеукенов Ш. Жаңа жолдан. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320б.
121. Майтанов Б. Суреттеу және мінездеу. – Алматы: Қазақ университеті, 1991. – 46б.
122. Қирабаев С. Шындық және шығарма. – Алматы: Жалын, 1981. – 252б.
123. Қирабаев С. Әдебиет және дәуір талабы. – Алматы: Жазушы, 1976. – 300б.
124. Жить стастями и идеями времени: Сб. статей о литературе и искусстве. – М.: Мол. Гвардия, 1970. – С. 272.
125. Исторические наука советского Казахстана. – Алма-Ата: Гылым, 1990. – С. 272.
126. Каган. Начало эстетики. – М.: Искусство, 1964. – С. 210.
127. Омаров І. Толғамдар. – Алматы: Жазушы, 1992. – 239б.
128. Омарұлы Б. Аруана бауыр дүние. – Алматы: Шартарап, 1998. – 156б.
129. Мырзахметұлы М. Абайдың адамгершілік мұраттары. – Алматы: Рауан, 1993. – 279б.
130. Гумилев Л.Н. Соңғы евразиялықтың пайымдаулары. // «Қараөткел» газеті, 26 ақпан, 1992.
131. Әлімжанов А., Асылбеков С., Исмақова А., Жандәулеттегі Т. Қазақ әдебиеті әлемдік көзқарас контексінде.// «Жас алаш» газеті, 12 қыркүйек, 1992.
132. Парандовский Ян. Олимпийский диск. Алхимия слова. – М.. Сов. Писатель, 1986. – С. 528.
133. Белинский В.Г. собр. соч. В 3-х т. Т.2. – М.: Гослитиздат, 1948. – С. 932.
134. Бочаров А.Г. Литература и время. – М.. Худож. лит., 1988. – С. 383.
135. Шкловский В.Б. Повести о прозе. – М.: Худож. литература, 1966. – С. 335.
136. Чехов А.П. Нужен талант и труд.// «Литературная Россия, 12 августа, 1983.
137. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі: Құрастырушылар – Ахметов З., Шаңбаев Т. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 240б.
138. Айтматов Ч.Т. В соавторстве с землею и водой. – Фрунзе: Кыргызстан, 1978. – С. 406.
139. Гамзатов Р. Собр. соч. в 3-х т. Т.3. – М.: Худож. лит., 1969. – С. 319.
140. Нұрмағамбетов Т. Аптапқа бет алу. «Жалын» журналы, №1, 1987.
141. Распутин В.Г. Повести. – М.: Молод. Гвардия, 1976. – с. 656.
142. Мұханбетқалиев Қ. Жаңғырық. – Алматы: Жалын, 1978. – 168б.
143. Мұханбетқалиев Қ. Қайдасың сен, махаббат. – Алматы: Жалын, 1984. – 222б.
144. Чехов А.П. Полн. Собр. Соч. В 30-ти т. Письма. Т.3. – М.. Худож. Лит., 1976. – С. 574.
145. Кекілбаев Ә. Таңдамалы шығ. Екі томдығы, 1-т. – Алматы: Жазушы, 1989. – 400б.
146. Кекілбаев Ә. Таңдамалы шығ. екі томдығы, 2-т. – Алматы: Жазушы, 1989. – 408б.
147. Абрамович Г.Л. Введение в литературоведение. – М.. Просвещение, 1970. – С. 390.
148. Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. – М.. Просвещение, 1976. – С. 448.
149. Исабеков Д. Тіршілік. – Алматы: Жазушы, 1975. – 256б.
150. Исабеков Д. Қарғын. – Алматы: Жалын, 1980. – 280б.
151. Исабеков Д. Екі жиырма. – Алматы: Жазушы, 1983. – 432б.
152. Квятковский А.П. Поэтический словарь. – М.: Советск. энциклопедия, 1966. – С. 376.
153. Скобелев В.П. Поэтика рассказа. – Воронеж: Изд-во Воронеж. унив., 1982. – С. 155.
154. Толстой Л.Н. Полн. собр. соч. В 91-ти т. Т. 53. – М.: Худож. лит., 1953. – С. 870.
155. Мағауин М. Таңдамалы шығ. екі томдығы, 1 т. – Алматы: Жазушы, 1990. – 445б.
156. Мағауин М. Таңдамалы шығ. екі томдығы, 2 т. – Алматы: Жазушы, 1990. – 443б.
157. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 208б.
158. Булгаков В.Ф. Л.Н.Толстой в последний год его жизни. – М.: Правда, 1989. – С. 446.
159. Мұратбеков С. Көкорай. – Алматы:Жазушы, 1979. – 504б.
160. Беласқан. Повестер жинағы, 1- кітап. – Алматы: Жалын, 1981. – 552б.
161. Беласқан: Повестер жинағы, 2- кітап. – Алматы: Жалын, 1981. – 432б.
162. Антонов С.П. Я читаю рассказ. – М.. Мол гвардия, 1973. – С. 255.
163. Әдібаев Х. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1978. – 296б.
164. Әбдіков Т. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1992. – 512б.
165. Түменбаев Ж. Қимас қазына. – Алматы: Жалын, 1979. – 191б.
166. Түменбаев Ж. Мен сүйген қыз. – Алматы: Жалын, 1981. – 192б.
167. Ысқақбай М. Бес томдық шығармалар жинағы, 3 т. – Алматы: Нұрлы әлем, 2007. – 368б.
168. 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Ғылым, 1997. – 512б.
169. 40-50 жылдардағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Ғылым, 1998. – 400б.
170. Исмақова А. Мәдениет тарихы – ел тарихы.// «Жалын» журналы, №2, 1990.
171. Тұрысбек Р. Жазушы еңбегі және шығармашылық. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 228б.
172. Ахтанов Т. Таңдамалы шығ. екі томдығы, 1-т. – Алматы: Жазушы: 1974. – 424б.
173. Шошин В.А. Литература народов СССР. – М.: Просвещение, 1977. – С. 191.
174. Шкловский В.Б. Заметки о прозе русских классиков. – М.: Сов. писатель, 1955. – С. 460.
175. Антопольский Л.Б. Очем говорит повесть? – М.: Знание, 1978. – с. 63.
176. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272б.
177. Тынянов Ю.Н. Поэтика. История литературы. Кино. – М.: Наука, 1977. – с. 574.
178. Ахтанов Т. Көкейтесті. – Алматы: Жалын, 1980. – 360б.
179. Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики. Исследование разных лет. – М.: Худ. литература, 197б. – С. 502.
180. Белинский В.Г. Собр. Соч. В 3-х т., - М.: Гослитиздат, 1948. – С. 932.
181. Сүлейменов А. Бесін. – Алматы: Жазушы, 1970. – 151б.
182. Старцева А.М. Поэтика современной советской прозы. – Ташкент: Фан, 1984. – С. 105.
183. Бочаров А.Г. Чем жива литература? – М.: Сов. Писатель, 1986. – с. 224.
184. Бөкеев О. Қайдасың, қасқа құлыным. – Алматы: Жазушы, 1973. – 200б.
185. Современная советская проза: учебное пособие. – М.: Изд-во МГУ, 1990. – С. 187.
186. Словарь литературоведческих терминов. Составители: Л.И.Тимофеев, С.В.Тураев. –М.: Просвещение, 1974. – С. 512.
187. Бунин И.А. Собр. соч. в 9-и т., т.9. – М.: Худ. литература, 1967. – С. 622.
188. Тәтімов М. Қазақ әлемі. – Алматы: Атамұра, 1993. - 160б.
189. В начале семидесятых. Литература наших дней: сборник. – Ленинград: Лениздат., 1973. – С. 304.
190. Вопросы поэтики художественного произведения: темат. сб. научных трудов. – Алма-Ата: Казах. пед. инс-т им. Абая, 1980. – С. 167.
191. Воронов В.И. Художественная концепция. М.: Сов писатель, 1984, - С. 382.
192. Гей Н.К. Художественность литературы. – М.: Наука, 1975. – С. 471.
193. Гинзбург Л.Я. О психологической прозе. – М.: Худож. литература, 1977. – С. 443.
194. Сөзстан. Әдеби-сын мақалалар, портреттер, 5-кітап. – Алматы: Жалын, 1984. – 224б.
195. Раевский Н.А. Портреты заговорили. – Алма-Ата: Жазушы, 1989. – С. 480.
196. Горький М. Әдебиет туралы. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас., 1954. – 231б.
197. Гусев В.И. В предчувствии нового. О некоторых чертах литературы шестидесятых годов. – М.: Сов. писатель, 1974. – С. 328.
198. Проблемы жанра и стиля художественного пройзведения: сб. статей. – Владивосток: изд-во Дальневост. унив-та, 1988. – с. 263.
199.Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Білім, 1993. – 248б.
200. Панков В.К. Время, человек, литература. – М.. Знание, 1972. – С. 112.
201. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240б.
202. Нұрпейісов Ә. Төрт томдық шығ. жинағы, 4-т. – Алматы: Жазушы, 1982. – 528б.
203. Новиков В.В. Советская литература на современном этапе. – М.: Худож. литература, 1978. – С. 159.
204. Жиренчин А. Из истории казахской книги. – Алма-Ата: Казахстан, 1987. С. 144.
205. Жирмунский В.М. Сравнительное литературоведение: восток и запад. Изб. труды. – Ленинград: Наука, Ленинградское отд., 1979. – С. 493.
206. Қазыбеков Н. Ой таразысы. – Алматы: Жазушы, 1991. – 256б.
207. Кедрина З.С. На языке дружбы. – М.: Сов. Писатель, 1984. – С. 287.
208. Крамов И.Н. В поисках сущности. – Алма-Ата: Жазушы, 1980. – С. 310.
209. Қирабаев С. Жүсіпбек Аймауытов. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 231б.
210. Кузьменко Ю.Б. Советская литература: вчера, сегодня, завтра. – М.: Сов. писатель, 1981. – С. 440.
211. Ысқақ Қ. Қоңыр күз еді. – Алматы: Атамұра, 2003. – 256б.
212. Есім Ғ., т.б. Дінтану негіздері. – Алматы: Білім, 2003. – 156б.
213. Мәдени- философиялық энциклопедиялық сөздік. – Алматы: Раритет, 2004. – 320б.
214. 15 встреч в Останкине: Портреты. (Составитель – Т.Земскова). – М.: Политиздат, 1989. – С. 303.
215. Есмағамбетов К. Қазақтар шетел әдебиетінде. – Алматы: Атамұра – Қазақстан, 1994. – 240б.
216. Мұқанов М. Қазақ жерінің тарихы. – Алматы: Атамұра – Қазақстан, 1994. – 80б.
217. Қазақ өнері. Энциклопедия. – Алматы: Білік, 2002. – 800б.
        
        Серік Асылбекұлы
Қазақ повесі (Генезис, эволюция, поэтика)
Монография
«Алматы» «Үш қиян» 2008
Жауапты редакторы – ... ҚР ... ... ҰҒА академигі, филология
ғылымдарының докторы, профессор
Пікір жазғандар:
Б.Майтанов – филология ғылымдарының докторы, профессор
Қ.Мәдібаева – филология ғылымдарының ... ... ... Қазақ повесі (Генезис, ... ... ... ... ... еңбекте өзінің бастауларын сонау есте жоқ ескі замандардағы мифтерден,
аңыздардан, ертегілерден, ауызекі әңгімелерден, бір сөзбен айтқанда, ... ... ... ... кейін бірте-бірте ұлттық жазба
прозамыздың жетекші бір түріне ... ХХ ... ... ... ... ... жағынан дүниежүзілік көркемсөздің ең ... ... ... қалай көтерілгені нақты көркем шығармаларды талдау, ғылыми
зерттеуден өткізу арқылы сараланған.
Кітап ғалымдарға, ... ... ... ... қадір тұтатын көпшілік оқырман қауымға арналған.
А ... ... ... С. ... ... ... 2008.
1 Кіріспе
Осынау күндері адамзат өміріндегі ғылым мен өнердің атқаратын міндеті,
рөлі ... өсіп ... ... ең бай, ... елдер болып саналатын
АҚШ, Жапония, Германия, Швеция, Финляндия, т.б. елдер нақ осы ... ... арқа ... ... ... дамытып, соның арқасында еңбек
өнімділігін еселеп арттыратын жаңа технологияларға иелік ... Және ... мен ... тек ... ... қана ... жоқ, сол ... іске
қосатын, басқаратын саналы тіршілік иесі – адамдардың сезімі мен ақылын да
өлшеусіз өсірді, оны ... ... ... ... ... ... ... бұдан бір ғасыр бұрын айтқан: «Қашан бір бала ғылым-
білімді махаббатпенен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам ... ... сөзі ... ... ... ... етіп дәлелдеп
беруде.
Адам баласы болмыстың ақиқатын екі жолмен таниды: ғылым және ... Егер ... ... ... ... ... арқылы
түсіндірсе, өнер оны образдар арқылы бейнелейді. Бұл екеуі ... ... ... қос ... ... ... адамзаттың ақыл-ойын шыңдап,
жетілдірсе, өнер оған қоса оның ... ... ... ... байытып, көркейтеді. Сүйтіп қарапайым екі аяқты ... ... ... ... яғни ... ... айналдырады.
Көркем әдебиеті арқылы біз ұлтты танимыз. Айталық, тек қазақ
әдебиетінің шығармалары ... ғана біз ... ... жан ... ... яғни ... рухын танып біле аламыз. Ендеше біз
көркем әдебиетіміз арқылы ғана ұлы Отанымызды түсініп, оның қадір-қасиетін
зерделей алмақпыз, өйткені Отан деген ең ... ана тілі мен ... ... өмір сүріп кеткен және қазір жер басып, тіршілік етіп ... ... ... ... ... ұлы миссиясын бізден бұрын өмір
сүріп кеткен ойшылдарымыз да ерте ... ... бірі және ... ... ... ... ... ең алды сөз өнері деп саналады.
«Өнер алды – ... тіл» ... ... ... бар. Мұны қазақ сөз баққан, сөз
күйттеген халық ... сөз ... ... ... ... өнердің
бәрінің де қызметін шама қадырынша сөз өнері атқара алады. Қандай сәулетті
сарайлар болсын, қандай сымбатты, я ... ... ... ... ... ...... сөйлеп, сүгіреттеп көрсетуге, танытуға болады.
Бұл өзге өнердің қолынан келмейді (2.138)».
Бұл жерде Ахаң – Ахмет Байтұрсынов өзге өнер деп ... ... ... өзге ... ... ... мүсін (скульптура),
сәулет (архитектура) секілді түрлерін айтып отыр. Демек, бұл көркем әдебиет
туындысының бойында бәрі де бар ... сөз: ... тән ... пен әуез ... ... тән пластика да, сәулет өнері мен кескіндемеге тән сыр мен
сымбат пен жүз ... ... ... де. Сөз ... ... бәрін
суреттеп, бейнелеп бере алады.
Әрине, М.Горький айтқандай, көркем әдебиет – адамтану, сондықтан ... ең ... ... – адам , ал ең ... ... – сол адамның
арманы мен мұңы, қуанышы мен ... ... көз ... ... үміті.
Сөз жоқ, адам – әлемнің шешілмеген ең басты ... Осы ... деп ... ... мен ... ...... түнде
ұйқыдан қалып, қаншама таңды таңға ұрды десеңізші. Бірақ адамзат ... ... ... ... ашып бере ... жоқ. ... М.Әуезов
айтпақшы, « ... психофизикалық жаратылысы жағынан адам атаулы әралуан
келеді. Л.Н.Толстой соған қарап ... жеке жан « әсте ... ... ... ... да, жамандықта да әр адам өз
жаратылысын ... ... ... ... ... – осы ... ... яғни сөз
өнерінің эпос деп аталатын жанрының бір түрі болып табылатын қазақ повесі
болмақ. Аталған ... біз ... ... осы ... өз ... қайдан
алды (генезисі), оның ұлттық жазба ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар әсер етті деген
сауалдарға жауап бере ... одан әрі ... осы ... қазақ көркемсөз
өнеріндегі қалыптасу, кемелдену үдерісін (эволюциясы) және көркемдік даму
жолдарын (поэтикасы) зерттеп, ... ... ... ... ... есте жоқ ескі замандардағы
мифтер мен аңыздардан, ертегілерден алатын қазақ ... ... ... ... ... ... ... «Бейшара қыз» (1912),
Тайыр Жомартбаевтың «Қыз көрелік» (1912), Бейімбет Майлиннің ... (1915) т.б. ... ... ... ... ... ... бері жүз
жылға, яғни бір ғасырға жуық уақыт өтті. Осы ... ... ... ... ... ұзақ даму жолынан өтті: оның көркемдік тұрғыдан кемелденіп,
биікке ... ... де ... ... ... ... мен цензураның, И.В.Сталин орнатқан жеке адамға
табынушылық дәуірінің қатаң қыспағына ұшырап, тоқыраған ... (1930 ... да ... Бұл ... ... осы ... ... көркемсөз
шеберлерінің бірнеше ұрпағы ауысты. Олар кезінде қазақ прозасын, оның ... түрі ... ... ... ... жаңа тақырыптық, идеялық,
көркемдік ізденістермен байытты, өздерінің шығармашылық шеберліктерін
ұлттық, ... ... ... ғана ... қоймай, орыс,
батыс әдебиеттерінің поэтикалық ... ... ... сүйтіп
мазмұны ұлттық болғанмен көркемдік пішімі жалпы адамзаттық ... ... ... біз ... ... осы ... ... табиғатын
аша отырып, қазақ повесінің бір ғасырлық даму ... ... ... ... шығармалары арқылы жан-жақты талдаудан өткіздік.
Әрине, қазақ повестері қазақ әдебиеттану ғылымында бұған дейін де әр
қырынан біршама ... ... ... Н.Ғабдуллин (4;5), С.Қирабаев (6;7), З.Қабдолов (8), Т.Кәкішев (9),
Р.Бердібаев (10), ... (11), Р. ... (12; 13), ... ... (15), ... ... ... 19),
Қ.Әбдезұлы(20; 21), Ж.Дәдебаев(22; 23), З.Бисенғали(24), Б.Майтанов(25),
Б.Сарбалаев(26), Т.Жұртбаев(27), ... ... ... т.б. ... көрнекті әдебиеттанушы
ғалымдар мен әдебиет сыншыларының ... ... ... ... тіл, ... ... ... ерекшеліктер тұрғысынан
талданса, академик С.Қасқабасовтың еңбектерінде (32;33) қазақ повестерінің
архетиптері болып табылатын халық ... ... ... ... ертегілер, аңыздар секілді жанрларының идеялық, көркемдік ... ... ... ... ... ... қазақ повесі жанр
ретінде жеке алынып қарастырылмайды, олар ... ... ... ... ... алып ... ... қазақ повесін зерттеулерінің негізгі, басты объектісі
етіп ... ... да бар. ... ... ... ... Ш.Уәлиханов, Д.Неталиева, Н. ... ... ... (34) бұл жанр ... зерттеу объектісі
ретінде қарастырылып, алынып отырған тақырыбына сай талданады. ... ... ... Ә.Әзиевтің «Қазақ повесі» деген еңбегі осы
жанрдың 1914-1940 жылдар аралығындағы даму кезеңін қамтыса, ... ... ... ... ... ... ... повестерін арқау еткен. Ал
Ш.Уәлиханов негізінен С.Мұратбеков, М.Әдібаев М.Әуезов, ... ... ... Н.Халикова қазіргі қазақ прозасындағы
кейіпкерлерді даралау, Г.Ержанова ... ... ... ... ... ... ... сөз етеді. Біз бұдан күні бүгінге
дейін қазақ повесінің генезисінен, яғни шығу ... ... ... ... дейінгі жүз жылдық даму жолын тұтастай алып, жан-жақты зерттеген
еңбектің жоқ екенін көреміз. ... ... ... ... ... ... бұл ... жұмысы сол олқылықтың орнын толтыруды көздейді.
Повесть жанрына әдебиеттанушы ғалымдардың әрқайсысы өзінше анықтама
береді, айталық ғалым М.Серғалиев ол ... ...... проза
жанрының бір түрі. ... Повесть – әңгіме мен романның аралығындағы прозалық
жанр. Шын мәнінде кейбір ... ... ... ... ... ... ... көп романнан көлемі салмақты көрінетін « Клим
Самгиннің өмірін» А.М.Горький повесть деп атаған). ... ... гөрі ... ...... еткен мәселесінің ... бір ... ... ... жанр ... деп ... ... кішігірім ауқымдағы эпизодтан гөрі өмір иірімдеріне бірталай
бойлай енуі повестің ... ... жанр ... дәлелдейді
(35,550)» десе, филология ғылымдарының кандидаты ... ... - ... романның аралығындағы жанр. Ол көркем прозаның кіші ... ... ... ... ... ... тұр. ... айтқанда, әңгімеден
үлкен, романнан кіші соғатын бұл жанр эпостық шығарманың орташа түрі болып
табылады ... ... Ал ... ... ... ... ... повесті «ұзақ әңгіме», әңгімені «ұсақ әңгіме» деп атай ... «Ұлы ... ... ... өрісі тарлау түрі «Ұзақ әңгіме» ... Онан ... түрі ... ... деп ... ... деп ... қатар мына жайды да айта кетуіміз ... ... төл ... ... повесть атауы ерте кезде, он екінші ғасырдан бермен қарай,
«болған оқиға жайлы ... ... ... ... ... он екінші ғасырда
құрастырылған орыс шежіресі «Жыл мезгілдері жайлы повесть» деп ... орыс ... он ... ... ... ... шығармасы «Игорь
полкы туралы сөз» де кезінде поэма, дастан, немесе жыр ... ... Тек он ... ... бері ... ... ... термин өзінің
бүгінгі жанрлық сипатына едәуір жақындау мағынада қолданылғанын ... ... тағы бір ... ... ... пікірлерді қорытындылай келе, тоқсан ауыз сөздің тобықтай
түйінін ... ... бұл ... повесть дегеніміз көлемі мен көтерген
саяси-әлеуметтік, көркемдік-эстетикалық мәселесі ... ... ... мен ... ... эпостық проза жанрының орташа түрі болып
табылады деп қысқаша анықтама беруге ... ... ... ағымының, уақыт
шындығының ізін суытпай бейнелеуде әдетте романнан гөрі икемді болып
келеді. Сондықтан да ... ... ... тән ... заулайтын болып
алған біздің заманда, яғни ХХІ ғасырда ол ... ... ... ... отыр. Бұл жанрда кезінде қазақ ... ... ... ... ... классиктері жемісті еңбек етсе,
1950-1960 жылдардан бері ... сол ... жаңа ... ... ... Т.Ахтанов, С.Шаймерденов, ... ... ... ... ... ... ... Т.Әбдіков, Б.Нұржекеев, Т.Нұрмағамбетов, т.б. көрнекті
өкілдері табысты жалғастырып әкетіп, қазақ ... ... ... ... ... ... ... көтерді. Осы зерттеу
еңбекте автор шамасының жеткенінше осы идеялық-көркемдік ... ... ашып ... ... ... орыс ... ... ғылыми терминді қазір бірсыпыра
қазақ жазушылары мен әдебиет зерттеушілері хикая деп те алып жүр. Хикая
деген де ... шет ... ... сөз, ... біз бұл ... қазақтың
баян (повествовать –баяндау , баян қылу, повесть – баян ) ... төл ... ... ... зерттеу еңбектің кейбір тұстарында оқырмандардың
құлағына сіңісті бола беру үшін повесть атауының орнына баян сөзін
қолданғанымызды айта ... ... ... ... ... Алғашқы қазақ повестері.
Қазақ повесінің прозаның жетекші бір жанры ретінде ұлттық әдебиетімізде
қалай ... ... ... үшін ... оның архетиптеріне, яғни алғашқы
үлгілеріне тоқталуымыз ... Сөз жоқ, ... ... ... түрлері
секілді повесть жанрының да алғашқы бастаулары фольклорымызда, ауыз
әдебиетінде ... ...... ... ақ сүт ... ... келген ұлттың жазба әдебиеті секілді қазақтың жазба әдебиеті де, ... ... ... табылатын қазақ повесі де ұлттық фольклорымыздың құрсағында
жатып жетілді. Оның жеке жанр болып жетілуіне өте ұзақ уақыт қажет болды.
Осы ... ... ашып айта ... бір жағдай бар, қазақ әдебиеттану
ғылымында көп уақытқа ... ... ... мен оның ... ... ... ... қарастырып келдік. Бұл екеуінің көркем әдебиет деп аталатын
бір бүтіннің компоненттері екендігіне онша мән берілмеді. ... ... ... арасын алынбас қамал, ерекше бір шекара бөліп тұрғандай әсер
қалдыратын. Осы тұрғыдан келгенде белгілі ... ... ... ... А.Ісмақованың төмендегі пайымдаулары әлемдік
әдебиеттану ... ... ... сай ... Ол ... дейді:
«Литература и фольклор образуют единую эстетическую общность – словесное
творчество народа: устная и ... (по ... ... ... ... как ... ... которая
находится в непрерывном развитии. Фольклор и литература - это два различных
способа интерпретации действительности, два вида ее ... Тот ... ... ... ... жанровые и сюжетные особенности казахской прозы,
свдетельствует о непрерывности ... ... ... Впервые эту
точку зрения на исследование литературы применил ... ... ... ... мен ... ... бір ... екенін, олардың арасындағы айырмашылығы бар болғаны ақақатты танудың
екі түрі болып табылатындығын орынды атап көрсеткен. Бұндай ... сөз жоқ, ... ... әдебиеттің даму үрдісін дұрыс, жан-жақты
түсінуге көмектеседі. Адамзатта әуелі ... сана ... сана да ... ... ... бір түрі, яғни мәдениеттің бір
түрі еді. Осы сана бірте-бірте күрделене ... ... ... ... ол ... ... түсе бастады. Осыған байланысты адамзаттың жан
дүниесін бейнелеудің жаңа формаларының қажеттілігі пайда болды. Ең алғашқы
бастауын ... ... ... мен ... ... ... повесі де
осындай рухани ізденістердің негізінде туды.
Сөз жоқ, қазақ әңгімесі мен ... ... ... ... ең ... прозасының үлгілерінің жалғасы, солардың жазу өнерінің пайда болуына
байланысты жетілген ... Ал ... ... өз ... ... проза,
ертегілік проза болып екіге бөлінеді. Осы терминдерді өз зерттеулері арқылы
қазақ ... ... ... академик С.Қасқабасов бұл
жөнінде : « ...бүкіл совет фольклортану ... ... ... ... ... ... отырып, біз қазақ халық прозасын
екі үлкен топқа бөлдік. Бірі – аңыздық проза, екіншісі – ... ... ... ішкі ... жіктеледі. Аңыздық проза миф, хикая
(быличка), аңыз (предание), әпсана-хикаят (легенда) жанрларын ... ... ... ... қиял-ғажайып, батырлық, новеллалық
және сатиралық ертегілер жатады (32,57-58)» дейді.
Сонымен қатар ... ... ... аңыздарға, мифтерге
қарағанда кейінірек пайда болғанын айтады. Зерттеушінің ... ... ... ... ... миф, ... ... бойына
молынан сіңірген (32,180).
Ертегілерге келетін болсақ, олардың ішіндегі ең көнесі, ескісі –
мергендер жайлы ... ... ... ... ... ... ... Желім батыр», «Аламан мен Жоламан» секілді ертегілер жатады.
Адамзат баласы өзінің ұзақ даму ... ең ... ... ... ... одан ... ... егіншілік секілді дәуірлерді бастан
кешіргені тарихтан аян. Осылардың ішінде ... ... ... ... біздің әдебиетімізде кездеспейді, ендеше жоғарыда атап
көрсеткеніміздей, біздің ең көне ертегілеріміз аңшылық дәуірін бейнелейтін
ертегілер ... ... ... ... ... ... ... оқиғалардың
негізінде туады. Әдетте аңыздың кейіпкерлері тарихта болған, белгілі ... өмір ... ... ... ... ... Асанқайғы, Алдаркөсе,
Жиренше, Қарашаш туралы аңыздар – осы сөзіміздің куәсы. Ал мифтер аңыздар
мен ертегілерден де көнерек. Миф ...... ... ... ... ... сәби санасының табиғат, көк, аспан, қара жер денелерінің
қалай ... ... ... туған ауызша әңгімелер. ... ... ... де, ... да ең ... ... ... жемісі. Сондықтан да ертедегі адамдар біздердің қазіргі
замандық жазушылардың ... ... ... мен ... мәтіндеріне шын көңілден иланатынымыз секілді өздері шығарған
мифтер мен ... ... ... Осы ... ... бір ... қатысты да айтуға болады. ... ... ... қарағанда бұл жанрдың туындылары негізінен таза адам қиялы мен
фантазиясының жемісі секілді ұғынылғынмен сол дәуірдің ... ... ... өте ... ... Мысалы, әйгілі «Ер Төстік»
ертегісінде тіршілік үш қабатты өмір сүру кеңістігі ретінде ... жер ... ... жер үстіндегі өмір, көктегі өмір. Қазіргі адамдар
үшін бұл көркемдік қиял ... ... ... ... ... шын ... ... өмір сүретін кеңістікті үш қабаттан тұратын
әлем ... ... ... да ... ... тек
шығармашылық қиялдың туындысы ретінде ғана ... ... ... ... ... «Прозалық флоьклордың құрамында сондай-
ақ әр дәуірдің таңбасы бар. Әртүрлі заманда туған сюжеттер мен мотивтерде
әр ... ... ... ... (32,51)» деген пікірі –
қолдауға тұрарлық пікір.
Бір айта кететін жағдай, халық ... ... ... ... ... соңғы жылдары ғана пайда болды. «Өйткені «халық
прозасы» деген ұғым әлемдік фольклортану ғылымының өзінде ... ... ... яғни ... ... ... ... қоғамы»
құрылғаннан кейін қолданыла бастады. Дүние жүзі ... ... ... ... ... ... қарасөзбен
айтылатын барлық түрі кіреді (33,9)».
Сөз жоқ «халық прозасы» деген терминнің орнығуы жазба ... ... ... ... көркем проза жанрларының түп-төркінін, яғни
архетиптерін тануды бұрынғыдан гөрі жеңілдетті. Қазіргі көркем ... ... мен ... ертегілер секілді жанрлардан тұратын халық
прозасы болып табылатынын бұрынғыдан гөрі ... ете ... ... ... ... заманғы ертегішілер, әңгімешілер ең алғашқы
халық прозашылары еді, олардың қазіргі әріатестерінен басты айырмашылықтары
өз туындыларын ауызша ... және сол ... ... ... ... ... ... да, жазба прозаның
басқа да жанрлары секілді повесть жанры көркем ... ... ... етіп құра ... ... ... ... сөз саптастарын қиыннан қиыстыруды, әдеби шығарманың мәтінін
эпитет, метафора секілді көркемдеуіш құралдармен айшықтауды, ... етіп ... ең ... осы халық прозасының үлгілері болып
табылатын мифтерден, ... ... ... ... бұлардың
ішінде ертегілер жазба көркем прозаға бәрінен де гөрі жақындау тұр, ... жанр ... ... ... ... ... ең келісті, ең көркем түрі
болып табылады. Сондықтан да ол халық прозасының өзіне дейінгі жанрларының
бай көркемдік тәжірибесін бойына ... оны әрі ... ... прозаның, оның ішінде біз сөз етіп отырған повесть жанрының
пайда болуына, дамуына жоғарыда біз атап ... ... ... ... қатар шешендік сөздердің, шежірелердің де белгілі ... ... атай ... жөн. Рас, ... ... мен ... құрылысы тым қарапайым, онда ертегілер мен оның жазба әдебиеттегі
аналогы болып табылатын ... ... ... ... ... ... шиеленісудің шарықтау шегі
(кульминациясы), ... ... ... ... ... ... барлық
компоненттері ұшыраспайды. Шежірелер негізінен айтушының, не жазушының
баяндауына құрылады және ол ... ... ... ... Ол ... ... құралдарын өте сараң қолданады, сондықтан онда нақты
мәліметтер мен ... рөлі өте ... Ал ... ... ... ... литота, инверсия сияқты көркемдеуіш құралдар молынан
пайдаланылса да, онда көркем прозаға тән композициялық ... ... ... ... қарамастан халықтың әдеби тілінің
қалыптасуына бұл ... ... бір ... ... ... Ал әдеби,
көркем тіл, жазба ... оның ... ... жанрының ең бірінші
элементі, өзегі болып табылады. Осы орайдан келгенде, шежірелердің ... ... де ... ... әдебиетінің қалыптасып, дамуына
тигізген әсері айтарлықтай. Міне, сондықтан да академик М.Қаратаевтың: ... ... ауыз ... тек ... аңыз ... ғана ... ... пікіріне толықтай қосылу қиындау.
Қазақтың жазба прозасына ең жақын тұрған жанр ертегілер дедік. Сол
ертегілердің өзі о ... ... ... ... ... ... Яғни «ертегі жанрының түп төркіні – алғашқы қауымда пайда болған
көне миф, аңшылар ... ... ... және ... кәде-ырымдар мен
аңыздар. Басқаша айтқанда, ертегі жанры өзінің қалыптасу процесінде осы
жанрлардың қасиеттерін ... ... ... ... молырақ,
бағзыларын азырақ пайдаланған (32,180)».
Қиял-ғажайып ертегілерінің қаҺармандары өзінің ... ... ... ... қазақ повесі әсіресе хайуанаттар жайындағы
ертегілер мен ... ... ... реалистік сипаты басым
болып келетін тұрмыс-салт ертегілерінің тәжірибесін молырақ пайдаланды.
Тұрмыс-салт ... ... ... ... тұлпарларға мініп
көкке ұшпайтын, ... ... не ... ... жер ... ... шықпайтын, жалғыз көзді дәу, мыстан кемпір секілді
фантастикалық күш пен ... ... күш ... Олар ... қарапайым адамдар секілді өмір сүретін еді. Сондықтан да ... да ... ... күштердің иесі емес, өзі секілді қарапайым жандар
болатын. Сондықтан тұрмыс-салт ертегілерінде батырлар жыры мен ... ... ... ... секілді көркемдік фигуралар,
айшықтар мүлде ұшыраспайды десе болғандай. Тұрмыс-салт ертегілерінің осы
сипаттарын, ... дәл ... ... ... ... « Салт
ертегілері қазақта ұшан-теңіз болса да, әлі ... ... жоқ, ... де ... Бірақ бүгін туып ... ... ... ... ... мол ... кең қоры осы ... екенін даусыз
дәлелдейтін ауызша айтылған салт романы (халық романы), тарихи ұзақ әңгіме
(повесть), тарихтық ... ең ... ... әңгіме (новелла), қызық
құрылысты өткір әңгіме, өсиет әңгіме, күлкі әңгіме, геройлық аңыз, шебер
өмірбаяндық әңгімелер, ... ... ... ... көп, ... ... ... (приключенческий) әңгімелер – бәрі де осы ... ... ... ... көп халық қорына қарағанда, жазба әдебиеттен
бұрын-ақ көркем қарасөз туғызушы атсыз әңгімешілер еңбегімен, қалың халық
даналығымен ... ... аса ... жанрлар (түрлер, үлгі, өрнектер) туып,
өсіп қалғанын көреміз.
Көркем поэзияға ауызша поэзия қаншалық ... ... көп ... ... ... ... ... да халықтың ауызша әңгімесі сондайлық
жатық жолмен көп ... ... ... ... ... ... ... болуымен қатар
оның демократиялық сипаты да басым. Олардың басты кейіпкерлері ... ... ... ... ... бай-бағландар,
немесе олардың әбден зарығып барып көрген, сондықтан да басқалардан ерекше
жаратылған ... ... ... ... ... ... арасында
бақташылар да, егіншілер де, қарапайым ұсталар мен тігіншілер де бар.
Тұрмыс-салт ертегілерінің ең ... ... ... ... ... шал, ... бала, жетім бала секілді халықтың нағыз қалың ортасынан
шыққан қарапайым жандар. Олар ... ... қамы ... ... пен ... ... жүреді және сырттай қарағанда, әлсіз адамдар болып көрінгенмен,
түптің ... ... ... М.Әуезов мұндай ертегілерді «халық
романдары», «халық әңгімелері» деп атаған. Бұларды дәл сол ... ... деп ... толық негіз бар. Мысалы, әйгілі «Аяз би» ертегісін
осындай ... ... ... ... ... Өйткені бұл ертегінің
сюжеттік желісі де, композитциялық құрылысы да ... ... ... толық сәйкес келеді. Мұнда повестегідей шығарманың экспозициясы
да, байланыс та, шиеленістің шарықтау шегі де, ең ар жағы ... ... бар. ... басты кейіпкер басынан өткерген хикаяларды бір-
бірлерімен шебер ... ... оны ... ... ... салып сынайды, сол арқылы Аяз бидің характерін адамдық ... ашып ... ... ... данышпандардың: «Ұлылық дегеніміз
– қарапайымдылық. Барлық ұлылық атаулы қарапайым болады» деген пікірін
көркем сөз бен ... ... ... қапысыз дәлелдеп шығады.
Ертегілерде халықтың ауызекі сөйлеу тілі шыңдалды. Сүйтіп ол ... жай ... ... ... ... ... ... сөйлеу тіліне, көркем
тілге айналды. Енді уақыты келгенде осы біршама ... ... ... ... ... ақ қағазға түсіру керек еді, сүйтіп оны одан әрі
жетілдіру қажет болатын. Қазақтың жазба, ... ... ... ... А.Құнанбаев секілді көркемсөз шеберлері кейін солай етті де.
Қазақтың ... ... ... үлгілерінің бірі ретінде қазақ
халқының «Тазшаның қырық өтірігі» деп аталатын ... ... ... ... Бұл ... ... ... көркем тілінің сол кездің,
яғни осы шығарма өмірге келген дәуірдің ... ... ... ... ... Тазша өзі туралы ханға былай толғайды: «Тақсыр,
әкемнің белінде, анамның көлінде жатып, әкемнің ... ... он ... ... ... Алған ақыма өзіме қалың беріп, әйел алып, бес-алты бала
сүйген екенмін! Сол әйелімнен туған балаларымның қолымдағы ең ... ... ... ... ... он жас ... бас кейіпкердің сөздерді мірдің оғындай, тура ондыққа тиіп
жатыр. Тазшаның толғауында басы ... бір сөз жоқ және тілі ... ... ... ... «анамның көлінде» деген секілді
бейнелі орамдар әлі бұғанасы қатпаған, жеткілікті ... ... түсе ... ... ... осы үзіндіде қарасөз болса да ақ
өлеңге тән бір ... Ритм бар. Ол ... таза ... ... ... да, ... құлақ салған кісіге айқын аңғарылады.
Ырғақ демекші, кейбір ғалымдардың пікірінше, алғашқы адамдар ... ... ... бір ... жеткізген көрінеді. Сондай
зерттеушілердің бірі Т.Ғабитов: «... көне адамдардың бәрі ... ... ... бар. ... мен ... бір типтес. Белгілі бір ырғақпен
(ритм) айтылған сөз есте қалады. Кейін жазу ... ... соң ... ... қабілеті әлсірейді. Сондықтан болар, сағаттап жаңылмай
дастандарды айтатындар ... ... ... ... ... ... жазба әдебиеттің туындысы ... ... ... ... да бар. ... ... дерлік
бас қаһарманның үйден алыс сапарға шығып, ақырында оның сол үйге қайтып
орлуымен ... Және ол ... ... ... ... мұратына жететін
болады. Повестің реалистік сипаты, сөз жоқ, мұндай бірізділікті қабылдай
алмайды. Сондықтан да бұл ... ... ... өзінше басталып,
өзінше аяқталады. Мұндай әркелкілік оны өмір шындығына барынша жақындата
түседі. Шындық демекші, ... ... жүз ... ... ... шыққан туындыны табу қиын, өйткені кез келген суреткер, ол ... ... да, ... ... пенде, ал нағыз суреткер, ... ... – Алла ... ... да ақиқаттың үдесінен ұлы
Жаратушының ... ғана ... шыға ... біз ең ... ... ... поэзия үлгісінде
туғанын атап өттік. Поэзияның, өлеңнің прозаға қарағанда бұрын ... ... ... ... ... Сондықтан да әдебиет
тарихында поэзия барлаушы, бастаушы жанр болды. Сондықтан да ... ... кең ... да, ... де, ... де ең алдымен
поэзия алып келді. Осылайша әдеби әдістер әуелі поэзияның экспериментальды
алаңында сыналды, сонан соң барып сол әдіс ... ... ... ... тұрақталғаннан кейін ғана прозаға, қарасөзге көшті.
Осы тұрғыдан келгенде, филология ғылымдарының докторы А.Ісмақованың:
«Поэзия – ... ... ... в ... ярко ... себя казахский
национальный гений, именно в поэзии впервые утвердился реализм. ... что ... ... ... ... на ... ... и жанры, в известной степени предопределив и ... ... в ... ... ... пікіріне толық қосылуға болады. Сондай-ақ
бұл зерттеуші қазақ романының пайда ... ... ... ... қатар қазақтың батырлар жырлары мен эпостық жырлары да ... ... кең ... пен ... (сюжетность) қазақ романы осы
эпостық жырлардан өзіне мирас етті деген ой айтады (29,23).
Біз ... ... бұл ... де қолдаймыз. Әрине, әңгіме,
повесть, роман жанрлары тек халық прозасынан ғана қуат ... ... ... бұл, сөз жоқ, ... ... еді. Ұлттық әдебиеттің ең
жетекші жанрлары болып табылатын поэзия мен проза ... ... ... даму ... бір ... ... әсер етумен болатыны сөзсіз. Өйткені
әдебиеттің бұл екі саласы да халық рухының ... көзі – ... ... нәр
алады. Ұлттық сана болса, қоғамның саяси, әлеуметтік, экономикалық дамуының
белгілі бір сатысына сәйкес келеді. Ал ... ... ... бір ... ... белгілі бір көркемдік форманы – жанрды қажет етеді.
А.С.Пушкиннің «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... болғанын қазір көзі қарақты жұрттың бәрі біледі. Орыстың
ұлы ақыны осы ... ... ... ... деп ... екен. Бұлай дегенде
ол осы жырдың сюжетінің реалистік сипатына сүйенген көрінеді (29,38).
Шынында да, бұл жырды «халық романы» деп ... ... ... бар.
Біріншіден, роман тек қарасөзбен ғана емес, кейде ,– ... ... ... ... ... де ... Мысалы, сондай романды жазушылардың бірі – Пушкиннің
өзі. Ол өзінің «Евгений Онегинін» ... ... ... деп ... Оған ... ... оқиғалар мен мезгіл ауқымының поэмадан гөрі романға
сай келетіні себеп болған. Екіншіден, «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... уақыт кеңістігі, кейіпкерлердің саны, онда көтерілген
тақырыптар мен идеялық ... ...... ғана ... ... сан, ... Үшіншіден, бұл шығармада романға сай
келерлік терең реалистік сипат бар. ... ... ... ... ... ... ... адамдарды» тұңғыш рет ... ... ... әкеп ... Сүйтіп болашақ жазба әдебиеттегі
реализмге жол салып ... ... ең ... ... ... ... ... танылған қазақ повесінің дамуына біздің лиро-эпостық
жырларымыз бен дастандарымыздың да ... бір ... ... ... ... ... ... повесінің гензисі, шығу төркіні ең ... ... ...... ... ... шежірелерде,
қиссаларымыз бен дастандарымызда, лиро-эпостық жырларымызда жатқаны
анықталды. Қазақ ... ... ... ... бұлардың біреулері
тікелей әсер етсе, екіншілері жанама түрде ықпал ... ... ... ... ... ... қарағанда повестің жанр ретінде
пайда болуына, қалыптасуына және дамуына айрықша әсер ... Ал ... ... ... ... ... де ... тұр, сондықтан да,
повесть жанрын тұрмыс-салт ертегілерінің жазба әдебиеттегі аналогы ретінде
қарастыруға әбден болады.
«Қазақ әдебиетінде ... ... ... ... тұңғыш
жазған Ыбырай Алтынсарин (39,14)» еді. Ол шағын әңгімелер мен ... хас ... ... Бұл ісінде атақты педагог жазушы қазақтың халық
прозасының (мифтер, аңыздар, ертегілер) ... ... орыс және ... ... ... ... ... мектептен өтті.
Соның және бойына Аллатағала берген дарынның арқасында тыңнан түрен салып,
ұлттық жазба ... ... ... ... Рас, ... ... ... жазба әдебиетіміз болды, оның кейбір қарасөзбен жазылған туындылары
күні бүгінге дейін де өз ... ... жоқ. ... ... ... ... ... трактаттары мен мақалаларын,Захир ад-дин Бабырдың
«Бабырнамасын», Мухаммед Хайдар Дулатидың ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектерін,
«Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының ... ... ... мақалаларды, т.б. атауға болады. Алайда ... таза ... ... туындылары емес-тін, олар негізінен ғылыми-
публицистикалық мақалалар, тарихи мемуарлар, ... ... ... алып ... ... ... ... түркілік, қазақтық әлем
болғанымен, бұл шығармалардың ... ... ... орыс ... Тек ... ... ... Жалайыридың «Шежірелер
жинағы» және «Дала уәлаятының газеті» мен «Түркістан уәлаятының ... ... ғана ... ... тілінде жазылған-ды. Ал
шағатай тілі ортаазиялық түркі тілі ... ... ол да ... ... едәуір шұбарланған дүбәралау тіл еді. Сондықтан қазақтың ... ... ... ... ... мен Абай ... дейін
жоққа тән болатын. Осы тұрғыдан келгенде, бұл екі көркемсөз шеберін ... ... ... оның ішінде ұлттық жазба ... ... ... ... ... ... ... түрда үш топқа бөлуге
болады: 1) Орыс жазушыларынан тәржімалаған аударма шығармалары. ... ... ... т.б. деп ... әңгімелері. 2) Қазақ және
басқа да халық фольклорынан алып ... ... ... ... ... ... ... қазы», т.б. 3) Өзінің балалар мен
жасөспірімдерге арнап жазған төл новеллалары мен ... ... ... мен ... ... ... Сейітқұл», т.б.
Айта кететін бір жағдай, Ы.Алтынсариннің көркем шығармаларында қазақ
тілі өзінің ... ... ... ... Айтулы педагог
жазушы прозалық туындаларында да, поэзиялық шығармаларында да ана ... шет ... ... шұбарламай, саф, таза алтын ... ... Сол ... ана тіліміздің адам жаны мен психологиясының
небір нәзік иірімдерін шеберлікпен айнытпай жеткізе алатын құдіретті ... ... ... қапысыз дәлелдеді. Сол кезең үшін бұл сөзбен айтып
жеткізгісіз үлкен жетістік еді. ... о ... ... парсыша,
татарша оқыған қандастарымыз сөздеріне осы тілден енген атаулар мен
терминдерді қосып ... ... ... ... ... ... тұратын, соның кесірінен әсіресе ... ... ... ... мың ... ... бояуынан айрылып, азып-тозып
бара жатқан-ды.
Қазақтың ... ... оның ... ... ... ... ... кемелденуіне кемеңгер Абайдың ... ... зор ... Рас, ол ... ... ... роман жазған жоқ, оның
ғажайып таланты ең алдымен поэзияда жарқырады. Есесіне А.Құнанбаев ... ... ... ... ... ... және ұлттық көркессөз
өнеріміздің көкжиегін тың, ... ... ... ... ... ... ... философиялық трактат, немесе ... ... ... ... ... ... үлгісінде жазды,
сүйтіп қазақтың қарапайым күнділікті сөйлеу тілін көркем ... ... ... ... ... ... ... сөз қылғанда ұлттық
данышпанымыздың шығармашылық өнерін талдамай өте алмайтынымыз күмәнсіз.
Қазақтың көркемдік ой-санасының ... ... ... ... биік ... пәк ... терең ақыл-ойды
аңсаудан, ізденуден туған. Сондықтан да осы бір көркемсөз алыбының басты
идеалы ... ... ... ... ... биік ... иесі ... адам болды. Бұндай адамды ол толық адам деп ... ... « ... суық мұз – ақыл ... деген жырында бұл хақында ұлы ақын: – Ақыл,
қайрат, жүректі бірдей ұста, Сонда ... ... ... ...... ... ақыл, қайрат, жүректі бірдей тең ұстау – толық
адам, кемел мұсылман ... ... ең ... жол. Дегенмен осылардың
ішіндегі ең қасиеттісі қайсы дегенде ол ... ең ... ... ... ... Ол ... он жетінші қара сөзінде бәрінен кім мықты
деген сауал төңірегінде ғылымға ... ... ақыл мен ... ... ... ... бар: « ... сенің қырың көп, жүрек сенің ол көп
қырыңа жүрмейді. Жақсылық айтқаныңа ... ... ... ... ... ... ... ермейді. Ермек түгіл жиреніп, үйден ... ... ... көп, ... мол, ... ... ... Орынды
іске күшіңді аятпайды. Орынсыз жерге қолыңды босатпайды. Осы үшеуің ... оның ... ... ... (1, ... ... ақынның жүрек деп отырғаны – адамгершілік. Ми ақыл мен
парасаттың ... ... ... – адамгершілік бұлағы. Ендеше
адамгершіліктің барлық сипаты ... ... ... ... да ... ... жоғары қояды. Толық адамның, кәміл мұсылманның ең әуелі
жүректің дегеніне құлақ асуын өсиет етеді.
Абай ақыл-парасат, адамгершілік ... ... ... төрт ... ... ... ... сонан соң кәміл мұсылмандар деп.
Жұрттың бәрі жақсы білетін пайғамбарлар, әулиелер жөнінде тоқталып жатпай-
ақ, ... ... ... Хаким – данышпан ғалым, өз заманының озып
туған ойшылы. Абайдың өзін хаким десек болады. Ал ... ... ... ... ... ... ... адам. Ұлы ойшылдың біз жоғарыда
атап өткен толық адамы мен кәміл ... ... ... ... ... Бұл ... ... Абай өз замандастарын осы толық адам, немесе
кәміл мұсылман болуға ... ... ... мәдениетінің ұлы өкілдері мен түркі
ойшылдарының еңбектерімен терең таныс болған Абай, ... өзі де ... де рас» ... Абай Ислам дінінің адамгершілік сипаттарын егжей-
тегжейлі шұқшия зерттейді. Өз ... ... ... М.Әуезов
айтқандай, Абай дін мәселесінде де рационалист ... ... ол ... ... ... деп оған ... табынбайды, оның барлығына, хақтығына өз
ақылы арқылы көз жеткізеді (3, 166-167).
Аллатағала адамзатты ... ... ... ... ... мен
хайуанаттар әлемінен) артық етіп, өзіне ұқсас етіп, ... ... деп ... қазақ ойшылы сол ұлы Жаратушыға адамзат та айрықша
ықыласпен ... ... оған ... ... ... ... ... деп
санайды. Сондықтан Аллатағаланың нұр сипатынан молынан табылатын әділет,
мейірім-шапағат, ізгілік т.б. секілді қасиеттерді толық адам, ... ... ... ... сіңіруге міндетті деп есептейді. Мұсылман дініндегі
Иман, Абайдың ойынша, адам баласына ұлы жаратушыдан ... ... ... ... ... ... – ұят, кімнің ұяты жоқ болса, оның
иманы да жоқ.
Проф. Т.Х.Ғабитовтың Ы.Алтынсарин туралы «Шығыс ... дін мен ... ... ... идеясын ( әл- Фараби,
ибн- Сина, т.б.) ... өз ... сай ... ... (38, 278)» ... Абай ... туралы да айтуға болады. Ы.Алтынсарин өзінің 1884
жылы ... ... ... шыққан «Ислам шариаты» атты ... ... ... ... ... дәстүрлі
құндылықтарымен қалай шебер үйлестіре білсе, Абай да ... ... ... ... ... ... кітабы болып табылатын «Құран ... ... ... таза кәусар бұлағы екенін бұлтартпайтын
логикалық пайымдаулар арқылы қапысыз дәлелдеп ... (дін мен ... ... ... ... ... ... советтік
атеистік мәдениеттанудың ықпалымен тәрбиеленіп өскен қазақ ғылымының
қазіргі аға буыны үшін осы бір ... ... ... әлі де ... қамал болумен келеді).
Ғылым мен оның иесі ғалым хақында қазақ ойшылы: «Адаспай тура іздеген
хакимдер болмаса, дүние ойран ... еді ... ... ... ... ... тек осы дүниенің қамын жесе, ғалым екі дүниенің ... ... ... ... Ғалым тіпті бұл дүниенің қамынан гөрі о дүниенің –
мәңгіліктің – қамын көбірек ойлайды, өйткені бұл пәни – ... ... ... ... ... Ал ... адам немесе кәміл мұсылман өзі ғалым
болмаса да, олардың сөздеріне махаббатпен ғибраттану керек.
Жалпы, махаббат, сүйіспеншілік сезімі – Абай ... ... ... ... ... Ұлы ... ... бойынша, мына адамзат қоғамын быт-
шытын шығарып қиратпай ұстап тұрған ұлы күш – осы. Адам ... ... ... ата-анасына, баласына, бауырына деген, достың досқа,
жардың жарға ... ... ... осы ... деп ... аспан
асты жер үстіндегі ең ізгі сезім. Сондықтан да ол : ...... ... оны ... (1,170) – ... ... адам баласының ең үлкен ұстазы – Аллатағала мен
пайғамбар. Адамгершіліктің ақ ... ... ... адам, кемел адам солардан
үйрену керек, сонда ол екі ... де опық ... ... да ... ... ... Алла ... әуелден, пайғамбар – хақ,
Мүмин болсаң, үйреніп сен де ұқсап
бақ.
Құран рас, Алланың сөзі дұр ... ... ... шақ
(1,297)».
Ислам дінін адамгершілік пен имандылықтың бұлағы деп ... ... ... да, оның ... ... ... Кәрімге де көзсіз табынуды
жақтамайды. Алланың да, Құранның да хақиқаттығына, ... өз ... ... ғана оларға деген сенімің нық болады дейді. Ақылмен ұғып,
сезіммен тұшынбай алған ... де, ... де ... ... ... ... айтады. Абай Ислам дінінің қағидаларын өзінің адамгершілік идеяларын
насихаттауды өте ... әрі ... ... ... Осы ... ... ... «Абай Исламды қазақ халқына тұрақты жаңа өркениетті,
жоғары имандылықты қалыптастыру ... ... ... ... ... жан ... ... ғылымды, жаңа технологияны орыстан (батыстан)
үйренуді ұсынған Ыбырай Алтынсарин де, Абай ... та ... ... ... ... ... жоқ. ... ұлылықтары да осында
еді). Батыстың білімі мен технологиясын ал, ... ... ... ... ... сатпа, қайта алған білімің мен ғылымыңды
соларды қорғап қалу үшін пайдалан деді. Бұл тәлім ... мәні мен ... ... күні де ... жоқ. Жартылай маргиналданған қазіргі ... ұлы ... осы ... ... үшін ... келгеннің бәрін
жасауға арғы-бергі, одан қала берді келешек ұрпақтардың алдында міндетті.
Абайды ... ... ХІх ... ... ... ... ... іріп-шіри бастаған, өзге елге кіріптарлықтан материалдық жағынан ғана
емес, рухани тұрғыдан да қайыршыланып, азып тозған қазақ ... ... ... ... ... өркениеттен көш кейін қалып, барлық
жағынан көтерем малдай тұралай бастаған қазақ жұртының алдында енді болу
немесе ұлт, ... ... ... бордай тозу секілді қатал дилемма
тұрды. Халықты осы тығырықтан алып шығатын рухани ... ... еді. ... ... ... ... мәдениетіне Абай Құнанбаев атты ... алып ... ... ... ... философты...
Ақын ретінде ол қазақ поэзиясына жаңа түрлер мен терең мазмұн алып
келсе, аудармашы ретінде батыстың озық ... мол ... ... әкеп ... ... орыс ... де, қазақтың дәстүрлі ән
өнеріне де ұқсаңқырамайтын өзгеше бір ғажайып туындылар сыйлады, ал ... ... ... ... ... биігіне көтерді.
Өз кезіндегі қазақ қоғамын тығырықтан алып шығудың ол өз ... ... ... ... бір дұрыс, әрі төте жолын көрсете білді.
Ендігі заман білектінің емес, білімдінің заманы болатынын ... ... ... ... ... ... мен ғылымды, кәсіпті игеруге
шақырды. Ал білім, ғылым бойға қону үшін ұлттың ең алдымен ... ... ... еді, өйткені жүрегі ізгілікке бөленген адам ғана өнер
мен білімді іздемек ... ... ... жұрт ... ... Сондықтан да ұлы ақын өз халқының жанын ағартуға, оны надандықтан
тазартуға бел шеше кірісті.
Адам жанын ізгілендірудің тағы бір ең ... жолы өнер деп ... бұны ... Абай болмас еді. «Өнер алды – қызыл тіл» деп айтпас
еді. Өнер алды - ... ... ол өзі ... ... ... ... жоқ, көркем әдебиеттің бір басынан мүсін өнері мен
кескіндеме өнеріне тән пластика мен көрікті, ... ... тән ... тән ... ... ... сырды, гармонияны тапқан соң айтты.
Сондықтан жас кезінде сол кездегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... білімі толысып, кемелденген
шағында барлық ... ... ... енді ақ ... бен қара сияға салып,
сөз өнерін бар жан-тәнімен өбектеді. Көркем ... ... ... ... ... мен оның ... рухани көсем ретінде алдына қойған
азаматтық басты мұраты адам жанын ағарту, ... ... ... ... құп ... кетті. Сөйтіп жүріп өзінің де қалай ақын, жай ақын емес,
ұлы ақын ... ... да ... ... сөз өнері оның өмірінің дерті
мен сертіне айналды.
Абай өз сөзімен айтқанда, қазақтың сөзін (яғни ... ... оны ... ... ... ... ... негізінен «қызды айтып,
қызықты айтып» сөз өнерін көптің жай ... ... ... ... ендігі сөз өнері әділет пен шындықтың жоқшысына айналды. ... ... ... бар, ... бар демей тура бетіне ... ... ... ... дәл Абайдай шексіз әділ, қатал ... ... ... оның ... әкенің баласына деген ... ... ... ... өтірік, мақтаншақ, еріншек бекер мал шашпақ» секілді қазақ
қоғамының ... жеті ... ... ... дерт ... күллісінің
себебін Абай өз ұлтының жалқаулығынан, жұмысы жоқтығынан көрді. Ол ... ... ... ... адам мен ... мұсылманның ең басты дұшпаны
деп білді. Абай бұл дерттердің дауасы ретінде «еңбек ... ... ... көзқарасы бойынша еңбек қазақ өмірінің ең ... ... ... ... Оның ... ... жетілудің, адам жанының
тазаруының ең басты кілті еңбек екендігі жеріне жеткізіле дәлелденді.
Адам қайтсе қалады адам болып? Абай шығармашылығының ең ... ... ... осы болды. өйткені адамдарды кемел адам дәрежесіне
көтеріліп, рухани жағынан толық жетілген ... ғана ... бола ... Ұлы ойшыл өз кезіндегі отандастарының қай-қайсынан да осыны өте терең
түсінді.
Кез келген ... ... ... дамуында сол ұлттың тіліндегі
баспасөз өлшеусіз үлкен рөл ... ... ... ... жазба
әдебиеті бола алмайды, өсімдіктің өсуіне күн нұры мен су, ауа қандай қажет
болса, жазба әдебиеттің, оның негізгі бір ... ... ... прозаның
дамып, өркендеуіне ұлт тіліндегі баспасөз де сондай қажет.
Қазақ тіліндегі мерзімді баспасөздің көш басында 1870-1882 жылдары
Ташкент ... ... ... ... ... ... тұрды. «Бұл
газет Ресейдегі түркі тілдес ... да ... ... еді. ... 1809 ... ... 6-7 мәрте газет шығару мәселесін қойды. Бірақ
империя ... ... ... ... ... тіліндегі мерзімді
баспасөз тек 1905 жылы ғана жарыққа шықты. Әзірбайжан тілінде 1875 жылы,
Қырым ... ... 1883 жылы ғана ... ... (43,107) дейді бұл
туралы белгілі ғалым, филология ғылымдарының докторы Бауыржан Жақып.
Жалпы, ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... мерзімді
баспасөзі, сол уақыттың өлшемімен алғанда, үлкен қарқынмен дами бастады деп
айтуға болады. Оған дәле ретінде төмендегі фактіні көлденең тартуға ... ... ... тілінде 14 газет, 1 журнал шыққан. Олар:
«Түркістан уалаятының газеті» (1870-1882), «Дала уалаятының ... ... ... (1907), ... ... (1907), ... (жылы белгісіз),
«Қазақстан» (1911-1913), «Ешім даласы» (1913), «Қазақ» (1913-1918), «Айқап»
(1911-1915), «Алаш» (1916-1917), ... туы» (197), ... (1917) «Үш жүз» (1917), ... (1917) (44,6)».
Бұл басылымдар ең алдымен алғашқы ... ... ... қатарын жоғарыда аттары аталған ... ... ... ... Олар баспасөзде
жарияланған материалдары арқылы қазақ қауымын оятты, ұлт тіліндегі қоғамдық
пікірді, ... ... ... ... ... ... ... ұлттың өзін өзі тануына жол ... Бұл, сөз жоқ, ... ... құбылыс еді.
Алғашқы қазақ басылымдары ең алдымен қазақтың жазба әдеби ... Ал бұл аса ... қиын ... ... Зерттеушілердің
барлығы дерлік қазақ баспасөзінің қарлығашы «Түркістан уалаяты газетінің»
шағатай тілінде болғанын мойындайды. ... ... күні ... ... ... көне ... тілі деп ... келді. Бұл – түбірімен ... ... тілі – Орта ... ... түрік тектес қазақ, өзбек,
қарақалпақ, қырғыз секілді ұлттардың ортақ ... тілі еді. Бұл ... ... татар, башқұрт халықтарының, сондай-ақ ... ... ... ... мен атаулар да жиі ұшырайтын. Міне, сондықтан да, ... ... «... ... тілі ертедегі өзбек тайпасының ғана
тілі емес, Орта Азия мен Қазақстан жерлерін мекендеген көп ... ... ... ... Батыс Европа халықтарының бір кездегі әдеби тілі латын
тілі ... ... ... тілі Орта ... Қазақстан жерлерін мекендеген
халықтардың бір кездегі ... тілі ... ... ... – орнықты, ғылыми
негізі бар пікір.
Осы тұрғыдан келгенде, шағатай тілі, әрине, қазақтың ... ... тілі ... Ал сол ... ... баспасөзінің басты міндеті
шағатай тіліндегі ... ... ... төл ... мен ... сол ... жаңа типтегі қазақтың жазба әдеби тілін қалыптастыру
еді. Осы ... ... ... ... мен ... ... ... сондықтан да тұңғыш қазақ ... ... ... ... тіл ... ... ... баспасөзіндегі тіл шұбарлығы сын
садағына ілікті, арап, парсы, татар, өзбек тіліндегі атаулар мен ... төл ... ... ... бірте-бірте ерекше маңыз беріле
бастады. Бақытымызға орай, әдебиетімізде таңдайынан бал тамған тамаша шешен
тілімізді өзге ... ... ... ... де бар еді, ол ... ... классиктері Ы.Алтынсарин мен А.Құнанбаевтың өлмес
шығармалары болатын.
Қазақ ... мен ... ... ... ... Омбы қаласында шығып тұратын «Дала уалаяты газетінің» ықпалы елеулі
болды. 1882 жылы құрамына Ақмола, Семей, Жетісу ... ... ... ... ... Аталған газет осы аймақтағы
халықты ақ ... ... ... ... ... үшін ... ... Алайда басылым өзінің тақырыптық аясын
кеңейтіп, бірте-бірте қоғамдық ой-пікір айта алатын рухани ... ... ... ... ... С.А.) ең ... ... туындылары
және демократияшыл жазушылар мен ... ... ... бірге қазақтың реалистік бағыттағы жазба әдебиетінің негізін
қалаған Абай ... ... ... шығармалары басылып,
олардың және ... ... ... мен ... ... мақалалар
жарияланды. Осы газеттің бетінде орыс ... ... ... ... М.Ю.Лермонтовтың,
И.А.Крыловтың және басқаларының шығармалары қазақ ... ... ... мен ... ... аса ірі ... ... фольклористер Г.Потанин, Н.Добромыслов, В.Обручев, Н.Пантусов
және басқалар бар еді. ... ... ... ... ... ... ... редакторы міндетін Ешмұхамет Аблайханов пен
Дінмұхамет Сұлтанғазин кезек атқарды. Аудармашы және ... ... ... ... ... ... ... Сералин,
Асылқожа Құрманбаев, Қорабай Жапанов сияқты қазақ ағартушыларының жолын
қуған демократиялық-прогресшіл адамдар болды (45,26-27)».
Көріп отырғанымыздай, газеттің ... өз ... озық ... ... Бұл ... ... авторлары ретінде сол заманның аса
ірі оқымыстылары Г.Потанин, Н.Добромыслов, В.Обручев, ... ... ... ... ... ... М.Ю.Лермонтов
секілді орыс әдебиетінің классиктері шығармаларын қазақ ... ... өз ... ... ... ... көркем әдебиетінің
негізін салушы Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев секілді тамаша ... ... ... ... ... Бір сөзбен
айтқанда, олардың көркемдік талғамдарының жоғарылығы еш күмән туғызбайды.
Тіпті бүгінгі күннің биігінен қараған күннің өзінде.
Тағы бір айта ... ... ... ... ... ... табылатын «Түркістан уалаяты газетінің» де, «Дала уалаяты газетінің»
де қазақ ... өз ... ... Оны ... баспасөз
зерттеушісі Х.Бекхожиннің төмендегі дерегі айқын дәлелдейді: «Қазақ ... ... ... уалаяты газетін» айтып отыр. С.А.) ... ... ... ... жағының қазақтары бір жиында бұл газетті ... ... ... ... тек ... ... намаз оқуды
үйрететін кітапшаны ... айта ... ... ... бір жұрт ... ... ... газет бастырғандары үшін алғыс айтамыз» деп қуанды
(45,27)».
«Түркістан уалаяты газеті» де, «Дала ... ... де ... түкпір-түкпірлеріне дейін таралған. Олардың оқырмандары да ... ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... басында қазақ
қауымының белгілі бір бөлігінің сауатты болғанын ... ... ... ... ... ғалымдардың «қазан революциясына дейін қазақ
халқының 2 пайызы ғана хат ... еді» ... ... ... ... ... Олар ... дегенде тек орысша оқып,
жаза білетіндерді ғана есепке алып, ал арап ... ... ... ... ... ... керек.
Қазақ әдебиетінің, оның ішінде қазақ прозасының дамуында ... ... ... көрген қазақ тіліндегі жалғыз журнал «Айқаптың»
рөлі ерекше болды. Біріншіден, «Айқап» өз беттерінде қазақ халқының саяси-
әлеуметтік ... жиі ... ... ... журнал болды.
Екіншіден, журналдың редакторы Мұхаметжан Сералиннен бастап ... ... сол ... ... ... ... болған қазақ ақын-
жазушылары еді. Мысалы, «Айқапта» С.Торайғыров, Ж.Сейдалин, ... ... ... ... ... ... ... шығармалары басылым бетінде жарық көріп тұрды. ... ... мен ... дені сол ... ... ... еді, бұл – журналдың бетін, бағытын айқындамай
қоймайды. Ал, «Айқап» ... ... ... ... ... ... ... Мұхаметжан Сералин болды. Әрі ақын, әрі журналист М.Сералин 1872
жылы туып, қазақ, орыс, ... ... ... оқып ... ... ... оқып, кейін Қостанайдағы орыс-қазақ училищесін бітірді.
Ол журналда берілген бас ... ... ... ... ... ... ойлы ... топтастыруға күш салды(43.155)».
Бір айта кететін жағдай, тек М.Сералин ғана емес, сол ... ... ... мен ... көпшілігі үш-қазақ, орыс,
татар – мәдениетін тел еміп өсті. Мысалы, Уфадағы ... ... ... ... ... ... ... айналған М.Жұмабаев,
Б.Майлин, Ж.Тілепбергенов және тағы ... ... ... де ... ... ... ... сабақ негізінен татар ... және ... ... оқытушысы, «Қазақ қызы» деп аталатын романның
авторы, белгілі татар ... ... ... болатын. Жалпы,
зерттеушілердің айтуынша, ... ... ... ... ... ... бойларына түрік бірлігі мен мұсылманшылықты молынан
сіңірген, өз заманының озық ойлы азаматтары болған. Сондықтан да ... ... ... иман мен ... ... ... күшті болған. Сөз реті келгенде айта кетейік, мысалы,
Мағжан ақынның әйгілі «Түркістан» жыры о баста осындай рухани ... ... ... ... ... тағы да ... ... сол
кездегі қазақ қоғамының аса өзекті саяси-әлеуметтік мәселелерін қозғаған
өткір мақалаларымен ... ... ... ... ... ... повестер, жолжазбалар, суреттемелер жиі ... ... ... ... ... жанрының аяғына нық басып кетуіне
орыстың классикалық әдебиетінің өнегесі ... ... ... ... ... ХХ ... ... ұлттық әдебиетіміздің үлкен
сахнасына ... ... ... ... ... М.Кәшмов, Ә.Ғалымов, Т.Жомартбаев, С.Дөнентаев, тағы басқалар
орыс әдебиетінің ... ... ішті және бір ғана осы ... орыс тілі арқылы әлемдік әдебиеттің озық үлгілерімен танысуға
мүмкіндік алды. Онымен бірге сауаттарын ауылдық мектептерде арап ... олар ... ... ... ... да ... Осылайша
қазақ, шығыс және батыс мәдениеттерінен бірдей нәр алып өскен олар уызында
жарыған жас төлдердей тез ... ... ер ... ұлт әдебиеті мен мәдениетін дамытудың ең бір жемісті
жолдарының бірі ... ... ... түсінді. Сондықтан да олар
тәржімаға журнал бетінен кеңінен орын ... ... ... ... филология ғылымдарының докторы, профессор З.Бисенғалиев бұл жөнінде:
«Айқап» бетінде жарияланған прозалық шығармалардың үшінші бір ... тобы ... ХХ ... ... орыс ... ... ... аудару ісі
ерекше қанат жая бастады.
... Мысалы, А.Сорокиннен ... ... ... яки ... сыйы ... А.П.Чеховтың «Қара қарғасы», Л.Н.Толстойдың «Ілиясы», т.б. (24,59-
60)» - дейді.ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында ... ... ... бір түрі ... ... көркем очерк жанры да дами
бастады. ... ... ... ... ең ... ... ... өмірлік фактілер мен деректерге құрылатындығында. Очеркте шындықты
көркемдеп жазуға болғанмен, шығармашылық қиялға орын жоқ. ... ... ... да ... өмір ... ... бірақ жазушы
сол шындықты очерктегідей дәл қаз-қалпында алмай, метафоралауға құқылы, ал
очерк жазушыға ... ... ... Бұл тұрғыдан келгенде, очеркті
прозаға ... жол деп ... ... ... ... да кейбір көркемсөз
шеберлері белгілі бір прозалық шығармасын бастамас бұрын ... ... ... ... ... барлау жасап көретін ... ... ... ... қоян-қолтық танысып көру үшін. Әрине,
бұған қарап очерк атаулының бәрі кейін белгілі бір прозалық шығармаға ... үшін ... ... ұғым ... ... ... - әдебиеттің басқа
да жанрлары секілді өз алдына автономды өмір сүре алатын әдеби түр. Ол ... ... ... ... дәл ... ... ... журналының бетінде жарық көрген прозалық шығармалардың үлкен
бір тобы – жолжазба очерктер. Осы стильдегі ... ... да ... қалады.
Әдебиетіміздегі бұл серия «Түркістан уалаятының ... және ... ... ... Сол ... қазақ даласын аралай
шыққан саяхатшылар мен оқыған жастар өздеріне әсер ... ... ... газеттерге жолдап отырған.
... Бұл жолжазбалардың өздеріне дейінгі шежіренамалардан айырмашылығы
көп. Оларда ел тұрмысы мен қиын ... тап ... ... әрекетінің
кәдімгідей көріністері бар. Авторлар оқиғаларды жалаң баяндамай, халдарының
келгенінше өз сезімдерін де ... оған ... ... ... ... мен ... ... шығармаларының тынысы байқалады,
жалғастық бар (24,47-48)».
Осындай жолжазбалар «Айқапта» жиі жарияланып тұрған. Соның мысалы
ретінде ... ... ... Қалимолланың «Омскіден Алтайға
саяхат», Мұхаметсәлім Кәшімовтың «Әулиеата мен Шымкент арасы», «Шабдан
батырдың ... ... ... ... ... қаласы», т.б. деп
аталатын очерктерін атайды.
Қалимолла Ғабдрахманұлының, Мұхаметсәлім Кәшімовтың ... ... ... ... ... ... ... тірі, табиғи
характерлері, шынайы диалогтар жиі ұшырайды. Авторлардың өмір ... ... дәл ... деген жүрек лүпілі айқын байқалады, туған
елін, ... шын ... ... ... ... ... сезіліп
тұрады, сондықтан да бұл шығармалар оқушысын қапысыз сендіреді, оны әртүрлі
сезім күйлеріне бөлейді.
ХХ ... ... ... ... проза жанрының дамуында
оқырмандары арасында қолжазба ... ... да ... ... ... ... медересесінің жанынан шығып тұрған «Садақ» ... ... ... Бұл ... ... ... оқып ... қазақ
жастары шығарып тұрған. Оны ұйымдастырушы Бейімбет Майлин мен ... ... ... ...... келген қазақ жастарына жол-
жоба көрсетіп, қалам ұстауды, сөз жазуды үйрету, өткендегі өмірдің жақсылық
жағын ... ... ... ... Онда ... ... түнде жарық
ай», «Білімдіден шыққан сөз» деген махаббат, тәлім-тәрбие жөніндегі және
«Әкесінің ...... ... ... баласы – бауырың» деген сияқты
жастарға арналған бірнеше ... ... ... ... ... ... әңгімелер, көлемді повестер, очерктер,
сын мақалалар, қазақтың ауыз әдебиеті нұсқалары ... ... ... ... мәдени-ағартушылық сипатта болды(45,52)».
«Садақ» журналы қазақ прозасына жоғарыда аталған мол қазынамен бірге
Б.Майлин, ... ... ... ... берді деуге әбден
болады. Өйткені аталған ... ... ... тәжірибелері осы
басылымда қалыптасты. Жазу өнерінің құпиясына оларды ең алдымен медреседегі
Ғалымжан ... ... ... сонан соң осы «Садақ» журналы
қанықтырды. Басқаны ... ... тек осы үшін ғана ... ... медресесіне және аталған қолжазба журналға қарыздар деуге болады.
Тағы бір айтпай кетуге болмайтын нәрсе, «Садақ» ... ... ... ... ... жанрларын қамтыған. Онда, жоғарыда
атап көрсеткеніміздей, ауыз әдебиетінің үлгілері де, поэзиялық шығармалар
да, әңгімелер мен ... де, ... ... те, ... ... сын мақалалар
да жарияланған. «Түркістан уалаятының газеті» мен «Дала ... ... ... ... ... сын ... ... қазақ әдебиетіндегі сын жанрының туып, қалыптасуына
ең алдымен «Айқап» және «Садақ» ... ... ... үлес ... ... сыны осы ... ... жанр ретінде өмірге келіп, даму
жолына түсті. Ал бұл ұлттық көркем әдебиетіміздің профессионалдық тұрғыдан
дамуы үшін ... ... еді. ... ... сын – ... ... ... Сын – таразы. Ал таразыға түсіп, салмақтанбаған
нәрсенің шынайы бағасын, ... білу ... емес ... өз ... түсінікті
болса керек.
Егер қазақтың профессионалды жазба әдебиетіндегі проза жанрының
алғашқы үлгілері ретінде ... ХIХ ... ... ... келген балаларға арналған шағын әңгімелері мен новеллаларын атайтын
болсақ, алғашқы қазақ повестері ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... кейін пайда болды. Олардың қатарына Әкірам Ғалимовтың «Бейшара
қыз» (1912ж.), Тайыр Жомартбаевтың «Қыз ... ... ... ... ... ... Майлиннің «Шұғаның
белгісі»(1915ж.) секілді әдеби туындыларын ... ... ... ... ... ... повестерінің тізімі осы аттары аталған үш-төрт
шығармамен ... ... енді ғана тұра ... ... әдебиетіндегі
профессионалды проза жанры бұл кезде жаңа-жаңа қалыптаса бастаған еді.
Айта кетуіміз ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын Ы.Алтынсариннің «Бай баласы мен ... ... ... ... ... ... ... күштірек» т.б. секілді
әңгімелері мен новеллалары пішіні (формасы) жағынан да, эстетикалық мазмұны
жағынан да ... ... ... ... шығармаларына ғана тән
кемел көркемдігімен көзге ... Бұл ... ... ... ... де, ... авторлық баяндаулар мен диалогтар да көркем
әдебиет шығармаларына ... биік ... ... ... ... ... болады.
Қазақтың профессионалды жазба көркем прозасының негізін қалаушы
Ы.Алтынсарин мұндай ... ... ... Біздіңше, оның сыры мынада:
біріншіден, Ыбырай халықтық ауызша прозаның тамаша үлгілері ... ... ... мен аңыздарынан жастайынан молынан сусындап ... орыс ... ... ... ... ол осы ... К.Д.Ушинский, Л.Н.Толстой, т.б. ... ... ... ... ... ... және жай ... зерттеп қана
қойған жоқ, аталған авторлардың кейбір әдеби туындыларын өз ана ... ... ... өте ... әрі ... әрі көркем сөйлетті. Әсіресе
оның осы аудармашылық қызметі барысында жинаған әдеби тәжірибесі ... ... ... ... меңгеруіне кең жол ашты.
Бұл тұрғыдан келгенде, алғашқы ... ... ... ... Ә.Ғалимов, Т.Жомартбаевтарға Ы.Алтынсаринге қарағанда сәл де
болса оңайлау болды, өйткені ... ... ... ... ... ... ... беріп кеткен жол бар еді, аз да ... саз ... ... бар еді. ... бірге бұл авторлар да Ы. Алтынсарин ... ... ... ... ... ... ... және батыс,
әсіресе оның ішінде өздерімен аулы аралас, қойы ... ... ... – орыс халқының әдебиетімен біршама таныс болатын. Ал ... ... ... олар үшін ең ... әрі ең ... мектеп болған өз
халқының мұхиттай ... ... ... тау ... ... қазақ
фольклоры деп аталатын ғажайып көркемдік әлемі еді. Жазба прозаның басты
жанрлары болып ... ... мен ... ... ... ... ... нұсқалары осы халықтың ертегілер мен аңыздарда жатқан-ды.
Айталық, кезінде ... ... «Аяз би» ... ... ... ең көркем, ең тамаша үлгілерінің бірі ретінде атаған ... ... да, ... ... ... ... композициясы,
сюжеттік желілердің әрбір компонентінің ... ... ... ... ... ... коллизиялар, тартыстар жазба
прозаның өкілдері болып табылатын қазіргі замандық ең ... ... ... таңдайларын еріксіз қақтырғандай тым келісті емес
пе?! Ендеше адамдар образдарын ... да, ... мен ... да ... қазіргі замандық ең жетілген деген жазба ... ... ... ... әлі де аз ... керек.
Сонымен алғашқықазақ повестері көтерген басты әлеуметтік мәселелер
қандай еді, енді осы ... ... ... ... Бұл ... да ... тақырыптары сол кездегі қазақ әйелдерінің басындағы
әлеуметтік теңсіздік еді. Тіпті осы авторлар ... ... ... ... ... де ... бір ... – замандас құрбыларының,
қарындастарының басындағы мұң мен зар, сүйгеніне қосыла ... ... ... ... ... қақ ... ащы ... армандары.
Әрине, бұлай болмауы мүмкін емес еді. Өйткені көркем сөз туындысы ең
әуелі өз ... сол ... ... ең ... ... ... Ал ХХ ... басындағы қазақ қоғамының көкейтесті
мәселесі не еді? Ол – ... ... ... адам төзгісіз ауыр
тұрмыс, ... ... ... бірден көзге ұрып тұрған, ең
дөрекі, ең тұрпайы мысалы қазақ қыздарының зат, ... ... ... бір ... ... қалыңмалға айырбасталатындығы. Егер ұлттың
анасының жағдайы осындай болса, онда ол ұлт қайтіп, қалай ұшпаққа ... ұлт ... ... ... ... ... ... ұшыраған анадан туған
ұрпақ та кейіннен сол аналары секілді рухы жарымжан, құл, күң ... ... Азат ... ... ... қана ... ... халықшыл болып өспеуші ме
еді?
Көріп отырғанымыздай, сол ... ... ... ... ... тек ... ... проблемасы емес, бүткіл қазақ
жұртының, ұлтының ең өзекті, ең көкейтесті қоғамдық мәселесі еді. ... ... ... ... ... ... бадырайып көрініп тұрған,
ұлттың намысына қара таңба болып басылған осы бір әлеуметтік проблеманы
айналып өте ... жоқ және ... ... ең ... өз дәуірінің арлы
азамат екенін ... ... бұл ... ... өтуі ... ... де
емес еді.
ХХ ғасырдың басында, әсіресе оның екінші он ... ... ... ... ... біршама жедел қарқынмен дами бастады. Оған ... ... ... ... ... ... ... бір аймағы болып саналатын Қазақстанда да ескі ... ... ... ... ... іреңі қаша бастады. Бұл
елге де өндірісті, ... ... ... әдіс-тәсілдері
кеңінен ене бастады, соның нәтижесінде қазақ даласында да алғашқы ... ... ... бой ... Темір жолдар, қалалар, қала ... ... ... болды. Оқу-ағарту ісі бірте-бірте қанатын кеңге
жайып, ұлт ... ... ... ... саны да, ... да ... ... басу ісі біршама алға дамыды. ... ... ... ... ... ... ... қатары көбейді. Енді қазақ шындығын
жан-жақты көркемдікпен бейнелеу үшін бір ... ... ... ... осының нәтижесінде өмір шындығын кең, панорамалық ... ... ... даму қажеттілігі пайда болды.
ХХ ғасырдың басында қазақ әңгімелері мен повестері ғана емес, қазақ
роман ... да дами ... 1910 жылы ... ... романы –
М.Дулатовтың «Бақытсыз Жамалы» - жарық көрді. Оған ... ... ... ... «Қамар сұлу» секілді романдары дүниеге келді.
Алғашқы қазақ повестері ... бұл ... ... ... да ... қазақ әйелінің басындағы әлеуметтік теңсіздік болды.
Осы арада мына ... айта ... ... ... ... ... ... қазақ повестерінің әп дегеннен әдебиетіміздің ең ежелгі,
дәстүрлі жанры поэзиядан ... ... ... кете ... жоқ. ... ... С.Торайғыровтың «Қамар сұлу», М.Дулатовтың «Бақытсыз Жамал»
романдары мен ... «Қыз ... ... мәтіндерінде
поэзия мен прозаның араласып келіп отыратынын айтуға ... ... «Қыз ... ... ... түгелдей өлеңмен
жазылған. Аталған кіріспеде автор өзінің бұл ... ... ... ... ... ... ... салады. Бұл, әрине,
аталған повестің, оның авторының шығармашылық балаңдығын көрсететін деталь.
Өйткені өскен, өркендеп кемеліне ... ... ... ... ... ... әдеби туынды басталмай жатып жайдақтап, жайып тастамақ
емес. Әдетте дамыған, кемелденген көркем әдебиет шығармасының ... ... ... астарында, тереңінде көрінбей жатады. Оны оқырманның,
немесе оқырманның ең жетілген түрі болып табылатын ... ... ақыл мен ... таразысынан өткізіп барып өзі табуы керек.
Сондай-ақ Т.Жомартбаевтың ... аты ... ... өмірдің
реалистік суреттері кейде ертегілердегідей қиял-ғажайып ... ... ... осы ... ... ... Ғайникамал өзіне
күйеуге шығу үшін қолқа салған бай үш жігітті өзін таң қалдыратын ... ... алып келу үшін алыс ... жұмсайды. Әлгі үш мырза
осылайша өздерін ынтық қылған сұлу қыз Ғайникамалды ... ... зат ... ... ... елдеріне аттанады. Повестің осы бір тұсы
үміткерлерге «өзімді өнерімен, ақылымен, тапқырлығымен тәнті ... ... ... ... деп талап қоятын қазақ ертегілеріндегі еркетотай хан
қыздарын ерікесіз еске түсіреді.
Осы секілді бұл повестің финалы да ... ... ... ... ... еш ... ... шешімін табады: Ғайникамал
Европаға барып, өзін таң қалдыратын заттар алып келген үш мырзадан оп-оңай
құтылып, ... ... ... де ... өзі ... оқыған-тоқыған
Мұқаметқали деген мұғалім жігітпен бір түнде қашып кетеді де, ... ... ... ... ... ертегілердің жолы болғыш бас кейіпкерлері
секілді «бай болып, барша мұратына жетеді».
Осыған ... ... ... ... ... ... Кәшімовтың «Мұңлы Мәриям» повестерінде де ұшырайды. Әрине,
қазақ повестерінің алғашқы қарлығаштары болып табылатын бұл ... ... ... ... ... Қай елдің, ұлттың
әдебиетінің, өнерінің даму тарихын алып қарасаңыз да, оның ең ... ... ... ... ... түгелдей жауап
бере алмағанын, өсу, өркендеу ... ... ... ... ... ғана ... тәжірибе жинақталып, кемел шеберліктің шыңына
көтерілгендерін көреміз.
Дегенмен көркем әдебиеттің, өнердің тарихында казустар да ... ... ... ... ... осындай сәтті казустің
қатарына жатқызуға болады. Сол кезде ... ... ... ... ... Майлин – осы тұңғыш прозалық туындысының өзінде-ақ кемелденген
әдебиеттің ... ... ... ... Шығарманың композициялық
құрылысынан, образдар ... ... ... ... ... мін таба ... ... ақиқатқа барынша адал. Автор өзі
суреттеп отырған қоғамның әлеуметтік, қоғамдық ... ... ... ... ... та мықты, сондықтан да оқырман туындының соңғы
нүктесі өқойылып біткенше «Енді не болар екен?!» деген ... бір ... да ... ... ... бас-аяғы жұп-жұмыр осы бір көркем повесті
бір деммен оқып шығады.
Заманнан озып туған ... ... жаны да, тәні де ... ... пәк, сұлу ... басындағы трагедий шығарманың соңында
оқырманның ішкі дүниесін алай-түлей етіп, сілкіп-сілкіп жібереді.
Қазақ қоғамындағы осы ... ... сол ... ... ... ... ... азып-тоза бастағанымен қырдағы феодалдық-
патриархалдық қоғамның іргесі әлі берік еді. Сол себепті де сезімі ... ... ... өз ... озық ... екі жас – Шұға ... – бұл ... қолдау таба алмайды. Ескі кертартпа салт-сана
сондықтан олардан құрбандық талап етеді. Ол құрбандық Әбдірахман мен
Шұғаның ... ... ... ... ... ... ... шын мәніндегі кәсіби көркем прозаның
негізін Ы.Алтынсариннің новеллалары мен А.Құнанбаевтың қарасөздері ... ... бұл ... жаңа бір ... ... ... суреткер
Б.Майлин болды. Тумысынан прозашы болып жаратылған бұл адам ... ... ... жанр ... ... ... берді.
Оның 1916 жылы 22 жасында жазып, Уфадағы «Ғалия» медресесінің ... ... ... деп ... қолжазба журналда жариялаған «Шұғаның белгісі»
повесі кезінде өз оқырмандарын ... ... және ... таң ... Бұрын-соңды қазақ прозасында осыған ұқсас шығарма
болмаған еді, сондықтан да бұл баян ...... баян ... – баян) әдебиетіміздің тарихына ұлттық көркемсөз ... жаңа бір ... ... ... 1960 жылдардың басында аты бүткіл
дүниеге мәшһүр болған әйгілі қырғыз жазушысы Ш.Айтматовтың ... ... ... ... ... ... идеологияның
әсерімен қасаңданып бара жатқан күллі кеңес ... ... ... ... ... ... соны леп алып келсе, Бейімбеттің жоғарыда аты
аталған тұңғыш повесі де ... ... қаз ... ... ... бастаған
қазақ прозасына сондай тың тыныс, ақ жаңбырдан соңғы озон секілді жұпар ... ... ... да ... ... ... бет алған қазақтың көркем
қарасөзінің бірден тынысы ... сала ... Осы ... келгенде, қазақ
әдебиетінің классиктерінің бірі ... мына ... ... бас ... ... ... ... дейді: «Біздің прозамыздағы
реализм шыңына шыққан шеберлік өзгелердің бәрінен де бұрын Майлин ... ... Ол әрі ... жоқ ... ретінде де, әрі ... ... ... ... де біздің тұңғыш зергер прозашымыз.
Біздің қай-қайсымыз болсақ та ... ... ... ... ... жыл
бұрын жазылған «Шұғаның белгісі» повесінің құрсағынан шығып, етегіне орнап
өскендейміз (48,6)».
«Шұғаның белгісі» осы ... ... ... ... ... 1915 жылы ... ... жүр. Соңғы деректер бұл цифрдың
бір жылға қате екенін айғақтайды. Бұл жөнінде ... ... ... ... әрі оның ... ... бірі болған башқұрттың
белгілі жазушысы Сәйфи Құдаш алдымен: «Бимұхаммет ... ... ... және әдебиет тарихында берілген өмірбаянында
ол 1913-1914 жылдарда «Ғалия» медресесінде ... ... ... ... дұрыс емес. Шындығына келгенде, Б.Майлин «Ғалия» медресесінде ... және ... оқу ... ... (1,36)» дей ... әрі қарай ойын:
«1916 жылғы февраль айының аяқ ... ... ... тіл және ... ... ... Ғалымжан Ибраһимов бізге «кластан тыс қалған
тақырыптарға еркін шығарма жазыңдар» деп ... ... Мен ... ... ... ... әңгіме жаздым. Ал Бимұхаммет «Шұғаның белгісі» ... ... ... ... ... ... ... баға
қойғаны қазір есімде жоқ, менің ... ... «Өз ... ... беріпсіз» деп жазып қойыпты. Ғалымжан ... ... осы бір ... ... әлі ... дейін менің архивімде сақтаулы.
Шығарма жазған дәптерде Ғалымжан Ибраһимовтың «11 мартта қарап ... ... ... ... және сол ... ... қалған ұмытылмас деректерге
қарағанда, Бимұхамметтің осы шығармасы сондағы тапсырма бойынша жазылған
шығармалардың ішіндегі ең ... ең ... еді. Көп ... ол ... ... өзі басқарып шығаратын «Садақ» қолжазба журналына
жариялады. Бұдан қырық ... жыл ... ... оқу ... ... ... ... белгісі» әңгімесінің жарыққа шығу тарихы,
міне, ... еді ... деп ... ... ... ... ... оқып қана қоймай, онымен дос
болғанын жоғарыда айттық. Сондықтан да оның ... ... ... ... ... ... заңды. Сонымен бірге оның ... ... ... ... шығармасы күні бүгінге дейін сақтаулы болып
шығып отыр. Ендеше белгілі башкұрт жазушысының сөзіне иланбауға еш амалымыз
қалмайды, Бейімбеттің – Би ...... ... ... ... оның досы Сәйфи Құдаш ақсақал айтқандай, 1916 жылдың ақпан айында
жазылған болып шығады. Демек, алдағы ... ... ... осы ... ... ... ... жоқ, бұл повесті Б.Майлин ұстазы Ғалымжан Ибраһимовтың тапсыруы
бойынша жазғанымен, шығарманың бүткіл рухы мен ... ... бері ... ... әбден пісіріп жүргені күмәнсіз. Өйткені шығармашылықтың
азабы мен рахатынан аз-маз ... бар кісі ...... ... ... бір кісінің, - тіпті ол ... ... адам ... да, ... ... ... ... Бейімбеттің көптен көкейін тескен,
бірақ әзір қағазға түсе қоймаған туындысы-тын, ... ...... ... ... ... повестің хатқа түсуіне тек
себепші болған.
«Шұғаның белгісі» повесінің ... ... ... ... ... Ол кезде сүйгеніне қосыла алмай, соның кесірінен айықпас құсадан
өмірлерімен қоштасқан ... ... аз ... ... ... ... ... жайдың кездеспеуі мүмкін емес. Оның үстіне табиғатынан ... ... бұл ... әрқашанда өзінің әдеби туындыларына қажетті
шығармашылық рух пен сюжеттерді негізінен өмір ... алып ... ... Б.Майлинмен шығармашылықта ғана емес, қарапайым тіршілікте де біте
қайнасып, іні дос ... ... ... «... аға буын қазақ жазушылары
ішінде әлгі жұрт айта беретін тарихи тақырыпқа ... ... кісі ... ... еді десе ... Ол өз дарынының бүкіл күш-қарымын, ... ... осы ... ... жұмылдырды (1,6)» ... ... ... «Бейімбеттің кейіпкерлері өзі жақсы
білетін замандастары ... Мен ... ... ... 1961 жылы ... ... ... мақсатымен құрылған
ғылыми экспедицияны басқарып (М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және ... ... ... ... ... август айларында Би ағаңның
туған жері ... ... ... ... ... ... Уфа, Орынбор,
Қызылорда қалаларында болдық. Сонда Бейімбеттің біраз кейіпкерлерін ... ... ... аты сәл ... ... өз ... Мысалы, жазушының туған аулында Бермұхаметов ... ... ... ... ... Олар ... 1928 ... туған аулына келіп, он бес үйден колхоз ұйымдастырғанын, оны «Жалшы»
деп атап кеткенін, кейін сол ... ... ... «Он бес үй» ... ... ... ... прототиптерінің біразы әлі бар
екендігін қызықтап әңгімелеп берді.
... ...... ... суреттелетін «Сабынкөл» сол
кездегі «Сегізінші ауыл» ... де ... ... ... ... болған ауыл қуларының: «Бай-бай, ызғары-ай!.. Баяғы Бейсенбай
болыстан да ... ... деп, ... ... ... боп өткен Бейсенбайды
әдейі еске түсіре ... де ... ... жақындата түседі (48,293-
296)» дейді.
Б.Майлин өз кейіпкерлерінің прототиптерінің атын ... ... ... ... ... қолданса, кейде кейіпкерлеріне өзінің
таныстарының, жолдастарының атын қоятын ... Бұл ... ... ... медресесінде бірге оқыған Мұстафин Әбдірахман төмендегідей
дерек ... «1914 жылы ... мен ... «Ғалия» медресесіне
оқуға түстім. Сол жылы оқу кешірек басталды, өйткені ... әлі ... ... ... аяқ кезінде Уфаға Бейімбет те келді. Октябрьдің басында
оқу басталып, екеуміз бір ... бір ... ... Бұл ... ... ... жөн тартқан. «Ғалияда» отыздан астам қазақ,
қырғыз, түрікпен ... ... ... ... ... сықылды
ақындары болатын. Қырғыздың бір ақын жігіті (атын ... ... ... ... ... ... Бейімбеттің жеңісімен аяқталды.
... Есте қалған ұмытылмастық бір нәрсе – сол ... ... ... өлең, әңгімелерінің кейіпкерлерін өзінің ... ... ... ... Өз ... ... оқиға
болмағанымен «Шұғаның белгісіндегі» Әбдірахманға менің атым беріліп еді.
(48,251-252)».
ХХ ... ... ... ... ... ... классикалық
деңгейге көтерген үш қаламгерді әсіресе ерекше ... ... Олар ... М.Әуезов, Ж. Аймауытовтар. Бейімбеттің прозадағы тұла бойы
тұңңышы 1916 жылы «Садаққа» ... ... ... болса, Мұхтар
үлкен әдебиеттің есігін 1921 жылы «Қорғансыздың күні» әңгімесімен ашты. Ал
Жүсіпбек шығармашылығының інжу-маржаны «Ақбілек» ... 1927 жылы ... ... ... ... ... ... прозаға Жүсіпбектен
де, Мұхтардан да ертерек ... яғни ... ... жазба
прозасының Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, М.Дулатовтардан кейінгі толқынның
көшбасшысы ... ... біз, ... ... ... белгісі» арқылы қазақ
прозасына ең алдымен өмірдің өзіндей шынайы реализмді және ... ... ... ... алып ... айттық. Бұл сол заманғы қазақ
әдебиеті, оның кенжелеу дамыған жанры – ... ... үшін ... ... ... енді ғана ... баса бастаған қазақ прозасы ол кезде әлі
әдебиетіміздің ең ... ... ... әлі ... ... ажырата
алмай жатқан болатын. Сондықтан да Т.Жомартбаевтың «Қыз көрелік» повесі ... ... ... ... ... сұлу» секілді
романдарының мәтіндерінде проза мен поэзия араласып келе ... ... бұл ... ... гөрі баяндау басым еді, сондықтан
ондағы образдардың іс-әрекеті мен кескін-келбеті тірі сурет ... ... ... ... ... нақтылықтан гөрі жалпылық басым олатын.
Сонымен бірге Бейімбетке дейінгі ХХ ... ... ... ... гөрі ... дидактикалық сарындар басымдау еді. ... де ... ... ... ақылға қонғанмен, жүрекке
жетіңкіремей жататын. Осыдан барып бұл ... ... ... ... ... ... ... Бейімбет Майлиннің «Шұғаның
белгісі» осы ... ... ... ... жас қазақ прозасының
шынайы реалистік мектебін қалыптастыра бастады, осылайша ... ... ... жаңа бір ... ... ... ... пафосының түрлерін ажырататын бірнеше
типологиялық ұғымдар кездеседі, - ... ... ... ... ... ... трагедиялық, сентиментальдық, романтикалық,
юмористік, сатиралық болып келуі мүмкін (17,18)». Егер ... ... ... ... болсақ, бұл повесть қазақ прозасына реалистік,
лирикалық, ептеп ... ... әкеп ... ... ... кемел әдеби мектепке негіз қалап, өзінен кейінгілерге жол ашты.
«Біз елден шыққанда күн де ... ... еді. ... сұр
бұлттар көшкен керуен сықылды тіркесіп, оңтүстікке қарай жылжып ... көзі ... ... ... ... ... шаша ... Әйткенмен
солдан соққан салқын жел өзінің өткірлігімен жұқа киімнен ызғарын өткізіп,
тоңдырып, сентябрь айының жеткендігін ... ... ... еді. ... едік (49,6)».
Б.Майлиннің «Шұғаның белгісі» осылай басталады. Бейімбетке дейінгі
қазақ прозасында табиғат көріністері дәл ... ... әрі ... ... Ал Майлин болса, пейзажға ерекше мән беріп отыр. Неге?
Өйткені ең алдымен жазушы әрі шығарманың ... ... ... ... ... ... арқылы бізді яғни оқырмандарды мәтінге ену ... ... ... үшін ... алуды көздеген. Біз әлі Шұға туралы
да, оның сүйген жігіті Әбдірахман ... да ... ... ... ... селт еткізген жабайы сахраның күзгі сұрғылт ... ... біз ... да гөрі маңызды, бұдан да гөрі қызғылықты сюжеттік
желіні қабылдауға дайындала бастадық. Сезіміміз бен ақыл-ойымыз, түйсігіміз
бірте-бірте ... ... ... Бұл, біріншіден. Екіншіден,
кейіпкерлерді қоршаған болмыспен бетпе-бет келдік. Бірте-бірте ... ... өмір ... ... ... сыры мен ... қаныға
бастадық.
Дәл осы кішкентай үзіндіден-ақ жазушы шығармасының поэтикалық
өрнектері айқын таныла ... Ең ... ... ... ... ... ... нормаға шебер лайықтай алғанын көрдік. Соның арқасында
кәдімгі қарапайым қазақтың күнделікті қолданып жүрген ... дәл, ... ... ... ... ... сурет сала алған. Өйткені біз «баяу
жылжып бара жатқан ұшпа бұлттарды» да, «сәскелікке жақындап қалған күнді»
де ... көре ... Оны ... ... ... ... салқын желдің жұқа
киімнен ызғарын өткізіп, тоңдырғанын», сол арқылы сентябрь айының, яғни
күздің ... ... ... ... Өйткені мәтіндегі әрбір сөз
өз орнында ... ... және ... бәрі ... ... да тірі еді.
Повесті әрі қарай оқиық. «Менің астымда жортақылау тапал торы ... ... ... ... ... ... ер тоқымы. Үстімде
қонған үйімнен сұрап киген шидем ... ... ... жел ... алыңқырап келеді. Жолдасым отыз-қырықтардың шамасындағы жер ортасы
адам, сиректеу сақал-мұрты бар, қара бұжыр, күлімсіреп ... ... ... ... ... біртүрлі сөйлемпаз адам секілді. Астында
қойшылар мінген қара кербесті, үсті-үстіне қамшылап отырмаса, кейін ... ... ... ... ... ... ... енді кейіпкерлердің бет-
бейнелерімен егжей-тегжейлі таныса бастадық. Кемелденген ... ... бұл да өте ... ... ... үшін әрбір деталь маңызды. Біз осы
хикаяны баяндап беретін ... ... ... жасы ... ... жер ... келген адам екенін білдік. Бірақ сол Қасымның түрі
қара бұжыр, сиректеу сақал-мұрты бар, ... ... қара ... ... ... ... ... болсақ, ол жөніндегі біліміміз бен
білігіміз жартыкеш болар еді де, оны жан-жақты тани алмас едік. ... ... ... мән ... оның ... толыққанды суреттеуге ерекше
ыждағаттылық танытып отыр. Және ыждағаттылық танытқанда ... ... ... ... ... тәптіштеймін деп натурализмге салынбайды,
персонажының адам, индвид ретіндегі ерекше белгілеріне ғана ... ... ... ... дәл ... ... Сөз жоқ, бұл да
реалистік прозаға тән белгілер.
Асылы, жазушылық деген дүниедегі ең бір ... ... мен ... теңіз кәсіп қой. Осы жөнінде талантты жазушы Әбіш Кекілбаев жеріне
жеткізіп ... ... Ол ... ... «Кім ... адамға тән
кәсіптердің ішіндегі ең бір қолдан келместей ... да, ... ... да ... ... ... жоқ аспапты ойша тартып, құлақ
құрышыңды қандырар саз ... ... не ... не ... жоқ, ... ... жанарыңды, сосын оқушы жанарын арбап алар сан қилы сурет ... ... ... ... жоқ ... қолын қусырып алдыңда отырмаған
әлдебіреудің тұтас мүсінін сомдап, сосын оған тіл ... жан ... ... ... қан ... ол ол ма, ондаған тіпті жүздеген
сіз бен біздей жұмыр басты пенделерді ... ... ... сіз бен ... қиын ... еш оңай емес ... салу, белгілі бір
кезеңдегі белгілі бір дағдарысты, не серпілісті бастан кешіріп жатқан бүкіл
бір ... ... ол аз ... ... бір ... тіпті күллі бір
ғаламды қайтадан жасақтап, қайтадан орнату, әй, ... оңай бола ... ... ие ... хақтың өзі де тым ... ... ... ... жарайтын кәдімгі үй салып, дуал тұрғызатын нақты затты да саз
топырақтан жүзеге асырыпты-мыс; қиямет-қайым ... ең азы ... да, ... көруге жарайтын сылдыр-сұйық сағымдай да емес, қайдағы
бір тек өз көкірегің ғана ... тек өз ... ғана ... ... ... қазір жоқ тұлдыр алмағайып арқылы орындап шығамын деп
құлшынудан ... ... ... ... бе?! (50,414-415)»
Рас сөз. Асылы, көркемсөз шеберлері о баста бейнеті таудай, рахаты
тарыдай осы бір ... ... оның ... ... жол ... стихиялы түрде тәуекел ететін болса ... Ал ... бұл ... ... ... ... ... одан бас тарту
енді мүмкін болмай ... ... ... да ... өміріне тәуекел
деуден басқа амал қалмайтын болса керек.
«Шұғаның белгісі» - ... ... ... ... ... ... ... бірі, Шұға мен Әбдірахманның арасындағы
кіршіксіз, мөлдір махаббаттың ... аяқ ... ... ... Біздің білуімізше, Бейімбетке дейінгі қазақ көркем прозасында
шығарманы кейіпкерлердің атынан бірінші жақтан ... ... ... ... жақтан баяндау шығармаға қандай артықшылық береді дегенге
келетін болсақ, баяндаудың бұл әдісі, біріншіден, шығарманың ... ... ... өз ... баян ... ... ... көңіл күйді сюжетке еркін араластырып отырады. Екіншіден,
баяндаушы шығармадағы өзінің де, өзге ... да ... ... ... ... ... салатын болғандықтан әдеби туындының
реалистік сипаты тереңдейді, оқырман мен ... ... ... ... делдал секілді болып көрінетін автор мұндай шығармаларда
мүлде көрінбейді. Оның ... ... да, ... де ... ісі ... ... ... әдебиетке қазақ өмірінің шындығын сол
қалпында мөлдіретіп алып келді. Ол ... ... ... ... ... романтикалық іс-әрекеттерінен, сыр-сипатынан
емес, тіршіліктің қарапайым ... ... және ... ... ... ... әп дегенде оқырманға тым қарапайым, тіпті қарабайыр болып
көрінуі мүмкін, бірақ бірте-бірте сол қарапайым тіршілікке шым-шымдап ... ... сол ... кіршіксіз әсемдігіне, ондағы тұнып
тұрған өмір поэзиясына еліте ... ... ... ... ... ... ... менсіне бермейтін кәдуілгі күнделікті
тіршілікте ... ... жете ... ... ... ... естіп, көзі көрмеген қиялыңыздағы беймәлім әлемнен іздеп жүрген
өзіңіздің ой-санаңыздың ... ... таң ... ... ес ... етек ... ... сіңісті, белгілі әлемнің ... ... ... Енді осы әлемге көзіңізді ашып қарауды үйренесіз.
Түсінген оқырман үшін бұл аз олжа ... ... - ... ... ... не ... тау ма? – ... Жоқ, әшейін бір обашық, – деді. Кейін қалып бара жатқан соң тағы
тебініп қатарласып:
- ... ... сіз ... шығарсыз-ау, – деді.
- Мен қайдан білейін, бұл жаққа бірінші келуім, – дедім.
- Білмессіздер... Сіздер жассыздар ғой, – ... ... ... өзі
недәуір көпті көрген үлкен адам болып көтеріліп қойды.
- Сіз білмейтін шығарсыз, жассыз ғой. Уақытында Шұғаның әңгімесін бұл
өлкенің баласына ... ... ... еді... Ой, өзі де Шұға десе Шұға
еді-ау, – деді.
Жолдасымның бұл ... мен ... ... ... ... ... келді.
- Шұғаның әңгімесін айтсаңыз қайтеді, жол қысқарсын, – дедім.
- Айтайын, – деді.
Қаракерді тағы тебініп, қатарласты. ... келе ... ... ... ... ... ... тастап, бір-екі түкірініп
алып, ыңғайланып:
- Бұл қызық әңгіме, тыңдаңыз, – деді (49,7-8)».
Бір қарағанда, айдалада келе жатқан салт атты екі ... осы ... ... ... алып бара ... ... жоқ сияқты.
Алайда бұл бір қарағанда ғана. Олардың ... ... ... ... ... ғана бұл сұхбаттың соншалықты шынайылығына, қоспасыз
табиғилығына көзіңіз жете ... ... ... сөзі тірі, дәл
өмірдің өзіндегідей, сондықтан әп дегеннен сезіміңізді селт еткізіп,
еліте жөнеледі. Өзіңізді бейне сол қазақтың ... ... кең ... әлгі қос салт ... бірге жорытып, бейне алыстан мұнартқан
Шұғаның белгісін солар секілді айқын көріп келе ... ... ... жас ... ... ... түскен екінші
жолаушы да «күлімсіреп тұратын қара көздері дөңгеленіп» көз алдыңызға
келе қалады. Және жай ... ... ... ... келе жатқан
етегін жинап, тақымына ... ... ... ... ... алып ... келеді. Асылы, Бейімбет өз кейіпкерлерінің
портреттерін осындай қимыл-қозғалыс, ... ... ... да олар өмірдің өзіндегідей, немесе кино экрандарындағыдай
тірі болып тұрады, бет-бейнелері есіңізде мөрдей басылып ... ... ... қалған статистикалық әдеби портреттер әдетте ұмытылып,
оны кейін ... ... ... ... ... ғой.
Бар болғаны жиырма екі жастағы медіресе шәкірті Б.Майлиннің
классикалық әдебиеттің ... ... ... ... білген, біліп
қана қоймай өз шығармасында оны ... ... ... қолданған.
Ресми оқу орнының партасында бар болғаны екі жылға жетер ... ... жас ... ... ... ... да, таң ... қиын. Және
оның алдында қазіргідей қазақтың жазба прозасының көл-көсір, бай тәжірибесі
тұрса бір жөн-ау!..
Әңгіменің байланысы да ... ... ... да, бәрі сол алыстан
мұнартып көрінген Шұғаның белгісінен басталып кетеді емес пе? ... ... ... ... ... ... көзі осы ... бұл хикая мүлде басталмас еді ғой. Және жас жолаушы ... ... ... қалған серігінен бұл жөнінде жай сұрай салған болатын.
Айдаладағы бір қалқиған ... ар ... ... ... ... ... жатыр деп кім ойлаған!.. Көріп отырғанымыздай, ... ... ... өзі ... ... отыр ғой, ... сонысымен де
қызық, әрі шынайы болып тұр. Ал шынайылық сендірмей ... ... ... толқытпай қоймайды.
Жалпы, арғы-бергі әлем әдебиеті тарихында Б.Майлинді орыс
новеллестикасының ... ... ... ғана ... қарауға
болатын секілді. Біріншіден, бұл екі суреткер де ... ... ... повесть секілді қысқа жанрларында еңбек еткен. Сондықтан да болар,
екеуі де шығарманың көлемінен гөрі тереңдігіне көбірек бойлаған. ... де ... ... ... ... ... проблема тауып ала
қойғыш. Үшіншіден, Бұл жазушылардың шығармаларынан авторлық позиция мүлде
көрінбейді. Көбінесе персонаждардың басынан ... ... ... ... ... ... ... баяндағанның өзінде де Б.Майлинде де,
А.Чеховта да баяндаушының позициясы мүлде ... оның ... оқып ... да, оқып ... кейін де мүлде белгісіз болған
күйінде қалады, сондықтан да ... ... ... ... оқиғалар
мен сюжеттік желінің, характерлердің объективтілігіне титей де күмән
тумайды. Төртіншіден, ... ... ... ... ... бұл екі ... да ... бейнелеп отырған өмір шындықтарын егжей-
тегжейлі суреттейді.
Міне, осылайша ... ... деп ... ... ... бұл
екі суреткерге тән ортақ белгілер аз емес. Тағдыр ғой, мынаған қараңыз –
басқаны ... ... ... та, ... де ... жетпей, қырықтың
қырқасына енді шыққан ... ... ... Мұны кездейсоқ
ұқсастық деуге де болар, бірақ қалай болғанда да, шындық – осылай.
«Шұғаның белгісі» повесінде Б.Майлин ... тән ... ... ... ... дерлік бар. Бұл шығармада да автор өктемдігі
атымен жоқ. ... ... ... ... ... бірі, Шұға мен
Әбдірахманның арасындағы ... ... ... Қасымның атынан
баяндалады, барлық шындық Қасымның көзімен беріледі. Әдеби ... ... ... ... ... «Әй, шіркін, өзі де Шұға десе Шұға ... ... ... ... осы ... ең басты лейтмотиві, ең негізгі
лирикалық түйіні секілді. Басты кейіпкерлердің бірінің арада қанша жыл өтіп
кетсе де, сол бір ... ... еске ... ... аһ ... күрсінуі
тегін емес. Өйткені жақсы адамдар оны көзі ... ... ... ... шын ... ... ... иесінің тәні өлгенімен,
оның сезімі, өшпес өнегесі өлмейді, өйткені адамдар бойындағы ... ... ... ... ... ... пәктікке құштар,
оларды бұл жолдан тіпті қанша айлакер, қанша ... ... да ... да
тайдыра алмайды.
Осындай бола тұра бәрібір пенде әлсіз, ... ... олар түк ... жоқ ... ... жала жауып, түрмеге
отырғызбас еді ғой, әйтпесе шын сүйгеннен басқа айыбы жоқ ... ... ... ... еді ғой! ... бәрі ... ... жүрегін
мүлде иектеп алған қызғаныш дейтін қызыл иттен, «менікі ғана дұрыс,
сондықтан ... ... ... ... ... айтқаныммен жатуы керек»
дейтін соқыр, сасық өзімшілдіктен, эгоизмнен. Әлемге әзірше сүйіспеншілік,
мейірімділік емес, ... ... ... ... ... эго билік
жүргізуде. Оның ... ... кең, ... ... үнемі бірдеңе
жетпегендей жұтынып, жаланып тұрғаны. ... ... мерт ... ... ... белгісі» - мөлдір, кіршіксіз адал ... ... ... күй. Бұл күйді жүрегі, сезімі бар ... ... ... мүмкін емес сияқты. Алайда осы күй, осы реквием күллі адамзаттың
көкірегіне келіп қонбаса да, ... ана ... ... саны ... ... қазақ дейтін қабырғалы жұрттың жүрегіне жетіп, ... ... ... ... ... ... мейірімділік, тазалық, пәктік
деп аталатын ең ізгі сезімдерді оята алар ма ... ... ... бері арада жүз жылға жуық уақыт ... бұл ... ... әлі ... қойған жоқ. Демек, ... ... ... ... бұл ... ... әлеуметтік, моральдық
актуалдығын жоймақ емес, сондықтан да терең адамсүйгіштік пафосымен ол әлі
ұлтымыздың ... ... ... ... жандарына ізгілік нұрын
себе беретін болады.
Әрбір үлкенді-кішілі суреткер – заман перзенті, әлеуметтік құбылыс,
сондықтан ол ... ... өзі өмір ... отырған қоғамнан тыс бола
алмайды, қарапайым халық ... ... сол ... ... ... ... ... бірге тоңады. Ендеше әрбір суреткердің ең
алдымен өзі өмір ... ... ... ортаның күйін күйлеуі, сол
заман қажетсініп отырған рухани-эстетикалық проблемаларға жауап іздеуі –
объективті ... ... ... айта ... тиістіміз: әрбір талантты өнер туындысы
сол өзін дүниеге ... ... ... ... ... көшірмесі
емес, сол өнер туындысының иесі – ақынның , не жазушының, суретшінің ыстық
қайраты мен ... ... ... ақылының, биік талғамынан ... ... ... ... ... мұндай субъективтік сурет
қалайша сол мезгілдің ақиқат, шын бейнесі бола алады деген ... ... осы ... Бұл – ең ... ... ... ... неғұрлым талантты, қуатты болған сайын оның дүниеге әкелген
шығармасы объективтік шындыққа жақындай түседі, ... ең ... оның ... сол ... сол ... сол ... туындысы, сондықтан о ... оның ... ... ... дарынын жомарттықпен сыйға
тартқаны рас болса, ол сол дәуірдің, сол қоғамның шындығын, мұңы мен ... ... ... ... тұра алмайды. Заман, уақыт шындығын жан-жақты
ашып беруде ... ... ... ... жоқ, ... ... пайымдауларға сүйенетін ғылым да бұл ретте нағыз талантты көркем
шығармалармен тайталаса алмайды. Өйткені ғылым қоғам ... бір ... ... ... ... ... негізінен қоғамның әлеуметтік
өмірін, тарих оның ең алдымен саяси-экономикалық сипатын, ал ... ... ... өмір ... жұртшылықтың сан жағынан ... сөз ... Ал ... ... ... ... ол ... секілді бір қырынан емес, тұтасынан көреді, ... бір ... сол ... басынан қандай ... ... ... т.б. ... ... ... ... осының
бәрі көркем әдебиеттің қырағы жанарынан тыс қала ... ... ... ... ... ... ... тарихшыға, географқа,
әлеуметтанушыға, саяси қайраткерге, әскери қолбасшыға ... ... ... ... бір ... таба ... Сондықтан да аула сыпырушыдан
бастап ғарышкерге дейін одан рухани қанағат ... Осы ... ... әрі ойшылы К.Д.Ушинскийдің: «Ана тілі арқылы ғана біз халқымызды,
Отанымызды танып білеміз, халық рухының сарқылмас бастауы ... ... ... ... ... деген көреген пікірін сәл-пәл
өзгертіп: «Ана тілінде дүниеге келген ... ... ... ... біз ... ... танып білеміз, халық рухының сарқылмас
бастауы сонда ... деп ... ... шет кетпеспіз деп ойлаймыз,
өйткені ана тілінің шыңдалып шеберленер ұстаханасы ең ... осы ... емес пе? ... да ... жердің құнарлы топырағынан нәр алған
жусанды ... ... ... ... өзен бойындағы жарларға ұя салған
ақ тамақ қарлығаштардан, ай астында діріл қаққан айдын ... ... ... ... ... ... бір үзік бұлтына дейін көз алдымызға
мөлдіретіп алып ... ... ... ... ... ... ... емес деп кім аузы барып айта алады. Бұл ... ... ... ... басқа салалары – живописьтен де, архитектурадан да,
скульптурадан да, ... ... да оқ бойы озық тұр. ... оның ... ... ... те, ... мен скульптурадағы сымбат та,
музыкадағы ғажайып дыбыстар ансамблі түгел сыйып кете алады. Сондықтан да
Отанды, ... ... ... ... шендесер құдіретті табу қиын, қиын
емес-ау, мұмкін емес. Осы ... ... ... «Жұрт
Пушкиннің балдай тәтті жырларынын өмірдің қадірін ұғынды» (51,168) деуі өте
орынды.
Дегенмен өзімізге заман ... мен ... ... ... ... бар ма, бар ... ол ... мәні қандай, жалпы, уақыт
шындығы мен көркем ... ... ... немен өлшеуге
болады деген сұрақтарды батыл қойып көрелік. Әрине, өмірдің, заман шындығы
мен көркем әдебиеттегі ... ... бір ... ... бар.
Әдебиет белгілі бір уақыт аралығында болып ... ... ... ... ... ... ... баяндап отыратын көшірмеші емес, көркем
әдебиет ... ... ... саяси-әлеуметтік бейнесін
статистке тән дәлдікпен айтып беретін жылнамашы, тарихшы да ... ол ... ... суретін сол қалпында айнытпай глянц ... ... ... ... та емес. Бұл тұрғыдан алғанда, заман шындығы мен көркем
әдебиеттегі шындықтың ... ... ... бар. ... өмір, заман шындығы өлшеусіз кең, шетсіз-шексіз, ал көркем
әдебиеттегі шындық ... оның шеті де, шегі де бар. ... ... ... ... ... көз жүгірткенде байқалатын ғана алдамшы айырмашылықтар.
Ал шын ... ... ... мен ... талантты көркем әдебиетте
бейнеленетін шындықтың арасындағы айырмашылық ... ... ... ұлы, ... ... дарынды бола түскен сайын бұл
айырмашылық азая түседі. Таң қаларлығы сол – ... не ақын ... ... ... жоғарыда біз атап өткен жылнамашыға, тарихшыға, ... ... дәл, ... толық бейнелейді. Өйткені, жылнамашының,
фотографтың еңбектеріндегі шыншылдық заман ... ... ... дәлдікпен бейнелегенімен, ол ең басты шындықты – ... ... ... көрсете алмайды. Ал Жаратқан болса, суреткердің
маңдайына осы міндетті – заманның , уақыттың рухани келбетін жасау ... ... ... ... Абай мен ... заманына нақты айғақ болып
қаншама заттық ескерткіштер, ... ... ... ... құжаттар,
анықтамалар, сарғайған фотосуреттер қалды. Әрине, жалпы мәдениет үшін олар
да керек, олардың да сол кезеңнің, сол заманның ... ... үшін ... ... аз ... ... ХІХ ғасырдағы орыс өмірі мен
қазақ қырының бүткіл болмыс-бітімін, оның адамзатқа ең ... ... ... ... рухани келбетін біз бәрібір әлгі заттық айғақтар мен том-том
тарихи құжаттардан, анықтамалардан, көнеден жеткен фотосуреттерден ... ... мен ... ... ... ... және бейбітшілігінен», Абайдың «Айттым сәлем, Қаламқасынан», «Қалың
елім, қазағымынан», «Болыс болдым мінекейінен» т.б. ... ... пен ... үшін ... қажет болғанымен ол заманнан ... ... ... заттық айғақтар бәрібір Вронскийді алғаш рет
көргенде Анна Каренинаның ... ... ... әйелге тән құпия
жарқылды, Абайдың «Айттым сәлем, Қаламқасындағы» сүйгені үшін ... ... да ... ... ... ... жар үнін, «қалың елі, қазағы»
үшін қайғы жұтып, күңіренген ақын рухын әдебиет туындылары ... ... ... ... ... шындығына әлгі заттық айғақтар,
нақты құжаттарға негізделген ... ... ба, әлде орыс ... ... ... мен қазақ данасы Абайдың шығармалары жақын ба? Сөз жоқ, Абай
мен Толстойдың өлмес ... ... ... олар сол ... мен ... ... ... оның адамзатқа қажетті ең басты ...... ... ашып ... ... ... деп ... айтуға болады:
заман шындығы мен көркем әдебиеттегі шындықтың ... ... ... ... ... ... адамзат қызметінің қандай болмасын басқа бір
түрі заман шындығын дәл көркем әдебиет ... ... ... бере ... олай ... себебі заманның, уақыттың басты мазмұны
– мезгілдің рухы мен ... ... ...... творчествонвң басты
парызы, тек соның қолынан ғана келетін міндет. Рас, бір ... ... мен ... ... ... ... ... үлкен секілді
болып көрінеді, бірақ бұл – алдамшы әсер, ал шын ... егер ... ... жүректен туған шығарма болса, ол міндетті түрде өз заманы
мен ... күн ... ... ... ең ... ... интимдік мәселелерді шыншылдықпен, суреткерлікпен бейнелеп ... ... ... өз мезгілінің рухын оқырманына айнытпай жеткізе алады.
Заманның рухани келбетін халықтың таңдауы, былайша айтқанда, оның ... ... ... ... қоғамда болып жатқан саяси-әлеуметтік,
экономикалық ... ... ... ... сұрақ етіп
қойып, осы тұйықтан шығудың жолын іздетеді. Осы ізденіс сол заманға, ... алға ... ... ең ... әлеуметтік, рухани мәселелерді күн
тәртібіне қоюға лайықты суреткерлерді тудырады. Бұл турасында белгілі орыс
жазушысы В.Белов былай ... ... само ... ... как бы ... ... многолико входит в произведение» (52, 406).
Өз мезгілінің мұңы мен мұқтажын суреттеуді мақсұт ... ... ... – ең ... ... ... жасқанбай айта білген
қаламгер ғана жазушы деген құрметті атқа ... ... қана ... тәні
мен жанына түскен жараны жаза алады, тек сол ғана оқырман жанын ... жаңа ... ... ... Егер ... бір ... жазушыны
ұлттың рухани ұстазы, тәрбиешісі дейтін болсақ, жазушы өз ... ... ... ... ғана ... алады. Ал шындықтың дәмі көбіне ащы
болады, сондықтан нағыз айдай ақиқатты айту ... ... ... ... қажет етеді.
Ал суреткерге шындықты айтуға итермелейтін құдіретті күштің ныспысы
не десек, оның аты – ... ар. ... ...... ... ... ... керек.
Шамасы, әрбір талантты суреткер қолына алғаш ... ... ... сәл де ... өз ... арқылы жақсартам, жұртты жақсылыққа
илантып, жамандықтан ... деп ... ... ... Осы орайда
орыс философы, ойшылы Г.В.Плеханов Чернышевский мен ... ... ... ... ... ... «В глазах Чернышевского и его
ученика Добролюбова главное значение ... и ... ... ... и в ... приговора над ее явлениями. И ... на этот ... не ... ... критики и теоретики
искусства. Некрасов недаром называл свою музу музой «мести испечали» (53,
157) дейді. Расында да, ... ... ... ... ... ... ... – мәз, жегенге – тоқ болып, шен-шекпен үшін күн ... ... ... ... ... ... отаршы ұлықтың арқасына ... ... ... өз ... көрсоқыр дала билеушілерінен,
Н.В.Гогольдің «Өлі ... мен ... ... пен ... батқан, ар мен иманнан жұрдай он тоғызыншы ... ... кек алу, ... ... ... сол ... ... құрған
іріп-шіріп бара жатқан қоғамдық саяси, әлеуметтік құрылысқа үкім ... ... ... да, ... ... ғана емес, Пушкин мен
Лермонтовтың, Сұлтанмахмұттың, Мағжанның музалары да «кек пен ... ... ... ... оның ... Добролюбовтың пікірі бойынша,
көркем әдебиеттің ең ... үш ... бар, ... ... ... ... 3)сонан соң оған үкім шығару. Қазіргі әдебиеттанушы ғалымдар ... ... бәрі ... бұл ... ... ... ... ойы бойынша, әдебиеттің міндеті ... ... де, ... ... үкім ... да ... қоғамдық қарым-қатынастар
тудырып отырған зәру әлеуметтік мәселелерді кезінде күн тәртібіне қоя білу.
Олар сонымен бірге әдебиеттің ең ... ...... ... міндетін
де жоққа шығармайды. Бір қарағанда, жаны бар пікір сияқты. Шынында, көркем
әдебиет туындысы саяси экономия, немесе философия ... емес қой. ... ... ... ... әрісінде философтардың
міндеті емес пе? Ал үкім шығару дегенді қалай түсіндіруге ... ... не ... ... ... әділдік салтанат құратын болса, ондай
үкімдердің ... куә ... ... ... бұл ... қой ... жұтыртқалаған мамыражай заманның төрінде отырмас па еді?
Дегенмен, осы бір ... ... ... ... олай да бұлай сан
құйқылжытқанымызбен әдебиеттің танымдық (өмірді түсіндіру) міндетін ... ... ... ... құбылыстарына үкім шығару) рөлін де жоққа
шығару мүмкін емес. ... сол ... ... туындыларының замана
сауалдарын күн ... ... өзі оның сол ... ... ... ... мен ... емес пе? Көркем әдебиеттің үкімінің
кәдімгі азаматтық соттардың үкіміне ұқсамайтын бір-ақ жағы бар, ... ... жеке ... индивидке не индивидтерге, бір, немесе бірнеше
кісіге ... ал ... ... шығармасы үкімді тұтас бір ... ... ... антигуманистік тенденцияларға шығарады,
онда да оның үкімі соттың үкіміндей нақты емес, көп ... сан ... тура ... ... ғана ... көркем текстің қалың қатпарларының
арасында жататын астарлы ... ... ... ... ... түрде
орындауға жатады, ал әдебиет соты ондай міндетті өз ... ала ... ...... ... Бар ... осында ғана. Ал көркем ... ... ... ... оған ... ... ... болып саналатын адамдардың арасындағы махаббат, достық, жауыздық,
қызғаншақтық т.б. секілді әрқилы сезімдер мен ... ... ... қарым-қатынастар деп аталатын әлеуметтік өмірді түсіндіруге
әдебиеттен ақылды, әдебиеттен сезімтал, одан ... ... бар ма ... біз атап ... көркем әдебиет шығармаларының үш міндетінен
барып, оның ең негізгі функциясы, ең ... ... ... ол ... жер үстінде өзіне ақыл мен ойының, сезімінің күші жағынан тең ... ... адам атты ... ... ... ... ... келгенде, көркем әдебиет о баста тек осы ... осы ... ... ... ... ... Орыс көркем прозасының
қазіргі ең талантты өкілдерінің бірі В.Крупин бұл хақында былай дейді: ... ... ... ... ... от всех бед – улу чшение природы
самого человека. Нравственное здоровье не позволит ... ... ... ... его в ... ... это все ... что повернуть кровь в жилах
организма. Нравственное здоровье не позаолит считать себя лучше других.
Главный признак ... ...... ко ... живому, будь
то трава, дерево, вода, животное, человек»(52,62)
Бәрін айт та, ... айт ... ... ... ... жалғыз
көркем әдебиет емес-ау, күллі көркемөнердің ең басты парызы – осы ,адамның,
ұлттың, қала берді бүткіл ... ... ... шыңдай беру,
оның табиғатын жақсартқан үстіне жақсарту, оның ақылы мен ... ... ... ... жан сала ... Мұндай биік, асқақ миссия
адамның саналы қызметінің жүздеген, мыңдаған ... ... ... ... ... ... да ... мамандығы сонау Гомер
заманындағы ескі Грекиядан бастап, адамзаттық ... ту ... ... де – ... мен Францияда да, Қытай мен Жапонияда да, кең байтақ
Ресей мен қасиетті ... ... да ең ... ең ... мамандық
саналған, және санала да бермекші. Осы ... ... ... ... ... ... ... пен мораль» деген мақаласында
В.Г.Белинскийдің: «Қымбаттым, Россияның ... мен ... үшін ең ... ... ... адам ... ... болса, ал Россия
анамыздың рухани құлдырып, моральдық ... ... мына сені ... бұ ... ғана ... ... да жауап береміз» (19,47) деген
пікірін орынды келтіреді. Иә, ... ... ... ... ... ... парызынан бірде-бір кем болмағаны былай тұрсын, тіпті артық
болғаны ғой. Өйткені орыс халқы үшін мемлекеттің экономикалық ... ... ... құлдырап, моральдық жағынан азғындауы
әлдеқайда қауіпті емес пе?
Сонымен көркем әдебиеттегі ... ... ... ... ... ... ... да біз өзіміздің еңбегімізге ғылыми объект ... ... ... ... ... мен характерлерді, олар көтерген
тақырыптарды, ол шығармалардың поэтикасын жан-жақты ашып көрсету үшін әуелі
сол дәуірдегі ... ... ... ... ... тиіс ... Философтар мен әдебиет сыншыларының барлығы дерлік
көркем әдебиет ... ... ... үшін ... сол ... ... түрткі болған тарихи-әлеуметтік ахуалды зерттеудің өте-мөте
маңызды екенін, ... ғана ... ең ... міндет екенін мойындаған. Бұл
турасында Ресейдің ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ... орыс ... ... « ... для того чтобы понять ... и ... той или ... ... надо изучить историю тех
изменений, которые прозошли в положении ее ... Это – ... (53,42) – ... . ... пікірді қазіргі замандық қазақ
әдебиетшілері де ... ... ... ... ... ... ... «Адам характерлерін жағдайлар жасайды.
Сондықтан көркем шығармада геройдың характерін беталды ойша ... ... адам ... кездейсоқ жайларды теріп, немесе
кейіпкерлердің сырт бітімін күлкілі етіп ... адам ... ... бұл үшін өмір ... ... ... ... бір әлеуметтік
ортаға тән сипаттарды жинақтап, образ арқылы көрсету керек» (5,16) – десе ... ... ... ... ... Р.Бердібаев: «Көркем шығарма
өмір шындығынан туады. Бірақ тіршілік шашырай жатқан құбылыс ... бас ... ... ... мүлкі саналатын туындылар өмір
байланыстарын жан-жақты зерттеудің, жеке ... ... ... қоғамдық
даму заңдылықтарымен ұштастыра қараудың нәтижесінде ғана пайда болмақ. Бұл
мәселенің сыртқы объективтік жағы болса, ... ... ... жан ... ... қуат дарытатын нәрсе – суреткердің өз басын
қатты толқытқан аңсар, идея» – (54,220) – деп ... Ал ... ... ... ... ... ... шындықты өмір
шындығы мен суреткердің өз басының біте қайнасып кеткен қоспасынан табады.
Ол . ... көркем шығарма бітімі ... ... бір айна ... Бұл ... ... ... ... Онда бейнеленген өмір шындығы және оны бейнелеген
суреткер (23, 157)», – ... ... ... ... ... жанр ретінде тұрақтануы және дамуы
( 1920-1950 жылдар)
Қазақ повестерінің 1920 жылдардағы даму ... ... ... осы
кездегі қазақ қауымының саяси-әлеуметтік, тарихи жағдайына аз-кем тоқталмай
болмайды. Өйткені қоғамдық ой-сананың бір түрі ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қауымдағы ... ... ... ... ... бәрі ... ... өнеріне өзінің бейнесін түсірмей қоймайды, осылайша ұлттық ... ... ... ... ... табады, сүйтіп уақыт шындығын
өз замандастарына ғана емес, келесі ұрпаққа ... ... ... ... бір ... ғана ... Қазақстанда
метрополияда қандай саяси-әлеуметтік, экономикалық жағдай қалыптасса, дәл
сол күйінде қайталанып жататын. Ал ... 1920 ... ... айтсақ, 1917 жылы дүниені дүр сілкіндірген екі – Ақпан және Қазан
– революциялары болып өтті. Әуелгі ... ... ... Патша
өкіметінің билігі құлатылып, билік басына ... ... ... ... орыс ... мен іскер топтарына, фабриканттар мен кулактарға
арқа ... ... ... ... ... үкімет еді.
Олар билікке кәсіпкерлік пен іскерлікке толық ерік ... ... ... ... орнату, Ресейдің езілген бұратана халықтарының
тілдерінде баспасөз орындары мен мектептер ашуға ... ... ... ... ... келді. Бұл 300 жыл бойы бір адамның
диктатураға негізделген монархиялық билігінен шаршаған ... ... – орыс ... бір ... ... ... тілдерінен, діндерінен,
ата-бабасы қалдырып кеткен атақоныс жерлерінен айрыла бара жатқан ... ... өзге ... ... ерекше ұнады. Олар Жаратушы
өздерінің көктен іздегендерін ойламаған тұста ... бере ... ... атып ... ... ... ... деген бір зор
үміт оянды. Алып Ресейдің бүткіл аймақтарындағы қоғамдық-саяси, әлеуметтік
тірлік қайнап сала берді. ... ... ... ... оларда халық
өзінің болашақ тағдырын қызу талқыға салып, уласып-шуласып жатты.
Дәл осы ... ... ХХ ... қазақ әдебиетін егжей-тегжейлі
зерттеген белгілі ғалым, академик С.Қирабаев былай ... « ... ... ... ... ... ... көшті. Оның пәрмені
бойынша жер-жерде Қазақ комитеттері құрыла бастады, ... ... ... ... ... ... ... қазақ елінің мүддесіне қызмет ете
алмады. Ендігі жерде Ресей құрамына ... ... ... ... ел
болудың жоспарлары туды. Бұл жағдай «Алаш» партиясы (1917 жыл, шілде) мен
Алашорда үкіметінің (1917 жыл, ... ... алып ... ... 1917 жылдың қараша айындағы төңкеріс кезінде үкіметтің
большевиктер қолына өтуі жағдайды ... ... Екі ... Кеңес
өкіметімен қатарласа өмір сүргенмен, Алашорда үкіметі кең қанат жайып жұмыс
істей ... Оның ... ... ... ... уақытша билікті қолына
алған Сібір үкіметі де көп кедергі жасады. ... ... ... ... ... ... ... большевиктердің
бағдарламасына сәйкес таптық жіктелуге негізделген автономия беруге дайын
екендіктерін білдірді. Ақыры Кеңес ... ... ... Алашорданы
таратып жіберді (7,9)».
Жалпы, 1917 жылдың ақпанынан бастап 1920 жылы Ресей федерациясының
құрамында Қазақ автономиялық ... ... ... 3-4 ... ... да, метрополияның басқа аймақтарында да бір ... ... ... орын ... ... бір ... большевиктер
билікке келсе, арада бірнеше күн ... ай ... ... ... ... ... ... үкіметі алмастырып жатты. Алашорда
үкіметі олармен қатарласып өмір ... ... ... ... ... ... бағынарын білмей, әбден дал болды. Осыны пайдаланған
криминалдық элементтер бас ...... ... елде күштілердің
әлсіздерге көрсеткен зорлық-зомбылығы бұрын-соңды болып көрмеген дәрежеде
белең алды.
Мұндай жағдайда әдебиеттің, ... ... қиын еді. Оның ... ол
кездегі қазақ жазушыларының ұстанған бағыттары да ... ... ... ... С.Торайғыров, Ж.Аймауытов,
Х.Досмұхамедов, М.Жұмабаев, М.Әуезов секілді олардың бір тобы Алаш ... ... ... ... ... ... ... С.Сейфуллин,
Б.Ізтөлин, С.Мұқановтар орыс большевиктерін қолдады, ал ... ... ... ... алғашында бұл екі топтың
ешқайсысын да белсеніп қосыла қойған жоқ, ... ... ... ... ... ... ... қызмет етіп жатты.
Алашордашыл қазақ қаламгерлері ұлттың өз ... ... ... ... ... ... ... емес деп білді. Ақ бас тарихтың тәжірибелері
бұлтартпай дәлелдеп бергендей бұл бірден бір дұрыс жол еді. Бірақ ... ... ... ... ... ... жатқан ол кезде
ненің дұрыс, ал ненің бұрыс екенін түсіне қою оңай болған жоқ. Оның ... ... де ... ... ... саяси автономиясын мүлде
жоққа шығара қоймай, билік басына өздері әбден нық ... ... ... ... салды. Міне, біраз саналы азаматтардың өзі ... ... ... ... ... бірі алғашқы күннен бастап-ақ
коммунистер ... ... ... Совет өкіметін шын жүректен қарсы алған
қазақ ақыны, әрі жазушысы С.Сейфуллин еді. Бұл жөнінде жазушы, филология
ғылымдарының ... ... ... ... орнасымен-ақ өздерін
«барлық елдердің қамқоршысы» ... ... ... ... ... ант бере ... 1.Ресейдің барлық халықтары тең. 2.
Олар ... ... жеке ... құруға хұқылы. 3. Барлық ұлттық шектеулер
жойылады. 4. Әр ұлттың құрамындағы аз ... ... ... жол ... жариялап, өздерін жақсы атты көрсетуге тырысып еді. Бұл үндеуге барлық
ұлт өкілдері сенді. Сондықтан да тәуелсіз ... ... өмір ... ... мен ... ... 1918 жылы ... өкіметімен одақ
құрып, мемлекеттің құрамына кірді. Алайда Смольный мен ... ... де ... ... басқарған Ұлт істері жөніндегі халық
комиссариаты іс ... ... ... ... бағытта жұмыс
жүргізді. Лениннің қатаң ескертпелеріне қарамастан, ... ... ... - ... ... Совет өкіметімен одақ құрып, бір мемлекеттің туы
астында біріккенімен, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... да еді. Большевиктер өздерінің ұлыорыстық саясатын
интернационализм ... ... ... ... ... бір ... ... секілді жарқ етпей қоймайтын еді. Өз ұлтының мүддесін ту етіп
көтерген Алаш қайраткерлері көп ... ... ... қапысыз
түсінді.
«Алғашында «Алашорда» үкіметінің қайраткерлері жауапты мемлекеттік
қызметтерге қойылды, барлық губерниялар мен уездердің ... ... ... ... мүддені қатар ұстап, өзара
сәйкестендіре жүргізген қайраткерлер тәрбиеленіп ... ... ... олар ... сахнаға көтерілгенде алдыңғы толқынның қайраткерлері
рухани тұлғаға ... ... ... ... болды. Алайда 1921-1922
жылғы ... ... ... мәселесі қозғалған тұста Алашорда
қайраткерлері мен большевиктердің көсемдерінің ... ... ... ... ... ... пен ... Байтұрсынов, Әлімхан
Ермеков Ленин мен Сталинге қайыра жолықты. Сібір ... ... бес ... ... ... енгізуге, оның қазіргі
тарихи шекарасын белгілеуге қолдары жетті. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... Ал ... ... ... мәселесі қозғалғанда,
жалт беріп шыға келді.
Тарихи келісімнің сақталмайтынына ұлттық мемлекеттік дербестік
нысанасының ... ... жат ұғым ... ... күрестің жаңа жолын таңдау керектігіне көзі жеткен ұлт көсемдері,
оның ішінде Ахмет Байтұрсынов ресми ... ... ... ... Өзінің бұл қадамын «ғылыми-педагогикалық ... ... ... деп ... жай ғана сылтау еді. Шын мәнінде ... ... ... Сол ... ... ... мен ... үкіметі
арасындағы саяси келісімнің бұзылғандығын ресми түрде ... ... енді ... ... құрамында қалуының ешқандай мән-мағнасы жоқ
еді. Ол большевиктердің езілген ұлттарды одан әрі езе ... ... ... ... ... ... ... жою сияқты
аяр саясатымен келісу, соған қызмет ету деген сөз еді. (27,161)».
Міне, 1910 ... аяғы мен 1920 ... бас кезі тек ... Ресей үшін ғана емес, бүткіл Евразия континенті, қала берді
дүние жүзі үшін маңызы бар ... ... ... ... зор
оқиғаларға толы болды. 1920 жылы азамат соғысы негізінен аяқталып, бұрынғы
Патша үкіметінің барлық территориясында ... ... ... ... өмір ... ... өйткені енді билік бір үкіметтің
қолына ... ... енді ... осы билік шығарған заңдармен өмір ... жылы ... ... ... республкасы құрылып, оның
астанасы ретінде Қазақстанның батыс қиырында жатқан ... ... ... ... ... ... етіп ... өздерінің оларға аса сене қоймайтынын аңғартты, сондықтан ... ... ... ... ... ... ... басында қазақ зиялылары, оның ішінде жазушылары
негізінен екі қалаға – ... мен ...... ... ... ... бір топ ... Орынборға қоныс тебуі
айтпаса да түсінікті жай ... ... бұл қала енді ... ... Қазақстанның саяси-әкімшілік орталығы болатын.
Алашордашыларды қудалау әлі бастала қоймаса да, олар үшін бұл қала ... ... ... еді. ... да ... Х.Досмұхамедов,
М.Әуезов секілді бұрынғы коммунистерге қарсы лагерьдің қайраткерлері
Ташкентке келіп тұрақтады. Жалпы, бұл ... ... үшін о ... ... Біріншіден, бұрынғы Қазақ хандығы тұсында талай рет осы ... ... ... бұл ... қазақтар жеткілікті болатын.
Екіншіден, Ташкент ол ... ... ... ... ... ал ... республикасына қазіргі Қазақстанның құрамындағы Алматы,
Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, ... ... да ... ... ... ... ... азаматтары көп еді. Соның ... ... бұл ... қазақ тілінде «Шолпан» деген журнал мен «Ақ
жол» деген газет шығып тұрды, Қазақ ағарту институты ... ... ... ... бар, аталмағаны бар бірақ қазақ зиялылары негізінен осындай
рухани мекемелердің төңірегіне топтасты.
Бұрынғы Кеңес өкіметі тұсында осы ... ... ... ... жол» ... ... топтасқан жазушылардың шығармашылық
қызметтеріне Советтік идеологияға сай өте субъективті ... ... ол ... еді, сол ... үстем саясат өзінің дегенін істемей
қоймады. Мысалы, сондай авторлардың бірі, әдебиеттанушы, жазушы ... ... ... ... зерттеу еңбегінде былай дейді: «20-жылдардағы
тағы бір қиындық, бұғанасы қатпаған жас ... ... ... ... көп кеселін тигізді. Олар теріс саясат ұстанып, «Қазақстанда тап
қайшылығы болған жоқ» деп, ... үгіт ... ... шын ... ... революциясына қарсы бағытталған осындай теріс әрекеттер
зиянды еді. Ұлтшылдар өздерінің жат, жаулық әрекеттерін идеология ... ... ... ... ... ... ғана ... сол кездегі көптеген қазақ совет
әдебиеттанушыларына ортақ ... еді. ... ... ... ... езілген, қазақ халқының мүддесін көздегенін іштей мойындаған
да болар, бірақ ашық пікір ... ... ... ... ... Өйткені, Абай айтпақшы, негізінен адамды заман билейтін еді.
Большевиктер көркем әдебиеттің адамның санасына, сезіміне әсер ... ... өте ... ... ... да олар билік басына
келісімен өз идеологияларын насихаттайтын мерзімді ... бен ... ... ... ашуға ерекше мән берді. Олар заманның қиындығына,
қаржы-қаражттың тапшылығына қарамастан бұл іске ... ... ... «1921 жылы алғаш рет (Қазақстанда. А.С.) мемлекеттік ... ... ... жылы Россия коммунистік партиясы ... ... ... бойынша Сәкеннің досы, революционер Абдолла
Әбдірахманұлы Асылбековтың «Біздің де күніміз ... деп ... ... қаласындағы Губсовнархоздың №1 баспаханасында үш мың тиражбен
басылып ... Бұл – ... ... өкіметінің орнауына арналып жазылған
шығармалар ішінен бүкіл автономия бойынша тұңғыш жарық ... ... ... ... түпкілікті кәсіп етпеген адамның осы тырнақалды,
сәби туындысының өзі ... ... өте ... ... ... сол қиын
уақытта халықтың рухани қажетіне жарады(34,24)».
Коммунистер баспа орындарын, газет-журналдар ... ... ... ... жоқ, ... саяси платформасын жақтайтын жазушыларды бір
саяси ұйымға біріктіріп, оларды өздерінің ерекше ... ала ... 1925 жылы 11 ... ... ... ... ... әдеби ұйым –
Қазақстан пролетариат жазушыларының ассоциациясын ... құру ... ... ... ... соң осы жылғы 18 маусымда Большевиктер
партиясының ХІІІ съезі қарары негізінде ... ... ... ... ... ... саясат туралы» қаулысы ... ... ... ... ... ... үрдістердің
дамуын өз бақылауына алып, оны қырағылықпен басқара бастады. Бұл, әрине,
жазушылардың ... ... ... бір ... ... ... қалай жазу керектігін жазушылардың ары мен иманы ... ... ... ... көбірек шешетін болды. Ұлттық идеяларға шектеу
қойылып, интернационализм ұранын бүркенген космополиттік көзқарастарға кең
жол ашылды. Осылайша большевиктер ... ... ... ... ... ... ... құрылғанда оның мүшелерінің саны он жеті ... ... ... ол бірте-бірте жас күштермен тез толығып, шапшаң ... ... ... ... оны барлық жағынан қолдап отырды.
ҚазАПП-тың ... ... ... ... ... ... Алаш ... туын ұстаған ұлтшыл, миллетшіл жазушылар
еді. ҚазАПП-тықтар ... жаңа ... ... рухтағы шығармалары
арқылы және өздерінің солшыл бағыттағы ұстанған әдебиет сыншылары арқылы
ұлтшылдарға соққы бере бастады. ... ... да ... қалған жоқ,
олар да өз позицияларын ұлт мүддесі тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... кезінде тоқырап қалған әдеби процеске ... ... ... кең жол ... ... ... ... басқа жанрлары секілді қазақ
повестері де ... ... ... ... ... ... мен ... біздің елімізде полиграфия өндірісі кенже дамығандықтан, Қазан,
Орынбор, Петербург, Троицк секілді бізден ... ... ... болса, енді өндірістің бұл түрі Қазақстанның өзінде де қарқын ала
бастады. Соның нәтижесінде өлкеде ... ... мен ... ... саясаты да жолға қойылды. Соның нәтижесінде газет-журнал
публицистикасы мен көркем әдебиет гүлденуге бет алды. ... ... ... түрде айналысатын ұлттық кадрлардың мол шоғыры пайда болды.
1920 жылы большевиктер үш жылға жуық уақытқа созылған азамат соғысында
жеңіп ... ... ... ... Ресей мен оның Қазақстан секілді шет
аймақтарында Советтік социалистік өкіметті құруға белсене кірісті. Жер-
жерде митингілер, ... ... онда ... ... ... ... мен шаруаларға қандай игіліктер алып келетіндігі
жан-жақты түсіндірілді. Өйткені билікті тұрақты түрде бір қолда ұстап тұру
үшін ең алдымен ... ... ... алу керектігін коммунистік
партияның жетекші идеологтары жақсы түсінді.
1920 жылы Ресейдің ... ... ... ... оның ... болып белгіленді. Сүйтіп екі жүз жылдық отаршылдық езгіден кейін
қазақ халқының формальды түрде болса да өзіндік ... ... ... Бұл ... автономияға Түркістан АССР-ына қараған қазіргі Алматы,
Жамбыл, ... ... ... ... мен солтүстіктегі кейбір
аймақтар кірмей қалды.
1920 жылдары қазақ ... ... ... ... ... екі ... ... Бұлардың бір тобы қазақ елінің жеке
мемлекет болып, дербес ... ... ... ... ... көрнекті
өкілдері А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы, М.Жұмабайұлы, М.Әуезов, Ж.Аймауытов,
Х.Досмұхамедовтар ... ... ... ... бастаған
екінші топ орыс большевиктерінің саяси платформасын жақтады. Жиырмасыншы
жылдардың басында ... осы ... ... ... Бұл ... академик
С.Қирабаев былай дейді: «Орынбор ... пана ... ... (Ташкент Түркістан АССР-ының астанасы болатын. С.А.) жиналды.
Түркістан републикасы басшылығының ... ... ... ... ... өз өлеңдерін осында бастырды.
Х.Досмұхамедов Орта Азия ... ... ... ... ... қызметін Орынборда бастаған А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Әуезов
автономия басшыларымен келісе алмай, партиядан ... ... соң ... келді. Ташкентте ашылған Қазақ-қырғыз халық ағарту
институты мен Білім комиссиясы қазақ зиялылырының бас ... ... Осы ... ... ... ... ... пікір алысулардан
Орынбор мен Ташкент арасындағы келіспеушілікті, ұлттық әдебиеттің даму
бағыты түрліше көзқарасты тануға болады. Олардың ... ... ... ... «Ақ ... «Шолпан»(Ташкент) атты газет-
журналдардың бетінде басылды. Орынборда Сәкен ... ... ... ... «Қызыл сұңқарлар» кітаптары, Ташкентте Абайдың, Мағжан
Жұмабаевтың жыр ... ... Екі ... ... ... сылтау
болып, сынға іліккен туындылар Сәкен мен Мағжанның туындылары болды. Бұл
айтыстың төрелігіне кейін партия ... ... ... ... жол» ... ... оңтүстік облыстарды Қазақстанға қосу мәселесін
шешті. Екі жақ біріккен соң, астана Қызылорда қаласына көшті(7,11)».
Бір айта ... ... ... сол кездегі Кеңес ... ... өз ... ... мемлекетті басқарудың басты
тетіктерін орнатып ... ... ... ... ... ... ... да 1920 жылдардың басында олар Патша өкіметі кезіндегідей көркем
әдебиет шығармаларына қатаң цензура орнатып үлгере ... жоқ. ... ... жеті-сегіз жылдай уақыт жазушылардың еркін қимылдауына жол
ашылды, әлгі Абай мен Мағжанның кейін байшыл, ... ... ... танылған өлеңдер жинақтарының Ташкентте емін-еркін шығып жатуының
басты себебі осы болатын. Сондай жолы болған әдеби туындылардың бірі ... ... ... жеке ... ... ... ... М.Әуезовтың әйгілі
«Қилы заман» повесі-тін. Орыс отаршылдығының ... ... ... зор көркемдік қуатпен әшкерелеген бұл ... ... ... ... ... ... келген 1930, немесе 1940 жылдары
жарыққа шығуы ешбір мүмкін болмас еді.
Дегенмен, Советтер Одағының ... ... ... ... ... 1920 жылдардың ортасына қарай маңызы жағынан орасан зор
идеологиялық қару ... ... ... ... ... ... етуді
біртіндеп қолға ала бастады. Соның ең басты алғашқы қадамдарының бірі
партия ... 1925 жылы ... ... ... ... ... ... Қазақстан пролетар жазушыларының
ассоциациясының (ҚазАПП) құрылуы еді. ... ... ... бұл
шығармашылық одақтар ең алдымен көркем әдебиет кеңістігінде жұмысшы табының
мүддесін көздеуге ... ... Ол үшін бұл ... ... ... тұрғылардан қалған шығармашылық тұлғаларға қарағанда
біраз артықшылықтар беру көзделген-ді. Сөз жоқ, бұл шара біраз талантты,
болашағынан үміт ... ... ... осы ... ... жол ашты, сүйтіп бірте-бірте коммунистік идеологияның ... ... ... ... ең бір кінәмшіл, нәзік түріне де біртіндеп
сыналап енуіне мүмкіндік туғызды. Соның нәтижесінде көп ұзамай ... ... ... ... ... етіп алған әдебиет
туындылары бірінен соң бірі ... ... ... дүниеге келе
бастады.
Егер өзіміздің зерттеушілік нысанасы етіп алып ... ... ... ... ... зер ... ... 1920-1930 жылдары
жергілікті баспасөз беттерінде Абдолла Асылбековтың «Біздің де күніміз
туды» (1922), Сәкен Сейфуллиннің «Айша» (1922), «Жер ... ... (1935), ... ... (1923), «Он бес ... «Әміржанның әңгімесі» (1932), «Қырманда» «1934), «Берен» (1935),
«Хат»(1935), Жүсіпбек Аймауытовтың ... ... (1923), ... ... аулында кооперация қалай орнады» ... ... ... Сабыр Шариповтың «Алтыбасар»(1924),
«Заң зәбірі»(1929), «Рузи Иран»(1935), «Ләйлә»(1936), ... ... ... Мұхтар Әуезовтың «Қараш-Қараш
оқиғасы»(1927), «Қилы заман»(1928), «Көксерек»(1929), «Шатқалаң»(1935),
«Іздер»(1935), Ғабит Мүсіреповтың «Тулаған ... «Көк ... ... ертегісі»(1929), «Бір адым кейін, екі ... ... ... «Нұрша»(1928), «Бақытты Жамал»(1937),
Рахметжан Малабаевтың ... ... ... ... ... Бековтың «Совет бике»(1929), Сағыр Камаловтың
«Ордадағы ойран»(1930), Мәжит ... ... ... ... (1935), ... ... ... қызы» (1937), Ғабдол
Слановтың «Арман ағысы»(1939),т.б. секілді повестері жарық көрді. ... ... рет ... С.А.) ... кітап баспасы ұйымдасты.
Келесі жылы Россия Коммунистік партиясы ... ... ... ... Сәкеннің досы, революционер Абдолла Әбдірахманұлы
Асылбековтың ... де ... ... деп ... ... ... Губсовнархоздың №1 баспаханасында үш мың тиражбен ... Бұл – ... ... ... ... ... жазылған
шығармалар ішінен бүкіл автономия бойынша тұңғыш жарық көрген кітапша
болатын. Кейін жазушылықты түпкілікті ... ... ... осы тырнақалды,
сәби туындысының өзі көркем прозаға өте ... ... ... сол ... ... ... қажетіне жарады (34,24)».
Жасыратын несі бар, адамды көбіне заман билейтіні рас қой, ... ... ... ... Аймауытовтың «Күнікейдің жазығы»,
Мұхтар Әуезовтың «Қараш-Қараш оқиғасы», «Қилы ... ... ... повестерінен басқалары сол кездегі үстемдік құрған ... ... ... ... қызықшылығын күйттеп жазылған
шығармалар болатын. Бірақ солай бола ... ... ... де ...... ... «Он бес үй», С.Сейфуллиннің «Айша», «Жер
қазғандар», С.Шариповтың ... ... ... Ж. Тілепбергеновтың
«Таңбалылар» секілді повестері заман күйін уақыт ағымының ағысына сай шерте
тұра, өздері суреттеп отырған мезгілдің ... ... ... ... Сол ... өздері өмір сүріп отырған дәуірдің рухани келбетін ... ... ... ... ... ... «Алаш» партиясында
болып, өздерінің қоғамдық, шығармашылық еңбектерін туған елінің азаттығы
мүддесіне ... ... ... ... бастады. Қазақ
руханиятының аспанына ... ... мен оның ... ... қара бұлт ... «Бой ... М.Жұмабаев Мәскеуге, М.Әуезов
Ленинградқа оқуға кетті. Ж.Аймауытов ... ... ... ... ... жоғары мектепте сабақ беріп,
М.Дулатов журналистік ... ... 1928 жылы ... ... ... ... мал-мүлкін тартып алып, жер аударғаннан кейін олардың
«идеологтары» саналып ... ... ... да ... ... ... ... желеумен ауқатты шаруалардың малдары жаппай тартып
алынып, талан-таражға түскен 1930 жылдардың басында бұрынғы тек ... ... ... ... ... ... ... ұшырап, ата мекендерінен жан-
жаққа босып кетті. Осы нәубет жылдары туған халқымыздың жартысына ... ... ... ... таба ... қырылды. Бірақ Ф.И.Голощекин бастаған
Қазақстанның сол кездегі басшылары мұндай ... ... ... ... ... берген жоқ. Жауап бермегені былай тұрсын, олар «Кіші
Октябрь» дегенді ойлап тауып, өздерін Қазақстанда социалистік ... ... деп ... ... ... ұлт зиялыларының ең
таңдаулы өкілдері жаппай қудалана бастады, ... ... ... ... ... ... ... атақтар жапсырылып, әрқилы
кінәлар тағылды. Бұл жөнінде Қазақстандағы осы кезеңнің тарихын жан-жақты
зерттеген ғалымдар Мәмбет ... пен ... ... былай дейді:
«Голощекиннің онсыз да ғасырлар бойы отарлық езгіде болып келген, азатшыл
қазақ ... ... ... ... ... ... ... интеллегенцияның
тәуелсіз пікірдегі өкілдерін қудалауды, оларды мемлекеттік және партиялық
қызметтен босатуды ... етіп ... ... нәтижесінде ұлттық
интеллегенцияның түрлі буындары арасындағы ... ... ... буын ... ... кемелдену процесі тоқырауға
ұшырады, жаңа, аппараттық билікке ... ... ... тобы
қалыптасты. Ал бұл жағдай өз ретінде жалпыұлттық міндеттерді өз ... ол ... ... ел ... ... ... үшін саналы түрде
мақсатты күрес жүргізіп, еңбек ету мүмкіндігінен айырды. Мұның өзі көшпелі
және жартылай көшпелі қазақ ... ... ... ... Тап ... теориясын ту етіп көтерген, қазақ халқына тән ұлттық
ерекшеліктерді көзге ілмеген голощекиншілердің ... ... ... ... ... ... геноциді деген атпен
мәлім болып отыр (55,198)».
Ел басшылығының осындай дөкір, ұлттық даму ... ... ... саясаты, әрине, әдебиет пен өнердің дамуына да өзінің кері ... ... ... ... еркіндігінен айрылып, күнделікті
саясаттың жетегіне еруге ... ... ... ... ... бай мен ... тап ретінде жою идеяларын жалаң
насихаттауға құрылған өлең-жырлар мен ... ... мен ... ... соң бірі ... ... ... қаптай
бастады. Бұл шығармалардың көпшілігі қарапайым халық өмірін терең талдауды,
көркемдік ой елегінен өткізуді мақсат етудің орнына ... ... ... ... ... ... қатарына Хамза Жүсіпбековтың
«Қарсақпай», Орынбек Бековтың «Совет бике», Сағыр ... ... ... ... «Партизандар», Әлжаппар Әбішевтің «Завал»,
Ғабдол Слановтың «Арман ағысы» секілді повестерін ... ... ... ... повесінде Қарағанды шахтерларының өмірі суреттеледі.
Боранқұл, Бейсен, Қондыбай секілді жұмысшылар шахта иелеріне ... ... ... ... ... ... ... талаптарын қояды.
Боранқұлдың әкесі Қондыбай шахтада құлаған ... ... ... ... бұл оқиғаны бас кейіркерлердің бірінің таптық сана-сезімінің оянуына
себепші болып еді дейді. Сол секілді осы ... ... ... да тірі адамдардан гөрі плакаттық суреттерге көбірек ұқсайды.
Олар характер ретінде дараланбаған, сондықтан жеке ... ... ... ... ... ағысы» повесі де жалаң тап тартысын бейнелеуден әрі
аса алмаған. Инженер Жақсылық, мұғалім ... ... ... ... ... жалынды насихатшылары ретінде бейнеленгенмен, олардың істеп жүрген
өнегелі істері тым жасанды, сондықтан да олар ... ... ... ... ... көбірек ұқсайды. Повестің басты кейіпкерлері
Жақсылық, Жақиялар тоқтап қалған шахтаны ... ... ... ... «Завалдағы» секілді бұл шахтаның да иелері ағылшындар болып
шығады.
1930 жылдардан ... ... ... ... индустрияландыру дәуірі
басталды. Елдегі бар материалдық, қаржылық ресурстар осы аса ... ... ... ... ... бес ... жоспар
қабылданды. Мұндай жоспарлар кейін ... бес ... ... ... ... жаңа ... ... отырды. Мұны тарихта
«бесжылдықтар дәуірі» деп ... ... ... ... ... мен мәдениетіне де елеулі өзгерістер әкелді. Қазақ даласында
жаңа қалалар, өндіріс орындары салынды. Олардың ішінде «Түркістан ...... ... ... ... ... ... Шымкент
қорғасын зауыты, Балқаш мыс қорыту комбинаты тәрізді ірі-ірі кәсіпорындар
бар еді. Ауыл шаруашылығы отырықшылыққа көшті. Шаруаларды зорлау, күштеумен
жүргізілген ... ... ... ... жүдеушілікке ұшыратқанымен,
біртіндеп жөнделе бастады(7,41-42)».
Совет жазушылары енді өндіріске ... ... ... ... ... мен ... ... дендеп кіріп, олардың адам
ретіндегі арман-мүдделерін түсінуге тырысты. Әсіресе, бұл ... ... бар орыс ... ... ұлт ... үлгі ... ... әйгілі «Цемент» романынан кейін
отызыншы жылдары бірқатар романдар мен повестер жазылды. Солардың ішінде
Ф.Гладковтың «Энергия», ... ... ... «Соть»,
М.Шагинянның «Гидроцентраль», В.Катаевтың «Время, ... ... және ... ... ... ... табы ... есте
қалатындай дараланған сан алуан образдары дүниеге келді (34,195)».
Бұл саяси науқаннан, ... , ... ... де тыс қалған жоқ.
Бірсыпыра қазақ ақындары мен жазушылары өндіріс тақырыбына қалам тартып,
өздерінің шығармашылық ... ... ... ... Бекеновтың түсті металлургия өндірісін көрсетпекке ниет
қылған «Алтынды жүйе», ... ... ... ... ... «Алтай жолы», Әлжаппар Әбішевтің ескі мен ... ... ... «Завал», «Ел еркесі», Қалмақан Әбдіқадыровтың Түркістан
– Сібір темір жолындағы еңбек ... ... ... повестері
көркемдік кемшіліктері бола тұрса да, ауыр индустрия тақырыбына ұмтылудың
игі бастамалары сияқты болды (34,193)». ... ... ... ... ... өздерінің орыс әріптестері секілді тереңнен толғап,
үлкен көркемдік қуатпен жаза алмады. Оған ең басты себеп олар күні ... ... ... ... қыр ... еді, ... ... өндірістің
ішкі өмірін егжей-тегжейлі білмейтін, жұмысшы ортасында өспеген соң олардың
анда-санда қалаға, өндіріс ошақтарына арнайы барған ... ... ... мен ... ... бұл ... қайнаған, қызу
өмірін танып, түсінуге тым жеткіліксіз еді. Оның ... ең ... ... ... ... ... әмірімен емес, жүрек қалауымен
баруын қажет ететіндігі тағы бар-тын.
1941 жылы жазда Совет ... ... ... ... ... ... ... тарихындағы ең жойқын соғыс басталды. ... ... ... материалдық, моральдық ... ... өтеу ... ... ... жазушылар қолдарына қару
алып, Отан қорғауға аттанды. Осыған байланысты кеңестік әдебиеттің бір
бұтағы ... ... ... әдебиеті де өзінің бар шығармашылық әлуетін
совет жауынгерлерінің ерлік, қаҺармандық іс-қимылдарын жырлауға, суреттеуге
бағыттады.
Соғыс жылдары әдебиеттің ... ... ... ... және ... ... гөрі ... публицистика мен өлең-жыр, әңгіме,
новелла секілді шағын түрлері алдыңғы шепке шықты. Ол ... де ... ғана ... ... ... ой ... өткізіп, көркемдік
сараптауды қажет ететін повесть, роман жанры үшін арада белгілі бір ... ... ал ... өлең-жыр секілді ұшқыр жанрлар мұндай ұзақ
барлауды талап етпейтін, олар ... ... ... ... ... о бастан-ақ қабілетті-тін. Осыған байланысты 1940 жылдары көркем
прозаның роман, повесть секілді түрлері ... ... ... кете
алған жоқ. Оның үстіне «халық шаруашылығы экономикасының соғыс жағдайына
лайық қайта құрылуы рухани, мәдени өмірдің кең ... ... ... ... кітап басу ісі шағындалды, баспалар ... ... ... бір ... (Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасы) қолына
жинақталды. «Қазақ әдебиеті», «Лениншіл жас», т.б. ... ... және ... ... ... «Социалистік Қазақстан»,
«Казахстанская правда» газеттері шағын форматпен сиректеу ғана шығып тұрды.
Бұл жағдайлар ... ... ... ... ... етті(56,12)».
Дегенмен 1940 жылдардың екінші жартысында соғыс бітіп, заман
тынышталғаннан ... ... ... ... ... түсті. Көркемсөз
өнерінің шағын көлемді жанрларымен қатар повесть, роман, поэма секілді
күрделі ... де өз ... бере ... ... нақ осы ... ... «Балуан Шолақ»(1941), Ғ.Мұстафиннің «Жаппархан»(1945),
«Миллионер» (1948), Ә.Әбішевтің «Саржан» (1945), ... ... ... ... ... «Кең ... ... дүниеге келді.
Алдағы кезеңде біз осы 1920-1950 жылдар арасындағы отыз жыл мерзім
ішінде жарық көрген ... ... ең ... ... жеке-жеке
талдамақшымыз. Неге ең таңдаулыларын? Біріншіден, бір ... ... ... ... ... бір ... ... қамтитын қазақ әдебиетіндегі
повесть жанрының барлық шығармаларын талдап шығу, ... ... ... жақтан мүмкін емес. Екіншіден, кез келген ұлттық әдебиеттің
көркемдік даму барысын айқындайтын ... ... ... ... оның ... ... Солар арқылы біз белгілі бір ұлттық әдебиеттің, немесе
оның нақты бір жанрының даму жолының эволюциясын, көркемдік ... тани ... ... ... ... тарихын жалпы арғы-бергі
уақыт кезеңдерінде жазылған бүткіл ... ... ... ... оның
таңдаулы классикалық үлгілері ғана жасайды.
С.Сейфуллинді біз қазақ әдебиетінің тарихында көбінесе ақын ... ... ... оның ... прозымыздың дамуына айтарлықтай
үлес қосқан жазушы екенін ұмытып кетіп жатамыз. Шынында да, оның «Тар жол,
тайғақ ... ... мен ... ... «Жер қазғандар» (1928ж.),
«Жемістер» (1935) деген ...... ... ... із қалдырған
шығармалар. Олардың өз дәуірінің ... ... ... ... дау тудыра қоймаса керек.
С.Сейфуллин – өмірі қарама-қайшылыққа толы тұлға. Ол өз халқын, оның
қарапайым еңбекшілерін шексіз сүйді, сонымен ... сол ... ... ... алып ... ... үкіметін ерекше ықыласпен қарсы ... ... алып қана ... жоқ, қазақ даласында большевиктер билігінің орнауы
үшін қолына қару алып, азамат соғысының майдандарында ерлерше қайрат қылды.
Өйткені ...... ... ақын «Ресейдің барлық езілген ұлттары мен
еңбекшілеріне теңдік әпереміз» деген коммунистердің ұранына шексіз сенді.
Сондықтан өз елінде ... ... ... үшін ... ... ... жоқ, кейін большевиктер орнағаннан кейін енді Қазақстанда
коммунистік билікті ... ... етіп ... үшін ... ... ... ... белсене еңбек еткені сондай, 1920 ... ... жыл ... ... ... Комиссарлар Советінің төрағасы болып, ел
үкіметін басқарды. (Сөз реті ... айта кету ... ... ... ... ... ... иеархиясының мұндай
ұшар басына көтерілген екі-ақ адам бар, оның бірі ... ... ... ... 1990 ... республикамыздың заң шығарушы
билігі – Қазақ парламентін басқарған Әбіш Кекілбаев.)
Алайда ... ... ... ... ... ... ... құрған сол Совет үкіметінің, оның қылышынан қан тамған жазалаушысы
– НКВД-ның 1938 жылы оны өзінің ... ... ... нақақ атып
өлтіруі еді. Бұл мейірімсіз, қаныпезер баланың өзі қанынан жаралған ... ... ... ... жан ... ... ... мына
күнаһар тіршілікте не болмайды дейсіз, бір замандары ақ бас тарихқа
осылайша ... ... ... төбе ... ... ... да
куә болуға тура келді.
С.Сейфулиннің 1922 жылы жазылған «Айша» повесі ... ... ... ... ... алғашқы қазақ повестерінің біріне жатады.
Қазақтың тұңғыш прозалық шығармалары секілді бұл әдеби туындының да ... әйел ... еді. Осы ... ... бір заңды сұрақ туады, ол –
«сол кездегі қазақ жазушылары бір-бірімен ойласып алғандай, не ғып осы ... ... ... ... ... ... ... шамамен былай жауап
беруге болады: көркем әдебиет дегеніміз – халықтың рухын бейнелейтін ... ол ... ... не ... ... ... тілімен айтқанда,
шыбын жанын не нәрсе шырқыратса, ең алдымен соны суреттейді. Неге? ...... ... ... ... сол ... жаппай
аудару үшін, сөйтіп түптің түбінде жалпы жұрт қоғамның ... ... ... отырған сол кеселді әлеуметтің ағзасынан ... ... алып ... үшін.
ХХ ғасырдың басында қазақ әйелінің басындағы ауыр тұрмыс, әлеуметтік
теңсіздік сол ... ... ең бір ... ... жері еді. ... ... сол ... сол дәуір үшін күйіп тұрған мәселе, ең өзекті проблема-тын.
Жас Мұхтар Әуезовтың: « Қазақ, ел болам десең, әуелі ... ... ... ... «Бақытсыз Жамалды», С.Торайғыровтың «Қамар
сұлуы», ... ... ... ... жан-жақтан аттандайтыны
сондықтан болатын.
Алайда Сәкеннің «Айшасының» тақырыптары ұқсас болғанымен жоғарыда аты
аталған шығармалардан ... ... бір ... болғанын айта
кетуіміз керек, ол – ... ... ... ... мен
Бейімбеттің Шұғасы сүйгендеріне қосыла алмай, мерт ... ... ... ... ... ... ... Сәкен мұндай шешімге
өзіне дейінгі әріптестеріне қалайда ұқсамай, өзгеше болып ... ... жоқ, бұл ... ... ... жаңа өмірдің белгілері айқын белгі
бере бастаған еді.
Өзінен бұрынғы ... ... ... ... ... өзге жол таба ... ... тығырыққа тірелгендіктен бұл
дүниемен қоштасуды жөн санаса, Айша олардан өзгеше шешімге келеді. Ол өз
махаббатын ... қалу үшін ... ... ... Өзін ... ... ... бермек болған әкесінің айтқанын қылмай, Нілді руднигіндегі
ағасының үйіне қашып кетеді. Ондағы ... ... өз ... Бұл – жер-жерде ұлт-азаттық көтерілістері бұрқ ... ел ... ... ... ұзақ ... оянған әйгілі 1916-жыл еді. Айша
ақыры басына азаттық алып, ... ... ... ... ... ... арқасында бақытына жеткен қазақ
қыздарының төлбасына айналады.
Сәкен повестерінің ішіндегі көлемі ... да, ... ... да ең ... ... – «Жер ... Бұл баян қазақ
әдебиетінде жұмысшылар өмірін ... ... ... ... болып
табылады. Шығарманың басты кейіпкерлері Хасен, ... ... ...... ... ... салып жатқан еңбеккер жандар. Күні кеше
ауылдан шыққан бұларды жұмысшылықты ата-бабасынан ... ... ... ... ... қосу ... бірақ ауылдағы қой бағып, қотан
күзеткен шаруаларға да жатқыза алмайсыз.
Повесть жоғарыдағы аты аталған кейіпкерлердің темір жол салудағы ... ... ... тамылжыған табиғатын суреттеуден басталады.:
«Күн ыстық. Көкшетау маңы. Айнадай тұнық сулы көлшүмектің қасы. ... көк ала ... ... ... ... жиегіне салынған әдемі
өрнек сияқты. Балқыған, көктегі шыжыған қызыл күн өткір алтын ... ... ... бүркіп ойнап тұрғандай. Айнала төңірек, жер-дүние,
жан-жануар, жердегі өсімдік қазір маужырап, марғау ... ... ... ... ... өз кейіпкерлері өмір сүріп жатқан
атмосфераға бірден кіргізіп, жетектеп ала ... ... ... ... ... ... сыр суыртпақтап, шетінен таныстыра
бастайды. Сөйтсек, ... ... ... Әзімхан – төртеуі бір қос ... ... ... ... ... ... ... келген Бұзаубақ
Гүлиямен келіп қосылыпты. Бұзаубақтың ... тек ... ... ғана ... ... ... он ... он сегіздердегі баласы да бар ... ... енді бір ... – жеті ... бәрі ... ақша салып, тамақты
бір қазаннан ішеді. Кемедегінің жаны бір демекші, енді бұлардың тағдырлары
ортақ. Сондықтан бір-бірлеріне сырын ақтарып, сыралға ... ... ... ... ... басында әрқайсысы өткен-кеткен өмірлерінен ұзынсонар
әңгіме шертеді.
Автор әрбір персонажының ... ... ғана ... ... ... бет ажарына дейін егжей-тегжейлі суреттейді. Айталық,
мынау шығарманың ... ... бірі ... ... ... жасы ... асқан, қара торы, орта бойлы адам. ... ... ... ... ... қара мұртты кісі, ұрты суалғандау, шимай-
шатпақ әжім. Жасынан көрген бейнеттің барлық денесіне, ... ... ... қатпар-қатпар, айғыз-айғыз таңбалары шимай-шатпақ әжім.
Айқыш-ұйқыш арықпен ... ... ... ескі ... ... Немесе
міну өткен ақ қаптал, ақ айыл, өмірдің торы ... ... Ес ... ... ... ... ... Жүрмеген есігі, өтпеген тесігі
жоқ. Бұл ... да ... ... да ... Саудагер байдың Ірбітке,
Нижниға, Макаржаға малдарын да ... ... ... ... ... де алысты бұл. Ел қазағының есігінде жүріп те істемеген ісі ... ... ... байларының ат қораларында да қызмет қылып, ... де ... бұл. ... ... ... ... да жұмыс
қылды. Қысқасы, Бұзаубақтың ... жоқ. ... ... ... ... өте шапшаң. Мінезі қимылынан да артық ... ... ... ... бар, ... бар демейді, айтып салады. Тез ашуланады.
Шақылдаған даусы аш күзеннің айғырындай. Тілі де ащы. ... ... ... бай, ұлық кісі ... да, ... ... алмайды. Біздей жүйрік,
тұздай ащы тілін салып алады(57,142)».
Міне, Бұзаубақ – осындай кісі. Бұзаубақтың ... ... ... ... ... ... ... оның бет-жүзіндегі,
мойнындағы «егіннің ескі аңыздары тәрізді» «қатпар-қатпар, айғыз-айғыз»
әжімдері көз ... ... тұра ... аш ... ... шаңқылдаған
ащы даусы кім-кімнің де көпке дейін құлағының түбінен кетпейді. Алайда
жазушының өз персонажын тым ... оның ... және ішкі ... ... кеткені, сол арқылы оқырманды жалықтырып жібергені ... Және ... бет ... кейбір штрихтар бір абзацта
кейде ... рет ... ... ... С.Сейфуллин бұл үзіндіде
кейіпкерін алдына отырғызып қойып, статистикалық қалыпта бейнелейтіндіктен
көркем образды әрдайым ... ... ... ... ... жатқандығы анық байқалады. Әйтпесе Бұзаубақ
статистикалық портрет күйінде ... ... ... ... ... үстінде көрінсе, жанып-ақ кеткелі тұр.
Бұзаубақ – мінезінің ... ... ... таяқ ... жан. Ол
бұған дейін үш әйел алған, алғашқысы ауырып ... ... ... ... ... ... 1922 жылы әкесіне қалыңмалын беріп, Гүлияны алған.
Гүлия – қараторының әдемісі, әрі солқылдаған жас. Сондықтан басқалар
оны Бұзаубаққа ... ... жас ... көз ... ... ... Шәкір ауылнай мен милиционер келіп, Бұзаубақтан Гүлияны
алып кеткісі келеді. Бұзаубаққа: « Сен ... ... ... қалыңмал
беріп сатып алдың, бұл – Совет заңына қайшы» дейді. Ал ... ... ... ... Өзінің ешқандай жазықсыз екендігін, Гүлияның
күйеуге өз еркімен шыққандығын айтады. ... ... ... ... алып қалады. Әсіресе Хасен мен Әзімхан қатты қайрат қылады.
Жасы отыз ... ... орта ... ... ... Әзімхан –
бойдақ. Ол – осы қостың гүлі. Өмір ... ... ... ер ... ... ... ... алаудың басында қостағылар көбіне осы жігіттің
әңгімесін тыңдайды. Отты жағып отыратын Гүлияның бар ... ... ... ... тек ... ... ... тастай алмай тұрмысқа
шыққан ол іштей Әзімханды сүйеді. Бірақ оны айтуға тіл жоқ, өйткені ...... бір күні ... ойламаған жерден Көкшетауға қашып кетеді
Бұзаубақтан. Келіншектің қалада қымыз ... ... ... әпкесі мен
жездесі бар. Ол соларды арқа тұтып барады. ... ... ... о ... ... ... әпкесі сіңлісін қуана қарсы алады.
Бұзаубақ жас әйелінің тастап кеткеніне қатты қамығады. Қостастары оны ... алып ... ... ... ... деп шешеді. Таңдау Әзімханға
түседі, өйткені бәрі де іштерінен Гүлия бір ... осы ... ... ... ... қалаға іздеп келген Әзімханды көргенде Гүлияның екі
беті ду етіп, қып-қызыл боп, нұрланып сала ... ... ... ... ... апарып қоспақшы екендігін есіткенде, бұл қуанышы ... ... ... ... енді өлсе де әйел бола ... ... ... Әзімхан қайтуға қамданады.
Гүлия Әзімханды теміржол вокзалына шығарып салуға ... ... ... жан ... ... ... өзінің Әзімханды сүйетінін, егер
қаласа, оның етегінен ... тап ... ... ... ... жігіт оны қанша іштей ұнатып тұрса да, келіншекті ала ... ... ... ... ары ... аңғартады. Перронға
пойыз келеді, Әзімхан Гүлиямен қоштасып, вагонға мінеді.
«Отарба қозғалып жүре бергенде, Әзімхан арбаға ырғып ... ... ... бара ... ... ... вагонның есігінен қарап тұрды.
Гүлия да ... ... ... ... ... ... екен ... деді ішінен Әзімхан кетіп бара ... Қош ...... көзінен жас мөлдіреп, моншақтай домалап, ... ... ... ... ... ... етегіне тамып-тамып кетті. Ол да
сызылған әдемі ... «Қош ... ... ... ... Тек ... мен ... ғана емес,
сезімтал оқырманның да көкірегінен алай-түлей етіп, ет ... ... адам ... ... көп болатыны несі екен? Пенденің ғұмыры көп
жағдайда қыл үстінде қалт-құлт етіп ... ... ... өгіз ... ... арба ... кері. Ең ар жағы, өз махаббатыңа да ... ... ... ... ... ... ... өткізуге мәжбүрсің.
Сонда пенде шіркін өмір бойы ... ... ... ... ... ... өту үшін ... бе бұл қу тіршілікке?!.
«Жар жағалау – ізгі жанның қашып құтылмас тағдыры, – ... ... ... өзінің бір ғылыми трактатында. – Қайда барсаң – ... ... ... ... ... ... ... көрден қашып құтыла
алмаған. Грециядағы ... ... ... ... ... ... ... енді
болдым дегенде, тастың қайта төменге домалап кеткені сияқты адамнан жар
жағасы да бір ... ... ... жар ... өмір ... ... ... (стардание) деген. Кісі айтпаған сөз жоқ, бірақ ой айтудың
әртүрлі ... бар. ... ... адам ... – жар ... Бұл –
Жаратушының, немесе табиғаттың берген мүмкіндігі, біз оны тағдыр дейміз
(58,156)».
Біздіңше, осы ... жан бар. Кім ... ол ... ... ... ... тағдырдан ешқашан құтыла алмайсыз. Бұл өмірге,
фәниге бәріміз де өз кесемізді тауысып ішу үшін ... Сол ... ... ... өтеді, талай су ағып, талай ағаш көгереді, солады.
Соны өмір дейді. Ендеше Гүлия мен ... сол ... ... көп. ... тағдыр тағы кездестіре ме, әлде осы соңғы көрісулері ме,
алдарынан тосып ... бақ па, сор ма, әлде осы ... ... ... ... пе – осының бәрі белгісіз. Өйткені мынау ұшы қиырсыз
көк аспан мен ... ... қара ... ортасындағы адамзат
тіршілігі дегеніңіз – ... ... жыр. Оның ... ... ... ... ... бір Құдайдан өзге ешкім біліп жарытпайды.
Сондықтан да пенде ... бұл ... ... Есім ... жар ... кешеді.
Бұлай дегенде осы «Жер қазғандар» баянының авторы, коммунист
С.Сейфуллин шын мәнінде атеист ... ма, әлде ... бола тұра ... ұя ... ... да ... құдіретін іштей мойындаған азамат
болды ма, біз ол ... анық ... ... ... сөз жоқ, Сәкен
тумысынан суреткер еді, сондықтан ол ... ... ... ... ... ... ... болса да, негізінен шынайы бейнелей
алды. Рас, кейде оның характерлерінің даму ... ... ... ... ... ... қалыптасу логикасына бағындырмай, керісінше өзінің
көздеген авторлық идеясына еріксіз иіп ... ... да бар ... жоққа
шығаруға болмайды. Мысалы, Әзімханның Гүлияның тілегін қабыл ала ... ... ... ... ... «Өзім алып қояйын ба (Гүлияны .С.А.)
?!» деді Әзімхан және ішінен. Бұл сұрауды өзіне ... айта ... ол ... ... ... ... «Жоқ!» деді тағы да. Оның көз алдына Совет
үкіметінің мөріндегі күн астында айқасқан ... ... ... ... айқасқан орақ пен балға мәңгілік тілектестік, мәңгілік
жолдастық таңбасы» деген жоқ па еді?! ... деді ... ... өзі. ... ... ... дәмдес, қостас, тілектес жолдастың әйелі. Әттең,
Гүлия-ай!.. деп отырды ... бұл ... сене қою ... Рас, ... негізінен Гүлиядан
Бұзаубақпен қостас, жұмыстас жолдас болғандықтан бас тартты. Бірақ дәл
осындай интимдік ... осы ... орақ пен ... ... ... әкеп ... ... айтқанда, шығарманың шырайын шығаруға
қызмет етіп тұрған жоқ. Бұл арада авторлық ... мен ... ... салып-
ақ тұр. Бұл бүткіл Кеңес әдебиетінде әсіресе ВКП(б)-ның Орталық комитетінің
1925 жылғы атақты ... ... ... ... ... ... қаулысынан кейін қатты белең ала бастаған ... ... еді. Сол ... ... ... ... ... Нобель сыйлығының
лауреаты Михаил Шолохов секілді бірлі-жарым аса ... ... ... бір ... бұл ... ықпалына түспеген
қаламгер кемде-кем болатын. Сондықтан да көптеген кеңестік жазушылар
шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... харекеттермен толтыруға тырысатын.
Сәкеннің «Жер қазғандарында» дарынды жазылған беттермен бірге сөз
қайталау, ... ... сөз бен сөз ... ... ... мағынасында
қолданбау секілді стильдік орашолақтықтар да кездесіп отырады. Сол секілді
автордың ... ... да, ... бен ... ... мен ... да айтпаса да болатын, ... ... ... рөл атқарып тұрмаған, басы артық жай тұрмыстық
суреттер мен детальдарды тықпалайтыны да бар. Бұл жай, сөз жоқ, ... ... ... ... оның рухына тереңірек бойлауына кедергі
келтіреді. Осы тұрғыдан келгенде жазушы Б.Горбатовтың: «Часто у нас, ... ... ... ... в виду ... ... ... над словом, над
образом, над эпитетом, точно все мастерство писателя ... ... ... ... ... тем этап ... книги еше до письменного
стола, на мой взгляд, есть этап куда более решающий. В это ... ... ... ... в ... идеи и мысли, которые ты хочешь ... ... ... в ... то, что ты в жизни увидел, ибо материал
огромный и в нем ... ... ... ... ... сөз жоқ, қолдауға
тұрарлық.
Осындай кемістіктеріне қарамастан, С.Сейфуллиннің «Жер ... ... ... ... ... жан-жақты, тереңінен қопарып
ашып берген шығарма болып табылады. Шығармада біз сондай-ақ ... ... Ақ ... ... ағылшын байларына жалданып, шахтаға
түскен қазақ кеншілерінің ауыр тұрмысына да қанығамыз. Әзімханның аузымен
айтылатын бұл әңгіме өзінің ... ... ... ... ... басынан өткен бұл хикая повесть ішінде жүрген өзінше бір
шағын новелла секілді. ... ... ... ... ... ... термин, ұғым бар. Әзімхан шерткен аталмыш мөлтек сыр хикая
осы ... ... ... ... « Жер ... финалы да өзінің сәтті шешімін тапқан.
Сәкен аталған шығармасының мәреге жетер тұсын әдейі ашық қалдырған – ... ... мен ... бір біріне қосыла ма, қосылмай ма, білмейміз.
Осылайша автор бас кейіпкерлерінің арасындағы сүйіспеншілік хикаясын ... ... ... ... көрген қазақ романдары мен
повестеріндегідей ... өзі ... өзі ... ... ... ... сол ... аталған повесті оқып болғаннан кейін де оқырманның
ой кешуіне рухани кеңістік қалдырады. Өз заманы, өз ... үшін бұл ... ... ... тың, соны көркемдік шешім еді.
ХХ ғасыр адамзат тарихындағы ең күрделі ғасыр болды десек, қателесе
қоймаймыз. Басқаны ... ... 1917 жылы ... ... ... жеңіске жетуі дүние жүзінің арғы-бергі ... ... ... ... болатын. Осыған дейін жер шарының ... ... да, ... ... ... адамдар мен ақсүйектердің,
яғни құл иеленушілер мен феодалдардың, ... ... ... ... ... ... еді. Қара халық болса, солардың
айтқанына көніп, ... ... ... ... Ал 1917 жылғы Қазаннан
кейін дүние ... ... ... ... ... орын ... ... саяси-әлеуметтік жағдай мүлде басқаша қалыптасты, қазақтың
қарапайым жалпақ тілімен айтсақ, ... ... ... ... ... ... сығарға биті жоқ, өңшең жалбыр тымақ кедей-кепшіктер келді. Дүние жүзі
демін ішінен алып, бір сәтке тым-тырыс тына ... ... ... ... ... ... мемлекет басқарып не ... ... көп ... ... ... деген пікірге келіп саятын. Алайда
сол большевиктер билікті бір жыл , екі жыл ... ... ... ... ұстап тұрды. Ұстап тұрғаны былай тұрсын, Советтік Социалистік
Републикалар Одағы деп ... зор ... ... ... ... ... ... Бұл жөнінде белгілі философ, академик ... ... ХХ ... ... ... ... жоқ. Бұл ғасырда ғылымда
да, қоғам өмірінде де ... көп ... ... мен ... дені осы ... ашылды, осы мерзімде адамзаттың екі үлкен
жаһандық соғысы болды. Ленин ... ... ... ... ... ... деп аталған қоғам құрды, ол 1917 жылдың 7
ноябрінен ... 1991 ... 21 ... ... (58,79)» дейді.
Академик Ғ.Есімнің тілімен айтқанда, осындай әлеуметтік эксперимент
Қазақстанда да ерекше белсенділікпен жүргізілді. ... он ... ... даласында жүздеген жылдар бойы қалыптасқан үйреншікті ... ... ... астаң-кестеңі шықты. Біз ... ... ... ...... повесі нақ осы дәуірдің
шындығын бейнелейді. ... 1923 жылы ... Бұл ... ... күш ала ... кезеңі болатын.
Асылы, Бейімбеттің заман тынысын аңғарғыштығына, уақыттың ... ... бір ... ... тани ... таң қалмау
қиын. Әдетте көбінесе жазушылар да, әдебиеттанушы ғалымдар да ... ... ... ... ... үшін ... ... уақыт өтуі
керек, өсімдік қалдықтарының бірте-бірте шіріп, торфқа, яғни ... ... ... ... ... ... бір қорытынды жасау үшін ол да
жоғарыдағыдай уақыт тезінен өтуі керек деген байламды көлденең тартады. Бұл
бір жағынан дұрыс та. ... да, ... бір ... ... ... баға беру үшін ол ... ... бір логикалық межесіне жетуі қажет.
Алайда суреткерлердің ... ... ... ... ... ... ол ... аяқталмай жатып сезінетін
суреткерлер де ұшырасады мына өмірде. Б.Майлин, біздіңше, осындай ... ие ... ... бірі ... кім? Ол ... де ... бар болғаны өз заманының перзенті,
уақыттың жемісі. Егер қамсыз жатқан қазақ сахарасына социалистік революция
келіп ... оның ... несі бар, ... ... ... ... ... баяғыша алаңсыз қойын құрттап, айранын ұрттап жүре бермей ме?
Болыстағы жиналыс несін алған, қаладағы әйелдер съезінде нендей ... ... ... ... ... алып барған замана дауылы, уақыт
желі емес пе?
Осы ойды Бейімбет ... ... ... ... ... ... тән ... түйсікпен жіңішкелеп жеткізеді. «Тыныш тұрмыс, үй
тұрмысы Бәкенге қымбат. Таңертең тұрып шомын үйсе, ... ... ... ... оң ... баса ... терлеп шәй ішсе, қызыл
іңірден жатып ұйқысын қандырса, одан артық ... бар, одан ... ... ... Бәкен ойлады ма екен?(49,33)».
Жалғыз Бәкен емес, Раушан да, олардың ауылдастары да өздерінің осы
күнделікті үйреншікті тіршіліктерінен ... ... бар деп ... еді
ғой. Оның ұйқы-тұйқысын шығарған мына жаңа үкіметтің жаңа тәртібі, ... емес пе? ... о ... бұ ... қазақ әйелі жиналысқа барып,
көптің алдында суырылып сөз сөйлеп көріп пе, ... ... ... ... ... кеңсесін басқарып па, көпке басшы болып, жұртқа мәміле
айтып па? Осылайша қазақ ... ... ... ... ... шайқалып па?
Феодалдық-патриархалдық демекші, біз күні бүгінге дейін адамзаттың
қоғамдық дамуын маркстік түсінікке сай бес ... ... ... ... бұл ... ... ... зерттеушілер ғана емес,
өзіміздің ... ... ... да ... ... Тағы да ... құлақ түрсек, ол кісі: «Қазақстанда феодализм ... ... өзге ... ... ... ... ... айтсақ, тапсыз
қоғамда өмір кешкен. Алайда « Қазақ қоғамы» деген проблема әлі күнге дейін
нақтылы ... ... ... ... Біздің ғалымдар қазақ қоғамын
зерттеуде баяғы марксизмнің формациялар ... ... ... қолдануда. Бұл – шындыққа бастайтын жол емес. Батыс ойшылдары
әлдеқашан бас тартқан марксизмнің бұл ... ... ... бізде, яғни қазақ зиялыларында, олардың көзқарастары ... әлі де ... келе ... ... ... дей ... ойын әрі ... төмендегіше сабақтайды: «Маркстік формациялар ілімін
теріске шығарғандардың бірі – ... ... ... Ол ... қоғам туралы концепциясында қоғамды үш кезеңге ... ... ... Бұл ... ... ... адам мен ... Былайша айтқанда, табиғи құбылыстардан құралатын дәстүрлі
шаруашылық. Мұны ... ... ... ... деп ... Бұл сатыдан
өтпеген қоғам жоқ.
Келесі кезең – индустриялық қоғам. Яғни ... мен ... ... адамның ойыны – технологиялық әртүрлі әдістер. Соңғы саты ... ... ... ойын адам мен адам ... ... мен
технология, ғылым және білім жетілгендіктен тікелей материалдық игіліктер
өндіру саласында еңбек ететіндер саны өте азайып, ... ... ... ісімен айналысады. Мысалы, оны мынандай көрсеткішпен дәлелдеуге болады.
ХХ ғасырдың жетпісінші жылдары КСРО – да ауыл ... ... ... 30 процентке жуығы қызмет етті, ал бұл көрсеткіш АҚШ –та 5-7
процент қана болды. ... ... ... ... ... ... аз ... Демек, гәп технологиялық процесте(58,15-16)».
Иә, марксшілдерше айтсақ, Раушан мен ... және оның ... ... ... ... дейінгі қоғамда өмір сүріп жатқан.
Әрине, ауылдың қарапайым жабайы ... ... ... ... ... «Сіздер қандай қоғамда өмір сүріп жатырсыздар?» ... ... сөз жоқ, олар ... «Осы ... дені дұрыс па, не айтып тұр
өзі?!.» деп, таңдана қарар еді. Олар өздерінің ... ... өмір ... ... және ... де келмейтін. Олар тек өздері білетін
тіршіліктерін бастарын кешіп жатқан болатын және ... одан ... ... ... әрдайым барынша адал болуды өзінің ... ... етіп ... ... ... ... мен ... образдарын
жасауда осы бір айдай ақиқатты шебер бейнелейді. Сондықтан да повестегі
әрбір деталь өз орнында тұр. ... ... ... оң ... ... ... шәй ... «қызыл іңірден жатып қалып, ұйқысын қандыруы»
қандай нанымды! Сондықтан да Бәкен ... ... ... ... көз
алдымызға мөлдіреп тұра қалады. Өйткені осындай ... ... да бар ... сол ... кейбіреуі біріміздің жездеміз,
біріміздің ағамыз, ал екінші, үшінші ... ... ... ... ... Яғни, Бәкен, сөз жоқ, қазақ ауыдарының баршасына
тән, бәрімізге де бала жастан таныс типтік ... ... ... ... ... ... дәл
табуға болатын бір таптырмас құрал бар, ол құралдың аты – деталь. ... ... ... ... онда ... ... ... иланымды
деген сөз. Сөзімізді дәлелді болу үшін, повестен тағы бір үзінді келтіре
кетейік: «Бәкен шынында да ... ... ... ... ... ... ... жүріп-тұрып, ел аралап, сөз ... ... ... ... жиналыс
дегенге барған пенде емес. Неге бармайсың десең: «Өй, не бар ... ... тиер ... бе?!» - деп, ... бір ... Ең ... салық тізбесін
жазу үшін шақыртқан ауылнайдың жиналысына да барған емес. Сөйтіп ... ... ... ... ... ұзақ ... шыққанда да, «елге күлкі
болып», жаулығын шошаңдатып қатынын ала шығу қалай оңай болсын-ау!..
Бәкен ... ... ... ... ... ... болып,
маңдайы жіпсіп, тершіген секілденеді. Жол ... ... ... адам болса да, соның бетіне ... ... ... ... жоқ қой» дегендей болады(49,33-34)».
Осы шағын үзіндіде Бәкеннің ... ... тұр. ... ... өзінің кейіпкерін толыққанды бейнелеу үшін оның туғанынан
бастап, о дүниеге аттанғанына ... ... үшбу ... ... ... қажеті шамалы, есесіне оны осындай шынайы детальдармен
өрнектесеңіз жетіп жатыр, әдеби персонажыңыз ақ ... ... ... ... ... шыға ... Өзіңіз айтыңызшы енді, Бәкеннің
ұялғанынан маңдайының жіпсіп, терлеп ... ... ... ... жоқ ... ... жолай кездескен кездейсоқ, танымайтын кісілердің жүзіне де
тіке қарай алмай, көзін, ... алып ...... бәрі ... ... ... ... суретке толы шынайы көріністер емес пе?! ... ... ... ... ... деген титтей күмән қалуы мүмкін
бе?!. Әрине, мүмкін емес.
Көркем туынды мінсіз болуы үшін не керек? Бұл жөнінде танымал ... ... ... дейді: «Тегіне, жанрына, көлеміне қарамай, кез
келген шығарма төмендегідей үш ... ие ... ... ... - ... ашу, суреттеу; шығарма өмір оқулығы, өмірдің тарихы болуы тиіс;
екінші - өмір шындығын типтендіріп ... ... – осы өмір ... ... жеткізіліп берілуі, сұлу болуы. Осындай үш қасиетке ие
болған туынды шын, әрі шынайы, шандоз шығарма болмақ(26,27)».
Б.Майлиннің «Раушан – коммунист» повесі осы ... ... ... ... онда шынайы өмір шындығы да, типтік образдар ... ... те бар. ... ... қарапайым сөйлеу тілін образды
қолдану арқылы оны құлпыртып жібереді. Ілгеріде ... ... ... ... ... т.б. ... сөз ... соған
бұлтартпас дәлел. А.П.Чехов «Сөз іздесең, базарға бар» дейді екен. Бұл ... ... ... бар» дегеннің метафорасы ғой. Б.Майлин – осы
принципті ұстанған жазушы, оның ... ... ... ... де ... қарапайым қазақтың көңіліне жылы ұшырап, құлағының құрышын
қандырады. Бұл ... ... ... ... ... бір сыры,
бір сыры болғанда да, ең ... ... сірә ... ... ... ... ... кейіпкерінің бүге-шегесіне дейін білуі керек.
Тіпті ол кейіпкер эпизодтық ... ... да. ... ... әрбір
кейіпкерінің әдетін, құлқын, өмірбаянын білгенде, шығармасында соның бәрін
жіпке тізгендей тәптіштеп отырмайды. Алайда сол ... тән ... ... ... ... ... көрсету үшін де суреткердің персонаж туралы
бәрін білуі, біліп қана ... оның ... ... ... ... жүрегінің түкпірінде жатқан сүйіспеншілігін, немесе жек көруін
жан ... ... ... ... үшін ... оның ... кейіпкері қымбат
болуға тиіс, тіпті тұрпайы әлеуметтанудың тілімен ... ол ... ... ...... ... туралы айтылғанда советтік дәуірдегі
әдебиет сыншылары мен әдебиеттанушылардың біразы оны қазақ ... ... ... ... деп ... ... ... қазіргі әдебиет оқулықтарының
бірсыпырасында күні бүгінге дейін кездеседі. Әрине, ХХ ғасырдың ... ... ... болды, бұл қауымда байлар да, кедейлер де,
жалшылар да бар-тын. Бірақ коммунистер ... ... ... ... күресі болды ма? Мәселе – осында.
Рас, бай мен кедейдің, ... пен ... ... ... ... ... ол ... де кейде бай басынан бағы ... ... ... ал ... ... ... орташалар мен кедейлер ауқатты ... ... еді ғой. ... ... ... даму ... өз жағдайын
түзеу үшін мәңгілік күрес үстінде болды емес пе?!. Кедей басына бақ қонса,
«Мен өз ... ... ... қылып, жауларымның қатарына ... деп, ... ... жоқ. ... ... қараңғылықтан
құтылып, шамасы келсе, қоғамдық-әлеуметтік иерархияның ... ... ... ... ... ... ... төмендегі пікірі көңіл
аударуға тұрарлық. Ол: «Социолог ғалымдар бұрынға «тап» деген ұғымды қазір
«стартамен» ауыстыруда. ... ...... деген сөз. Қоғамдық-
әлеуметтік қабаттар (старталар) көп қабатты үйге ұқсас. Бір қабаттан екінші
қабатқа өту біреулер үшін ... ... ... үшін ... ... емес.
Төменгі қабаттан жоғары қабатқа шығу үшін лифт керек, бірақ ондағы орындар
санаулы, ... ... ... ... ... қоюда. Ең төменгі
қабатта өмір сүрушілер – люмпендер (58,100)» дейді.
Раушан өз ауылдастарының арасындағы еті тірі ... бірі ... ... ... жақсы өмір сүргенді ол да шет ... ... ... мен Әбіл ... ... бол» деп ... салғанда, іштей қобалжи
тұра, олардың ұсынысына келісім береді. Раушанның ... ... ... оның ... өз бетінше шешім қабылдауға тәуекелі жете
алатындығында. Сондықтан да Раушанды атарбамен болыстық әйелдер ... бара ... ... ... ... ... ... көргенде
бет моншағы төгіліп, қарадан қарап қысылып бітсе, оның ... ... орыс ... ... ... ... ... қызығады.
Кейін уездік жиналысқа барғанда, үлкен ... ... ... ... ... ... тілегі одан сайын ұлғая түседі.
Жазушы өз шығармаларымен бірге өседі. Бейімбеттің тұла бойы тұңғышы
«Шұғаның ... ... ... ... ... кейіпкерлер
характер жағынан жеткілікті дараланбағандықтан солғындау шықса, «Раушан –
коммунисте» мұндай персонаждар жоққа тән. Эпизодтық ... ... ... өз бойларында, беттеріне қандары шығып, көзге салғаннан бұрыннан
етене таныс кісілердей жылы ұшырайды. Мысалы, ... ... ... ... ... Зейнебін, Ұлжан кемпірді, Күлзипаны алыңыз, әрқайсысы
істеген ісі, қылығынан бастап сөйлеген сөздеріне ... ... ... ... тип!
«Ұлжан бықсыған отты түрткілеп жандыра отырып, Күлзипаның сөзіне
қорытынды істейді.
- Оның не ... бар ... Жас ... ... ата-анасының
батасын алмауы жақсы ырым емес қой. Сол қыз барған жерінде де оңбады –
барғаннан науқасқа ... ... қор ... өлді. Аруақты
сілкіндірген соң, жай қойсын ба... Онда бірақ ... ... дуа ... ... тегін жібермейтін еді. Осы күні соның бірі де жоқ. Екі
күннің бірінде әке-шешесін жылатып, ... ... ... ... ... де ... ... әп-әдемі болып, бала сүйіп отыр...
- Шешей-ау, онысы несі екен? Қарғыстың шынымен-ақ дарымағаны ма?
- Ақырзаман болғанда мұсылманнан дуа көтеріледі дейді ғой, сол – ... ... ... да ... кәр қыла ... ... бірдеңе түсіп кетті. Күлзипа айтпай төзе алатын
болмады. Отты көсеп-көсеп жіберіп, әңгімесін қыздыра соқты(49,29)».
Қандай кесек характерлер! ... ... осы ... ағаш атқа ... жастарды сынауы қандай иланымды! Өйткені, біріншіден, Ұлжан
жасы – ұлғайған кісі, сондықтан аға ... ... ... ... ... ... қазақта ғана емес, жер жүзінің барлық жұртында ... ... ... ... бұл кемпір сабын қайнатып жатқан
Айнабайдың үйінен бұзаушық алуға келіп отыр ғой, ал ... ... осы ... ... қаны қас ... ... ... ол – байдың
әйелі. Міне, мәселе ... ... ... Күлзипаның да ең алдымен көкейін тесіп бара жатқан – сол
бұзаушық. Сонымен бірге Күлзипа осы ... ... ... отты
құшырлана көсеп-көсеп жіберіп болған соң Раушанның да сыртынан сөзбен
болса да сазайын біраз беріп алмақшы, өйткені ... ... ... Айнабайдың Зейнебіне ұнамайтындардың бірі – сол. Ендеше ... бір ... атып ... ... шекесіне тар келе ме?
Майлин – кейіпкерлерінің іс-әрекеттерінің психологиялық дәлелдемесінің
дәлдігіне ерекше мән ... ... ... ол өзі ... әрбір қимылына, қылығына ыждағаттылықпен зер салып отырады.
Әрі ол – галлюцинация жасай білудің ұстасы, сондықтан нені жазса да, ... ол адам ... ме, ... ба, әлде ... ма, - ... көз алдына
елестетіп, кәдімгі бәрін көріп отырғандай жазады. Бейімбет шығармаларының
шынайылығының, көркемдігінің тағы бір сыры осында.
Б.Майлиннің суреткерлік көрегенділігі сонда, ол өзінің ... ... ... Раушан бейнесін тым саясиландырып жібермейді. Раушан
қанша кеңестік ауылнай болса да, ауылдастарының социализмнің артықшылығы
жайында, таптық көзқарас хақында ... ... ... ... сол кезде сәнге айналған пролетариат көсемдері Маркс, Лениндердің
аттарын да ... ... бар ... өз ... Әбіл ... ... тырысады. Ал қызметтен бос кезінде, бұрынғыша ... ... ... ... ... ... барша ауыл әйелдерінше отбасылық
тірлігін күйттейді. ... ... адал жар ... қалады. Тіпті өзіне
жазықсыз қол сілтеп, Демесіннің жалған ... ... мөр ... деп ... Ермақ байдың үйіне барып жатып алған Бәкенге: « -
Қалқам!.. ... ... Мені ... ... ... Сен ... соң мен тірі өліп жүрмін ғой... Жұртқа қарайтын ... ... Жүр, үйге ... - деп ... ... Совет үкіметі қазақ халқына, оның езілген кедей-
кепшіктеріне ... ... ... деп ... ... да осы
үкіметке беріліп қызмет еткен ... бірі ... ... да ... ... шын суреткер болғандықтан өз ... ... де, оның ... ... бүйрегі бұрып тұратыны байқалмай
қоймайды. Бірақ ол бұл идеяның гуманистік, адамсүйгіштік жақтарын ғана
пайдалана ... әлем ... ... ... ... ... Кейбір өлеңдері мен ... ... ... ... ашық білдірсе де, көркем
прозалық шығармаларында ең алдымен өмір шындығына адал ... ... ... болмысына большевиктік дүрбімен емес, өз елін шын сүйген
азаматтың көзімен қарайды. Кеше ... ... ... ... жүйе өзгерген кезде Совет үкіметі ... ... ... ... ... ілесе алмай ... ... ... ... ... ... ... реңін бұзбай жарқылдап,
тағы да уақыт талабынан табылуы сондықтан. Бұдан шығатын ... ... көк ... – қара ... екі ... адами әлемде тозбайтын бір-
ақ нәрсе бар, ол – ақиқат, шындық. Ендеше кімде-кім, - ол ... ... ма, ... ме, ... ба, қойшы ма, - осы шындыққа қызмет етсе,
мәңгілікке қызмет етеді. Адамзат ... ... ... басты бір
саласы болып табылатын көркем әдебиеттің өнегесі өшпес сабақтарының бірі
... ... ... ... ... мемлекет
қайраткерлерінің бірі Смағұл Сәдуақасов өз заманына үн қосқан жазушы да
болды. Рас, ол өз ... ... ... ... ... ... ... жасай алған жоқ, бірақ артына сол өзі өмір
сүрген кезең үшін мәні бар ...... (1924), ... (1924),
«Күміс қоңырау» (1927) атты повестер жазып қалдырды. Осы ... ... оның ... ... деп ... ... көркемдік тұрғыдан алдыңғы
шығармаларына қарағанда озықтау тұр. Автор бұл повесінде қазақ ... да ... ... ... бір ... – оның кейіпкерлерінің бір біріне жазған
хаттарынан ... ... ... ішкі ... психологиясын,
дүниеге, әлеуметтік өмірге, махаббатқа ... ... осы ... ... ашуға тырысқан. Онысы сәтсіз де емес.
Повестің негізгі кейіпкерлері төртеу – ... ... ... ... ... пен ... бала ... дос-жаран болса, Сәлима
мен Нағима да дәл сондай сырлас құрбылар. Сейілбек қалада, ал ... ...... ...... тұрады.
Повесть Қошқарбайдың Сейілбекке жолдаған үшбу ... ... ... ... ... «ауылда дұрыс қыз болса, маған қарастыра
жүрерсің» деген екен, өзінің хатында Қошқарбай дәл сондай қыздың ... ... тиек ... Ол ... ... ... болып шығады.
Сәлима турашыл мінезді, аздап аңғалдау Қошқарбайдың мәселені бірден
төтесінен қойып: ... ... шық» ... ... ... қана:
«Әуелі жігітіңді көрейік те!..» деп, екіұштылау ... ... ... ... ... аяқтайды: «Ал егер келе қалсаң, былтырғыдай
жалғыз ... арба ... қой. ... ат қазақшалап жегілетін болсын.
Қазақша деп доғаны айтам. Ортадағы ... ... ... ... байлаулы
қоңырауы болсын. Екі қоңырау байла. Екеуі де аппақ ... жаңа ... ... ал, себебін соң айтармын (62,496)».
Осы арада күнібұрын айта кетейік, ертерек замандарда қаладан келетін
орыс ұлықтары қазақ ауылдарына пар ат ... ... ... тағып
келетін болған. Қоңырау неғұрлым жаңа болса, оның үні де ... ... ... естілетін. Міне, Қошқарбайдың өз досының ... ... ... ... сыры ... ойынша, қаладан келген
мұндай мәртебелі жігітке қай қыз болса да, қырын ... ... ... ... ... ... әуелі ең алғашқы ... ... ... ... Сәдуақасов Қошқарбай секілді қарапайым ауыл жігітінің
аңғалдығын, сонымен бірге досына шын ... ... ... ... ... ... шынайы суреттейді. Алайда Қошқарбай тым жайдақ жігіт
емес, ептеген қулығы да бар, ол бір жағынан әйел жанына не ... ... ... ... ... ... жігітті қыз жақтаған» демекші, ол
оқыған, ел аузында жүрген ұлық жігіттерді ... ... ... көрмейтінін жақсы шамалайды. Ендеше Сейілбекке күміс қоңырау жайын
қайта-қайта ескертуі оның тіршілік түйткілдерін тереңнен білетін жан ... ... ... бір басындағы аздаған аңғырттық пен ... түп ... ... ... ... бұл образдың
қарапайым схемаға көне бермейтін өзіндік ерекшелігін байқатады. ... де ... ... ... ... ... ... басты кейіпкері Сейілбек те өмірді біршама көрген жігіт.
Бұған дейін ол екі рет үйленіп, екі рет ... ... Бұл ... ... ... ... бір орыстың, бір ноғайдың қызын алды. Қазір
оның екеуі де жоқ. Бірінен соң бірі – ... де ... ... оларға жас өмірінің ең ыстық қанын сарп етті (68,498)».
Сейілбек пен Сәлима бір бірін ұнатады. Соның нәтижесінде ... ... ... ... тату ... Бірақ арада біраз уақыт өткенде
Сейілбек Сәлимаға суый бастайды. Оған келіншегі ауылдың қарапайым жабайы
әйелі болып көріне ... ... ... оның ... ... сәннің ең соңғы үлгілері бойынша киіне білмейтіні бірте-бірте
оның еркектік намысына тие бастайды. Ақыры екеуі ажырасып тынады.
Жазушы С.Сәдуақасов ... ... ойда ... ... ... ... психологиялық күйзеліске түскен тұстарын нанымды суреттейді.
Сол арқылы бұл жалғанның опасыздығын, бақыттың бір кісінің бойына үнемі
қона бермейтінін, ... ... ... ... ... сынға салатынын
аңғартады.
Сәлима біраз уақытқа дейін Сейілбектен күдерін үзбеуге тырысады.
«Бәлкім, ол қайтып оралар» деп ... ... бұл үміт ... Соның
айғағы ретінде Сейілбек соңғы жазған хатында Сәлимаға былай дейді: «Сен
қырдың ... Мен ... ... ... ... ... ... алған
адаммын. Екеуміз екі дүниенің кісісіміз, ... ... ... екі
мәдениеттің адамымыз.
Міне, Сәлима, біздің бағымызға бөгет жасаған екуміздің екі түрлі
дүниеден тәрбие ... ... Сен де, мен де ... ... ... ... болдық.
...Сәлима! Ақыл жиып, адам болуға тырыс. Екеуміздің ... ... Енді мені ... ... хат та ... Менен мүлде үміт үз (62, 524-
525)».
Бұл хат Сәлиманы біраз уақытқа дейін есеңгіретіп тастайды. Арада біраз
мезгіл өткенде ғана ол өзіне өзі ... Бұл ... ... ... ... мен Нағима бас қосып, отау құрған болатын. Қошқарбай
Сәлиманы тастап кеткені үшін ... ... хат ... ... ... досы ... айни ... Қошқарбайдың соңғы хатында жазған: «Мен
әрине, озуыңа тілектеспін. Озам десең, сөзді қойып, іске ... ... ... ... ... сенің атың – күміс қоңырау (62, 523)» деген
сөздері де оған ... әсер ете ... ... бұл повесінде өз заманындағы қазақтың кейбір
оқыған жігіттерінің ... ... ... ел ... ... ... ... қарындастарының көз жасын көрмейтін, көргісі де
келмейтін мейірімсіздіктерін Сейілбек ... ... ... ... Және ол ... ... бір ... жеткен де.
Сейілбектің бойынан біз үлкен азаматтық мінездерді байқай алмаймыз.
Оның Қошқарбаймен арасындағы қатынасын ... деп ... ауыз ... Ол
Қошқарбайды досым, жолдасым деп алдарқатқанымен, оны тек өз мақсатына
жетудің бір ... ... ғана ... Сондықтан да ол күміс қоңырау
секілді сырты ғана жылтырақ жансыз әшекей тәрізді. Сыңғырлаған құр үн ғана,
ар жағы ... ... биік ... ... Сәлиманың ауылда қалған құрбысы Нағимаға жазған екі хаты да
берілген. Бірінші хатта ол ... ... ... ... ... ... дән риза ... тек елдегі ата-анасын, құрбы-құрдастарын сағынып
жүргенін ... ... ... ... теріс айналып кеткенін
айтып, мұңын шағады.
Повесте жігіттердің достығына ... ... ... құрбылық
қарым-қатынастардың әлдеқайда шынайы, терең екені ... ... ... арасындағы татулық ешқандай есепке құрылмаған, сондықтан да
оқырмандарды өздерінің риясыздығымен, шынайылығымен тәнті етеді. Екі ... ... шын ... ... ... ... ... армандайды, келер
күнге үміттерін бірге үкілеп қосады. Оладың бүткіл үміті мен тілегі өздері
құрған ақ отаулардың үстінде, сол ... де олар бұл ... ... ... ... одан ... ... пен бақ бар деп білмейді.
Көркем шығарма – жазушының жан дүниесін жарып шыққан көркемдік шындық.
Бұл ... ... ... ... ... ... « ... ... – өмір шындығының көбігі алынбаған көшірме ... ... ... ... – өмір ... ... концептуальдық көрінісі.
Көркем шығармадағы таныс-бейтаныс характерлер ... ... ... құбылыстар туралы жазушының жауабы. Көркем туынды жазушының көрген-
білгенінің, естіген-жиғанының, оқыған-тоқығанының ... ... ... ... өмір ... ... ... концепциясы болуы
тиіс (19, 216)» ... Осы ... ... ... ... өз ... шындығын повестің төрт кейіпкерінің басына
жинақтап, типтендіріп көрсеткен. Ол ... ... ... көбелектей әр
қыздан бір нәр алып, оларды кейіннен ... ... ... ... ... болмайтын. Сол секілді тән ләззатын күйттеген желбуаздардың
қақпанына түсіп, қан қақсап қалған да ... ... ... Жазушы өз
заманының осы шындығын көркемдік концепцияға айналдыру үшін жоғарыда аттары
аталған кейіпкерлердің тағдырларына жүгінеді, сол ... ... ... ... біздің көз алдымызға әкеп тосады.
«Күміс қоңыраудың» әлі илеуі қанбаған, шикілеу тұстары да ... ... ... ... ... ... жеткілікті
ашылмай қалған. Сәлима секілді ақылды, әдемі ... ... ... үшін оның тек ... ауыл қызы болғандығы дау тудырмас сылтау бола
алмайды. Егер Сейілбек сол кезде өзінің өмір жолында Сәлимадан да ... бір әйел ... ... ... ... бола ... оның өз
келіншегінен суына бастауын түсінуге болар еді. ... осы ... ... ... ... ... ... Повесте мұның бірі де жоқ. Автор Сейілбектің
Сәлимадан суына бастағанын өзі құр ... өте ... ... ... ... да, ... те адам ғой, ... да бір кезде өзі өліп-өшіп
қосылған келіншегі ... ... ... ... оның аз да ... өз кінәсін
сезініп, бір мезет екіұдай сезімге беріліп, толқып, толғанбауы оқырманды
сендіре қоймайды. ... ... ... И.В.Сталин, Қазақстанда оның
жандайшабы Ф.И.Голощекин ... жеке ... ... саясатының кесірінен
өмірден жас кезінде қыршын кетті. Қазақ елінің аспанынан құйрықты жұлдыздай
ағып өткен ол суреткер ретінде ... ... ... ... ... да егер тірі болғанда оның шығармашылық жолының әрі қарай қалай
қалыптасқанын болжап айту қазір де біз үшін ... ... 1989 жылы ... ... ... ... бір ... жазған түсініктерінде филология ғылымдарының
докторы Р.Тұрысбеков «Күнікейдің ... ... ... ... 1928 жылғы №7,8,9, 1929 жылғы №2,3- нөмірлерінде жарық көргенін
айтады, яғни бұл ... ... ... биыл сексен жыл толып отыр.
Соған ... ол әлі де ... ... ... жан сезіміне қозғау
салады, яғни оны сан қилы ... ... ... ... ... ... жазығы» – арадағы уақыт санына төтеп берген қазақ
прозасының санаулы классикалық туындыларының бірі, сондықтан да ол ... оқу ... оқу ... ... еніп, әдебиет
оқулықтарында әлі күнге дейін талдануда.
Ж.Аймауытов өзінің бұл әдеби ... ... қызы ... ... ХХ ... басындағы қазақ аулының әлеуметтік шындығын,
салт-санасын, ... бір ... ... ... ... ... қызы Күнікей атастырған жеріне бармай, өзінің сүйген жігіті Байманмен
бірге қашып кетеді. Алғашында сүйтіп өзінің бақытын тапқандай болады. ... ... ... ауыр ... ... ... Бұл кезде Байман одан
мүлде суынып, ... тағы да ... жар ... жүр. ... ... біз,
автордың тілімен айтқанда, «жер үйде, желпіндірмес көр үйде, арса-арса
болып сүйегі, қалақтай болып ... ... жоқ жақ ... ... ... ... (63,346)» жалғыз жатқан ауру Күнікейді көреміз.
Күнікей жападан жалғыз, қасында аузына су тамызатын да жан жоқ. ... ... оның ... ең ... ... жары ... ... па?
Мұншалықты тіршіліктен теперіш көретіндей Күнікейдің жазығы не сонда? Міне,
повесть оқыла бастағаннан-ақ оқырманның көңілін ... ... ең ... – осы. ... ... шығарманың ортасында да, соңында да бұл ... ... ... әрине, дұрыс та, өйткені жазушының ең басты мақсаты
өмірдің сан қилы әлеуметтік, қоғамдық, философиялық, эстетикалық, интимдік
сауалдарына, ... ... беру ... сол ... ең
көкейтестілерін күн тәртібіне қою, ... ... ... ... ... арқылы оқырмандардың назарына ірі планмен
алып шығу, солайша әлеуметке ой салу, оны ... ... 1917 ... ... ... ... ... аулының
әлеуметтік, қоғамдық болмысы шыншылдықпен шебер суреттеледі. Ескі ауылдағы
күйеудің қалыңдығына ұрын ... құда ... ... түсіру, той жасау секілді
әдет-ғұрыптарын жан-жақты білгірлікпен бейнелеген көркемдік детальдар, өмір
эпизодтары молынан ұшырасады. Және ... бәрі ... ... ... ... астастыра көрсетілгендіктен де олар
бірден жан жүрегіңізді тербеп, көзіңізге ... жылы ... ... жазушы аталған шығармасында кейіпкерлерінің психологиясына
терең бойлап, оның жан ... не бір ... ... алып ... сол арқылы характерлердің шындығын барынша күшейте
түсуге қол ... реті ... айта ... ... ... қарасөзінде әуелі
әлеуметтік, сонан соң психологиялық проза туды. Айталық, ... мен ... ... ... Жамал», С.Көбеевтің
«Қалың мал» ... ... ... ... ... ... әрине,
жоғарыда аталған шығармалардың авторлары кейіпкерлерінің психологиялық
портреттеріне мүлде мән берген жоқ деуге ... ... олар ... ... ашып көрсетудің ең басты құралдарының бірі ретінде
қарастырған жоқ. Ал Ж.Аймауытов ... ... ... ... ... ... персонаждарының сыртқы іс-характерімен қоса
олардың ішкі әлеміне көбірек үңіліп, кеншілер секілді олардың қыртыс-қыртыс
қабаттарын ерекше ... ... ... Соның арқасында олар
жасаған характерлердің адамдық болмысы тереңдей түсті. Осы ... біз ... ... ... ... ... бірі деп батыл айта аламыз.
Ж.Аймауытовтың «Күнікейдің жазығы» атты повесі де ... ... ...... ... ... повестері
секілді әйел теңсіздігі тақырыбына арналған. Алайда оның өзінен бұрынырақ
жазылған ... ... ... ... ... бір өзгешелігі
бар, айталық шығарманың ... ... ... ... мен Айша өз
бақыттарына жолығып, өмір қуанышына кенелсе, Күнікей сүйген адамына қолын
жеткізсе де, ... ... бақ пен ... таба алмайды. Бұл жағынан
алғанда, Жүсіпбектің реализмі өз ... гөрі ... ... адам өмірі, тағдыры тылсым жұмбаққа толы, сондықтан жолы ... ... ... ... ... ... бола ... өмірде. Сол
себепті бізден бұрын өткен ... ... ... опасыз жалған деп ат беріп
кеткен мына қу ... ... ... ... ... төрелігін өздеріңіз-ақ айтыңыздаршы, сүйгеніне қосылып, дегеніне
жеткен Күнікейдің жер үйде жападан жалғыз мына жатысы – не жатыс?
Жалпы, ... нені ... да ... ... ... ... Жас ... өзі де талай кәсіпті меңгерген ол өмірді тереңінен
игерген, сегіз сырлы бір қырлы ... ... ... ... ... ... мына бір дерек – соның бір айғағы. Ол: «айта
кететін бір ... 1977 жылы ... ... Жүсіпбек Аймауытовтың шәкірті,
атақты аңыз адам Бауыржан Момышұлына жолығып, әңгіме ... ... ... ... ... ... Ол әңгіменің өзегі – өзгеше бір ... ... «Мен ... ... ... ... Одан оқыған үш адам
қатарға іліктік: мен, Құрманбек Сағындықов, Әбділдә Тәжібаев. Қалғандарының
дені есімде қалмапты. Өте мәдениетті, өнерлі, ... адам еді. ... ... ... ... ... бар еді. Өзінің де ән шығаратыны
бар екен. Скрипкада тамаша ойнайтын. Аспаптарды өзі ... ... ... (27,275)», – деді дейді.
Етікті жақсы тігетін демекші, Күнікейдің атастырған ... Тұяқ ... ... Оны ... ... суреттейді: «Тұяқ – 6-7 қаралы кедейдің
баласы, Мұрны – кертеш, иегі – кемиек, бет-аузы – ... ... ... ... ... ... мұрнының кертештігі, бет-аузының шөмішке
ұқсастығы, әрине, жаратылыстан. Бірақ ... ... ... ... ... ... тура келеді, ол – кейіпкеріміздің мойнының
тұқжиыңқылығы, яғни, жазушының өз сөзімен айтқанда, мойнының ішіне ... ... өз ... ... білетін жазушы осы арада етікшілердің
үнемі еңкейіп отырып жұмыс ... де ... ... ... ... ... жауырындарының, белдерінің еңкіш
келетіндіктерін дәл байқаған, және соны ... ... ... ... ... Бұл, бір ... ұсақ-түйек болып көрінгенмен,
әдебиетте өте маңызды, кейіпкерді ... ашып ... ... ететін
детальдардың қай-қайсысы да көркемөнер үшін аса қымбат. Өйткені өмірдің
үлкен панорамасы ... ... ... ... ... ... ғалым, жазушы Т.Рахымжановтың: « ... көркем деталь
шығарманың идеялық-эстетикалық бағыт-бағдарын айқындап, соны нақтылы ... Ол ... ... ... ... ... мәнеріне
нақтылық, дәлдік қосумен қатар әртүрлі бейнелеуші құралдардың күш-қуатын
арттырады. Бұл шағын элемент ... ... ... үй ... көрінісі
сияқты көркемдік компоненттерінің ... ... ... сөз де жаңа ... ие болады (64,106)» деген ойы – ... ... ... ... ... туған пікір.
Сөз жоқ, жазушыны жазушы ететін – өмір, ... ... ... ... берген дарын, одан кейін – жанкешті шығармашылық еңбек.
Айталық, ... ... ... болғандығы, В.М.Шукшиннің ... ... ... ... ... актер, режиссер секілді сан
мамандықты игергендігі олардың ... ... ... жан-жақты,
толымды, өмірлік материалдарға аса бай болуына үлкен ықпал етті. ... ... ... шебер ойнайтын музыканттығы, әртүрлі
музыкалық аспаптарды қолдан өзі ... ала ... ... етікшілігі,
осылардың бәріне қоса психология ... ... ... ... сөйлеткен
ғалымдығы, оқытушылық қызметі, әншілігі – осының бәрі оның өмірін ... ... де ... ... Егер филология ғылымдарының
докторы, профессор Дандай Ысқақұлы: «Жазушы шығармашылығы – оның ... ... ... ... жиынтығы. Таланттың тағдыры –
шығарманың да тағдыры. Көркем шығармада өмір материалдарымен бірге ... да ... ... ... тұлғасы көрініс береді (65,106)»
десе, осыларды біліп барып айтқан.
Ж.Аймауытов – ... ... ... ... ... сыя бермеген суреткер. Сондықтан да ... ... ... ... жиі ... ... ... Шекер кедей де болса қылықты, сылқымдау әйел. Заманында,
жасыратыны жоқ, біраз шайқаған, қазір де ... ... ... деп ... ... қызының етікші жігіт Тұяққа ... ... ... ойы – ашса ... ... ... болатын момын, сонымен
бірге табыскер, ... ... ие ... Ал бір таң ... сол ... ... ... ойнап қойған кезі де болған.
Ұлттық әдебиетімізде ... дәл ... ... жай суреттелмеген,
кездеспеген болатын, өйткені бұл, біріншіден, қазақ моралының аясына
ешқандай ... ... ... ... ... бола ... ... оқырмандарының назарына алып шығуға қазақ қаламгерлерінің батылдығы
жете бермейтін. Әдебиеттануда бұндай тақырыптарды табу ... ... ... ... ... аттап өтеді: «Апасы Күнікейді ... ... ... ... деп ... ... еді. Оның ... бірі
болған жоқ. Әнеугіден бері айналып-толғанып: «Бата ... ... ... ... ... қыз оңбайды. Не де болса,
талайыңнан көр... Құдайдың неден жарылқап, ... ... ... ... ... сөздерді құлағына құйып отыратыны босқа кеткен жоқ екен.
«Қарағым есі бар ғой» деп ойлады. ... де ... ... ... ұялған
іспетті бірдеңені сезгендей болды. Онысы: «Баяғы анау ғой». Бір күндерде
өзімен ондай болған ... енді ... ... ... отырғаны жеме-жемге
таянғанда әзер арсыз болса да, бір ойлатпай қойсын ба? Кім ... ... ... дейін Тұяққа беттемей жүрген бір себебі сол шығар
(63,406)».
Шекер – ана , ... ... ол – ... Ол ана ... бір ... момын, малтапқыш жігітке тұрмысқа шығып, бақытына жетуіне тілеулес
болса, екінші ... бір ... ... тар ... табысқан Тұяқты
Күнікейден қызғанғандай да секілді және осы бір ... үшін ... ... ... ... ... ойлап тапқан моральдан гөрі ақиқатқа адал болуды
басты мақсұт ... ... бұл ... де ... сол ... ... ... шығып тұр, сондықтан да Күнікейдің ... ... ... көп ... асыл тас – ... секілді сан құбылып, жарқырай
түскен. Сол себепті де ол ... ... ... дейін жасалған ана
бейнелерінің бірде біріне ұқсамайды, бұл тұрғыдан ... ол ... ... ... ... мүлде кездеспеген жаңа тип, болмысы бөлек
характер. «Күнікейдің жазығындағы» Шекер образы осынысымен ұтып ...... ... өз кейіпкерлерін не бірыңғай жағымды,
не бірыңғай ... ... ... ... бас ... бірі, сондықтан да оның әдеби ... ... іліп ... ... ... таза, мінсіз образдар жоқ. Оның әдеби
персонаждары періште емес, пенде. ... да олар ... ... ... ... ойландырады, толғандырады, солармен бірге өмір
сүргізеді.
Ж.Аймауытовтың тілі де ешкімге ұқсамайтын, ерекше тіл. Ол кейбір
шығармаларын ақ өлең ... ... ... бірі – біз ... ... жазығы» повесі. Повестің тілі таудан ескен самал желдей
лекілдеп, биіктен құлдилай аққан ... ... ... ... ... өзін ырғаққа түсіріп, жорғаша тайпалған мұндай сұлу тілді біз
қазақтың классик ... ... ... алмаймыз. Бұл
тұрғыдан келгенде ол өз замандастары Б.Майлинге де, ... де ... Осы ... ... ... үш ... ... көрейік.
Ж.Аймауытовтан: «Көктем күні күледі, күліп еді – жер ... ... пе, ақ ... ... көк торғынға бөленді. Қызыл-жасыл, ақ-көкшіл –
бейне кілем түріндей, ... ... ... ... ... күлім бел терезеден көз салса, Күнікейдің көзіне жазылмас жара
салады (63,346).
Б.Майлиннен:
«Алба-жұлба қараша үйдің сырт ... ... іші ... ... ... булыққан түтін бұрқырап шығып жатыр. Үйдің ортасында үлкен қара
қазан. ... ... ... от; ... ... бір ... бір бұзылып
қайнап жатқан сабын. Төменгі жаулықпен басын тұмшалап орап алып, ... ... ... ... ... ... ... сабын
былғап жатыр. Күзгі жел ысқырып келіп соққанда, кішкене үйді ұшырып әкете
ме дерсің; үйдің тесігінен азынаған жел отты ... ... ... ... ... кіріп, өлтіріп барады (49.28)».
М.Әуезовтен: «Қараадырдың қарағанды сайы елсіз. Айналада ... ... ... ... ... аласа боз қараған, тобылғы басқан.
Сай бойында май айының салқын лебі еседі. Бастары көгеріп, бүрленіп
қалған қалың ... жел ... ... ... ... ... ... жуалардың, жас шөптердің иісі келеді.
Ұзын кең өлкені қаптай басқан қарағанның ортасында терең, құр ... ... бас ... итмұрынды қалың жыныстың арасында қасқыр іні ... елге ... ескі ін. ... салымнан бері соны екі қасқыр келіп мекен
етті. Бұрын итмұрын жанындағы кішкентай алаңда кеңдігі кісі ... ... ін ... Биыл жас ... ... дөңкиіп, тағы бір жаңа ін
шыққан. Бәрінің ... бір, жер ... ... бар ... прозасының үш классигі, үш түрлі сөз ... үш ... ар ... таланттардың ешкімге ұқсамайтын өзгеше қырлары,
табиғаты жатыр. Әуезов тілі барынша бейнелі, ... ... ... көп
түсті болса, Бейімбеттің сөз саптасы өз бойына қазақтың ауызекі тілінің бар
байлығын жинаған, ал Аймауытов нені ... де ... ... ... ... жөнеледі, сондықтан оның лексикасы
поэтикалық нақыштар мен ... ... ... ... көзі
пейзаждың, қоршаған табиғи ... ... ... ... кең
құлаштықпен тұтас қамтуға тырысса, Майлинге пейзаж көбінесе ... ... ... ... ... бейнелеу үшін
қажеттірек, ал Аймауытов болса, табиғатты жай ғана бейнелеуді, суреттеуді
мақсат тұтпайды, ол оны ... ... ... ... ... ... «Күнікей не үшін жазықты?» деген басты сұрағымызға оралайық.
Егер дүниеге Байманның көзімен қарасақ, ол бала ... және ... ... екен. Алайда ауруды (бала көтере алмау да науқастықтың салдары)
адам Жаратушыдан сұрап алады деймісіз. Күнікейдің басы жас, ... ... ... түбі – сары алтын» демекші, әр нәрсенің ақырын күту керек
емес пе? Оның үстіне о ... ... мен ... бір ... ... ... ... Әлде біреулер айтатындай, бұ дүниеде махаббат жоқ, тек тән құмарлығы,
эгоның өз мейірін қандыруға деген ұмтылысы ғана бар ма? ... ... тоят ... кезде, сонымен бірге сүйіспеншілік ... де ... ... ғой. ... ... Қозы мен ... Қыз ... пен Төлеген
жайын жырға қосып, олардың ақ махаббаттарын ардақтап, неменеге тұлыпқа
мөңіреген ... ... ... болып жүр? Ендеше жазушы Ә.Таласбековтың:
«Ішіңізге тереңірек ... ... жай ғана сөз ... ал ... ... отының алаулап жанып тұрғанын көресіз. Бірақ бұл от
жайында тікелей айта салу ыңғайсыз, ... ... ... құмарлық
жайын айтуда аз-маз дипломатия керек. Сондықтан сіз тәніне ынтызар болған,
әуес болған әйелге оның жанын сүйемін деп ... Өз ... ... басқаның жанын қалай сүйесіз? Бірақ өнебойын құмарлық кернеген адам ... ... ... (67)» ... рас ... ғой, ... осы ... жаны бар. Адам махаббатты, сүйіспеншілікті шын
танып, білуі үшін рухани жағынан өсіп, биіктеу керек. Күнікей мен ... даму ... әлі ... ... ... ... қоймаған болатын.
Сондықтан Күнікей аурулығы себепті өзінің жұбайлық парызын орындай ... ... ... ... ... ... неке жібі бырт етіліп үзіліп кеткен
еді. Шын махаббат жібі берік болса, неке жібі ... ... ... ... адам шын ... ... Өйткені «Некенің
салдарынын адамдарда махаббат жайлы анайы түсінік қалыптасқан. ... ... ... ... ... адам ... ... орын алған. Тас
қана өзгермейді. (Тас та жауын, жел мүжіп өзгереді. Бұл ... ... жоқ. С.А.) ... ... ... өскен сайын адамның өмірі
үздіксіз өзгеріс ағынына айналады. Сүйгеніңіз серттен тайды, адал ... ... ... өліп ... ... қайта тірілтуге тырысу басқаның
ықтиярына міндетті түрде қайшы келеді. Иә, көктем ... ... ... ... ... де ... ... қуандыңыз. Кеткенде қоштасыңыз. Сол
бақытты күндерге, жаныңызды аймалаған самал желге ризашылық айтыңыз. Иә,
махаббаттың өлгені – ... , ... ... күнә емес ... ... өзі ... ... өткенмен қоштасуға тура
келеді. Т.Әсемқұлов айтпақшы, махаббаттың өлгені – ... , ... күнә да ... ... ... бір адамға байланып қалған
жекеменшік сезім емес, кім біледі, Күнікей Құдайдың ... ... бір ... еңсесін қайта тіктер. Тіршілікке қайта араласар. Міне,
сол кезде ризығы таусылмаса, тағдыр оны қайтадан маңдайынан сипап, тағы ... жар ... ... Бәрі о ... ... жазылған жазуға
байланысты. Өкініштер мен үміттер алмасып тұратын мынау өмір атты ... ... ... сені ... көтеріп, кейде тереңіне батырып та алады.
Осы тайталас қашан ғазиз басың ... ... ... жалғаса бермек.
Ендеше Байманның суынғаны үшін Күнікей жазықты емес, оның тасмаңдай тағдыры
кінәлі. Бәлкім, ол ... ... деп ... ... күдер үзу де
дұрыс болмас. Сондықтан ... ... ... ... ... тағы ... мейірімін, шапағатын күтуден өзге жол қалмайды.
Міне, біз повестің соңғы бетін жауып тастап, ойланып отырмыз. ... ... сарп ... осы шығарма бізге не берді? Егер асығыстыққа
салынбай, ойға ... ... ... аз емес ... Біріншіден, біз аз
да болса өмірді тереңірек тани бастадық. Екіншіден, жан дүниеміз ... ... яғни бір ... ... ... арылып, іштегі кірден
аз да болса, арылдық. Біздің ішкі әлеміміз таудың таңғы самал желі секілді
осындай бір тазалықты, ... ... бері ... еді ... ... қазақ баянының даму барысы жөнінде айтқанда
М.Әуезов есімі ерекше аталуға тиіс. Өйткені ол ... ... ... ... ... ... ... повесть жанрларында да айрықша жемісті ... ... Оның ... тұңғышы 1921 жылы жарық көрген «Қорғансыздың
күні» деп аталатын ... еді. 24 ... жас ... осы ... өзімен-ақ қазақ әдебиетіне әлемдік әдебиеттің ең ... ... ... ... ... ... үлгіні ала келді,
сүйтіп көркемсөз өнерінің ... ... ... ... ретінде
емес, кемеліне келген нағыз шебер болып ... ... ... ... ... ... әдебиет есігін бірден төрт құбыласы түгел
сөз зергері ретінде ашқан екі-ақ ... бар, ол – ... ... мен
Мұхтар Әуезов.
Көркем прозадағы алғашқы қадамын әңгімеден ... ... ... ... ... бірте-бірте повесть жанрына ауысып, суреткер ретінде
әбден шыңдалып, шығармашылық тәжірибесі толысқан шағында роман ... ... ... өсіп ... Кез ... адам ... жазушы
болғанмен прозаның барлық жанрларында бірдей классика тудыра бермейді.
Айталық А.Чехов пен ... ... ... ... ... әңгіме, повесть секілді шағын және орта көлемдегі ... ... ... С.Мұқанов, Ә.Нұрпейісов секілді шеберлер
әдебиет тарихында романист ретінде қалды. Осы ... ... ... ... еді. ... қоса ол ... ғылымы мен драматургия
жанрында да айтулы шығармалар тудыра ... сол ... ... ... салаларын да асқаралы биіктерге алып шықты. Шынын айту керек, мұндай
таланттар тек қазақ әдебиетінің ғана ... ... ... ... өте
сирек ұшырасады.
М.Әуезов повестерінің ішінде солардың бәрінен мойны оқ бойы ... үш ... бар, олар – ... ... (1927ж.), «Қилы заман»
(1928ж.), «Көксерек» (1929ж.). Егер ол осы үш ... өзге ... да, ... әдебиеттің айтулы классигі болып қала берер еді. ... те, ... ... ... жас ... үшін осы үш ... ... болғаны айқын байқалады. Муза деп аталатын ақ ... бұл ... ... ... ілтипат білдіріп, шуағын аямай төккені
көрініп-ақ тұр.
М.Әуезовтың тұңғыш повесі – ... ... ... ... ... ... ... Баянның бас кейіпкері Бақтығұл бастан
кешетін жайлар жұрттың бәрі жақсы білетін әйгілі мемлекет қайраткері Тұрар
Рысқұловтың ... ... ... ... ... Рысқұл кезінде
Бақтығұл секілді өзін алдап, сазға ... ... өз ... ... ... тау шатқалында жасырынып жатып, атып өлтірген екен.
Соның дәлелі бола алатын тарихи ... ... ... ... ... ... архивтен осы документтерді тауып, ғылыми айналымға енгізген
әдебиеттанушы ғалым Ж.Дәдебаев былай дейді: ... ... ... ... атып ... басты себебі бұлардың, дәлірек
айтқанда, алғашқысының кейінгісіне деген бас ... ... ... (30, қор 44, ... , Іс 8898, 3 ... Рысқұлдың болысқа бас
араздығының нақты себебі мына жағдайға байланысты: 1904 жылы ... ... ... ... ... халық судьяларының төтенше съезі Рысқұл
Жылқыайдаровты Кіші Алматы болысының қазағы Битеш Диқанбаевтың 4 жылқысын
ұрлағаны үшін 12 айға ... ... үкім ... ... жұмысының басы-
қасында Саймасай Үшкемпіров те болса керек (сонда,12-парақ).
«Қараш-Қараш оқиғасының» құрылымында осы екі оқиға: 1) Рысқұлды 12 ай
түрмеге ... ... ... 2) ... Саймасайды атып өлтіруі ... да, ... ... жатқан логикалық, әлеуметтік, психологиялық
детальдармен толықтырылады. ... ... ... ... ... ... мазмұн өмір шындығынан алшақтамайды. Рысқұл мен
Тұрар арасын, Тұрардың өмір тарихын да, жазушы шындыққа сүйеніп суреттейді
(30, қор 44, ... 1.Іс 9014) ... ... оқиғаны естіген М.Әуезов оны егжей-тегжейлі зерттеген.
Солайша оның көкірегінде болашақ шығармасының ... рухы ... ... Кейіннен ол қағазға түсіріп, тек қазақ ғана ... ... ... үлкен көркем полотноға айналды.
Бақтығұл бейнесі қазақ прозасына терең драматизммен, психологизммен
өрнектелген образ ғана емес, бүткіл адамдық ... ... ... ... дейінгі әдеби әріптестеріне ұқсамайтын тың, ... ... ... Оның осы ерекшелігін академик З.Қабдолов: «...повестің ... ... ісі мен ... ... дейінгі өзі секілділерден
өзгеше. Бұл олар секілді өз тағдырының құлы емес, қожасы болуға ұмтылған
адам ... деп, ... ... о ... ... өз тағдырына өзі қожа болуға талпынған жоқ, ол
да Сәлмен байдың жылқысын баққан көп ... бірі еді. ... ... әйелі
Қатша мен балалары аман-есен ... ... ата ...... ... ... ... Жаратушыда содан өзге тілегі де, тілері
де жоқ-тын. Бірақ қатал тағдыр түртпектеп қойды ма – ... ... ... жар дегендегі жазғыз інісі Тектіғұл көз жұмды, онан соң қандықол
жауы өзінің соңынан шырақ алып түсті. Мырза Тәңірім ... етіп ... бұл ... көне ... бай, жуан ... көрген бар қысастықты
көкірегінің ең қасиетті түкпіріне кек етіп түйді. Осылайша ол енді бірте-
бірте ... ... бері ... мен ... ел ... ... келген қарапайым халық кегінің жоқтаушысына, соның ары мен намысының
символына айналды.
Егер Бейімбеттің ... ... әп ... өз ... сыршыл
лиризммен тәнті етсе, М.Әуезовтың «Қараш-Қараш оқиғасы» ... ... ... Және бұл тек ... іс-әрекеттерге, айқай-ұйқайға, атыс-
шабысқа құрылған сюжеттік драматизм ғана емес, сонымен ... ... сан ... сан суыған, өрекпіген көңіл күйіне, көкірегін ... ... ... ... ... ... асыл ... толы ішкі
драматизм еді. Мәселен, Сәлмен бастаған содыр топтың арын аяққа ... ... ... ... ... ... қайрансыздығын, әйелі
мен қорғансыз бала-шағасының алдындағы шарасыздығын, немесе мың бүктетіліп,
таудан сарқырай аққан асау өзен Талғардан ... ... ... ... ... өкініштен қарсы айрылған сәтін, жарлылығына, жалғыздығына
нәлет айтып, жаны шырқырауын, сонымен бірге іле-шала іштей ... ... ... ... ... ... қайрат жиып, дүр сілкінген қыран
сипатты ер ... ... ... жасырамыз, Шекспир кейіпкерлеріне ғана
тән мұндай алапат, жойқын құштарлық пен ... сәт ... ... пен ... қайнаған кек пен қайраты кем өлексе өкініштің
қым-қиғаш арпалысы Әуезовке дейінгі қазақ ... ... ... болатын. Л.Толстой айтатын бір сәтте періштедей пәк, енді ... ... ... ... енді бірде тау қопарардай қайратты, ... ... ... ... ұшып тұратын қоян жүрек қорқақтың нақ ... ... ... ... ... толы ішкі әлемін қазақ
қарасөзінің арғы-бергі тарихында ... де дәл ... ... ... ... ғып, жіліктеп бермеген-ді.
М.Әуезовтың тұңғыш повесі болып ... ... ... бірге өзінің психологизмімен де баурап алды. Мұхтар Омарханұлы
адамның сыртын ... оның ... ... ... ... бар ... ... пен шыжық сол жақта жатыр екен. Ақын Қадыр Мырза ... ... ... ең ... ... – адам (69,6)» ... «Адамдар дүниенің
бәрін түсіндіргенмен, өздерін өздері әлі түсіндіре алған жоқ (69,6)» екен.
Ал ақи-тақи түсіндіріп ... ... де емес ... ... жоқ болғанмен, көргені көп, ойшыл жан. Жалпы, адамды
ойшыл ететін туа ... ... және ... ... ... болуы керек.
Сондықтан әсіресе кегін қуған кедей жігіт Сәлменнен ғана емес, өзін уақытша
қолтығының астына алған Жарасбайдан да пана таба ... ... ... адам ... ... ... бұрынғыдан гөрі тереңдей түседі.
Тереңдеген сайын жүрегіндегі үрей, қорқыныш ... ... ... ... ... сол ... ... тұтам қу тіршіліктің қызығына бола
күйіп-пісудің, соған бола тағдырға жас балаша жаутаңдап, ... ... ағат ... ұға ... Осы орайда тағы да Қадыр Мырза Әлидің бір
сөзі еске оралады. Оның бұл хақында былай ... бар: ... ... ... өмір де, ... өлім деп ... Жоқ, ... өлім
– өмірдің өзі! Адамды ауыртатын да, өлтіретін де сол ... Ол ... ғана өлім деп қол ... Өлімнен қорқатын ештеңесі жоқ. Өмірден
қорық! Тіршілікке тереңірек үңілсеңіз, менің осы сөзімнің ... ... ... ... Біз ақынның осы пікірін күмәнданудың өзі күпірлік
болатын ең ақиқи сөз деп ойламаймыз. Бірақ осы ой ... бас ... ... ... ... басты адам баласы үшін ... ... ... ... немене? Пенде шіркіннің қашан ... ... ... ... ... ... бір мақсаты бар ма, бар болса ол не? Жалпы,
мына тіршіліктің мәні неде ... ... ...... көкесі, мәселе
атаулының ең көкейтестісі емес пе?
Автор бұл сұрақты біз секілді публицистикалық пофоспен ... ... ... ... ... ... Сондықтан бұл сауал үнемі
оқырманның көкейінде ... ... ... финалына жақындаған сайын
оның актуальдығы күшейе түседі. Повесті оқып болғаннан кейін оқырман енді
бұлайша өмір сүруге ... ... оның ... ... ... ... ізгілендіру керектігі жайында бір асыл арман оянып,
бүр ... ... бұл ... ... ... кейіпкері Бақтығұл оның
да рухани ... ... ... ... ... сондықтан да ол енді
әділет үшін түн қатып, ауыздықпен су ... осы бір ... ... ... қарай алмайды.
М.Әуезов сонымен бірге қазақ прозасында табиғатқа жан бітіріп, оны
адам түйсігі мен сезіміне бөлеп ... ең ... ... ... М.Әуезов үшін жай ғана фон емес, белгілі бір эстетикалық жүк арқалап
тұрған шығарманың ең ... ... ... ... Зер ... «Әр жерде де сондай қуарып, тозып жатқан өлім белгісі көрінеді.
Қарағай Сарымсақтыдан әрі қарай белдеу ... ... ... ... жалпақ қара жыныс болып кеткен. Алыста Түрген суы ... қара ... ... жартасты қара шат қарауытады.
Сол қара шаттың жоғары үсті – шашырай ... ... бар ... Ол да ... жайлаудың бірі. Дүңкиіп, сары жотасын ... ... әрі ... сұр ... ақ ... кәрі ... ... қарлы биігі жарқырайды. Ала жаздай мұзы жарқырап жататын ақ қарлы
суық басы бұл ... ... ... ... ... ... ... Бақтығұлдың «Қараш-Қараш» асуында қалыңдығын алып қайтып
келе жатқан Жарасбайды ... ... ... тосып жатқан кезінен
алынған. Көріп отырғанымыздай тау табиғаты ... ... ... кек ... ұлы ... ... тұрған Бақтығұлдың зердесінен
өткізіліп барып бейнеленеді. Не болса да, ... ... бір өлім ... ... ... Бақтығұлдың алдағы қанды оқиғаға өзін өзі дайындайтын тұсы
– бұл. Бұдан өзге жол ... ... да оған тау ... ... ... ... ... демеу бергендей қап-қара болып түнеріп,
«өлім белгісіндей» елес ... Ол ... ... биігі болса, «ерекше
жаттыққа», «жайындыққа» шақырып тұрғандай болып көрінеді ... ... Және бір ... ... ... нәрсе – айналасы үш-төрт
сөйлемнің ішінде қара ... ... ... ... Әрине, бұл
бекер емес, осы эпитет ... ... ... ... хабаршысы секілді.
Бақтығұл – тау мен даланың төл перзенті. Кішкентайынан олардың ... аң мен құс, мал ... ... ол ... тылсымын тамыршыдай тап
басып таниды. Бақтығұл өзін жаратылыстың бір ... ... да тау ... жердің ну орманы, тентек өзені, сайы мен саласына
дейін оған қайрат беріп, жаны ... ... алып ... ... қуғыншылардың қақпанынан Талғардың тастан тасқа шапшыған долы өзені
құтқарса, үлкен іске ... ... ... ... ... ... ... жүрегіне қайрат құйып, қолтығынан демегендей болады. Отызға енді
ғана тұяқ ... жас ... ... ... ... ... көзі
осындай ұтымды детальдардың бәрін дерлік жанарынан қалт жібермейді.
М.Әуезов нені баяндаса да, нені ... де ... ... ... ... ... оның ... өмір картиналары
төрт құбыласы түгел, келісті ... ... ... әрине болмайды, өйткені
осындай толыққандылық жоқ жерде шынайы көркем әдебиет те жоқ. Бұл ... ... ... деп ... ... кітабында К.Паустовский былай
дейді: «В посдедние годы подробности начали ... из ... ... в ... молодых писателей.
Но без подробности вещь не живет. Любой рассказ превращается в ту
сухую палку от ... ... о ... упоминал Чехов. Самого сига нет, а
торчит одна тощая ... ... ... в том, ... по ... Пушкина,
мелочь, которая обычно ускользает от глаз, мелькнула бы крупно, стала
видной всем ... ... ... егжей-тегжейлілік тек орыс әдебиетінен
ғана емес, қазіргі қазақ прозасынан да ... ... Бұл ... ... ... ... әлі де көп.
Әдебиеттегі суреттеудің егжей-тегжейлілігі жөнінде сөз қозғағанда,
оның екінші бір қыры бар ... де ... жөн, ... ... ... ... көзіне көрінгеннің бәрін ... ... ... образға, характерге тән басты белгілердің бәрін назардан ... ... сөз, ... ... ... ... бен ... ашып,
соған жарығын төгіп тұрғанда ғана егжей-тегжейлілік өзін өзі ақтайды, ... ... ол басы ... мысал сөздер мен сөз тіркестерінің
үйіндісіне ... ... ... жай ... тағы бір ... Жай ... ... жазу процесі кезінде өзін: «Мынауым қалай
болар ... ... ... ... пе ... ал анауым оқырмандардың
көңілінен шықпайды-ау осы, олардың мені ... ... деп ... да мүмкін-ау» деп, көрінген нәрсемен тұсаулап, көп кібіртіктейді.
Сондықтан олардың туындылары солғын, ... ... ... ... ... ... болып жатады. Ал шын шебер, нағыз ... ... ... ол ... ... ... ... береді, жан-
дүниесін тұмшалай бермей, оның барлық терезелерін айқара ашып ... сол ... ғана ... алды – ... тіл» ... ... тотықұсша
түрленіп, шын жүйрікше ағады. Әуезов шын жүйрік, ол ... ... ... ... мінез танытады. Жазу кезінде ол мына ... ... ... бар ... мен ... ... шығармасына төгіп, оны
мейірімді анаша өбектейді, сол үшін түн ... төрт ... ... ... тек ... ... ғана ... әлемдік әдебиеттің інжу-
маржандарының біріне айналған ... ... ... ... келмес те еді.
Әуезовтың тілі мейлінше образды, лексикасы бай, сонымен бірге ... ... ... ... Бірнеше мысал:
«Бақтығұл қоралы қойға шапқалы келе жатқан ... ... ... ... ... ... сөлпеңдеп жүргені сияқты жай ғана ... ... ... кейпін көрсетпек болды (66,44)».
«Бақтығұл «іздейтінің осы» дегендей, көп ... ... ... қаршыға тастайтын аңшыдай қисайыңқырап келіп, боз биенің мойнына
қыл арқан бұғалықты ... ... ... ... ... ... жоқ. Әлі де ... сіресіп тұрған биеге ақырын
ғана лық-лықтап жанасыңқырап келіп, ноқталап алды. ... әрі ... ... ... жағынан сипай ұрып қалып, қатарға алып, бұрыла берді
(66, 44-45)».
«Теңіздің дәмі ... ... ... осы ... ... ... ... қарымын байқауға әбден болады. Оның
пластикаға, динамикаға, ... ... мен ... толы тілі ... таң қалдырады. Біресе «қоралы қойға шапқалы келе жатқан
қасқыр секілді ... ... ... ... ... ... келіп, боз биенің мойнына қыл арқан бұғалықты тастап кеп
жіберетін» Бақтығұл ... ... ер ... ... ... ... Осындағы әрбір сөз өз орнында тұр, жай ... жоқ, ... ... ... ... ... «қисайыңқырап» деген сөздерді ... ... ... ... ... ... ... қоймайды,
бірақ мәтіннің картиналық бітімі өзінің қаншама бояуынан, пластикасынан
айрылады! Әлгі К.Паустовскийдің «Суреттеудің егжей-тегжейлілігі жоқ ... ... ... те жоқ» ... ... ғой. Және ... ... ішінен «сөлпеңдеп», «қисайыңқырап» деген екі сөзді дәл екшеп
алған, сол арқылы ондыққа ... ... ... ... ... біздіңше, жазушы, суреткер Әуезовты 1930 жылға дейінгі
Әуезов, 1930 ... ... ... деп ... бөліп қарауға болатын секілді.
1930 жылға дейінгі ... әлі ... ... ... ... ... жастық жалынын, рух азаттығын жоғалтпаған болса, ... ... оны ... ... ... ... еді. ... ол сондықтан
советтік баспасөздің бетінде «өз қатесін мойындап», коммунистік жүйеден
кешірім ... ... ... Осыдан кейін-ақ оның қалған ғұмыры,
шығармашылығы НКВД, кейінірек КГБ ... мен ... ... цензорлардың бақылауына көшті. Егер біз 1930 жылға ... ... ... ... мен ... сұлудан», «Қараш-Қараш
оқиғасынан», «Қилы заманнан», «Көксеректен», ой мен ... ... ... ... 1930 ... ... өмірге келген
«Бүркітшіден», «Шатқалаңнан», «Құм мен Асқардан», «Білекке білектен», тіпті
әйгілі «Абай жолының» өзінен ... ... ... барлық жерде
бірдей кездестіре алмаймыз. Несін жасырамыз, бұл ... ... ... ... ... қан ... қайнап тұрған кезінде
жазылды емес пе, сондықтан Әуезов те заманды, оның қатал талаптарын айналып
өте ... Егер ... ... ғұмыры басқаша бір
демократиялық, ... ... ... тап ... сөз жоқ, ... рухы қазіргіден де гөрі биігірек қиырларға самғаған болар еді.
М.Әуезовтың келесі бір соқталы туындысы ... ... ... ... жылы Қызылорда қаласында жеке кітап болып басылғаннан кейін екінші рет
араға 44 жыл ... 1972 жылы ... мир» ... ... ... көрді. Жарты ғасырға жуық оқырмандар одан осылайша көз жазып қалды.
Бір қарағанда түсініксіздеу жағдай: «Қилы заманда» орыс ... ... ... ... ... ... ... олардың ұлт-азаттық
қозғалыстарын қалай айуандықпен басып жаныштағаны суреттелетін еді ғой,
ендеше Патша ... қаны қас ... бұл ... ... ... неменеге жақпай қалды? Оның жауабы біз ойлағаннан сәл тереңіректе
жатыр, большевизм өзін интернационализм ұранымен қанша бүркемелегенімен, ... ... жаңа бір түрі еді, сол ... де ... шын ... ... кез келген озат идея оларды орыс патшасынан кем
түршіктірмейтін. Сондықтан ... ... ... орыс коммунистері
де ұшқыннан жалын лаулайтыны секілді кез келген ... ... ... ... ... ... туып кете ме деп, қатты
сескенетін. Міне, сондықтан да ондай ... ... ... ... ... ... ... бағатын.
1925 жылы Мәскеу Қазақстанды басқаруға ... ... ... ... адам ... ... алып келген бұл больщевик
И.В.Сталиннің ең белсенді жандайшаптарының бірі еді. Ол ... ... ... ... ... күресуден бастады. Ұлтшылдарға
қарсы ол «шешуші шабуылға 1926 жылдың соңына ... ... ... ... ... ... осы ... лаңы қазақ мемлекет
қайраткерлерімен бірге жазушыларды да ... ... Бұл ... ... ... Т.Жұртбаев: «Ол өрт Мұхтарды да қамтыды. Жұбанышты бір жай
сол – осындай қарбалас шақта ... ... бас ... болып
келген орман қызметкері Ғабит Мүсірепов Мұхтардың «Қилы заманын» ... ... ... ... «Алаш ісі» теруге алынып,
Байтұрсыновтар қамауға алынғанша жарық көріп үлгерді. ... сұр» ... күні ... ... ... із-түзсіз кетті. Ал «Хан ... ... ... ... ауысты. Егер Мұхтар мұнда келсе, бірден
абақтының есігін ашар еді. ... да ... Орта ... жол ... ... – дейді.
«Балықшы балықшыныы алыстан таниды» демекші, қазақ ... ... ... бас ... болып келген жас Ғабит Мүсірепов ... ... ... бағын ашатын туынды екенін бірден байқап, оны
жоғалудан аман алып қалды. (Басқаны былай қойғанда, тек осы бір ... үшін ... ... ... өлшеусіз қарыздар.)
Советтің қырағы идеологтары «Қилы заманды» 44 жыл ... ... да, бұл ... ... ... аға ... естияр өкілдерінің
естерінде еді, сондықтан олар Сталин өлгеннен кейін пайда ... ... ... 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында осы
бір өміршең ұлы шығарманы қайтадан ... ... ... ... ... ... болған жоқ, повесть орысшаға аударылып, сол ... ... ... ... ... ең ... ... бірі «Новый мирде» басылып шықты. Шығармаға алғы ... аса ... ... ... ... Мемлекеттік, Лениндік
сыйлықтарының лауреаты, қырғыз ... ... ... Ол сол ... бір ... «... Әр шығарманың өз орны бар ғой. ... ... жас ... ... ... ... повесть жазушы талантының
революциялық қалыптасуының айқын мысалы. Міне, ... ... ... осы ... ... аударсам деп едім. Царизмге, оның зорлықшыл
аппаратына деген өшпенділікті жас ... ... ... ... ... отаршылық саясатының безбүйрек қаталдығы
мен айуандығын соншалықты ашына әшекрелеген, көшпенді халықтың өзіне ... ... ... ... мол ... ала ... ... ашып берген, сорына қарай көтеріліске шығып, сонысы
үшін қан жоса қырғынға ұшырап, туып ... ... ... ... ... ет ... ... отырып айтып берген мұндай
шығарманы мен шығыс әдебиеттерінен сирек кздестірдім.(66,428)» деп, аталған
әдебиет ... ... дөп ... ... ... құт ... еткен қазақтың қабырғалы ... ... 1916 ... ... ... ... ... кейіпкерлері – осы көтерілісті басқарған Ұзақ, ... ... ... ел ... мен батырлар және халықтың қанын ... ... ... ... ... ... тілмаштар, орыс отаршысы,
қалың қазақ «Ақжелке» атап кеткен пристав Подпороков, тағы басқалар.
Патша 16 мен 39-дың арасындағы ... ... қара ... дегенде әуелі қалың ел: «Ойбай-ау, бұл қай ... ең ... қару ... соң, азаматтарымыз қан қасап майданда арам өлмей ме?»
деп, күңіренсе, артынша Ұзақ, Жәмеңке, ... ... ... ... ... ... ала ... отаршылармен ашық айқасқа шығамыз,
қанға – қан, жанға – жан!..» дегенде, ... ... жол ... ... түн ... ... қуанысып, дүрк көтеріліп,
көтеріліс басшыларына ... ... ... ... әрі кеткенде шиті
мылтықпен сапқа шыққан көтерілісшілерді ... ... ... қаруланған патшаның жазалаушы отрядтары қан-қасап қылып
салады. Рас, көтерілісшілер ... ... ... ... ... ... күш тең емес еді, сондықтан түптің түбінде елі
үшін еңіреген ерлердің өр рухынан орыс қаруының мысы ... ... ... да ... үстемдікке жетеді. Міне, повесть сюжетінің қысқаша ұзын-
ырғасы – ... ... ... отаршылдардан жеңіліс тапқанмен, моральдық
жеңіс көтерілісшілер жағында еді. ... ... жолы – ... ... ... жолы ... Сондықтан қазір жеңілістің ащы, азапты
дәмін ... ... ... бір ... олардың мәртебесі көтеріліп,
мерейі тасуға тиіс-тін. Шығармада бұл жөнінде бір ауыз сөз ... тым ... соны ... ... бір ... да жоқ, ... ... түсініксіз, бәрібір повестің финалында оқырмандардың жүректеріне
автор шырақ етіп орнатқан үміт оттары сөнбей, алыстан, көз ... ... ... маяк ... ... ... алады.
Бұл шығарма, Жұбан ақын айтқандай, мың өліп мың тірілген қазақтың
бостандыққа жетуінің ... ... ауыр жол ... үлкен
шыншылдықпен, қайсарлықпен, сонымен бірге Айтматовша айтқанда, «Рабле
қаламына тән ... ... ... беруімен қымбат. Асылы, басыңдағы
азаттық пен бақыттың, еліңдегі ... ... ... шын ... ... бір ысытып, бір суытып, сәт сайын сан ... ... ... ... ... ... Сондықтан да: «Шіркін-ай, еліңді
сүйіңдер, патриот болыңдар!..» деп, жастарға күнде теледидар мен радиодан
құрғақ ... ... ... оқи ... ... ... меншік нысандарының қандай екендеріне қарамастан мектептер
мен жоғары оқу ... ... ... ... ... деп ... Сондықтан да Фридрих Энгельстің атақты «Адамды адам
еткен – еңбек» деген құнды ... ... адам ... ... және ... ... ... келіп тұрады. Өйткені өзі адамгершілік жайлы ғылым
болып табылатындықтан өнер, оның ең ... түрі – ... ... ... ... ... оны есімін бас әріппен ұялмай жазуға болатын
нағыз адамға, азаматқа айналдырады.
«Қилы заман» – ... ... бұл ... ... ... өршіл трагедия. Повестің осы сипатын дәл байқаған Ә.Кекілбаев
сондықтан да: ... ...... отаршыл империяның қорлығына көнбей,
басын оққа байлаған азатшыл ел туралы реквием. Езгіде отырса да ... өз ... өзі ... ... ... ... мадақ дастан. Зорлықшыл
саясатты жеріне жеткізе әшкерелеп, оған қарсы бас көтеріп, ... ... ... ... ... езіле шерткен азаматтық сыр. Қазақ
деген жұрттың үмітсіз ... ... мен ... ... махаббатпен
үздіге жырлаған мұндай туындының қадірі мен ... ... ... ... Осы ... дүниеге келтірген отыз жасар Мұхтар Әуезовтың ұлттық
ой-санасының кемелдігі, қазақтық мәселені ... ... ... толғаған парасаты кім кімді болса да таң ... оқып ... ... ... ... болашағынан үміт үзбейтін
бір себебіңіз, Ә.Кекілбаев айтпақшы, бұл езгіде отырса да еңсесі ... Бұл – ... ... осы ... ... ... ... езіле отырып, шексіз махаббатпен жырлай алатын, қазақтық мәселені
адамзаттық ... ... ... ... ... бар ... ... өрен жазушысы және бар. Ендеше осы елдің, осы ... ... ... жер ... ... ... ... мүмкін бе, сірә.
Жоқ, мүмкін емес.
Теледидардан сөйлеген бір сөзінде жазушының ұлы ... ... ... «Ол шексіз оптимист және романтик адам еді» дегені бар еді. Біз осы
пікірге қосымша, ... ... ол, яғни ... ... ... озып ... еді дер ... Осы орайда филология ғылымдарының докторы, профессор
Б.Майтановтың төмендегі ... ... ... ... Ол: «Ер ... кім? Ол – талант, ол – ақыл-парасат сауытын киген, Тәңірдей шындықтың
туын ұстаған, қымбат сырын ... ... ... ... ... да, жиырма жасында жарық ... ... ... – әйел» деп
аталатын тұңғыш шығармасынан бастап алпыс төрт жасында ғазиз жүрегі соғуын
тоқтатқанға дейінгі аралықтағы ... төрт ... ... ... ... ... сарп етіп, толғанып, артына ... ... ... ... ... өсірген елу томдық айтулы еңбек қалдырған адамға ер
десеңіз де, ... ... де ... ... жоқ па?! Және ол бұл орасан зор
еңбегін отаршыл езгінің қыспағында, от пен ... екі ... ... ... ғой. ... Әуезов дұрыс аңғарған, мұндай жанкештілікке тек
шектен тыс оптимист, романтик адам ғана тәуекел ете алады.
М.Әуезов құқайды тек шет ... ... ғана ... жоқ, өз
халқының өзегін жарып шыққан өгейлерден де көрді. ... ... ... ... ... орыстың патшасына қызмет ... ... ... соғып шыға келді, сүйтіп қазақ халқының ... үшін ... сарп ... ... ... ... қан қақсатты. Ең
қауіптісі осылар еді, өйткені туған халқының осал тұстарын жақсы ... ... ... ... ең ... ... ... беретін, сүйтіп
оның шыбын жанын шырқырататын. Сөзіміздің айғағы ретінде тағы бір фактіні
көлденең тартайық. « ... ... ... ... ... да, ұлттық рухтағы
қайраткердің дәрежесіне көтерілген тұлға болатын. Сондықтан да оның ... ... сол ... мүмкін емес-тін. Оған «қырағы, ақжүрек,
әлеуметшіл», өзі ... ... ... ... ... ... ... жағдай» жасады. Тағдыры тәлкекке ұшыраған осынау адам – мінезін
жеңе алмаған күйі алғашқы бес адамның бірі ... ... ... Өзі ... ... де ... Әсіресе Смағұл (Садуақасов С.А.) мен
Мұхтарға шаптығудай-ақ шаптықты. Күні кеше ғана кеңестің ... ... оның ... ... пен ... «Ашық хат» арқылы
әшкерелеген белсендінің өзі түрмеге қамалып, соның ... ... ... жылы ... 7 ... күні таңсәріде Ташкент қаласындағы ... ... ... Мұхтар Әуезов тұтқынға алынды. Ташкенттегі алдын
ала өткізілген сұрақ-жауаптан кейін Алматының түрмесіне жеткізілді(27,90-
91)».
М.Әуезов елін сатқан ... ... ... ... ... де ... білетін. Сондықтан да ол «Қилы заманда» осындай
типтерді, ... ... ... суреттеуге ерекше ыждағаттылықпен
кіріскен ... Сол ... ... ірі ... шығарып, ерекшелеп көрсетті,
шамасы, жалпы жамағат өздерінің ең басты ... ... ... ... ... ... Пікіріміз дәлелді болуы үшін тағы да көркем мәтіннің өзіне сөз
берейік: «Жазықтың орта кезінде қара құрттай қайнаған жәрмеңке сол ... ... ... ұзын биік ... ... көтерген ақ жалауда
екі басты самұрықтың суреті желкілдейтін. Бұл қомағай қарынды, жалмауыз
тілекті ертегі обырының ... ... ... еді. ... тұрғызған ана –
жалмауыз түсті ұлық. ... ... ...... ... екі ... ... самұрық.
Бұның жәрмеңке басындағы тірі жүрген қолдары, атқан оқ, шапқан қылышы
жемқор, семіз қарынды пристав – ... ... та, ... ... ұсақ ... ... ... қазақтан шыққан өңі жылтыр,
қарны томпақ тілмаштар. Соңғыларда маңайына ... екі ... көз ... – жар ... ... ... ... сұйық тоқалдай жағына, жалтаңдай,
жорғалай қарайтын жасқаншақ көз. Бұл – приставқа, судьяға, жәрмеңке ұлығына
қарайтын көзі. Екіншісі – ... ... ... қарайтын, асқақ,
мақтаншақ, жемге қадалған қомағай көз. Ол – ... елге ... ... адам ... ... ұзақ ... ... пәлендей өзгеріп
жарытпайтын болса керек. Осындай ... ... ... ... ... келе ... ғой, бірақ арада қанша су ағып, қанша жел ... да, ... ... бет, обыр ... ... ... алдыңнан кес-кестеп шыға
келеді. Жандарының сірілігі сондай, ... ... ... ... ... ... тамұқ та қабылдамаған бұл міскіндірден жер үстіндегі пенде
тірлік еш жиіркенбейді, өзінің төл балаларының біріндей ... ... ... әлде ... ... ... ... мына өмірдің сәні
кетіп қалар ма екен? Мүмкін тіршіліктің мәні де, сәні де ... ... Егер ... мүлде жойылса, ақжүректер кіммен таласпақ, кіммен
арпалысып, аяулы жандарын ... ... ... ... етпек?
Қасиетті Құранда айтылғандай, егер Аллатағала бізді, пенделерді ... ... үшін ... ... онда сол ... ... ... яғни күрес үстінде сыналуы керек қой, ал ... ... бұл ... біз ... ... ... ... кетсе, онда сол
күрес пен сынақта не мән қалады?
Осындай бітіп болмайтын мазасыз ... ... ... басы ... ... бермейді. Әрине, ойлы адамды. Абайдың «Ойлы адамға қызық жоқ
бұл жалғанда» дейтіні осыдан болса керек. Абай бұл ... ... ... ... деген сөздің синонимі ретінде қолданған сияқты. Жалпы, өзі сол бақ
пен бақыт деген немене? Бар ма соның өзі ... ... оның ... ... ... ... жақсы үй-жайың, қымбат машинаң болса, бұл –
бақыт, ал егер оған қосымша дегеніңді қалт ... ... ... ... ... ... мен ... болса, ол енді
тіпті зор бақыт, таусылмас қазына. Жалпы жамағаттың миына әбден ... бұл ... ... ... да бұза ... ... бұл ... сонау Адам ата, Хауа ана заманынан бері ... ... да, ... ... орын ... ... мына күнаһар тіршілікте сол бақ пен бақыттың
барлығына күмәнданатындар да жоқ ... ... бірі ... ... ... – көбінесе елес. Зиялы қауым, хакім ... ... ... деп ... олардың басындағы мәселесі – қайғы. Ал қайғы ... ... «Мен ... ... адамда ойшылдық болмайды. Бақыт
деген – көпшілікке қатысты тұрмыстағы мәндегі сөз»58,114)» дейді.
Осы сөздің үлкен ... бар. ... бұл ... ... абсолюттік
бақыт пен нағыз адам, Абайша айтсақ, ... адам ... ... ... ... ... жақсы мағынасында айтқандағы тоғышар егер астында су ... ... қала ... ... ... ... ... мен бала-
шағасы болып, сондықтан өзін толық бақыттымын деп ойласа, ал ... ... ... ... ... ... адам ... бәрі бола тұра жер
бетінде соңғы қайыршы мен ... ... өзін бақ пен ... ... сезіне алмайды. Тағы ды алдымыздан қарама-қайшылық, – бұл жерде
түсініктердің қарама-қайшылығы шығады. Әрине, ... ... ... жоқ,
өйткені мынау біз өмір деп ат ... ... ... ... ... негізінен осындай қарама – қайшылықтардан тұрады, дүние
о баста солай жаратылған, олай болмаған жағдайда біз дами алмаймыз, ... Бұны ... ... ... ... – оны өзіңіз білесіз.
Жоғарыда философ Ғ.Есім « бақ дегеніміз – елес» дейді. Рас сөз. ... қана ... мына ... те, өмір де ... ... ол ... бар
болғанымен, ертең – жоқ. Елес емес нәрсе барлық уақытта да бар болуы керек.
Біз оны жас ... бар деп ... және ... нық ... Сол ... ... етіп, әрекет қыламыз. Тек самайды қырау шалып, жер ортасынан
ауған ... ғана ... өмір бойы елес қуып ... ... ... біз ... қарапайым көптен айырмашылығы осының бәрін
бізден әлдеқайда ерте болжайтындығында. Айталық, М.Ю.Лермонтов осыны отызға
жетпей, ал ... ... ... асқан кездерінде-ақ аңғарған. Мысалы,
сол Мұқағали:
«Жапырақ жүрек жас қайың,
Жанымды айырбастайын.
Сен адам бола ... ... бола ... бе, жас ... ... – дейді.
Бұл не? Алогизм бе, адасу ма, әлде мистика ма?
Жоқ, бұл – ақынның жалғыздығы, сондықтан екі аяқты ... ... жан таба ... ... Бұл ақ ... қос ...... жас қайың мен нағыз ақынның – бір бірімен ... Бұл – ... ... ... Ең ... бұл – ... ... мөлдір шындық. Ал
шындық әдетте не сәбидің, не ақынның аузымен айтылады.
М.Әуезовтың «Қилы заман» баянының басты кейіпкерлері – Ұзақ, ... тағы ... ... ... ... жаншылмаған жандар. Ал «рухы
биік адам – заманның үздік жетістігі (58,22)». Демек, ... баян ... ... ... ... ... Жырлаған деген сөзді біз бұл
арада әдейі, саналы түрде ... ... ... ... ...
қасиетті күрес, оның жолында төгілген қан – ... қан. ... ... ... жай хикаялап, желе жортып баяндап шығуға еш болмайтын,
оны не өлеңмен, не қарасөзбен жырлау керек еді. ... ... ... бар ... осы ... ... ... қарасөзбен
жырлағандығында ғана. Сондықтан да «Қилы ... ... ... ... таң ... метафоралар да, үнемі даланың самал желіндей
лекіп соғып отыратын жанға жайлы ырғақ та молынан ... ... ... ... айтушысынан ғой. Осы орайдан келсек,
М.Әуезов не нәрсені ... да, ... де ... ... жеткізбей
тоқтамайтын жүйрік. Қалай дегенде Мұхаң талантына табынушылардың бірі
Т.Ахтанов оны «Қазақ ... ... деп ... ... ... десе ... ... сабыр етіп, бір мезет құлақ салып көрелікші, қалың Албанның
ар-намысы, ... ... туы Ұзақ ... не дер ... «– Уа, ... не
қыл дейсің енді?!. Кеше ұлық жалғыз мені көздеген болса, бүгін бар Албанның
баласын қоса ... ... ... ... ... деп өле ... ба? ... қылығым жағушы еді менің? Жер үстінде жүрме, үніңді шығарма, қатын бол
дейді. Соның бәріне бас ие берейік пе? ... ұрса – өл, ... ұрса – ... ғой. ... десе де ... қол қусырып өл дейсің ғой.
Өйтетін болсам, әкем Саурықтың аруағынан садаға кетсем ... ма?! ... Не қыл ... ... ... ... ... екен, шошығаның сол
ма? Көрмеген құқайым ба еді?(66,143)». Бұл – ... «Ел ... ... ... те» деген Тұңғатар байға айтатын уәжі. Ұзақ батыр шамырқанған
шындықты, үнемі аяққа тапталып келген отандастарының ар-намысын, ... ... ... мен дәулетін ғана күйттейтін байлардың көлгірлігін, елдің
көкірегіндегі ... ... ... ... ... ... көл-көсір ыза-
кекті бес-алты ауыз сөзге қалай-қалай сыйғызған! Мынау бір сіріңкені шағып
жіберсеңіз, иелік бермей кеткелі ... ... өрт қой! ... ... ... ... ... қара құйын сел ғой!.. Жоқ, ... ... ... ... бір сыртқа шықпай қоймайды. Сондықтан жуық арада бір
бүліктің болмай қоймайтыны анық.
Әуезов тілі суретке – бай, ойға – ... ... да оның аз ... ... ... кетеді. Ұзақтың сөзі – осыған дәлел. ... ... ... ... оның ... ... ... жұртының өлмеген
рухын, бойындағы сөнбеген аптап жалынын ... ... ... ... ... ... бірақ түпкілікті сағын сындырып, тоз-тоз ету қиын.
Қауым бірте-бірте тобырдан тайпаға, ... ... ... ... ... сай ... да эволюциялық жолмен өсіп отырады. Мына ... сөзі – ... ... ... сөзіне емес, халықтың, ұлттың
көмейінен лықсып шыққан қауқарлы, қаһарлы, айбынды лебізге көбірек ұқсайды.
Ендеше ... ... ... ... сол ... ... мен үміттерін қара қазан, сары бала қамы үшін
жасаған өнегелі істерін ... ... ... ... Әуезов секілді дана
жазушысы бар халықтың келешегі кемел, өрісі кең болуға тиіс.
Біздіңше, «Қилы заманның», оның ... ... ... ... ... тағлымы – осы
М.Әуезовтың «Көксерек» повесі де оның аса үздік әдеби ... ... ... ... ... ол ұлы ... ... тарапынан
қанша талданса да, құпиясын әлі толық ашпай келе жатқан ерекше шығармасы.
1929 жылы «Жаңа ... ... ... және ... ... ... ... жарық көргеніне, міне, сексен жылдай уақыт
өтіпті, бірақ сонда да «Көксерек» арқылы ... ... идея ... ... өзі ... қорқаулығы жөніндегі шығарма ма, әлде адамдардың
тағылығы жайлы әфсана ма» ... ... ... әдеби айтыс,
тартыстар әзір тоқтай қойған жоқ.
Ал анығында сол дискуссия бүгін де, ертең де, одан ... де ... ... шығарма ұлы болған сайын, оның идеялық, эстетикалық
қабаттары да ... ... ... дәл, әрі бейнелі айтқан, шынында
да, ... ... зор ... сияқты, біз оның су үстіндегі азғантай
бөлігін ғана көреміз, ал су ... ... ... ... ішіне
бүгіп, құпия болып қала ... Және өнер ... тағы ... ... оны ... өзінше қабылдауға, түсіндіруге,
интерпретациялауға құқылы. Бейнелеп айтсақ, егер математиктер екіні ... төрт ... ... және ол осы ... ... бір ... ... табылса, фиолсофтар, әдебиетшілер екіні екіге көбейтсек, үш ... ... алты ... деуі ... ... ... ... дәлелдей алса,
олардың қай-қайсысы да дұрыс жауап берген болып саналады.
Аңшылар Қараадырдағы қасқыр апанындағы бөлтіріктерді өлтіріп, ... ... ... әкеп ... Құрмаш оны мәпелеп бағады, Көксерек деп
ат қояды. Көксеректі ұнатқаны сондай, түнде оны қасына алып ... ... үшін ... ... ... ... тез жетіледі. Оған дейін ауыл иттерінен көресісін көреді
бірақ. Арада бес-алты ай өткенде ол енді ... ... ... ... ... ... қасқырлығын істеп, түнге қарай құла түзге жоғалып
кететінді ... ... бұл ... ... қап, ... ...
Түу , мына кәпірдің екі көзі жап-жасыл болып кетіпті ғой. Тұқымын сезген
екен мына жүзіқара. Қой, ... енді мұны ... ... алайық, – дейді
(66,12)».
Бірақ бала бұл ... ... ... ... ... қасқырдың
үйіріне қосылып, енді мүлде солармен бірге кетеді. ... ... ... ... қан ... Онымен қоймай сол Көксерек бір күні
айдалада ... өзі қой ... ... ...... өз ...... Қара жамылып, қан жұтып қалған ауылдың бас көтерер ... ... ... итті ... Көксеректің соңына түседі, сөйтіп оны
өлтіріп, ... ... ... ... ... ... ... алып келгенде Құрмаштың әжесі боздап келіп: – Қураған-ай, неңді ... Не ... ... ... ... ... басқа не қып еді менің
құлыным?!. – деп, елді тегіс еңіретіп, Көксеректі басқа ... ... оқып ... ... ... табиғаттың, түз
тағысы – бөрілердің тіршілігін өте жетік білетіні әрбір ... ... ... ... айтуынша жас кезінде
ауылдастарымен бірге аңға шығу дағдысы болған Мұхтар ... өз ... ... сондықтан да олардың өмірін сырттай ғана емес, іштей егжей-
тегжейлі білген.
1997 жылы бір топ ... ... ... осы жолдың авторына
да Семей өңіріндегі Мұхаңның туған ауылы – Бөріліге ... сәті ... ... бір ... ... Қараадырдың қарағанды сайын,
бөрілер жортатын құла ... ... тура ... ... алып ... ... Мұхаңның елін машинаман аралағанда жолдың екі ... ... ... да, ... ... ... әр жерде шоқ-шоқ
болып ербиген елсіз құба жонды да көп көрдік. Сонымен ... ұлы ... ... деген сөздің бөріден шыққанын, бұл жердің күні бүгінге
дейін түз көкжалдарынан құр емес екенін, ... ... ... ... осы төңіректегі малшыларға тыныштық бермейтінін айтып отырды. Бұл
жөнінде Венгрияның Қазақстан республикасындағы ... және ... ... ... ... Иожеф те: «Мұхтар Әуезов Бөрілі деген
жерде туып өсті. ... ... онда ... күнге дейін қасқырлар
шұбырып жүретін көрінеді. Бәлкім, бала Мұхтардың өмірінде ... ... ... ... ... осы ... ... оқиғалар болып тұрған
шығар(72,66)» деп, орынды атап ... ... бөрі – ерте ... бері аты ... мифке бөленген
аңдардың бірі. Тіпті бағзы замандарда ол қасиетті саналған. Бұл ... ... ... Н.Келімбетов: «Бізге қытай, иран, грек
тарихшылары арқылы ... аңыз ... ... өз ... ... ... дерлік қырылып, жалғыз бір бала аман қалыпты. Жау әскері оны өлтіруге
қимай, шөбі шүйгін бір көл ... ... ... ... ... ... көл) ... жүрген бір бөрі асырайды. Аңшылар соңынан түсе берген
соң әлгі бөрі ... ... ... ... ... ... ... Бөрінің баланы
асырап алған жері «Ергенекон» деп аталады. ... ... ... ... жалғастыра түседі: «Ең таңсығы Ергенекон алабы – жан-жағын
биік таулар қоршап алған кең ... ... ... да ... асып ... ... бекініс, іші толған байлық, суы орасан көп. Бөрінің қаншығы
осы ... ... ... он ұл ... ... бірі ғұн ұрпағы – Ашина .
Түрік қағанатын бірінші рет басқарған ғұн ұрпағы Шене ... ... ... кісі ... Тоныкөкке ұқсас. Өзінің ерекшелігін білдіру
үшін ордасының қақпасына бөрі ... ... ... ту ... ... ... ойды ... әдебиеттанушысы Торма Иожеф те жаңғыртады. Ол да
академик Ә.Марғұланның еңбектеріне ... ... ... заманынан жеткен
сынтастарда бейнеленетін суреттердегі қасқыр қазақтардың ежелден бері ... ... ... ... дей ... ... Сүйінбай ақынның
төмендегі:
– Бөрі басы – ұраным ,
Бөрілі – менің ... ... ... ... ... – деген жыр ... ... ... ... бәрі – миф . Бұл ... идеясы ертедегі
адамдардың тотемдік түсініктеріне негізделген. Ал М.Әуезовтың «Көксерегі»
реалистік шығарма, сондықтан да онда ... те, ... те ... ... Дегенмен жоғарыдағы көк түріктердің ... ... ... мен ... жақындасуынан пайда болған деген миф пен ... ... ... білінбей жалғап тұрған бір сиқырлы жіп бар, ол ... ... ... аң мен ... ... жаратылғанын, оның әрі
ақылды, әрі ержүрек тіршілік иесі екенін мойындау, соған ден қою.
Әрине, Көксеректің бұрынғы өз иесі ... ... ... сөйтіп оны
мерт қылуы қатыгездік, барып тұрған ... Бұны ... ... ... ... мұндай жойдасыз қаныпезерлікке не себепті ... ... ... ең ... ойға ... мынандай дайын жауап оралады, ол –
қасқыр осы арқылы өзінің жыртқыштық, ... ... ... ... қоректенуге жаралған бұл түз ... өмір ... ... ... ... уәж. Бұл, ... ... версия – қасқыр әділетсіздікке
дәл сондай әділетсіздікпен, қатыгездікке дәл сондай қатыгездікпен жауап
берді деген ... ... ... де жаны бар, ең ... ... ... ... ... бөрі құшағынан суырып алып, ... ... өз ... ... алып ... екі ... пенделердің өзі
емес пе еді?!. Сөзіміз жалаң болмас үшін зер ... ... ... ... ... алыстан әлдеқандай дабырлаған дауыстар естіліп, ... ... ... ... ... індерге тығып-тығып тастап, ... ... ... ... ... ... тұяқтар тасырлап, дүбірлетіп келді; ... Бірі ... бірі ... жиын көбейді. Жерге ат үстінен тастаған
ағаштар сарт-сұрт түсіп жатты. Ін аузында екі ... ... ... ін ... ... ... бірінің үстіне бірі үйіліп, ... ... ... ... ... жатыр еді.
Жып-жылы, мықты тұсаулар мойнынан, жотадан ұстап, бар күшікті ... ... Жеті ... ... ... қарап отырып өлтірді де, екі
кішкенесін тірі ... ... ... ... ... қиып ... ... біреуін – ең кенжесін алып, жүріп кетті. Қалған жалғыз күшікті
тістелеп алып, екі қасқыр жоқ болды. Ін ... ... ... о баста осылай ... еді. ... ... де ... қойға, малға шапқанын қоймас еді. Бірақ табиғатынан
ержүрек, әрі кекшіл болып ... ... ... ... ... ... қатты
ашынды, сондықтан да: «осыдан соң бір жұма бойы маңайдағы ел күндіз түні у-
шу болып жатты. Қой ... Қозы алып ... ... ... ... ... ... құлындары желінді(66,9)».
Мына күнаһар тіршілік мүлде әділетсіз де емес, сонымен бірге онда
әділетсіздік, зорлық-зомбылықтың да неше ... ... ... ... ... ... әділетсіздікпен арпалысып келе жатқаны қашан,
бірақ жаны сірі ол неме ... кете ... жоқ, және жуық ... із-түзсіз,
зым-зия жоғалып кетер түрі де байқалмайды. Әлде ол ... мына ... ... мен ... да ... ... таусылатын болған соң осылай
болмағы, жақсы мен жаманның, ақ пен қараның, жексұрындық пен ... ... ... ... ... үнемі итжығыс түсіп ... па ... пен ... ...... ... кезінде ой
толғамаған оқымысты, немесе суреткер жоқ мына ... ... бұл ... да, ... де ... ең өзекті мәселесі болған және келешекте
бола береді де. «Әділеттілік мәселесі – ... ... оны ... ... талабына, әрі табиғатына сай мәнін аша алмаған және аша ... ... ... Ғ.Есім бұл хақында. – Ол – шешімін ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайларын теңестіріп шешуге
талпынып, соны ... ... етіп қою – ... өз ... емес,
солардың тең еместігін мойындау, тек ... ғана ... ... ... ... іске ... ... Әйтпегенде оның
орнына күштеу, зорлау, тыйым салу, ... ең ... ... ... ... ... ... орнату ісі өріс алады(58,12)».
Повесті оқып отырғанда шығарма авторының зор ... ... ... ... көп оқып-тоқығандығы бірден көзге ұрып отырады.
Академик Рымғали ... ... ... ... ... ... өнері
мен Батыстың алдыңғы қатарлы мәдениетінің тоғысуынан туған дүниежүзілік
құбылыс(13,180)» екендігі анық ... ... да оның ... ... ... Құдай пешенесіне жазған зор табиғи дарын мен ... ... ... қанат бітетін болса керек. Автор екі ... ... ... төрт аяқты қасқырлардың психологиясын, мінезін,
құлқын соншама ... ... ... ... сондай, кейде
еріксіз «Шынында да, біз, түріктер, бір ... бөрі ана мен ер ... ...... ... әйтпесе Адам ата мен Хауа ана
ұрпағы өзіне ... жат ... ... ... ... ... алмас еді
ғой» деген ойға шомасыз.
Торма Иожеф «Көксеректің» негізгі идеясы Абай поэзиясымен ... деп ... Ол ойын ... түйіндейді: «Мұхтар Әуездің әйгілі
повесінде Көксерек атты бөлтірік ... ... ... ... өседі.
Повесть аңыз сияқты басталып, табиғи көрініспен аяқталады. Повестің соңында
айтарлықтай себепсіз-ақ Көксерек өзінің емшектес бауырын ... ... ... ... ... ... алынуы мүмкін:
–Күшік асырап, ит еттім,
Ол балтырымды қанатты.
Біреуге мылтық үйреттім,
Ол мерген болды, мені атты, – дейді ... те, ... та ... бір бөлшегі. Әрқайсысының өзінің
өмір сүретін, ... ... аясы бар. ... өмір ... ая – ... ... ал ... алтын ұясы жабайы түз, елсіздегі ... ... ... тиісті еді. Алайда адамдар өз қолымен Аллатағала
жаратқан осы табиғи балансты бірінші болып бұзды, ... ... ... ... мен ... ... ... барлық пәле осы арадан басталады. Табиғат – жанды организм,
барлық тірі атаулы секілді ол да өз ... ... ... кешіре алмайды, сондықтан түптің түбінде зорлық-зомбылық
иесінен кегін алмай ... ... ... күні кеше ... мен ... суын ... ... қолдан қазылған каналдар
арқылы жан-жаққа ала ... ... ... бұл астамшылығымызға қалай
жауап беріп еді? Дүниенің ... ... ... ... ... жер асты ... ... кейіннен ол қалаай үн қатып
еді? Иә, Арал мен ... ... да ... ... ... ... бұзылуының салдары болатын. Олардың айырмашылықтары тек сипаты
мен ауқымында ғана.
Жалпы, әр уақытта есімізден шығармауға ... бір ...... ... ... табиғатқа қожайындық жасауға ұмтылмауы керек. Оның
арты ертең экологиялық ғана ... ... ... алып келеді.
Сондықтан бізге жарасатыны – өзімізді қоршаған фаунамен, флораман, табиғи
ландшафтпен, бір ... ... ... ... ... өмір ... ... сәні мен мәні үстемдік құруда ... ... ... ... ... ... ... жоқ жерден проблеме тауып алмай,
қоқаңдамайтын жерде қоқаңдамай ... жүре ... ба? ... ... ас ... Өйтпесек, мөлдіреген көкте күн жымыңдап, аспанда бейбіт ұшпа ... қара ... гүл, ... ... дүние бір сәтте мамыражай болып
қалады емес пе? Ал екі аяқты пендеге мұндай момын ... ... ... ... ... ... олар біздің ішімізді пыстыратын болуға тиіс.
Мүмкін сондықтан ... ... ... бір ... тауып, сау басымызға сақина
тілеп алып жүретініміз. Себебі «адам деген – кәмелетке жетпеген. ... ... ... ... тұрады. Ал нәпсі болған жерде шайтан ... ... ... Және «Адамның бойында ғылымға түсінікті
нәрселермен бірге түсініксіз тылсым табиғат бар. Бұл тылсыми күшке біз ... Бұны дін ... ... ... ... да ...... табиғат. Егер адамда тылсымдық табиғат болмаса, оқыған
кітап сияқты бітіп қалар еді. Адам бойындағы жұмбақ ... ... ... емес(58,155)».
Біздің пайымдауымызша, Құрмаштың өліміне ең басты себепші болған –
адамдар, аңшылар. Олар үш ... ... ... екі ... иесін –
Құрмаш пен Көксеректі – бір ... ... ... ... қауыштырды.
Шошқаның қой бола алмайтыны секілді, қасқыр да ит болып ... ... ... ... ... біреулер бүлдіргенімен, оның зауалын жазықсыз,
аңғал бала ... ... ... ол ... ... ғана емес, адамдардың білместігінің, надандығының
құрбандығына айналды. Бұны ... ... ... ... ... аңғартады:
«Баланың шошыған айғайы шықты. Қасқыр артына айналып тап бергенде, мөңкіп
жүрген боздан бала аударылып құлап ... ... ... ... ... ... жайындық бар еді. Туғаннан бергі барлық көресі осыдан –
екі аяқтыдан дегендей, жығылып, домалап жатқан балаға тап ...... ... ... Адамдардың арасында ғана ... ... де ... Ақ ... ... жалғыз өзі иелік ету
үшін Көксерек Көкшолақ ... ... ... оны мерт ... заңы – ... ... ғана емес, қатыгез. Мынау аспан асты
мен қара жердің үстінде өз ... алу үшін ... ... аянбай шығуың
керек, әйтпесе «Жауды аяған – жаралы « демекші, өзің ... ... ... дос, ... қас ... жоқ, ... ... деген бар» деген пікір
адамдарға ғана қаратылып айтылған сөз емес ... ... да оны ... ... ... Кеше ғана ... панасында, ығында жүрген жас
арландар мен қаншық қасқырлар ... ... ... ... ... бас ... «Сол ... артқы қасқырлар топырлап келіп жетіп,
Көкшолаққа ауыз салысты. Былбырап аққан ... ... иісі аш ... ... ... берген еді. Шаптан, қолтықтан, жалаңаш төстен ... ... ... ... ... қаны жосылып ағып, ішінен
бұрқырап бу да ... Бұл ... бар ауыз ... жабылып кетіп еді. ... ... ... жүн мен төрт ... ғана ... ... қай жерге тисе, сол жерге бүлкілдеп жан бітіп жүре
береді. Ол нені ... да, – ... ол ... па, адам ба, ... қасқыр
ма, – соның қай- қайсымен де ... біте ... ... ... отырып
жазады. Сондықтан да оның шығармаларының бетінен жалғандық, жадағайлық таба
алмайсыз. Әуезовты оқығанда сіздің көзіңіз, құлағыңыздан бастап иіс ... ... ... көріп, естіп, біліп, сезіп отырады, сондықтан ... әлем ақ ... ... ... ... ... ... орнығып
қалады.
«Көксерек» бізге сонымен бірге қазақтың жазба прозасындағы тұңғыш
анималистік шығарма болуымен де қымбат. Рас, ... ... оның ... ... «Ақ ... Лев ... ... сияқты жан-жануарлар
әлемін суреттейтін шығармалар біраз болды, бірақ ... ... ... ғана емес, бүткіл болмысы, шығармашылық рухы өзгеше.
«Көксерек» – қазақ рухының сәті оңынан келіп шырқаған бір ... ... ... ... жүздеген жылдық тарихын белгілі бір кезеңде
ерекше көркемдікпен ... бай ... ... ... ... шығарма. Және М.Әуезовтың бұл повесінде табиғатқа тән
бір тылсымдық бар. Ал тылсым ... ... ... ... ашып,
жалаңаштанып қалмайды. «Көксерек» те солай.
Қазақ ... ... ... ... айтулы еңбек сіңірген
өнерпаздардың бірі ... ... ... ... Оның ... ... ... (1929ж.), «Рузи Иран» (1935ж.), «Ләйлә» (1936ж.), «Бекболат»
(1937ж.) деп ... ... ... ... тарихында елеулі із
қалдырды десек қателесе қоймаймыз. 1882 жылы ... 1942 жылы ... ... ... ғана емес, Қазақстанда Совет үкіметінің орнауына белсенді
үлес қосқан мемлекет қайраткері де. Сабырдың өмірі мен ... ... ... ... ... ... ол туралы: «Дүние жүзі
әдебиетінің тарихында әр ... ... ... бір ... ... ... мысалдар өте көп. Әрбір дарынды адам өзінің көңіліндегісін, көрген-
білгеннен алған әсерін, ... ойын қай ... ... етіп ... десе ... Илья ... ... Шагинянның, тағы басқалардың орыс совет
әдебиетінің өкілі, Мәжит Ғафуридың башқұрт пен татар әдебиеттерінде классик
болуы, ... ... ... атасы Садриддин Айнидың өзбек әдебиетінің
негізін қаласуға ат салысуы, тағы сондай көптеген мысалдар ... ... ... ... Әрине, көрінген адам мұндай дәрежеге жете
бермейді, тек үлкен ... ғана өзі ... етіп ... ұлт ... із қалдырып, еңбегінің мән-маңызына қарай тиісті орын алады, қошемет
көреді, құрметтеледі (1,5-6)» дей ... осы ... ... «Сабырдың өнерпаздық жолға түсу соқпақтарына көз жібергенде
оның жеке қара басына тән бір ерекшелікті тағы да ... айту ... ... тегі – ... ... өскен ортасы – қазақ елі. ХІХ ... ... ... даласына жоқшылық айдап келген Сабыр ... ... ... жаңа ортаға тап болды. Ақылы алғыр, көңілі жүйрік,
көзі көреген, жүрегі сезімтал ... ... ... ... ... ерекше әсер берді. Көрген-білгенді, ақындық ... ... ... ... шығарудың, өз білгенін өзгеге таныстырудың, ортақ
етудің қажеттілігі туған шақта Сабыр қаламды қазақша тартты (76,13)».
Сабыр өмірдің ащы дәмін өте ... ... «Ол 1882 жылы ... ... ... ... ... уезі, Салауыш болысына қарайтын Ғарзей
ауылының Атау ... ... ... ... ... ... ... қарайды)
тақыр кедей татар семьясында дүниеге келеді. Сабырдың әкесі Шарип Дәулетшин
Ижа мен Кама өзендерінде жаз бойына ... ... қыс ... ... ... ... балық аулап, дамыл таппай жүрсе де, өз семьясын ішер
ас, киер киімге ... ... ... пен ... ... бере алмаған
Сабырдың шешесі 1892 жылы, әкесі 1895 жылы дүние салады. Сабыр бастаған үш
жетім тағдырдың ... ... ... С.Шарипов сондықтан ...... ...... пен ... ...... деген Совет үкіметін қуанышпен қарсы алып, оның билігінің нығаюы
үшін аянбай еңбек етеді, күреседі. Сабырдың бұл ... ... ... ол ... ... ... ... тресі басқарушысының
орынбасары, «Вебер – Хуриан Лимитед» атты совет-иран акционерлік қоғамының
басқарушы директоры секілді ... ... ... ... ... ... Иранда жұмыс істейді.
Иранда өткізген екі-үш жыл С.Шариповтың шығармашылық өмірінде үлкен
із ... Осы елде ... ... ... ол ... Иран» деп
аталатын документальды баянын және «Ләйлә» повесін жазады. ... ... ... ... – қазақ прозасындағы шетел тақырыбына
арналып жазған ең алғашқы ... ... бұл ... ... ... ... үшін ең ... осынысымен де қымбат.
«Рузи Иранды» автор повесть деп атағанмен ол ... гөрі ... ... ... ... ... келеді. Шығарма повесть деп
аталу үшін оның басты кейіпкерлерін бір, бірнеше ... ... ... тұратын тұтас көркемдік жүйе болуы керек қой, жоғарыда аты аталған
туындыда бұндай әдеби жүйе, конструкция жоқ. ... ... ... ... көзімен кергендерін ғана жазады, сондықтан ол ... ... гөрі ... ... құрылған очеркке көбірек келеді. Міне, осы
сипаттарына қарап оны повесть деп ... ... ғана ... болады. Ал,
«Ләйлә» болса, повесть жанрының барлық канондарына сай келетін шығарма.
Ондағы адам характерлерінің ... ... ... сюжеттік желілер мен
толыққанды композиция, сөз жоқ, бұл туындыны нағыз көркем повесть ретінде
атауға ... ... бола ... Және тек ... ғана ... ... күллі қазақ повестерінің ең бір тартымдысы деуге де әбден лайық.
Сонымен бірге С.Шариповтың бұл ... ... ... ... ... жазылған тұңғыш шығарма болуымен де ерекшеленеді.
Повестің оқиғаларының басым көпшілігі көне Иран жерінде өтеді,
сондықтан ... ... ...... Басты герой – Ләйлә
атты хас сұлу бойжеткен, оның ... ... аты – ... ... ... сюжеттік желісі осы екі жастың ... ... ... сүйіспеншілік, махаббат шырғалаңдарына құрылған.
Сүйгендердің бір біріне бас қосуы қай елде де оңай ... ... ... ... ата-бабаның ежелгі әдет-ғұрып заңдарына негізделген
консервативтік Иранда ғашықтардың теңіне қосылуы жатқан бір ... ... ... ... ... жете ... арманда кеткен жастар жайлы
жырлар мен ... ... ... ... ... ...... Қозы
Көрпеш – Баян сұлу, Қыз Жібек, міне, осылай кете береді.
Повестегі Шұғбан, Наурыз деген ағайынды жігіттер – ... ... ... ол ... бір үйде ... және бәрі де ... ... Кейінірек Шұғбан мен Наурыз ... ... ... болып жұмыс істейді. Хасан жергілікті ... ... ... ... мезі ... Қарапайым жұртты қанап, мейманасы тасыған
ол аңға шыққан бір сапарында Шұғбанды атып өлтіреді. Наурыз бауырының ... ... ... кек ... ... ... ол ... өлтіріп,
қашып кетеді. Ол көпшілікті халықтың қанын шетелдік капиталистермен (орыс,
ағылшын, неміс, т.б.) ... ... ... Иран ... қарсы көтеріліске
үндеп, астыртын революциялық қозғалысқа қатысады.
С.Шарипов қарапайым парсылардың ауыр ... ... ... жаны аши ... ... Бір ... ... зар болған кедей-
кепшіктердің жан түршігерлік жағдайларын толқымай отырып оқу мүмкін емес.
Осыған қарап, жазушының бұл ... ... ... ... өмірін
жан-жақты зерттегенін, білгенін аңғаруға болады.
«Ләйлә» ... ... ... ең ...... ... ... бір пысық. Бар пәлені ұйымдастыратын
– осы. Оның күні-түні ойлайтыны – ... ... ... ... ... ... қол ... Ал губернаторға жағу оңай емес, ол
үшін оған беретін мол параң, ... оның ... ... тартатын сұлу қызың
болу керек. Кәбириде бұл екеуінің бірі де жоқ, сондықтан ол ... ... ... ... Ол – өзі ... ... ... оның тәніне тиіспей, сүттен ақ, судан таза ... сол ... бір гүлі ... күйінде Хасанға басыбайлы сыйға тарту.
Бұл мақсатына жету үшін Кәбири Ғабдолланың ... ... ... ... жігітті түрмеге отырғызады. Сонымен бірге ол
губернатордың сұлу әйелдер ... ... ... ... ... ... да жол табады. Ыдырыс Ләйлә мен ... ... үшін ... ... жан достары Наурыз бен ... көп ... бірі ... ... алып ... ... олар бір ... мүлде хабарласа алмайтын болып қалады.
Көп ұзамай есектерімен жүк тасып, отбасын бағып отырған ... де аяқ ... ұшты ... ... (Мұны да Кәбири ұйымдастырады)
Ләйлә шешесі, інісі Параж – үшеуі ... ... ... ... қызмет
жоқ, елде – жаппай жұмыссыздық. Осы кезде Кәбири Ләйләнің ... ... ... ... қаражат тауып береді, әрі көрші
қалалардың бірінде ұзақ ... ... ... ... ... ... ... арашалап алады және онымен де қоймай оның «жоғалып» кеткен
жүк ... ... ... ... ... ... ... риза болған шал
қызы мен ... ... ... ... ... Кәбириге әйелдікке
береді.
Кәбиридің үйіндегі торға түскен тотыдай торығып отырған сұлу Ләйләні
губернатордың өзі ... ... оған ... ... ... Ләйлә ыстығы
көтеріліп, аяқ астынан ауырып қалады. Губернатор жас сұлудың көңілін аулау
үшін Ләйләнің ... ... ... ... ... жайға орналастырады.
Алайда Ғабдоллаға жан-тәнімен құлай берілген Ләйләнің жүрегін ештеңе
жібіте алмайды, ол інісі ... ... ... салтанатты
сарайынан қашып шығып, тау-тасты барып паналайды. Қуғыншылар оны ... ... «Жұт – жеті ... ... сөз рас ... керек, кейінірек
оны қашып жүрген жерінен тағы бір ... ... ... ... жүрісті қыз-келіншектер ұстайтын бір әйелге әкеп тапсырады. ... ... әйел емес пе, бұл ... де ... ... қашып шығады. Бұдан
кейін ол қаладағы ескі Зараташтура дінін ұстанатын бір аяулы ... тап ... Осы үйде ... енді бар ... ... салады.
Кейін Наурыз бүткіл Иран кедейлерінің көсемі болса, Ләйлә парсы әйелдеріне
арнап сауат ашу үйірмелерін ... ... жұрт ... ... Бұл 1900 жылдардың басы, 1905 жылы Ресейде болған бірінші ... ... ... ... ... Т.Ғабитов өзінің бір сөзінде: « ...
бұрынғы қоғамнан қалған адамгершілікке ... ... ... мен ... ... ... (38,337)» дейді. С.Шариповтың
«Ләйлә» повесіндегі Кәбири образы – дәл ... ... ... өзі. ... ... ... бен ... олардың семьяларының бастарына
түскен барлық ауыртпалықтарға, трагедияларға кінәлі – осы адам. Тіпті оны
адам деп ... өзі ... ... ол өз ... қамы үшін дүниедегі ең
қасиеттісі Отанын да сатып ... ... ... ол ... ... да қауіпті. Өйткені өзіңді, Отаныңды жермен-жекскен еткелі келе
жатқан жауыңды жат түрінен, ... ... ... ... ... ... ... Ал іштен шыққан «пысықтар» мен ... ... ... ... туысың, немесе жолдасың, көршің,
сондықтан үйіңе күліп ... ... ... ... ... не
жатқанын әуелде тап басу өте қиын, сондықтан да олар бәрінен ... ... ... де ... өте ... жау. ... оның бүткіл
аярлығын, залымдығын жеріне жеткізе суреттеген, сол арқылы пысықтардың тағы
бір типін ... ... алып ... Ғабдолланың жайына тоқталсақ, ол түрмеден қашып шығып, Тегеранға
келеді. Ләйлә мен оның інісі Паражды ... таба ... ... бұл ... ... аймағына жұмыс іздеп кетсе, Ләйлә жауларынан қашып-
пысып, жан бағып жүрген ... Ол ... ... ... ... ... Ғабдолла кейде есекке мініп, кейде жаяу- жалпылап, бүткіл
Иранды шарлап, ... ... ... ... ... жігітті
адастыру үшін оған «Ләйлә алыстағы Бендербошер ... ... ... деп, ... ... ... бір ... жалданып, Иранның қиян шетіндегі Бундербошер
қаласына да келіп жетеді, бірақ ... бұл ... де ... ... ... ... ... қарызын өтеу үшін енді өте қауіпті жұмысқа ... ... оның ... ... теру кәсібіне жалданады. Сүйтіп арып-
ашып жүргенінде Алланың бір сәті түскен күні теңіз астында мол меруертке
кезігіп, оны ... ... алып ... да, соны ... қарызынан
құтылады. Сүйтіп «Ләйләнің қайда жүргенін бір білсе, сол білер» ... ... ... ... сапар шегеді. Бакуге келіп, тағы да сол
жердегі байларға жалданып, енді мұнайшылық кәсіпті игеруге кіріседі.
Ғабдолланың ... тағы да ... ... мұнда да жергілікті
алпауыттар кедей-кепшік бейшаралардың ащы ... ... алып ... ... ... ... белі ... жүріп тапқан табысы,
басқаны былай қойғанда, ішіп-жеміне де жетпейді. Айнала – зорлық-зомбылық,
күштілердің әлсіздерге көрсетіп жатқан ... ... ... ... орыс ... үйренеді. Жергілікті жұмысшылардың
революциялық астыртын ұйымына кіреді. Сүйтіп жүргенде Ресейге жұмыс іздеп
келген отандастарынан Ләйләнің тірі ... оның бір ... ... ... ... ... ... секілді Ирандағы бұқара халықты зорлықшыл
билеушілерге ... ... ... ... ... ... ... үміт оты қайта тұтанғандай болады. Міне, повесть ақырында ... ... ... ... Иран ... адам жаны төзгісіз ауыр халын,
әлеуметтік-саяси жағдайын ... әрі ... ... ... ... ... (мотивировкасы) әрдайым сенімді
шығып отырады. Жастайынан жетім өсіп, ... ... да, ... ... да, ... да, теңіздің де тірлігінің ... ... ... ... ... ... білетіні шығармадан анық байқалып
тұрады. Сондықтан да оның ... ... ... ... бай ... ... ... жалаң болмас үшін теңіз үстінде
дауылға ұшыраған кемедегі жолаушылардың ... ... мына ... ... ... ... ... қатты жел мен теңіздің
аласұрған толқыны параходты ... ... ... ... ... ... ... Отырған жолаушылар түгіл пароходтың қызметшілерінің өздері әрең
басын көтеріп, көбі лоқсып, кейбіреулері ... ... ... ... құлай кетеді. Толқынның күштілігі сондай – отырған ... ... ... ... жұмсақ төсектерінде жатыр. Ғабдолла
секілді нашарлары қайда ...... аяқ ... ... араласып, бет-
ауызы, үсті-басы қара күйе, май-май болып, әр ... ... ... ... ... ... – бәрі ... Бірінің үстіне бірі құсып
жатыр. Сасық иіс сау ... ауру ... ... параходтың ішіндегі адамдар
оны да елейтін емес.
- Япыр-ай, заманақыр осы ма екен әлде?
- Мына желдің тоқтайтын түрі болар ма екен? – деп, әр ... ... ... ... Ол ... ... бергендей қатты дауыл әлгісінен де
күшейіп, параходты мүлде төңкеріп ... ... ... толқынның соғуымен
параходтың ағаштары сықырлап, құлақ жарады.
- Құдай –ай, ... ... ... ғой, судың түбіне кеткеніміз бе? –
деп, ана бұрыштағы ... ... дұға оқи ... ... жақ бұрыштан енді
бір дауыл соққанда, үш-төрт шал ... тұра ... бір ... Алла ... Алла әкпар, я иләлә-иләлә, Уала әкпар! – деп, тәкпір айта
айқайлап қоя берді. ...... ... ... ... барған матростар шалдардың қасына жүгірісіп
келіп:
-Пошел ... не ари! – деп, ұзын ... ... ... ... бір ... ... нұқып, түртеді. Шүберекке ерген мазут, шөп-
шарпы шалдың ... ... ... қара ... ... ... – деп, шал түшкіріп отыра қалады. Басқалары да ... ... ... ... ... ... ... терең білетіні ғана емес,
оның ... ... ... жап-жақсы меңгергені де байқалады. Халық тілі,
оның теңіздей толқып жататын стихиясы – қаламгер үшін таптырмас қазына. Бұл
жөнінде М.Горькийдің былай ... бар: ... для ... что ... ... язык ... просвирен», учился у своей няни Арины
Родионовны. Замечательнейший знаток речевого языка, Лесков тоже ... ... ... И ... ... ... кучера, рыбаки, деревенские
охотники и прочие люди тяжелой жизни определенно влияли на ... ... но ... из стихийного потока речевого бытового
языка прозвели строжайший отбор наиболее точных, метких и ... ... ... ... дней ... ... понимают необходимость
такого отбора, и это резко понижает ... их ... ... ... аса дарынды өкілдерінің бірі М.Горький бұл ... ... ... падалану керектігі туралы айта келіп, жазушының үй
күтушілерден, ... мен ... ... ... бәрін
қағаз бетіне тоғыта бермей, олардың неғұрлым дәл, ... ... ... ... мен сөз тіркестерін үлкен суреткерлік талғаммен
сұрыптап ... ... ... осы ... ... ... үлкен мән бере бермейтінін өте дұрыс ... ... ... ... ... ... білетін С.Шарипов та кейде соны орнымен
пайдалана білуде үнемі ыждахаттылық ... ... ... да, ... орыс ... мұсылман шалдың бетін қолындағы ұзын таяқтың басына
байлаған сулы ... ... ... ... ... ... даусын
теңізшілердің құлақтарына жеткізіп емес, барғызып қояды. Сондай-ақ автор
прозаның портрет, пейзаж секілді көркем компоненттерінің атқаратын ... ... ... ... жете мән бере ... ... кесірінен шығармада
есте қаларлықтай бояуы қанық адам, ... ... ... ... Автор
көбінесе бар салмақты авторлық баяндауға артады. Сондықтан кейде
кейіпкерлер ... ... ... ... өз ... сыдырта баяндап
өте шығатыны бар. Бұл, әрине, характерлерді даралап көрсетуде монологтар
мен диалогтардың, полилогтардың үлкен ... ... жете ... ... жай ... ... ... бірге персонаждардың ішкі жан күйзелісін, не
рахатын, яғни психологиясын суреттеуден гөрі ... ... ... ... әуес. Осы себепті оның кейбір ... ... ... ... Мысалы, сондай персонаждардың бірі – ... ... ... ... геройларының бірі екендіктеріне қарамастан
шығарманың соңына ... ... ... ... ... құлықтары мен
қылықтарынан бейхабар күйінде қалады.
Осындай кейбір кемшіліктеріне қарамастан Сабыр Шариповтың «Ләйлә»
повесі 1930 ... ... ... ... ... ... біріне
жатады. Бұл повесть «дүниенің тірегі – Адам және махаббат, сондықтан ... ... жоқ» ... ... ... Ғабдолла мен Ләйләнің өз
бақыттары мен идеялары үшін күресі ... ... да ұзақ ... ... ... ... ... өзгерту үшін белсенді
харакетке көше бастағанын аңғартады. «Ол ... ... ... алып
келеді» деген сұраққа , әрине, келер күннің, болашақтың ... ... ... ... ... ... мен Ғабдолла бар үмітін келер
күнге жалғаған күйлерінде ... қош ... ... бұл көркемдік
шешімімен толық келісуге болады, өйткені ... орта ... ... болып
есептелетін повестің көлемі шығарманы бұдан әрі соза беруді, шынында да,
көтермес еді.
Қазақ прозасында повесть ... ... ... үлес ... ... бірі жазушы Ғабиден Мұстафиннің 1948 жылы жарық көрген
«Миллионер» ... Бұл ... ... тек ... ... ғана ... кездегі одақтық әдебиетте де үлкен резонанс тудырды. Одақтың бас газеті
«Правда» бұл шығарма туралы жылы пікір ... ... ... ... ... ... ... шетел тілдеріне аударылып басылды.
«Миллионерді» кейбір зерттеу еңбектерінде ... ... ... ... жүр. ... бұл ... повеске келеді, олай дейтін себебіміз мұнда
романдағыдай бір тарихи дәуірдің тұтастай ... ... ... ... кейіпкердің басынан бір жылдың көлемінде
өткен кезеңдік оқиға бейнеленеді. Екіншіден, жазушының 1956 жылы ... ... ... ... ... көрген екі томдық таңдамалы
шығармаларына енген бұл әдеби ... ... ... деп ... ... себептерге байланысты аталған шығарманы повесть деп атауға толық негіз
бар.
«Миллионер» повесінде «Аманкелді» колхозының жас председателі Жомарт
деген жігіттің ... бір ... ... өзі ... ... миллиондаған сом таза пайда беретін аса озық ұжымға айналдырғаны
суреттеледі. ... ... ол ... малды асыл тұқымды малмен
айырбастау, ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... кеңінен ендіру, колхоздың өндіріс орындарын
түгелдей электрлендіру, соның нәтижесінде қол еңбегін ... ... ... ... ... ... төрағасы Жақып
бастаған бір топ колхозшылар қарсы болады, оларға Жомарттың жоспары жас
жігіттің ... бос ... ... ... көрінеді. Жомарттың мұндай
батыл жоспарына бастапқы кезде қарапайым ... ... ... ... да ... ... ... солардың бірі аудандық атқару
комитетінің председателі Ермеков Есжан алғашында жас жігіттің ... ... ... Бірақ кейінірек аудандық партия
комитетінің секретары Сағынбеков Сатанның ... соң ... ... тура ... ... біткен 1948 жыл бес жылға созылған екінші дүниежүзілік
соғыстан әбден ... ... ... ... еңсесін жия бастаған тұсы
болатын. Ол кезде аталған шығармада суреттелген ... ... ... ... ... ... территорияларға қарағанда
жақсырақ дамыған Совет Одағының ... ... ... жоқ болатын. Бұл
жөнінде жазушының өзі де ағынан ... ... ... «Мен «Миллионерді»
жазған кезде республикамызда ондай колхоздар ... қасы ......... ... ... қырағы председательдер де некен-саяқ ... мен алғы ... ... жасадым. Со бір жылдары ауыл
шаруашылығы институтында оқитын жастармен жиі кездесіп әңгімелесетінмін.
Қызу ... ... ... еді. ... ... ... ... жетсе-
ақ, дүниені шыркөбелек айналдырып әкететіндері сезілетін. «Міне, – деп
ойлайтынмен ... ... , – ... ... ... ... ... қолынан да, тілінен де келеді. Жомарт
образы – сондағы көрген, сүйсінген ... ... ... Мен ... де, олар үшін де әлде бір үлгі ... ... ... қате кеткен
жоқ. Кейін сол Жомарт секілді колхоз председательдерін өз көзіммен көрдім.
Миллионер колхоздар да ... соң бірі қаз ... Бұны ... ... тигізген ілгерішіл әсері деп ұғынуға да болады. ... ... ... ... ... етті (77,46-47)».
Жалпы, қарапайым адамдарға қарағанда суреткерлердің ... ... ... ... ... да ... ... олардың кейде болашақтың тынысын өзгелерден ертерек сезінетіні бар. Осы
тұрғыдан келгенде, шынында ... өзі жиі ... ... ... ... ... олардың отты көздері мен жалындаған
жүректерінен болашақтың басшыларының бейнесін көруі әбден сендіреді. Бірақ
шығармашылық еңбек үшін ... ... ... мен бір ... ... етеді,
осыған қоса білім мен өмірлік тәжірибе керек болады.
Бұл хақында жазушының өзі былай дейді: «Миллионерді» жазу үстінде ... ... ... ... көп ... ... ... білдік
дегенмен, әр он жылдың өз бедері бар. Жаңылу, қате басу оп-оңай. ... мен ... ... ... екі басқа нәрсе. Кешегі шаруа жекеменшік еді.
«Айдағаның бес ешкі – ысқырығың жер жарады» деген қанатты сөз содан ... пе? ... ...... Ол трактор айдайды, комбайн
жүргізеді. Күнібұрын ауа райын бақылайды. Тұқымды неше түрлі сортқа ... ... жаңа ... ... ... жазушы жазушы ма?
«Шығанақта» да, «Миллионерде» де кейінірек қайта жазған ... да мені ... ... – осы ... Ойым – ... тұрғыдан да дәл шықса деймін. Қарапайым оқушы сенің қате
басқаныңа күліп отырып оқыса, одан ... ... бар ... ... ... ... бұрынғы колхоз председателі
Жақып пен Жомарттың арасында өтеді. Жақып басқарып ... ... ... сол ... ең ... қатарлы, іргелі шаруашылықтың бірі
болатын. Сондықтан да ол Жомарттың өзіне « кем өлшеп, азға қанағат ... ... ... ... ... колхоз председателінің креслосын
дәметіп жүр деп түсінеді де, осыған ... ... ... ... ... оқу ... меңгерушісі, колхозда партия комитетінің хатшысы болып
істейтін өз қызы Жанат та Жомарттың жоспарын қолдап шыққанда, оған ... ... ... мен ... ой ... салып, таразылауына тура келеді.
Жақып алғашында тіпті қызына қатты қапа болады, оны өзін ... ... ... Оған ... ... ... ... Жомартта көңілі
бар екен, соған құлай ғашық екен» деген сыпсың-сыпсың сөздері де себепші
болады. ... ... ... әке ... ... ... оның ... ақылға келуін өтінуі дұрыс шешім болғанына көзі жетеді.
Повесте өмірде де, ... ... ... де жиі ұшырасатын махаббат
үштағаны шығарманың басты ... бірі ... ... ... қосқан қосағы Алма консерваторияны бітірген жоғары білімді скрипкашы,
жас композитор. Осы ... ... ... ұшақ апатына ұшырап, содан екі
көзіне де үлкен зақым келіп, соқыр болып қалады. Жастай жетім қалған ... ... өсті десе де ... бұл ... ол ... туған бауыр
секілді, әрі екі қыз бір бірімен қимас дос. Бірақ тағдыр қас қылғанда, ... ... шын ... ... да ол ... құрбысы Алманың алдында
өзін шексіз кінәлі сезінеді.
Жомарттың бір жылға жетер-жетпес уақыт ішінде «Аманкелді» ... таң ... ... жеткізгені секілді шығарманың соңында Алма
– Жомарт – Жанат арасындағы бұл ... ... де ... шешімін
сәтті табады. Ол үшін Алманың қолына Жанаттың күнделігі кездейсоқ түсіп
қалады, онда Жанат ... ... ... ... оған қосылуға өзінің
хақы жоқтығын жақсы түсінетінін, өйткен жағдайда қимас досы Алманың алдында
мәңгі кінәлі болатындығын, сондықтан өзінің достық үшін ... ... ... ... ... сыр ... ... Жанаттың өзіне деген
достығының адал, шынайы екеніне қапысыз көзі жеркен Алма енді ... ... бір ... ... ... жасамауға бел байлайды. Сүйтіп
махаббат түйіні ... ... ... ... оқу ... осы сүйіспеншілік шырғалаңының ... ... ... аңғармау мүмкін емес. Алманың ұшақ
апатынан ойда жоқта ... ... ... сенімсіз. Басқаны былай қойғанда,
ұшақ апатына ұшыраған қыздың өзге ... он екі ... ... ... тек
оның көзіне ғана зақым келуі қарапайым логикаға сыйымсыздау. Бұл,
біріншіден. ... бұл ... ... жарқыраған жарық дүниені көрер
көзден айрылып қалудан артық трагедия жоқ болар, ... ... ... біз ... ... халден гөрі болашаққа нық сеніммен қарайтын
оптимист жанның романтикалық сипаттарын көбірек аңғарамыз. Ол ... бос ... ... ... белсене айналысады. Ақырында
ол шығарған «Күншуақ» күйі Совет Одағының жүрегі саналатын Кремль сарайында
орындалып, оған Коммунистік партияның бас ... ... өзі ... қошемет көрсетеді.
Сол кездегі совет жазушыларының басым көпшілігі ... ... ... ... әдісіне сүйенеді. Бұл
шығармашылық әдіс, ... ... ... ... яғни әрбір
шығарманы ... және ... ... мүддесі тұрғысынан жазылуы
керектігі, екіншіден, социалистік қоғамда ... ... ... ... ... ... тиістілігі, сондықтан советтік өмір
салтында бітіспес, шешімін ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да сол кезеңнің ... ... ... шығармаларында адамдар өмірінде кездесетін терең
әлеуметтік, психологиялық ... ... ... ... тым
асқындырып, тереңдетіп жібермеуге ерекше назар аударылатын. Ресми әдеби сын
мұндай әдеби туындыларды барынша қолдап, оларды баспасөз ... ... ... 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында Н.С.Хрущевтың
Совет ... ... ... ... ... жеке адамға
табынушылықты сынға алуына байланысты саяси өмір ... ... ... Осыған байланысты халық «Хрущев жылымығы» атап кеткен
бұл кезеңде шығармашылыққа біраз еркіндік ... ... ... ... ... ... мүмкін екендігі мойындалып, оны
сыншыл көзқарас тұрғысынан бейнелеуге мүмкіндік жасалды. Осыған байланысты
әдеби сын да 1940, 1950 ... ... ... жер-көкке тигізбей
бірыңғай әспеттеген ұраншыл, сыпыра тапшыл шығармаларды жаппай мақтай
беруден аз да болса ... ... ... баға ... ... жасады.
Мысалы, көркемсөз өнеріне осы кезде келіп араласқан ... ... ... ... ... ... тек бірыңғай мақталып келген «Миллионер»
повесіне алғашқылардың бірі болып сын айтты. Ол, ... бұл ... ... жоқ, ... ... ... ... жасырмай
жайып салды: «Ғабиден Мұстафин – өзінің жазушылық сәтті сапарының басын шу
дегеннен бүгінгі дәуірден бастаған ... – деді ол. – ... ... ... ... ... ... соққанын айтпасақ, авторға
жанымыздың ашымағаны деп білемін. ... ... ... не? ... ... ... ... келіспеушілігі ме? Әлде еңбек иелерінің
сараң табиғатпен күресі ме? Егер біріншісі десең, ол ... ... ... ... әрі ... Ал ... дейін десең, қасарысып жатқан
табиғатты да, оның бермесін тартып алып жатқандарды да көрмейсің. Әйтеуір
кітаптың соңында ... ... ... ... ... ... ... тамашалап жүргендерді ғана кездестіресің. Осы секілді ... бір ... ... Ол ... елу-алпыс бетінен арғы
жағының композициялық жібінің мүлде босап, сылқ ... ... ... ... ... саяздықтан, өмірді тану жолындағы ізденудің
аздығынан туатынға ұқсайды (78,29-30)».С.Шаймерденовтың сынында біраз көңіл
аударарлық ... бар еді. ... ... аға ... ... ... ... болатын. Шынында да, Жомарт пен Жақып арасындағы
тартыс, – ал бұл повестің сюжеті мен композициясын ұстап ... ең ... ...... жар ортасына жете бере бітіп қалады.
Алматыдағы достарына барып қыдырып, біраз суынып қайтқан Жақып, шынында да,
Жомарт ... «кем ... ... ... мойындайды. Оған негізінен
ауылда өзі жоқ кезде ... жас ... ... жасалған ерен
істер себеп болады. Ендеше логикалық пайымдау бойынша, шығарма шамамен осы
тұстан бітуге ... ... ... ... ... ... бөлігінде
«Аманкелді» колхозында жасалып жатқан ... ... ... мен оны ... ... ... ... әрі қарай
егжей-тегжейлі сипаттала береді. Осыған байланысты автор ... ... ... адам ... оның ... ... ... орнына еңбек технологиясын ... ... ... ... да, ... ... жағы көркем шығармадан гөрі очерктік сипат
алған. Мұны осы әдеби туындының финалынан ... ... ... ... ... ... «Клуб іші адамға лық толы. Мереке жиналысы болып
жатыр. Жомарт сөйлеп тұр. Президиумде Жақып, ... ... ... Дос, ... ... ... Қаладан киноаппараттарын ала
кино қызметшілері, газет тілшілері келген. Жазып алып, басып ... ... ... Төкен, Пахрейдің баласы Коля, тағы бірнеше жастар ... ... ... ... ... ... Баймақан банкет
дайындығында. Шампанскийлерді жәшіктеп енгізіп жатыр.
– Ленин көксеген электрофикация, міне, колхоз аулын да жарқыратты!
– дейді ... – Біз ... ... дәуірінен өтіп барамыз. Еңбек
өнімінің қай саласын алсақ та, саны мен сапасы былтырғыдан биыл екі ... ... ... ... ... бір ... кірістердің өзі
бірнеше миллиондарға жетті. Осы жиналыста ресми түрде жарияланбаған талай
еңбек ... ... Жыл ... ... ... ... ... емес.
Электр енді бүкіл егіс даласын, отардағы сонау байтақ мал даласын қамтымақ.
Қамтыған кезде «міне, коммунизм!» дей ... Сол үшін өжет ... ... ұлы Сталинге алғыс айталық, жолдастар! (79,387)».
Шығарма сол кездегі көптеген партия, колхоз, өндіріс жиналыстарына
тән осындай оптимистік нотамен ... ... ... ... ... ... ... өмірлерінің бұнан да гөрі нұрлы, сәулетті
болатынына сенуден басқа ешқандай мүмкіндік ... ... ... ... ... ... күннің бұдан жарқын болатындығына
деген тырнақтың ұшындай титімдей де күмән жоқ.
Осындай елеулі ... ... ... ... ... ... ... тірі характерлер бар. Солардың бірі – ... ... ... – өте ... жан, үйі – ... дүние-мүлік, қорасы –
толы мал, ауласында бау-бақшасы сыңсып ол тұр. Не ... не кием ... ... жоқ бұл ... ... ... ... толмайтын, үнемі
мазасын кетіретін бір жай бар, ол – қора толы ... ... ... ... ... ... ондағы ойы – жұмыстан шаршап келген
соң, алаңсыз дем алу. Ал малды колхоздың бақташысы бақсын, ... ... ... ... ... ... сол ... жүнінен, сүтінен, басқа да
өнімдерінен түскен кірістен өзіне тиесілі үлесін берсе болғаны. Сонда құда
да тыныш, құдағи да ... бал ... ... ... осылайша өзінің кәсібімен алаңсыз
айналысып, бос кезінде ... ... ... бір ... дем ... Бәрі дұрыс секілді, қарапайым, ақылға қонымды логика. ... ... ... ... ... ... түспейді, өйткені колхозшылардың
жарғысында жекеменшік малды колхоздың ортақ меншігінің қарауына уақытша
бере тұру туралы ештеңе жазылмаған ... ... ... ол үшін ... ... ал оны ... жалпы жиналысы шешеді. Ал
колхозшылардың көпшілігі уақытша болса да, өз жеке ... ... ... мәселе қайда жатыр.
Кейінірек Жомарттың көмегімен бұл проблеме да ... ... ... ... ... ... ... орындамай қоймайтын, қызу қанды,
тынымсыз ұстаға біраз тер төгуге тура ... ... ... ... ... мен ... ... бәрінен де әскери темірдей тәртіп пен ... ... ... ... да ... ... шыққан. Бұл кейіпкерлер де
Ахмет секілді өздеріне тән ... ... ... Ақ ... аңғалдау Баймақанның кейде артық қылам деп, ... ... бар. ... ол ... ... ... өзімбілемдікке
салынбайды, қажетті жерінде қолымен істеген істі өз мойнымен ... ... Осы ... ол ... ... жаулап алады, оның
сүйіспеншілігіне бөленеді.
Ғ.Мұстафиннің «Миллионер» повесі қалай болғанда да 1940 ... ... ... мәні бар, өз ... ... ... ... туынды жазушылық талантты кейінірек өзінің «Көз көрген» ... ... ... ... ... ... қаламгер ретінде
өсіп, өркендеуінің бір белесі болғандығына күмән жоқ. Сондықтан ... ... ... профессор Ш.Елеукеновтың: «Миллионер»
кезінде көп мақталды. Және мақтаудың ең үлкені шет жұрт ... ... ... ... бастаған одақтың ақпарат құралдары, газет-журналдар
жылы лебізін білдірді. Шығарма одақ және шет ... ... ... Социалистік реализмнің қанат жаюына Горькийден соң көп ... ... ... ... Парижде кеңес әдебиетінің зор
табыстарының бірі ретінде арнайы атап өтті.
Сонымен ... ... ... ... ... ... да ... Жомарт жеңісін тым оңайлатып жіберген. Бұл тәсіл қай ретте қаҺарманын
сағат сайын ... ... алты ... ... ... аттатып, отқа
салса, күймейтін, суға салса, батпайтын батырды ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Шынында да,
Ғабиден әсіресе «Жаппарқан» атты ... (1946) ... ... от ... ... небір аброй-атақтан алып шығып, кеудесіне Еңбек ерінің Алтын
жұлдызын ... ... ... Бұл ... ... сарыны «Миллионер»
романында да біраз шаң берді(56,266-267)» деген пікір бізге шынайы айтылған
объективті баға болып көрінеді.
Үшінші тарау
Қазақ повесінің кемелдену ... ... ... ... ... ... Одағында соғыстан қираған шаруашылықтар
қалпына келтіріліп, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп қайтадан ... ... ... ... ... ... әл-ауқаты біртіндеп артып, тұрмыс
біршама түзелді. Халық көңіліне соғыс салған ауыр жара да ... ел ... ... Бұл ... 1984 жылы ... ... «Қазақ ССР
тарихы» мынандай цифрлар мен деректерді көлденең тартады: «Жұмысшы табының
қажырлы еңбегінің ... ... ... ... С.А.) ... ... 1955 ... майына – 4 жыл 4 айда орындады. Өнеркәсіп
өнімін шығару 1955 жылы 1950 жылғы дәрежесінен ... 70 ... 82 ... ал ... ... деңгейден төрт еседен астам артты.
Бесжылдық ішінде 200-ге жуық жаңа ... ... ... 3218 миллион сомның негізгі қорлары іске қосылды, мұның өзі бұдан
бұрынғы бесжылдықтардағыдай 2,5 есе көп еді.
Энергетика, ... кен ... ... ... ... ... ... қауырт дамыды. Әсіресе ауыр индустрияда жаңа өндірістер
мен жаңа салалар пайда болды; ... ... ... ... дейінгі және
соғыс кезіндегі жылдарды қосып алғанда жұмсалғандағыдай көлемде ... ... ... бесжылдықта республика ауыр өнеркәсібінің жетекші
саласы – түсті металлургия дамыды. Руда өндіру 87 ... ... мыс ... – 1,8, ... – 2,2, ... ... – 2.5 есе ... халық шаруашылығы саласында осындай айтарлықтай жетістікке
жеткенмен, бірақ көркемөнердің, рухани өмірдің дамуы жағынан әлде ... ... ... ... ... отыратын ұдайы қысымның
кесірінен құлашын кең ... дами ... ... ... ұлттық идеялардың
дамуына қатты ... ... Ұлт ... ... ... насихаттайтын шығармаларды жазуын талап етті,
ұлттық құндылықтар негізінен құбыжық етіп көрсетілді.
Жазушыларды осы міндеттерді ... ... ... ... ... ... ... бірсыпыра қатайтып, соғыс
кезіндегі әдебиет пен өнердің барлық ... ... ... ... ... Осы мақсатпен 1946-1948 ... ... ... және
«Ленинград» журналдары туралы», «Драма театрларының репертуары және оны
жақсарту ... ... «Ұлы ... кинофильмі туралы», «В.Мураделидің
«Ұлы достық» операсы туралы» қаулылар ... ... ... ... орын ... ... ... бұрмалап көрсету», «кеңес адамдарына
жала жабу», театр сахналарында «идеясыз, ұстамсыз» пьесалардың қойылуы,
кинофильмдерде ... ... ... ... ... ... қатты сынға алынды. Көркемдік шығармашылықтағы
идеясыздық пен саясаттан тыс ... ... ... Әдебиет пен
өнер қызметкерлерін социалистік реализмге, ... ... ... ... Осы ... ... ... компартиясының орталық
комитеті «Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институтының
жұмысындағы ... ... ... туралы» (1947) деген қаулы алып, ескі
мәдени мұраға сын көзімен қарамағаны, бүгінгі заман тақырыбына ... ... ... ... тарихының «бұрмаланғаны» үшін көптеген
жазушылар мен ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Жазушылар одағының жұмысы жайлы да, мектепке арналған ... тілі ... ... ... да ... ... соңын ала «Правда» газеті
«Қазақстан тарихының мәселелері маркстік-лениндік ... ... ... ... ... ... қателері үшін көптеген тарихшыларды
сынады. Бұл сындар мен айыптаулардың ақыры қуғын-сүргінге әкеліп соқтырды.
Соның салдарынан ... ... ... ... ... ... және ... ғалымдар жау есебінде ұсталып,
сотталды. Қ.Сәтбаев, М.Әуезов, ... ... ... ... ... ... ... қуылды. Мұндай қуғындаулар мен асыра ... ... ... ... ... ... ... мүдделерімен
есептеспей, күштеп ұстау саясатынан туындаған еді. Ұлттық интеллигенцияға
ол артында бақылаушы ... ... ... ... ... ... ұстауға тырысты. 1937 жылдың қанды қырғынынан енді есін жия
бастаған халықты сойқанды соғыстың ... ... оны ... еңсесі тіктеле түскенде «ұлтшылдығын» тағы да есіне салған партия
тап осы саясатты көздеген ... ... ... партияның асыра сілтеушілігі сондай
– тіпті сол жылдары «Қамбар батырдан» өзге ... ... ... деп ... ... ... алынып тасталды. Халықтың
көптеген асыл мәдени мұралары қара ... ... ... ... «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр» секілді тамаша батырлар жырлары
бар еді. Бұл эпостардың компартияға жақпауының ең басты ... ... ... ... ... бай адамдар болуы еді. Ал ... аман ... оның ... ... ... ... Сол ... Қыз
Жібек пен Төлеген де бірі хан қызы, екіншісі бай баласы болғаны ... жылы ... ... 30 ... жуық ... ... И.В.Сталин
дүниеден өтті. Осымен Кеңес үкіметінің қарамағындағы халықтарды ұзақ уақыт
бір уысында ұстаған Сталин дәуірі ... ... ... ... ... ... Сталиннің жеке басына бұрыннан қарсы болатын, сондықтан
ол ... ... ... ... көсемнің қателіктерін әшкерелеуге
ниеттенді. Алайда бірден бұл істі бастап жіберуге ... ... ... ... ... ... түсіне бермейтін
қарапайым көпшіліктің арасында И.В.Сталиннің беделі әлі де өте жоғары еді.
Совет Одағының компартиясының ... үгіт ... 30 жыл бойы ... тоқтаусыз насихаттағаны сондай, совет адамдары оған әулие ... ... ... ... ... «таң атпайын десе де, күн қоймайды» демекші, Н.С.Хрущев
ақыры КОКП-ның 1956 жылғы ... ХХ ... ... ... ... ... табынушылықтың зардаптарын әшкерелеп, баяндама жасады. «Съезд
И.В.Сталиннің жеке ... ... ... орын ... қателіктерді сынап,
демократиялық нормаларды қалыпқа ... ... ... ... ... ... адамына сенімсіздік көрсетіп, одан үнемі ... ... ... ылғи да қырғиқабақ болу, дүниежүзілік мәдениет
пен экономика дамуынан өздерін оқшау ... ... ... ... ... өнер ісін жақсартуға да едәуір әсері тиді. ... ... ... жалған теориялар, оның ішінде «тартыссыздық», «уақыт дистанциясы», «
шындықтың сыртын жылтыратып бейнелеу» сияқты ұғымдар сынға ... ... ... арттыру мәселесі көтерілді, шығармашылық
ынталылыққа жол ашу қаламгерге деген сенімсіздікті жою ... сөз ... өзі өмір ... ... ... ... ХХ ... елдің әсіресе рухани өмірінде біраз серпілістер
тудырды. Енді бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... «ұлтшыл» деген қара ... ... олар ... ... ... бастады. Бұған съезден кейін
Қазақстан Компартиясы орталық комитетінің 1957 жылы қабылданған ... ... және ... ... зерттеудің, сын тұрғысынан
қарап пайдаланудың жайы және оны жақсарту шаралары туралы» арнайы ... ... Бұл ... сәйкес бұрын жазуға, айтуға, тексеруге ... ... ... жол ... ... съезінің шешімдеріне
сәйкес 1937 жылдары жазықсыз қараланған қаламгерлер ақталды. Қазақстанда
С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.жансүгіров, ... ... ... ... мен шығармалары әдебиет тарихына қайта кірді.
Ө.Тұрманжанов, Х.Есенжанов, ... ... ... тағы ... ... жазушылық жолын жалғастыруға мүмкіндік алды(81,10)».
Әрине, бұған қарап Советтер Одағында Коммунистік партияның ХХсъезінен
кейін көркемөнер мен ... ... үшін қой ... ... ... заман орнай қалған екен деп ойлауға болмайтын еді.
Коммунистік партия бұрынғыша жазушылар мен өнер ... ... ... ... ... ... өмір шындығын пролетариат
үстемдігі мен ... ... ... ... ... ... талап етті. Социалистік реализм ... адал ... ... ... ... ... ... өмірдің тынысы
ашылып, оны жасаушы өнерпаздар ... ... ... еркін дем ала
бастады. Әсіресе 1930 ... ... жауы ... ... айыпталған
бірсыпыра классиктеріміздің шығармаларының ақталып, ұлттың рухани, мәдени
алтын қорына қайта ... ... ... үзіліп қалған
сабақтастығын қайта жалғап, мәдени өмірімізге жаңа ... алып ... ... жас ... бұл шығармалармен қайта қауыша отырып, олардан ... ... күш, ... ... ... Тамырынан ажырап қала
сақтаған мәдениет үшін осының өзі бірталай ... ... ... ... біз арнайы тоқталғалы отырған 1950-1970 жылдар аралығында жиырма
жылдықта шыққан Мұқан ... ... ... (1950), ... ... (1950), ... ... «Он алты жасар
чемпион» (1951), «Менің атым – Қожа» (1957), Сәбит Мұқановтың «Бақташының
баласы»(1953), Зейнолла ... ... ... Шашкиннің
«Ұядан ұщқанда»»1957), Тахауй Ахтановтың «Махаббат мұңы»( 1960), Әди
Шәріповтың ... ... (1960), ... (1966), ... от» (1968),
Қасым Қайсеновтың «Жау тылындағы бала» (1960), Әбу Сәрсенбаевтың «Капитан
ұлы» (1961), Қалихан Ысқақовтың «Қоңыр күз еді» (1962), ... ... ... ... ... «Мезгіл» (1963), «Жыл құсы»
(1969), «Ит ашуы» (1975), Әзілхан Нұршайықовтың ... ... ... ... «Табылған теңіз» (1964), «Бұлтсыз күнгі нажағай» (1965),
«Белгісіз ... ... (1966), ... Әлімжановтың «Көгілдір таулар»
(1964), «Отырар базарлығы» (1966), «Ормандағы от» (1968), ... ... ... (1964), ... ... ... ... болар» (1965),
Есенжол Домбаевтың «Болмаған оқиға» (1965), Мағзом Сүндетовтың ... ... (1965), ... ... «Жаз ... (1965), Сейдахмет
Бердіқұловтың «Ол орамал жоғалмайды» (1965), Нығмет Ғабдуллиннің «Кестелі
орамал»(1966), «Оралу» (1966), Тәкен Әлімқұловтың «Сейтек ... ... ... ... ... (1966), Әбіш Кекілбаевтың «Бір шөкім бұлт»
(1966), Ғабит ... ... ... бір бейне» (1967) повестері
осындай кезеңде өмірге келген көркем шығармалар еді. Бұларға сонымен қатар
осы алпысыншы жылдары жазылған ... ... ... ... ... ... ... екен», «Аққу шоғыры», «Ор», Дүкенбай
Досжановтың «Отырар», ... мен ... ... ... ... ... «Жасыл белес», «Түйелі адам», Ілияс Есенберлиннің
«Өзен жағасында», Сейтжан Омарлвтың «Балзия», «Алтын алқап», «Қайырлы жаз»,
Ғабдол Слановтың «Асау арна», Жекен ... ... ... ... Мағзұм Тиесовтың «Шопан ата», Нәсіреддин Сералиевтың «Ақ қайың»,
«Ыстық күлше», Жәрдем Тілековтың «Хинган асуынан асқанда», Зейін ... ... ... ... ... ... ... Әмен Әзиевтың
«Өтелген өкініш», «Оянған ар» баяндарын да қосуға ... ... өмір ... ... ... суреттейді. Айталық,
Т.Жанкелдиннің «Партизан соқпақтары», Қ.Исабаевтың «Комендант жазбалары»,
Ә.Шәріповтың ... ... ... ... от», Ж.Тілековтың «Хинган
асуынан асқанда», Қ.Қайсеновтың «Жау ... ... ... ... ... күні кеше күркіреп ... ... ... ... ... мен партизандарының ерлік
істерін, бастарынан өткізген ауыр күндерін, жан алысып, жан беріскен ... ... ... демін бейнелесе, С.Шаймерденовтың «Мезгіл» повесінде
1930 жылдары қазақ даласына апат болып келген ашаршылықтың ауыр зардаптары
көрініс тауып, ал ... ... ... мен ... ... күз
едісінде» алпысыншы жылдардағы жастардың бір-бірлеріне ... ... ... мен ... ішкі жан дүниесін ғажайып
нұр сәулеге бөлейтін тіл ... ... ... ... ... баласы», «Табылған теңіз» деп аталатын туындыларында сол кезде
қазақ жазушыларының назарына әлі дұрыстап ... ... тың ... ... ... даласындағы алғашқы тың игерушілердің образдарын
сомдады. Қазақ әдебиетінің сол ... көзі тірі ... ... ... ... бір бейнесінде» сонау қаҺарлы 1917 жылғы революция
кезеңіне қайта оралып, қазақ ... ... ... ... бірі
ақын Еркебұлан мен қарапайым ауылдың ару қызы Ақлиманың арасындағы жан
тебірентерлік сүйіспеншілік хикаясын, қырдағы тап ... ... ... ... жаңа заман оқырмандарының назарына тосты.
«Бұл кезең балаларға арналып жазылған ... үшін де ... ... ... бір деңгейдегі оқырмандар санатына арналған туындылардың
жалпы көркемдік талаптармен ... ... ... ... ... ... ... бұл үдеден шыға білді. Балалар қаламгерлері
мазмұндық және пішіндік ... ... ... қол ... ... ... ... аударарлық повестердің алдыңғы қатарынан орын алатын
С.Бегалиннің «Керкиік», «Жаңғалақ», С.Омаровтың «Күншуақ», М.Тиесовтың
«Дала перзенті», Ә.Сәрсенбаевтың ... ... ... ... ... ... атым – Қожа», «Қолғабыс», «Он алты жасар чемпион»,
С.Сарғасқаевтың «Сынған тіс», «Бір көшенің бойында», Т.Дәуренбековтың ... жыл ... ... «Сыр ... ... «Біз күн ... ... жарық көрді(81,198)».
Әрине, жоғарыда аталған қазақ повестерінің бәрі бірдей кейіннен ұлттық
әдебиетіміздің классикасына ... ... жоқ. ... ... ... ... ... бола тұра, өздері суреттеп отырған
дәуірдің шыншыл бейнесін ашып, оны хас таланттарға тән шеберлікпен келісті
етіп ... ... Бұл, ... заңды да еді. Әдебиетте сонау Сыпыра жырау
мен Асанқайғы, Гомер мен Данте заманынан қалыптасқан бір ... ... ... ұлы ... ... тек ...... мыңнан – тұлпарлар
ғана озып келеді. Сүйтіп олар өзінің өміршең, өлмес шығармалары арқылы
ұлттық әдебиет пен ... ... ... Біз енді ... ... ... жылдар аралығында дүниеге келген қазақ баяндарының сондай үлгілеріне
ғана тоқталып, ... ... ... поэтикалық аспектілердің
тұрғысынан жан-жақты талдайтын боламыз.
Көптеген қаламгерлер әдебиетке елеусіз келіп, елеусіз кетіп жатады.
Сондықтан оқырман ... ... ... ... ... де, ... де
көп аңғара қоймайды. Ал шын дарындардың сөз өнеріне ...... , ... ол ... бір кездері кету үшін емес, онымен бірге мәңгі ... ... ... ... 1950 ... ... жазушы Бердібек Соқпақбаев
сондай талант еді. Ол өзінің «Менің атым – ... , ...... ... ... ... мен ... қайтып келмейді» атты романы арқылы
ұлттық ... ... ... бір ... алып ... ... балалар прозасын Ы.Алтынсариннен кейін жаңа бір ... ... ... «Менің атым – Қожа» (1957ж.) повесінің даңқы
қазақ даласынан асып, Европа мен Азияның біраз жерін шарлады, ... ... ... ... ... ... ... тағы бір
дарынды перзенті режиссер Абдолла Қарсақбаев бұл шығарманың сюжетінің
желісімен көркем фильм ... ... де өте ... ... ... да оның
абройы мен атағы түпнұсқадан, яғни повестен кем болған жоқ. Соның арқасында
ауылдың қарапайым, ақжарқын, қара домалақ ... Қожа енді ... ... ... ... ... ... Ол кезде мұндай үлкен табысқа
қазақ әдебиетінде М.Әуезовтың әйгілі «Абай жолы» ... ғана ... ... ... екі ... әсіресе қазақ оқырмандарының ерекше ілтипатына
бөленді, бұл ... ... ... өтіп, сол уақыттың ... ... атым – ... ... ... ... ... алды?
Біздіңше, ең біріншіден, алғаусыз шыншылдығымен. Ол советтік идеологияның
әсерімен қасаңданып бара жатқан қазақ прозасына ... ... ... пәк ... алып ... Бұл ... бетіндегі адамдар тіршіліктегі
кәдуілгі пенделер қандай болса, сондай еді – ... , ... ... ... ... таяқ жеп, ... өртене өкінетін, сүйетін,
жақсы көретін, сол ... жапа ... ... ... ... басты кейіпкерлері өмірде ... ... де, ... ... ... ... жетекшілерінің
көмегімен тез түзеле қойып, түзу, даңғыл жолмен болашаққа сенімді қадам
басатын. Олар ... ... ... жар, ... қызметте сенімді,
жақсы жолдас, қоғамның белсенді мүшесі болып келетін. Кітап ... ... ... ... ... комсомолдар мен пионерлер
негізінен осындай бір қалыптан шыққан жандар-тын. Сондықтан да әлгіндей
штампқа ... ... ... ... ... ... Қожамен, залымдау
Жантаспен, кейде өтірікті ызғытып ... ... адам ... пәлендей
зәбірі жоқ, күлегеш, әзілқой Сұлтанмен жолыққанда, әуелі сәл-пәл ... ... ... ... ... балаларының, оқушыларының мұндай болуы
– ұят , мына берекетсіздікті дереу тоқтату керек, Қожа мен Сұлтан ... ... ... үлгі ... орнына, оларды моральдық
жағынан аздырады, сондықтан бұл кітаптың шығуына ... ... салу ... ... де ... ... ырысына қарай, әрине,
оқырмандардың арасында мұндай дүмшелер азшылық еді, сол себепті де көпшілік
жоғарыдағы ... ... жоқ, ... ... ... бері көріспей,
сағынысып табысқан достарындай үлкен ... ... ... шығарманың басты кейіпкері Қожаның атанан баяндалады. Қожа –
әкесі майданда қайтыс болған бір үйдің жалғызы, анасы мен ... ... ... жоқ, ... Бірақ ақылсыз тентек емес, ... ... ... баға бере ... есті тентек. Ол өзін қоршаған ортаға
ғана емес, өзіне де сын ... ... ... « Сөйтіп, мен сендерге өзімнің
аты-жөнімді айттым, – дейді ол бізге, ... – Ал ... ... кім ... ... қана ... сырт бейнесі қоса
сипатталатын дәстүр бар ғой. Енді соған көшейін. Тоқтаңыз, бұл үшін ... өзім ... ... ... алайын... Мынау, міне, мұрным. ... ... ... ... ... ... дейді. Оның айтқаны ып-рас екен
ғой. Екі танауыма екі саусағым сыйып ... ... ... ... тұр. Екі ... ... ... басым қарбыз тәрізді доп-
домалақ, тап-тақыр. Шашымды Әубәкір шал кеше ғана ... ... ... ... ... ... ... шошқаның қылшығынан бір кем
емес. Осы ауылда оны алуға жарайтын бір ғана ... бар, ол – ... өзі де ... ... ... ... ... қалады. Шашымды әр алған
сайын Әубәкір мені бірінші рет кездестірген адамдай таң қалып бітеді.
– Япыр-ай, мұндай да шаш біте ... ... ... шаш ... тікенек
қой. Тікенек. Мінезіңнің шатақтығы осыдан-ақ көрініп тұр ... ... ... ... ... ... ... табылып тұр.
Қожаның өзіне өзі көңілі толмайтын жері көп: біріншіден, ата-анасының өзіне
азан шақырып қойған аты бір ... ... екі ... ... ... ... ... мен шошқаның қылшығы секілді тікенектей шаштар –
анау. Осының бәрі оның Жанарға ұнауына үлкен кедергі секілді.
Бар болғаны бесінші ... ... ... ... Жанарды ұнатуы,
оны ессіз жақсы көруі – оның болашақ үлкен, абзал жүректі азамат болуының
кепілі. ... Қожа – ...... ... сәтімен тапқан. Егер повесте
Жанар бейнесі болмаса, Қожа да болмас еді, ... ... ... ... адамдық, балалық құштарлығына дем беріп тұрған құдірет – осы ... ... қыз ... Ол ... Қожа үшін ... күн ... ал
оның өзі болса, сол күнді айналып ұшып жүрген планета. Бұл планета тек ... ғана өмір сүре ... оның ... барлық мәні – жаңағы
кішкентай ... өмір бойы ... ... ... беру.
Қожаның кішкентай жүрегінің осы бір ... ... ... ... Б.Соқпақбаев өте қарапайым детальдар арқылы дөп басып
суреттейді. ... Қожа ... ... ұқсас сезімдерді біздің қай-қайсымыз
да басымыздан өткізбеп пе едік ... ... атты бал ... ... ақ
бантик таққан кішкентай жаратылыс иесін көргенде біздің де жүрегіміз
Соқпақбаевтың бас кейіпкері ... ... ... ... ... ... бе еді бір ... Сол шақтарда көз алдымыз сәл-пәл
тұманытып, ... ... ... тұла бойымыздың тәтті шымырлап қоя
беретіні күні кешегідей есімізде емес пе ... ... сол ... атым ... авторы секілді қағазға мөлдіретіп түсіру не ... ... ... ... өнер ... ... ... және
белгісізден белгіліні табу болса (70,26), мұндай қасиет тек суреткерлердің
пешенесіне жазылған. Қарапайым ... ... ... ... ... ... ... оның мәнін, ішкі әсемдігін терең түсініп,
сезіне бермейді. ... бұл ... ... мен ... мен ... ... ... толықтырады, сондықтан да
қалған жұртта олардың шығармаларына деген мұқтаждық, қажеттілік туады. Біз
театрлар мен ... ... сол үшін ... кітаптарды сол үшін
оқимыз.
Қожа бізге неліктен тартымды, не себепті сүйкімді? Өйткені ол ... ... ... ең ... ... ... ... бізден өкінішін
де, жүрегін кернеген қуанышын да, қызық-қызық армандарын да ешбір ... ... ... ағынан жарылады. Ендеше өзіңе ... зор ... бар ... ... ... ... көрмеу, оған тілектес, тілеулес
болмау мүмкін бе? Жоқ, мүмкін емес. ... атым – ... ... ... ... ... зор ... жаулап алуының ең басты сыры –
осында. Жазушы ... өз ... мен ... бір ... ... қабыстырып жіберудің сиқырлы жібін, жолын осылайша өте
сәтімен тапқан. Мұны жазушы шеберлігі дейді.
Прозашы Б.Соқпақбаевтың 1950 ... ... ... қызмет еткен
көптеген қазақ совет жазушыларынан бір ерекшелігі ол сол кезде ... ... ... ... ... әдеби әдістің кеңестік рухани
кеңістіктегі шығармашылық атмосфераның тынысын ... ... ... тән ... ... ... ... да ол бұл
әдеби әдәстің канондарынан батыл түрде бас тартты. Бұны ол биік ... ... ... де, ... ең ... ... бірі, әрі
бірегейі «Менің атым – Қожа» повесі арқылы іс жүзінде жүзеге асырды. ... ... Қожа ... ( шын ... Қожа автордың өзі ғой) адамға
тән атаулының бәрі оған да жат емес деп білді, ... да ... ... терезелерін айқара ашып тастады, ... ... ... ... ... ... ең қымбат сырларын оқырмандарына жайып ... ... ... не ... ұмытып бара жатқан отандастарын шын
өмірмен, ... ... ... ақтарылған ақиқатпен қайта табыстырды.
Бұл, шын мәнінде, шығармашылық ерлік болатын. Ал мұндай ерлік, ... ... ... ... ... де ... ... керек.
«Менің атым – Қожадағы» қазақ балалар ... ... ... кейіпкердің бірі – Сұлтан. Ол жүрген бір өрт – ... да, ... ... ... Қожа ... бірге жайлауға барам деп,
үлкен ұятқа қалады. Өйткені Қожамен бірге бір атқа ... ... ... ... жалғыз үй отырған Жұмағұл ... ... ... ... оның ... ... етін ... қоймай сол үйдің
бір әдемі қаракөл елтірісін жымқырып кетеді. Кейін ... ... ... той ... ... ... ... Қожаның масқарасын шығарады,
өйткені Жұмағұлды күнібұрын байқап қойған Сұлтан ... ... ... ... ... «Айран ішкен құтылып, шелек ... ... екі ... тағы да тұзы жеңіл Қожа жазықсыз жапа шегеді.
Алайда, бір ғажабы, өсітіп бірдеңені бүлдіріп, үнемі төңірегін улыған
да шулығанға ұшыратып жүретін ... ... жек ... ... ... осындай оспадарсыздау қылықтарының ар жағында Жантастікіндей арамдық
жоқ, сондықтан да көлденең жұрт оның ... ... ... ... ... оған зілсіз күліп қарайды. Түптің түбінде ертең ер жеткен соң
балалықтан тыйылып, жақсы азамат болып өсетініне сенім артады.
Сұлтан – ... ... ... ... ... ... жазушы шығармаға осы образды әкеп енгізбегенде, сөз жоқ, аталған әдеби
туынды өзінің ... ... ... ... айрылып қалған болар
еді. Онда повестің ең маңызды оқиғаларының бірі – Қожаның жайлауға ...... ... ... жұрдай болып, жай бір тартымсыз,
көңілсіз сапарлардың біріне айналатыны сөзсіз-тін. Ал Сұлтан болса, осы ... ... жан ... оны ... жай ... адамдарға ұқсамайтын
ерекше іс-әрекеттермен, қылықтарымен романтикаға бөлейді.
Повесть бірінші жақтан, шығарманың басты кейіпкері Қожаның ... Бұл ... оны ... ... ... ... өзінің көргендері мен білгендерін баяндап қана қоймай, сол ... ... ... ... ... суреттейді. Бұл жай
біздің, біріншіден, бас кейіпкердің жан дүниесіне тереңірек ... ... ... ... ... қарапайым оқиғаларға жан
бітіріп, оларды тірілтіп жібереді, ... ... ... түсі ... сан түрлі бояулармен құлпыртады.Жалпы,
жазушылар, суреткерлер өздерінің ең асыл ... ... ... үміттерін,
қимас сезімдерін өздерінің сүйікті ... ... ... да өзінің ер адам екеніне қарамастан Флобер ... ... ... ... ... ... қазасына қайғырып, жылап отырып: « Бұл – мен
ғой!..» деп, шын көңілден ... ... ... ең сүйікті кейіпкері
туралы бұлай деп жалғыз Флобер емес, кез келген талантты суреткердің айтуға
хақы бар. ... ... ... ... өзінің ішін жарып шыққан
туындысының кейіпкерлеріне бойындағы бар ... ... ... ... ... ... жан дүниелерін тірілтіп, адамдық рухқа бөлейді.
Қашан сол шығарма ... ... өмір ... ... ... мұңаяды,
шаттанады. Сондықтан да біз белгілі бір дәрежеде Қожаны жазушы Бердібек
Соқпақбаевтың өзі деп ... ... ... ... повестің бас
кейіпкерінің өлеңдерін сол кездегі ... ... ... мен ... ... ... соң бірін аттандырып
жатуынан, болашақта үлкен жазушы болсам деп ... ... ... болады. Бір кездері кішкентай Бердібектің де ... ... ... жазылған хаттармен бомбылап, Қожа секілді әртүрлі
тәтті қиялдарға шомуы ғажап емес.
Жалпы, шығармашылық тұлғаларды алға сүйрейтін екі ... ... ... ... әйгілі жазушысы Бальзак: «У меня только две ... и ... (83,84) деп, әрі ... әрі ... ... ... Сол
секілді жаратылысы ақын Қожаны да күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан айыратын
екі нәрсе бар, оның ...... оған ... шексіз сүйіспеншілігі,
екіншісі – үлкен жазушы болсам деген ... ... ... ... ... екеуі де әзірше қол жетпес арман. Дойбы ойнаймын деп ... ... анау ... ... редакциялардан келген жауаптар көңіл
көншітетіндей емес. Сүйікті персонажымыздың сөзімен айтсақ, ол ... ... ... ... «Ал кей ... сөзі ... да,
аяусыз болып келеді. Аты мәлім ақынның бірі өткен күзде «Саған өлеңмен бас
қатыруға әлі ерте ... ... ... ... таба ... – деп
жазыпты. Бұл мен үшін ... тас ... тең ... Осы ... ... ... оны өзгелерге көрсетпек түгіл, мектептегі ақындық
даңқымы нұсқан келтірер деп, ... ... ... қай-қайсынан да көңілім қалып болды. Соларға
өлең жіберем деп, конверт, ... ... ... ... ... қарып болды
десеңші. Одан да соның бәрін ... ... алып ... ғой, ... ... па едім (82,8)».
Бір қарағанда, осындай сәтсіздіктерден кейін Қожаның ... ... ... ... ... бос қиялдарынан тыйылуы қажет ... ... ... басты кейіпкері олай етпейді, ол шарболат
секілді одан сайын ширай түседі, мақсатына жету үшін бұрынғыдан да ... ... ... риза ... ... тағы бір қыры – осы.
Жалпы, ұлы өзендердің ... ... ... ... ... да бала күнгі алғашқы нәзік сезімдерден нәр алады емес пе.
Мектеп оқушыларының ... ... ... пәк ... ... тұңғыш жырлаған суреткер де Б.Соқпақбаев ... ... ... бұл ... ... ... ... толқындарының
С.Мұратбеков, Т.Нұрмағанбетов, Қ.Қазиев, М.Қабанбаев секілді ... ... ... ... алып кетті. Сол кезде, сөз жоқ олардың алдарында
шамшырақтай жанып, жол сілтеп Б.Соқпақбаевтың суреткерлік ... ... ... ... оның ... ... ... қазақ
прозашыларының талай буыны қарыздар.
Б.Соқпақбаев – адам ... ... ... қалт ... жазушы. Ол кейіпкерлерінің бойындағы ... ... өте дәл көре ... ... ол ... әрбір деталь әрі
шыншыл, әрі образды. Тағы да мәтінге жүгінейік. Бұл үзінді ... « ... ... деп ... да ... еді» деп ... тараудан алынған:
«Өзіміздің класқа кірдім. Кірдім де ... ... ... ... ... мұны ... ... еді ғой. Класта Жанар мен Жантас екеуі ғана
отыр. Басқа ешкім жоқ. Отырғанда, жайдан жай ... жоқ. Бір ... ... партасында – біріне бірі тақала ... ... бір ... оқып ... Беріліп оқып отырғандары соншалық бастары түйісіп кеткен.
Маған бір-бір көз тастады да, ... ... ... бола ... ... ... ... Не оқып отырсыңдар? – деп, мен қастарына келдім. Назар ... ... ... ... ... ... оқып отырғандары чех
саяхатшылары Зигмунд пен Ганзелктің Африка туралы ... ... ... ... ... ... ... Жантас қу. Жанар оны ұйып тыңдап отыр.
Не істерімді білмей, сілейіп тұрдым да қалдым. Ішімде әлдеқандай бір
отты құйын ... ... Мен ... бір де бір рет ... ... ... ... ақымақпын десеңші, сабақ болмай қалғанда, өсітіп
қызық бір журнал әкеліп, Жанарға оқып беру бұған дейін ... неге ... ... қуын...
–Жүр, волейбол ойнаймыз, – деп, Жантасты иығынан жұлдым. Сол ... ... ... – Қожа, бөгет жасамашы, – дегені бар емес пе. Мәссаған
керек болса. Мен оның аузынан осындай сөз ... деп ... па ... ... су ... ... ... түстім (82,63)».
Осындағы кейіпкерлердің психологиялық портреттері өте дәл, шынайы,
сондықтан оқырмандар ... ... ... өздерін Жантас,Жанар,
Қожалардың ... ... ... ... ... ... Үш
кейіпкердің сөздері де, істейтін қимыл-әрекеттері де ... шақ, ... да ... ... ... ... басқа ешкімге ұқсамайтын өзіндік ... ... ақ ... ... ... ... сақталып қалады.
Иә, дәл осы сәттегі Қожаның көкірегін ... ... ... ақ жал
толқындарындай алай-түлей еткен қызғанышты балалық шақта біздің әрқайсымыз
белгілі бір дәрежеде өз басымыздан ... жоқ па ... ... сол бір ... ... жүрек тебірентерлік сұлулығын, ондағы тұнып тұрған
суреттеуге тіл ... өмір ... тап ... тани ... ... ... ыстық жүрегі, тылсымға толы суреткерлік түйсігі,
міне, сол іңкәр сезімдерді дәл сол ... ... ... ... ... ... ... жаңғыртып отыр. Балалық бал дәуреніміздің осы бір
қымбат сәті қалған өмірімізде көкірегімізді жылытып, есімізде енді ... ... ... қоюы үшін.
Сөз жоқ, ол сурет біздің ғана емес,берісі қазақ, арысы ... әлі ... ... ... бара ... жүректерін оятып,
олардың ең терең түкпірлеріне пәктікке, тазалыққа деген іңкәрліктің
миллиондаған кішкентай шамшырақтарын ... ... ... ... ... жан ... ... пен қараңғылықтың ... ... ... ... ... әдебиет туындысы бізге ең алдымен
ішкі кірімізден арылып, тазаруымыз үшін керек қой. ... ... мен ... Қорқыт, Асанқайғы заманынан бері солай, шамасы алдағы уақытта да
солай бола ... олай ... ... ... өнер болудан қалады.
Талантты жазушымыздың бірі Тахауи Ахтанов та үлкен ... осы ... ... ... ... сыншы болып келген кейінірек проза жанрыны
біржолата қоныс аударып, жемісті жазушылық ... ... ... ... ... ... деп аталатын романдардың авторы болып табылатын
Тахуи Ахтанов қазақ көркемсөзінің тарихында негізінен ... ... ... ... ол ... ... жанрында да еңбек етті, ... оның ең ... ... «Махаббат мұңы» деп аталады.
Атынан көрініп тұрғандай-ақ бұл баян жолы болмаған ... ... ... ...... ... енді ... ақын қыз, күйеуге
шықпаған. Астанада тұрады. Шығармашылық мекемелердің бірінде әжептәуір
қызмет ... ... сәл ... ... бәрін басынан баяндап көрелік. Иә,
басқа да ... ... ... да бір ... ... ... жетелеп
алып келіп еді. Ауылдың ұяң бойжеткенінің әп дегенде жолы болды, ... ең ... ... оқу орны – ... ... ... мол
студенттік шақ басталды.
Ләззат университет жатақханасында екі құрбы ... бір ... ... бірінің аты – Бағила , екіншісінікі – Салиқа еді. Жазушы оларды
төмендегіше мінездейді: «Бөлмеде үш қыз ... Бір ... ... ... ... ... де әр басқа. Іштеріндегі тілдісі де, пысығы да ... ... ерін қара қыз ... Оның беті ... ... ... сүйірлене
түскен, шықшытынан бастап бүкіл жақ сүйегі алға таман имиіңкіреп біткен. ... сыры ... ... да, өзге жұрт ... білмейтін пәлесі жоқ. Қурап
тұрған шырпыдай оттықты жақындатсаң-ақ, лап ете қалады.
Екінші құрбысы – Салиқа. Кішкене ... қара ... ... ... ... Ажарсыз жүзінде қан жоқ. Оның үстіне көзәйнегі де түсін
суыта түседі. Ләззат тәрізді ... ... ... тілі ... ... Жасында аурулы болып, орта мектепті кешеуілдеп бітірген. Бұлардан
бірер жас үлкендігі бар.
Бағила мен ... ит пен ... ... ... ... тап
берсе, Салиқа оны жанды жерінен бір-ақ сілтеп, қан ... ... ... ... ... ... ... «ойбай-ау» деп, көрген-білгенін
айта бастаса, Салиқа оны тоқтатып:
– Алдымен көлемін айтшы, неше қапшық өсек әкелдің? – деп сұрайды.
... ... ... жоқ. Сенің Құдайға да, жігітке де керегің
жоқ. Жайыңа отыр, – деп, ... шап ете ... ... ... ақын қыз ... ... тап болады.
Табиғаты таза, жаны жайсаң ... ... ... ... бөлмелес екі құрбысына да бірте-бірте бауыр
басып, жақсы көріп кетеді. Әсіресе қуанышынан мұңы көптеу Салиқаға
көбірек іш ... ... да ... теппейді, оның ардың-гүрдің
мінездерін кеңпейілдікпен кешіре салады.
Ләззат – қазақ халқының абзал қасиеттерін бойына жинаған қыз.
Халқымыз «Кең ... кем ... ... ... осындай жандарға
қарап шығарса керек. Сондықтан Бағила да, Салиқа да ... ... ... ... ... Ләззатты іштері елжіреп жақсы көріп
тұрады.
Университетте студенттердің әдебиет үйірмесі бар. Осы үйірмеге
Ләззат, және ... ... ... ... да Бағила да
қатысады. Үйірмені жастар арасында ақындық аты ... ... ... ... жыл ... ... Нияз дейтін жігіт
басқарады.
Ләззат күні кешегі ауылдың бұйығылау қызы емес пе, ... ... ... ... ... көрсетуге біртүрлі батылы бармай
жүреді. Ал қырағы көзі қиядағыны жұрттан ... ... ... ... ... бар ... ... қайта-қайта айтып қоймайды. Бір
күні Нияздың өзі Ләззаттың өлеңдері жазылған дәптерін сұрап алып, ... да, ... ... Ал, ... жақсы өлең мұнда жатыр ...... та ... аты ... жұртқа мәлім болып қалған, өлеңдері
кітап болып, ... ... ... ... ... ... ... Ләззаттың екі беті ду ете түседі. Алғашында ол тіпті ... ... ... ... ... сөзі расқа шығады, Ләззат Нияздың өзіне
деген ... ... сезе ... Ақын ... енді ... ... етіп, оның жанынан үйіріліп шықпауға айналады. Екеуі бір бірін
сүйіп қалады. Ләззат ақырында екеулері тауға қыдырып ... бір ... ... тән ... ... ... «ең ... қазынасын» Ниязға
сыйлайды.
Бірақ дәл осы оқиғадан кейін жігіт қыздан ... ... ... ... ... үміт пен ... ... алай-түлей
күй кешеді. Қызға тән соқыр түйсік арқылы оның ... бір ... ... ... ... ... бір ... бір жамандықпен алмасып тұратын мынау өмір
атты тылсымның сырын бірте-бірте осылай сары майдан қыл суырғандай ... ... Ол әйел ... не бір құпия қалтарыстарын
тәжірибелі, кәнігі психологтарша тап ... ... ... ... Ләззаттың күдігі расқа шығады, бір күні ол көшеде ойламаған
жерден бір қызбен қолтықтасып бара ... ... ... Осы ... ... баяндайды: «Ләззаттың алаңсыз қуанышы ұзаққа
созылмады. Сұңғақ бойлы ақ сұр қыз... Оның түр-түсі ... ... ... ... әсем ... ... түскісі келгендей
үстіне қынама бел, тар көйлек киген. Қаз ... ... ... ... де ... мөлтілдеп тұрған сұлу. Өткір қара көзі қиғаш біткен
– сілеусін көз. ... ... ... ... ... жоғары көтеріп,
басын шалқақ ұстайды. Өңі салқын, төңірекке тыжырына қарайтын
тәкппарлау ма, ... ... ... әсем аяғын дік-дік басып келе
жатты. «Сен де қыз болып ... ... ... ұзын ... бір ... да, өте берді. Ләззатты көргенде Нияз сілеусін көз
қыздың иығын алып, ... ... Тек ... ... ... ... етті(84,67-68)».
Сілеусін көз қыз емес, Нияздың некелі жары, келіншегі болып
шығады. ... ... ... ... ... ... біледі. Бірақ
Ф.Достоевский айтпақшы, сүйе білетін тек қана әйелдер ғой, ... да ... ... ... ... көз оны ... ... дейсің» деп, оны іштей аяйды.
Әдебиет ең алдымен адамның рухани болмысын зерттейді. Сондықтан
да адам көркемсөздің басты зерттейтін пәні, предметі ғана ... ... ... ... да. ... өз ... ... осыны
терең түсініп, адам, пенде деп аталатын түпсіз мұхитты бар қырынан жан-
жақты ... ... бар ... ... ... ... Сондықтан да ол Нияз бен Ләззаттың арасындағы сүйіспеншілік
хикаясын адам ... ... ... ... пайдаланады.
Т.Ахтановтың аталмыш повесіндегі махаббат лакмус қағазы сияқты, ол
сондықтан да ... ... ... кім ... ... ... ... екі жағдайда қапысыз сынауға болады, жан алысып, жан
беріскен ... яғни ... ... және ... ... екі жағдайда пенденің бар болмысы, жайшылықта сырт көзден жасырып
жүрген бүткіл құпиясы, қалтарысы ашылады. ... ... ... ... ... өз кейіпкерлерін қандай сындардан
өткізгенін ой көзімен бір шолып өтсеңіз, сонда біздің жоғарыдағы
сөзіміздің ... ... ден ... ... Нияз – ... тек ... ғана ... жан, ал Ләззат болса керісінше сол киелі ... ... ... ... ... ... Ол сүйіспеншілікті Нияз секілді
алу деп емес, беру деп ... Оның ... ... сүю ... яғни
адамға қызмет ету үшін жаралған. Бірақ мына өмірден ... ... ... табу өте қиын ... ... индвид өзінше түсінеді. Бұл жөнінде ... ... ... «Сіз біреудің махаббатын тосасыз. Еш
махаббатсыз махаббат жайын жай ғана ... ... ... біреуден адал
сезім күтесіз, құрбандық алғыңыз келеді, – дей ... ... ...... ... ... ештеңе бөліспей
басқаның барын сұрау, ынтызарлық – махаббаттың ең төменгі сатысы;
өзіңнің барыңды беріп, ақысына ... ... ...... биік ... Руханияттың шыңына шыққан адам ғана бойындағы ... ... ... ... тұрғыдан келгенде, Ләззат – шын ақын, нағыз ... ... ... ... ... ... адамдардың жүрегі кектен
гөрі кешірімге, ашудан гөрі мейірімге бейім тұрады. Ләззаттың рухы
жағынан өзінен әлдеқайда ... ... ... өзін ғана емес ... ... ... сатып кеткен адамға кектенбейтіні
осыдан. Рухы жетілмеген адамдар мейірімнің мұндай түрін ... да ... ... ... ... Нияздың сілеусін көз келіншектен екі
баласы бар болып шығады. Ауылдағы шешесін өзінің жанына көшіріп алған
Ләззат та бұл ... ... ... елге есімі кеңінен мәлім айтулы
ақын. Бірақ әлі жеке басты, әлі де сол бұрынғыша ... ... енді ... ... білсе де, әйелге, анаға тән
мейіріммен бір ... ... жұрт ... беделі болып,
мерейінің үстем болуын ... Нияз ... ... ... ... орнына жылдан жылға
төмендей түседі. Өлеңдері татымсыз, істеп жүрген басқа тірлігі де оңып
тұрған жоқ. ... да, ... ... ... ... ... да.
Ләззат Ниязбен бұрынғыдай қатынасы болмаса да, бір кездегі
сүйіктісінің әлгіндей қылықтарына іштей ... ... ... ... осы ер ... жараспайтын ерсілеу жүріс-тұрыстарының
дұрыс еместігін Ниязға құлаққағыс етіп ... ол мұны ... Оның ... ... ... бара жатқанын Ләззат
сонда ғана ұққандай болады.
Бір күні ... ... ... ... ... ... рецензиялау үшін Ләззатқа ұсынады, алғашында ол қолжазбаға
пікір жазудан бас тартқысы келсе де, артынан қимай ... ... ... ... дүниелер болып шығады, Ләззат жүрегі
ауыра отырып, осыны Нияздың өзіне айтады. Нияз ... ... ... ... ... ... бұлқан-талқан болып ашуланып, оған
бір кездегі сәтсіз махаббат үшін бұлайша кек алуға болмайтынын ... ... ... бір ... үн-түнсіз қалады. Ол Ниязды дәл
осыншалықты тайыз деп ойламаған. Іштей аяйтын. ... ... оны ... ... ... жүретінін, Нияздың
қазір өз үйіне де қадірі жоғын Бағиладан естіген. ... ... ... ... ... ... жүрген адамының сөзі – әлгі .
Ақын қыз ақыры Нияздан біржолата күдерін ... Бұл жолы ... ... да, ... алмайды. Солайша жүрегін сандаған жылдар бойы
шымырлатқан сәтсіз махаббатымен біржола қош айтысады. ... ... ... еріксіз үстел басына келді. Ойланып,
үнсіз отыр. Қолына қалам ... жоқ. Нияз енді ... ... ... көп ... бірі ... кітап бетіне көшеді.
Содан кейін өртеңнің орнындай қайта тазарған жүрегі ... ... ... ашық ... ... кешеуіл болмайды, әділетсіздік те жоқ. Сіз нені
берсеңіз, соны аласыз(67)». Нияз Ләззат пен екеуінің ... ... ... жарытқан жоқ, сондықтан да енді ... ... ... жалғыз қалуы заңды, әділетті. Бұл ... ...... , ол ... ... ... дәл анықтайды.
Сондықтан да адам жанын терең түсінетін жазушылардың өз кейіпкерлерін
сүйіспеншілік шырғалаңдарына салып сынауы – өте ... ... ... – адам ... ... ... ... деген іңкәрлігі. Ал жан ешқашан бір орнынан мызғымайтын
қара тас ... ол да мына ... ... ... өзгеріп тұрады,
тәжірибе жинайды, сол арқылы арада жылдар өткен ... ... ... ... он ... жуық бір ... сүйікті адамынан біржолата
күдер үзе алмай, сарсаңға түскен болса, енді ... бәрі бос ... үміт ... ... ұқты. Сондықтан да талай күндер, түндер
жан жүрегін азапты, әрі ... ... ... ... енді қош ... Біле ... махаббатпен қоштаса білу де
ерлік. Жазушы Т.Әсемқұловтың төмендегі пікірі Ләззаттың басындағы осы
бір күйді тап басқандай. Ол: «... ... ... ... ... өмірі үздіксіз өзгеріс ағынына айналады. Сүйгеніңіз серттен
тайды, адал болмады деп айыптамаңыз. Себебі өліп қалған сезімді ... ... ... ... ... ... қайшы келеді. Иә,
көктем келді, жаныңыз ... ... ... ... де ... ... ... қоштасыңыз. Сол бақытты күндерге, жаныңызды
аймалаған самал желге ризашылық айтыңыз. Иә, ... ... ... , ... ... күнә ... – дейді.
Тумысынан жаны жайсаң, дархан жаратылған Ләззаттың жүрегі
сезімтал ғана ... ... да. ... ол бір ... жан дүниесін
гүлдетіп, жұпарға бөлеген сүйіспеншілік сезімімен ... ... ... секілді оның сәтсіздігіне лағнет айтқан жоқ, ол,
Т.Әсемқұлов айтқандай, махаббаттың өлгені ... ... ... ... күнә да емес ... түсінді. Мұндай түсінік, ерік күші ... ... ... ... ... ... белгілі бір
дәрежеде жазушы ... ... ... дәуірдің үздік
қаһармандарының бірі ретінде танылуға лайықты тұлға.
Біз әдебиетте өнерде де, ... де ... ... тек иә ... иә ... ... ерен еңбек үлгілерімен
танылған жандардан іздейміз. Сондықтан да ... өмір ... ... бас ... нақ ... майдан батырлары
мен бейбіт еңбектің ерлері болып ... ... ... ... жұрт ... іліккен диқандар мен шопандар,
омырауларына қызыл жұлдыз қадаған өндіріс басшылары мен ... ... ... мен ... ... сол ... әдебиетінің сүйікті геройлары осылар болатын. Дәл сондай заманда
«Махаббат мұңының» авторының қайдағы бір қағаз шимайлағыш ақын қыз бен
оның жұрттың көлеңкесінде ... ... ... ... сүйікті жігітін
бас кейіпкер етіп алып, олардың арасындағы махаббат драмасын егжей-
тегжейлі ежіктеуді, сөз жоқ, ерекше жай, жұрт ... ... ... еді. Осы ... ... жазушы Т.Ахтанов сол кездегі
саяси, әдеби конъюнктураның ығымен, ықпалымен кетіп қалмай, ... ... ... ... мектебінен өсіп шыққан
суреткер екенін танытты. Ал ... ... ... ... ... ... ... татырлық болса,
қайыршылардан бастап жезөкшелерге дейінгі әртүрлі әлеуметтік топтардың
өкілдерін ... бас ... етіп ... ... шығарманың финалында Ләззат басына бостандық, азаттық
алды. Сол үшін ... де ... ... Осы ... неге деген
мәңгілік сұрақ тағы да алдымыздан шығады. Негесі сол, «азаттық аңсары
басқа ... ... ... ... терең. Сондықтан сіз
азаттықтың жолына махаббатты да ... ... ... ... ете ... қымбат болатын тағы бір себебі мойнына құлдың қамытын
мықтап байлап алған адам ешқашан басқа біреуді ... ... ... ... ... ... Басыбайлылық бар
жерде сүйіспеншілік жоқ. Сондықтан нағыз ғашықтық азаттықты, теңдікті
талап етеді. Ләззат өзіне лайық емес, тең емес ... ... ... ... етем деп ... ... сарп етті. Ақын қыздың,
біздіңше, ең басты ... ... о ... ... ... ... көп өзгеріп жарытпайтындығын ... ... ... ... ол ... ... ... ештен кеш жақсы.
Бұл дүниедегі ең қиыны – адамды ... ... ... ... ... ... не?» деп. Сонда ол: « Нағыз ғылым –
адамдарды тану» деп ... ... ... Өте ... пікір.
Айталық «Махаббат мұңында» Ләззатқа бір Ниязды толық тану үшін ... жыл ... ... Ал мына ... ... ... басы топыраққа тиіп,
мәңгіге тыныштық тапқанша Ләззатқа әлі қанша екі аяқтыны ... ... ... Сондықтан да ол ғұмыры болса, әлі талай қателесіп,
соларын қайтадан сонша рет ... ... ... ... адам өмірі
дегеніңіз мәңгі күрес, мәңгі таным, мәңгі ізденсітен өзге ештеңе емес.
Ал әдебиет – сол ізденістердің, танымдардың көркем шежіресі.
Өмір ... ... ер мен ... ... ұмтылысы, сол
үшін бірін бірі іздеп тауып, мәңгілік сұхбат құруы. ... ... де ең ... бір-ақ мақсатпен өмір сүреді, ол мақсаттың аты –
өзіне қарама-қарсы жыныстың ... ... осы ... ... ыстық
сүйіспеншілігіне ие болу. Үй салу, бала туу, ақша табу – осының бәрі
жаңағы ең ұлы ... ... ... Адам ... саналы ғұмыры
бойында бұл дүниеден әйтеуір өзінің жаны сүйген бір еркекке, немесе
әйелге жан-тәнімен ұнауды ... ... мына ... ... адамдардың бір біріне жүз пайыз
ұнауы неғайбыл, өйткені олар ... ақ, ... таза ... ... ... ... ... бар болғаны жұмыр басты пенделер ғана. Бірақ
сонда да олар ... өз ... ... бұл өмірден тыныштық
таба алмайды, себебі, Иосиф Мадзони ... ... мен ... оларсыз адамзаттың жан дүниесінің ... ... ... ... бере ... екі нота(85,344)».
Махаббат, өмір мұңсыз болмақ емес. өйткені біз, адамдар, мұңсыз,
қайғысыз қуаныштың, ... ... ... ... қадірін біле
алмас едік. Сондықтан мынау тіршілік деп аталатын ғажайып түрлі түстерден,
бояулардан тұрады. Олар ... ... ... сан қилы ... ... ... қызықтырады. Мынау дүние деген бұраңдаған жол да
сондай – ... ... да, ... да ... боп пенде көңілді арбаумен
болады. «Махаббат ... ... ... алдында әлгі сан қилы өмір
асулары тұр. Сол жолда ол әлі талай мұңға ... ... ... тойлайды,
түрлі сынақтардан өтеді, сүйтіп өзінің шама-шарқы, пайымы жеткенінше жарық
дүниені, ондағы ең күшті, әрі сонымен бірге ең ... ... иесі ... ... ... тани ... Осылайша қашан өз кесесін тауысып
ішкенше ... ... ... ... шығармай түгелімен көреді.
Жалғыз Ләззат емес, күллі пенденің маңдайына жазылған жазмышы – осы. ... де ... ... ... ... ... ... келешекте де солай бола
бермек.
Т. Әлімқұлов та үлкен ... 1950 ... соңы мен ... ... ... ... ... жазушы. Бұл автор ұлттық
көркемсөзге өзіндік бетімен, жолымен келді, оның кейіпкерлері көбінесе ...... ... ақындар және олар көбіне жазушының ой-
қиялынан туған ... ... ғана ... ... болған, қазақ
руханиятында өзіндік іздерін ... ... ... Бұл ... Тәкен
Әлімқұлов шығармашылығын жан-жақты зерттеген ғалым, филология ... ... ... былай дейді: « Т.Әлімқұлов – ұлтымыздың
дәстүрлі мәдениетін, халқымыздың қасиетті әдебиетін, киелі ... ... ... Осы ... ... бар ... арнап, көзі жұмылғанша
осы өнерге ғашық ... ... ... ... ... ... жанына балап,
жүрек сырындай аялап, ардақтап өмір кешкен, ... ... ... ана ... ... ... ... – дарынын, күш-қуатын осы өнер
жолына арнаған адам. ... да ... ... ... ең ... айта қаларлықтай сазды, сұлу, салмақты үлесі өнер тақырыбының
еншісінде.
Дәстүрлі өнердің ... ... ... ... әсіресе күй, күйшілік
тақырыбына жиі-жиі ат басын тіреп, осы ... ... ... ... әкелді. Жалпы, Т.Әлімқұловтың жазушылық өмірбаяны, қаламгерлік
тағдыры туралы ... ... ... ... түрде қазақ өнерінің
тарихы, сол өнерді ықылым заманнан бері ... ... келе ... ... ... алдыңнан шығады (20,51)».
Әдебиетімізге 1960 жылдары келіп қосылған Тәкеннің ... ... ... ... де ... күйші, қазақтың шертпе күйінің
шеберлерінің бірі атақты Сейтек. Жалпы, күй – ... жүзі ... ... ... ... ... бермейтін біздің төлтума музыкалық
жанрымыз. Қазақ аңыздарында оның атасы Қорқыт делінеді. Сол Қорқыт өмірінің
ең басты мақсаты ... ... ... ... Аңыз ... күй ... ... да, алдынан оған көр ... ... ... кездестіреді.
Ажалдан қашып құтылудың басқа жолын таппаған ол ... ... ... ... жіберіп, соның үстінде отырып өзінің зар мұңын қара ... ... ... ... деп ... сол айтулы музыкалық шығарма
күні бүгінге дейін жетіп отыр.
Рас, күй атасы физикалық тұрғыдан ... ... оның ... ... ... ... өзі аттас шағын теміржол бекетінің жанында.
Алайда Қорқыттың өзі өлсе де, күйі өлген жоқ, атақты күйші сүйтіп ... ... ... тапты.
Түсінген кісіге осы әфсанада ... ... ... ... зіл
батпан үлкен сыры жатыр. Бұл аңыз бізге адам деген күрделі жаратылыстың ең
басты құндылығы рух екендігін, жақсының аты, ... хаты ... қана ... көрінісі, әрі мазмұны болып табылатын шын өнер мен ... ... ... ... ... бірі және ...... «бесінші мұхит» деп атаған қазақтың қасиетті, киелі күй өнері.
Жалпы, адамның айтуға тілі жетпейтін өмірдің ең бір ... ... сыры мен ... тек ... ғана ... ... осы тұрғыдан келгенде,
расында да, оның ауқымы теңіздей терең, мұхиттай шетсіз-шексіз. ... ... ... ... ең ... әсер ... ... түрі осы
саз өнері көрінеді. Өкінішке қарай, оның бұл ... ... ... жеткізу мүмкін емес. Сондықтан проза біткен жерден поэзия, поэзия
біткен жерден музыка басталады деген сөзде үлкен ... ... біз ... еткелі отырған «Сейтек сарыны» (1960 ж.) деп
аталатын повесінде өте қиын міндетті ... ... ... ... ... – күйші, және анау-мынау емес, даңқы бүткіл қабырғалы
қазаққа жайылған айтулы ... әрі ... ... осы ... ... ... ... Ендеше Сейтек туралы жазу деген күй туралы, оның
айтуға, суреттеуге тіл жетпес құдіреті ... ... ... ... ма. ... ... ... қолға алу үшін суреткерлік ерен ... ... ... болады.
Алматыдағы республикалық газеттердің бірінде қызмет істейтін Дәрмен
Нұсқабаевтың Қазақстанның түстігіндегі ... ... ... ең ... ... шопан Сәрсеннің әкесі – бармағынан бал тамған ... ... ... ... ... ... ... құру еді. Сәрсен
тұратын «Қызыл сеңгір» совхозы – аудан ... ... ... ... ... ақын, журналист Дәрменге аудандық партия
комитетінің хатшысына барып, көлік сұрауға тура келеді. Партияның ... ... ... ... ол ... ... қонаққа машина тауып
бере алмай, оны бір атқа мінгізіп жатып, ... ... «– ... ... домбыра қағудан қалған. Ал бірақ баласының өзі ... ... ... ... – домбырашылардың ұясы. Бара көресіз, – деген.
Содан Дәрмен нардай биік лоқылдақ ... ... ... жол ... ... шал ... ... Алматыдан арнап келген ақынмен
шешіліп сөйлеспеді. Домбыраны қолына да алмаған.
Дәрменнің бұл үйдің табалдырығынан аттауы – ... ... рет. ... ... ... ... ... үзген ол совхоздың шаруашылығымен танысып,
очерк жазбақ болып жүргенде, Сәрсен шілдеханаға шақырды. Тұз-дәмнің бұйрығы
қойсын ба, ... ... ... ... сүйкімсіз шалдың шақырғанына қайта
оралды.
Дәметпестен дәмететін ақын күтпеген сұхбатқа қуанған. ... ... ... ... ... ... көрген кәрі шал шешілер, өткен-
кеткеннен әңгіме шертер, күй тартар деп топшылаған. ... ... ... ... ... ... Тәспиғын аударып, өзімен өзі боп кете
берді. (86,230)».
Жазушы ... ... ... ... ... Дәрменнің
Сәруар шалмен әңгімелесуге бұлайша ерекше ынтығуы тегін ... ... өзі ақын ғана емес ... ... ... өзі істейтін газетке
Сәруар, оның ұстазы, күйші-композитор, атақты Сейтек туралы бір тартымды
очерк жазу – оның ... ... ... ... ... ... ... әйгілі «Заман-ай» күйінің шығу тарихы оған көптен бері маза
бермей ... бір ... Ал оның ... бір білсе, Сейтектің көзін
көрген жалғыз шәкірті Сәруар ғана біледі.
Дастархан үстінде Дәрменнің ... ... ... ... өз ... ашып көрсем қайтер екен деген бір ... ... бір ... ... ол ... қара ... ... атақты
күйді бабымен шерте ... ... ... ... ... ... Сәруар әуелі елең ете қалып, артынан үн-түнсіз ойға шомады. Көз
алдына жастық шағы, ұстазымен өткізген ... ... бір ... ... ... өте ... қиқар шалды жібітеді, Сәруар ақыры шешіледі. Сейтекпен ол он алты
жасында, 1905 жылы ... ... ... ... төрт ... ... Сейтектің сол жылы сонау ит арқасы қияндағы ... ... ... беті ... ... ... босауына сол жылы орыс-жапон соғысында
жапондардаң аралдан орыстарды қуып шығып, оны басып алуы себеп болады. ... осы ... ... ... тым-тырақай қашады. Сөйтіп
қайдағы бір орыс-жапон соғысы Сейтекті жат жерде азып-тозып жоғалудан аман
сақтап қалады. ... ... ... ... бәрі бір ... ... ғылымдарының докторы, профессор Ж.Тілепов ... ... ... ... ... ... Ресейдің жеңілуі
де, 1905 жылғы көтеріліс, Һәм сол жылғы қазан айындағы ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің араласуына жол
ашқан Мемлекеттік дума құру туралы манифесі де, ... ... ... ... үшін ... жай-күйі де қазақ елінің тұрмыс
тіршілігіне, көңіл күйіне қандай мөлшерде болса да әсер ... ... ... - деп , ... атап ... ... тозаққа тән қиыншылықтардың талай өткелектерінен
әзер өтіп еліне оралған қашқын ... ... ... теріскейінде өз
қандастары тонамақ болып, Қоңқақ деген біреу жігіттерімен айдалада ... келе ... оған бас ... Оларға ойда жоқ жерден Сәруардың әкесі
Үдербай жолығып, Сейтектің домбырашы, күйші екенін ... соң, оны ... ... ... ... сауғаға сұрап алады. Ал жас Сәруардың
бұл кезде қара домбыраға іңкәр боп, күйшілікпен ... ... кезі ...... ... Сейтек Үдербайдың үйінде біраз қонақ боп, оның
баласына күйшілік өнердің қыр-сырын үйретеді. Сәруардың Сейтектен ... бірі оның өз күйі – ... ... бұл жолы ... жерден қиқар шалдың көңіл кілтін тапқан
Дәрмен Нұсқабаев онымен армансыз ... ... ... көңілді
оралады. Жазушы осы жайлардың бәрін кейікерлерінің психологиясымен
астастыра бейнелейді, ... да ... көп ... жан ... еліктіріп отырады. Дегенмен кейде автордың өзі болған ... ... ... ... сюжет тым сылбыр дамып, кісіні жалықтырып
жіберетіні бар. Жалпы, Жан Пол ... ... ... ... ... драмада жасалып, лирикада бастан кешіріліп, сезіледі (26,28)» ғой.
Сондықтан эпос негізінен автордың әңгіме етуіне арқа ... ... ... ... ... ... ... өрнектермен әсемдеп, оның
эмоциялық реңктерге бай, әсерлі болуына қатты мән беруге тиісті. Ал нақ ... ... ... жомарттық Т.Әлімқұловтың ... ... ... ... ... атты күйі оның басынан кешкен тар жол, ... ... ... Онда мына ... опасыздығы, орыс
отаршылдығының құрсауында қалған туған халқының қасіреті, адамгершілігі,
кісілігі азып-тозып бара ... ... ... – бәрі ... ... ... ... өнер шығармасы заманның тілі, үні ғой. Сондықтан
жаратылысынан аса сезімтал жаратылған Сейтектің уақыт, мезгіл ... ... ... ... Осы ... ... философ Т.Ғабитов:
«Зарзаман» бейнесін күйзеліске түсе бастаған мәдениет міндетті ... ... деп, ... ... жылы күз ... ... домбырашылар, қобызшылар, сырнайшылар,
сыбызғышылар секілді халық өнерпаздарының республикалық фестивалі ... ... шал да ... ... Оның ұлы ... ... ... хатына
қарағанда, Алматыға барса, күйлерінің пластинкаға түсетінін естіген шал ай
бойы домбыра шертіп, жасарып кетеді. Сүйтіп қарт ... ... ... ... ... соның алдында Сейтек пен Сәруардың арасындағы рухани
жақындықты, туыстықты негіз етіп, бір баллада ... оны ... ... ... ... Сәруар сол шығарманы оқып, өзінен
өзі жас баладай егіл-тегіл ... Бұл – ... ... өзінің келер
күндерге деген зор үмітке толы ... ... ... ... ма, ... ... ... боп кеткен ұстазына деген сарғайған сағынышы ма,
әлде ... өтіп бара ... еске ... күн ... ... торығуы ма,
оны Сәруардың өзі ғана білетін.
Аяқ астынан қатты науқастанып ... ... ... ... ... ... қатыса алмайды. Осы фестивальда
Сәруар ... ... ... күйі ... ... ... Оны ... ауырып жатып радиодан тыңдаған ақын Дәрмен
төмендегіше ... ... ... қалды. Шалдың шертісі мүлде бөлек.
Құлаққа қонымды, көкейге оралымды қоңыр ... ... шыға ... ... ... ... ... қамкөңіл адамның даусындай
аянышты әсер туғызды. Сірә, шалдың саусағы ... ... ... ... ... сыңсып, асты-үсті қатар боздап, дәмді әуендер күмбірлеп
кетті. Дүниеден торыққан, дәмеленген, ашынған жанның ішкі сыры ... мұң ... ... ... өтсе де, ... ұрпақтар тілмәшсіз түсінетін
шыншыл мұң еді бұл. ... ... ... ... ... ... (86,265-
266)».
Дәрмен бір-екі күннен кейін ауруынан жазылып, бір уақ ... ... ... күй мұхитына сүңгиді. Өзінің көптен бері
жоғалтып ... бір ... ... ... күй ... ... ... өзі «Заман-айдың» тереңіне бара алмай, беріден ... жүр ... ... ... ... енді соны ... болып отыр.
Повесть шамамен осылай аяқталады. Бірақ ол оқырманның көкейінде әрі
қарай жалғасады, оның көңілінде сан қилы сауал қалып ... Бұл өмір ... өзі? ... ... оған келу ... үшін ... ... бақ пен
бақыт па? Таусылмайтын қызық па? Ендеше ... ... неге ... ... Неге мына ... ... таба алмай, олай-бұлай
дүниенің төрт құбыласын шарлап, шарқ ұрады? Оның шыбын ... ... ... қай ... ... тылсым? Міне, шамамен осы тектес
жауапсыз қалған өмірдің мәңгі ... оның ... ... ... Әрине, сезімтал, ойлы оқырманның.
Сейтек те, Сәруар да, ... де өз ... өз ... Олар өмір ... уақыттың кескіндері бір біріне ұқсамайды,
өйткені үшеуі – үш ... ... ... ... күйі ... де ... ... жан дүниелерін бірдей астаң-кестең етеді, тереңде жатқан
шерлерін қозғайды. Айталық, Сәруар мен ... ... ... ит жеккен
айдалып, тағдырдың қатал теперішіне ұшырай қойған жоқ, ... ... ... ... ... ... тап келді. Сонда да осы үшеуін
жалғап тұрған бір көрінбейтін жіп бар секілді болып көрінеді ... ... ... аты не? ... ұрпақтан ұрпаққа мирас болып келе жатқан
ген деген құдірет пе, әлде шығармашылық тұлғалардың ... ... па, яки ... ... ... ... да, адам жанының пәлендей
өзгеріске түсіп жарытпайтындығы ма?
Біздіңше, осы үшеуі де. Әрбір кезеңнің, уақыттың өз ... ... ... ... қарап отырсақ, арғы-бергіде ешқашан қой үстіне
бозторғай жұмыртқалаған заман болмапты, әйтеуір қоғам бір ... ... ... пенделердің бұрынғы-соңғы тәжірибесінде кездестірмеген
екінші бір күрмеуі қиын ... ... ... ... жалғаса беріпті,
жалғаса беріпті. Соған қарағанда біз, екі ... ... суы ... ... та, бұл ... ... айналдыру мәңгі қол жетпес қиял
болып қала ... ... Рас, ... ... ... озған сайын
ғылым мен өнер дамып, адамзат рухани жағынан біршама жетіледі, ... ... де ... да ... ... ... оның ... бір
микробөлшегі болып табылатын екі аяқты пенденің ... ... ... ... ... да ... Осылай болуы заңды да
секілді, өйткені шешілмеген мәселелер, түйіндер ... ... ал ... адамның адам болып қалуы үшін ең басты шарт, себебі ізденіс тоқтаған
кезде адамзат жер бетіндегі ең ... ... ... ... ... ... тек ... алға, ізгілікке мәңгілік талпыныс үстінде шыңдалады.
Көркем әдебиеттің де ең ... ең ұлы ... – адам ... ... әрдайым жетілдірген үстіне жетілдіру. Айнадан біз өз кескін-
келбетімізді, ... ... ... ... ... рухымызды
танимыз. Ұлттық әдебиеттің бетінде халқымыздың бүткіл рухани тәжірибесі құс
жолындай сайрап жатыр. Онда ... ... ... ... ... ... де, жеңілістің ащы дәмінен жаны шырқырап, іші шерге толған
бақытсыз шақтары да, отаршылдық билік сансыратқан ... ... ... нашақорларша мәңгүрттене бастаған қауіпті кезеңдері де,
иманы, ары оянып, қайтадан ... ... ... ... ... де – ... Осы ... келгенде, ұлт үшін, оның рухани дамуы үшін ... тең ... ... жоқ мына ... бас кейіпкері Дәрмен ... бір ... ... ... жан ... ... де ... үй-жайы бар,отбасылы, жұртқа
аты мәлім ақын, журналист), оның да өз мұңы өзіне ... ... ... ... ұзақ ... ... өз қатарластарынан біраз кешігіп келсе,
екіншіден, төмен ... жолы ... ... ... – дүние қамынан өзгені
ойламайтын, жарының қас-қабағына қарау дегенді білмейтін іші ... жан. ... ... ең ... ... – осы, ... ... өз
отбасынан таба алмаған жан басқа ешқайдан таба алмақ емес. Бәлкім, жүрегін
мұң кернеген Дәрменнің тағдыр теперіш көп ... ... ... іш
тарта беретіні осыдан да болар. Өзі бақытты адам өзгенің қайғысын ұғып
жарытпайды, ... ... ғана ... Осы ... ... ... ... баласындай Дәрменнің арасында жай көзге шалына бермейтін бір жақындық,
туыстық бар.
Повестегі басты кейіпкерлердің бірі, Сейтектің ... қаны ... ... қарт Қаратау. Ішіне талай ықылымдардың сырын бүккен бұл
әулие тау кісіні еріксіз ойға шомдырардай болып суреттеледі. ... ... ... ... ... ... ... құлдырай аққан бұлағы, аяғына
оратылған көкмайса шалғыны, оның бұрқыраған ... иісі – ... ... жөнінде профессор Қ.Әбдезұлы: «Айталық, атақты күйші Сүгірдің мекен
еткен ата жұрты кәрі ... ... ... ... айту ... ... бірнеше ұрпағы жатқа айтып келе жатқан аңыз-
әңгімелерді жазушы сол ... ... ... ... ... шешендік өнер мен айтыс өнерінің мәуелі кіндігі болған
Қаратаудың терістігі мен түстігі осы ... ... ... ... ... жаңаша бой көтереді. Жазушы осының барлығын кең ... ... ... ... ... тау-тасты зерттеп, оның әр сай, әр биігінің
құшағындағы ел мен жер ... ... ... қилы ... жиып,
жаттап өскен күйші Сәруардың Сейтекпен рухани табысуының тарихы да повесте
арналы желі болып тартылған (20,91-92)», - дейді.
Белгілі ... ... ... ... да, қарт ... ... ... мен аңыздарды, әфсаналарды жазушы өз мақсатына
шебер пайдаланады. Осылардың бәрін көкірегіне сіңіріп, пісіріп ... ... ... ... өнерлерінің тақыр жерде тумағанын, олардың
шығармаларының тамырларының тым ... ... ... ... ... ... болмайды, бар нәрсе формасын өзгерткені ... ... ... ... ... ежелден келе жатқан тарихтың өзіндей көне
философиялық қағданың ақиқаттығын тағы бір ... ... ... жері ... да, ... да ... ... халыққа азық
болар аңыздар мен әфсаналарға да кенде емес. Ендеше бұл жердің топырағы ... әлі де ... ... пен ... Дәрмендерді жарық дүниеге
әкеліп, олардың күйлері мен жырларын талай отандастарының жүрегіне ... ... ... ... ... кембағал болып қалмас үшін, сол күйлер мен
жырлар арқылы өткенді ғана түйсініп ... ... де ... ... аяқ басу үшін.
С.Шаймерденов те үлкен әдебиетке 1950 жылдары келіп қосылған ... ... Оның ... ... атын ... ең алғашқы әдеби туындасы
1953 жылы «Болашаққа жол» деген атпен жарық көрген романы еді. ... ... мен ... ... өмірінен
жазылған бұл шығарманы әдеби қауым ә дегеннен-ақ ыстық ... ... ... ... ... деген атпен бірнеше рет қайта басылды.
С.Шаймерденов прозасының дені негізінен повестерден ... ... ... «Жыл ... ... ... «Ит ... деп аталды),
«Мәжнүн тал» деп аталатын баяндары қазақ ... осы ... ... ... үлес қосты. Әсіресе оның «Ит ашуы» деп аталатын
повесі қалың оқырмандардың да, ... ... да ... ... ... ... ... жататын бұл повесть адамдар мен қатар Марғау
деп аталатын иттің достыққа, уәдеге беріктігін, өз ... ... ... ... ... құнды болды.
Повестің прозаның басқа жанрларына қарағанда өзінің оң жамбасына келіп
тұратынын С.Шаймерденоытың өзі де ... Ол ... оның өзі ... ... ... – менің ең сүйікті жанрым. Оқушыға айтпақ болған ойым
мен идеям осы ... ғана ... ... секілді. Мен мұнда өзімді еркін
сезінемін. Ал еркіндік, форманың жазушыға ... ... ... үшін
қамшылар жағынан келетін ең әуелгі шарттардың бірі ғой деймін ... ... ... ... ... ... – шопан. Жер ортадан ауып
бара жатқан шағында оның жастайынан Құдай ... ... ... ... ... ... өткізгеннен кейін Лезбай жасы отыздардың үстіне енді
шыққан ... ... ... бас қосады.
Шопанның Дабыр,Адыр деген екі мектеп жасындағы баласы және ... ... ... ... ұлы бар. ... ... тәуір жерде қызмет
істейді, жайлы пәтерде ... тағы бір ... ...... ... ит. Ол иесі ... ... сондықтан иесінің әмірі ол үшін бұзуға болмайтын заң. Анау-
мынау тайыншаға пара-пар ірі ит. Оның анасы – корол догы, ... – бір ... жеті ... ... барақ жүнді моңғол овчаркасы. Қанат Марғауды күшік
кезінде қаладағы Иван Иванович деген ішімдікке ... бір ... ... ... сатып алып, әкесіне әкеп берген болатын.
Шығарманың өмірге келуіне өмірде болған бір оқиға ... ... ... өзі бұл ... ... және тақырып. Бұл екеуінің
арақатынасы тіпті қызық. Кейде тақырып ... ... өзі ... ... тақырыпты іздеп жүретіні де болады. Қызық деп отырғаным –
өзі ... ... ... танымауы, қабылдамауы мүмкін. Кейде іздеп
барған жазушыға тақырыптың көрінбей, еленбей қалуы да ғажап емес.
... Осы ... ... ... көз ... көп ... ... ... келіпті. Содан кейін алдына түк мақсат қоймай, білмекке құмарлық,
көрмекке құмарлық жетегінде ел аралап ... ... ... бар.
Ал ананы жазайын, мынаны жазайын деп алдыма мақсат қойып, елге шығып жазған
шығармам мүлде жоқ, – дей ... ... ары ... ... ... ... ... қазақша толық аты – «Ит ашуы». («Жұлдыз» журналында «Ашу»
деген атпен ... Рас, ... ... жазылған шығармалар көп:
Джек Лондон – «Ақ азу», Лев Толстой – ... ... ... ... ... Сейфуллин – «Қызыл ат», Гавриил Треопольский – «Қара
құлақ ақ Бим», тағы тағылар. Шынымды айтсам, бұл ... бір де ... ... ... ... бола ... жоқ.
... Бірде жолым түсіп, Алматы облысының Кеген ауданына бардым.
Кездескен адамдардың бірі ит ... ... ... бір ... оқиғаны айтып
бергені: күзде қой отарлары таудан қыстауға ... ... бір ... ... ... Әрі ... бері іздеп, шақыра-шақыра таппаған соң, қасқыр
жедіге жорыпты да ол байғұс көшіп кете берген. Қыс өтеді.Келер ... ... ... ... ізімен таудағы жайлауға келе жатса, былтырғы
қой жусатып, дем ... бір ... иті шыға ... ... сондайлық,
шақырса келмейді. Жақындаса, үреді де шегіне береді. «Бұған не болған» ... ... иті ... ... ұмыт ... ескі тонды күзетіп, қысты
өткізіпті ... ... осы жай ... «Ит ... ... ... ... Авторды
иттің қыс бойы иесінің көшкен ... ... ... ... ескі ... шығуы тебірентсе керек. С.Шаймерденов осы эпизодты повесіне сәтімен
падаланады.
Бірде ферма меңгерушісі ... ... ... үй қой ... ... үйіне қонаққа келеді. Қасында қалада оқып жатқан студенттер құда
баласы Баспай мен жиені Тасбай бар.Мес қарын Қарғабек ... ... ... ... ... Марғау неге екені белгісіз Қарғабекті жақтырмай,
оған қарап ... үре ... ... оны ... ... ... арқанмен байлаттырып тастайды.
Қазанға ет асылып, дастарханға шай келеді. Бірақ үйде арақ таусылған
болып шығады. Лезбай ұятты қонақтардан қысылып,Қарғабек ... ... ... ... орталығындағы дүкенге аттанады. Біраздан соң Таспай мен
Баспай да сейілдеуге тысқа шығады. Осы сәтті тосып отырған Қарғабек ... ақ сұр ... ... ... ... ... Келіншек те
еш қарсылық көрсетпейді, оның да ақ ... ... ... мойнына
оратыла кетеді. Марғау Қарғабек пен Ұмсындықтың мына сатқындықтарына шыдай
алмай, ... ... ... ферма меңгерушісіне бас салады. Атылып кеп
Қарғабекті талай бастайды, итпен алысқан ол допша домалап киіз ... ... ... ... ... тысқа атып шығады. Осы кезде
орталықтан арағын алып, Лезбай да жеткен еді. ... оған ... ... – Мына итің құтырды, қарасын құрт!.. – деп.
Лезбайдың көмегімен иттің талауынан әзер босанған Қарғабек те иесінен
Марғаудың ... ... ... ... ... бір ... ... Лезбай оларға
итке тие алмайтынын ескертеді. Ашуға булыққан Қарғабек ... ... ... ... ... бір ... өтеді. Ит жамбасы сынып, қиралаң
ете қалады. Мына көзкөрекі ... ... ... ... ... құлақ шекеден бір қойып, ұшырып түсіреді.
Бұдан кейін Қарғабек бұлқан-талқан боп, қасындағыларын соңына ертіп,
кетіп қалады. Жай ... ... ... ... милицияға Лезбайдың
үстінен арыз түсіреді. Ертеңіне милиционер шопанды қамауға алып, ... алып ... ... ... аңғал қойшы ойда жоқта түрмеден бір-
ақ шығады.
Жазушы ... ... ... ... да, ... салқын болсын» деген
принципті қатаң ұстанады. Сондықтан да ол повестегі ... ... ... өз ... білдірмейді. Бұл өмір шындығының объективті
сипатын күшейтуге қызмет еткен. Сондықтан да оқырман өмір шындығын ешбір
боямасыз, шынайы ... ... ... ... ... және оны ... ... да біледі.
Осы жайында оның өзі былайша толғанады: «Табиғат саған талант бергені рас
болса, сен өзіңді өнер ... ... ат ... ... ... соң аз ... пе, әйтеуір бірдеңелерді жазып жүруің әбден кәміл. Осы ... ... екі ... екі ... ... ... нені жазуың керек, қалай
жазуың керек? Ұлылығың да, ... да осы екі ... ... ... ... ... ... жазу керек: бұл – шеберлік мәселесі. Ал ... ... ... ... танымың, өмір сүрген ортаң, көзбен көріп, бастан
кешкен өмірлік жолың, іс-тәжірибең жатады. Бір ... ... ... таңдай білу дейді. Ал осы екеуі қосылып, талант дәрежесін анықтамақ
(78,296)».
«Ит ... ... ... ... ... белгілі бір
дәрежеде қарабайыр көрінгенмен, шын мәнінде іштері ... ... ... ... алғашында Лезбайдың қамқоршысындай болып көрінеді.
Айған өлгенде оған аяушылық білдіріп,Ұмсындықты әйелдікке алуына қол ұшын
берген шын ... сол ... ... ... Бірақ оның мұндай
«жанашырлығының» артында өзінің арамза мүддесі жатқаны тек кейін ғана мәлім
болады. Егер ... ... ... пен ... ... сыры сол құпия күйінде қала беруі де мүмкін болатын.
Ұмсындық та өмірден жолы бола қоймаған жан. Оның ... ... ... бола қоюы ... ... бұл келіншек бақытын ол жоқ, болуы мүмкін
емес жерлерден іздейді. ... ... үшін ... оған ойын үшін ... ... қуыршақ екенін сезбейді, қасында жүрген Лезбайдың ... ... ... ... адал ... егер шын ... өзімен өлгенше бір болудан айнымайтын жар бола алатынын аңғармайды,
мұндай рухани соқырлықтың түбінде өзіне оңдырмайтын ... ... ... таң ... ... адамдардан төмен болып жаратылғанына
қарамастан адалдықты тануда Марғау ит болса да біраз адамнан озық ... Ол ... ... тас ... алған арамза жан екенін иесі
Лезбайдан гөрі ертерек ... ... да ... ... жан ... беріскен айқасқа түседі. Марғаудың адамдардан тағы бір ... ... ... ... ... да ... секілді адамдардың
қараулығына, әділетсіздігіне көрсе де көрмегенсіп, білсе де білмегенсіп көз
жұма қарауды білмейді, әділет, ... үшін ... ... ... ашық ... ... Жазушы осылайша өзінің сүйікті кейіпкері
Марғау арқылы екі аяқтылардың аярлығын, ... ... ... ... ... түскенін естіген Қанат әуелі жеңіл машинасымен ауылға
барып, інілері ... мен ... ... алып ... ... Адыр ... ... жамбасы сынып, әлі содан ... ... ... да ... ... ала ... ... қиылып отырып алады. Мінезі
жұмсақ Қанат оның өтінішін жерге ... ... ... Марғау Қанаттың
әйелі Нағираға да ұнамай-ақ қояды, қалалық пәтердегі көршілерін кірпідей
жиырылдырып иттің түн ішінде ... ... ... ... ... ... ... келіншектің төбе шашын тік тұрғызады.
Сондықтан ол ... үйде ... ... ... иттерді ататындарға беріп
жібергісі келіп, олардың кеңсесіне телефон соғады. Бірақ сұңғыла Адыр мұны
біліп қойып, итке ... ... Осы ... ... қайта-қайта үріп,
қыңсылап, өзін сыртқа босатуын Нағира мен Адырдан ... ... ... ... Қанаттың ізденуімен түрмеден босаған Лезбай дәл осы ... ... ... үйдің ауласына келіп енген еді. Иесінің келе жатқанын
оның иісінен сезіп ... ... жер ... өзін ... ... ... болмайтын. Осы бір кісіні еріксіз толқытатын сәтті ... ... ... ... әлде қуанышы, итте әйтеуір ес қалған жоқ. Арсылдай
үріп, есікке шапшыды. Адыр да шырылдай түсті. – Марғаудың ... ... ... бе, әне ... тырналап жатқанын. Мен Марғауды далаға
алып шығайыншы, тәтетай. Мен Марғауды ... алып ... ... аяғы ... ... шабады деп Нағира ойламаған еді. Өз есебі
бойынша, балалар тамақ ішіп жатқан кезде ақырын ғана есікті ... ... ... Енді ... ... тағы да есікке асылды. Не істерін білмей әрі қысылып,
әрі дағдарған Нағира: – Жә, шығарсаң, шығаршы! – ... ... ... Адыр
жүгіріп есікті ашты. Марғау сыртқа атылды...
Иттің жұрт түсінбеген осы бір жат қылығының сыры біреу-ақ еді. Жаңсақ
статьямен түскен іс ... ... ... ... бұл ... есік ... ... Нақақтан аз да болса зәбір көріп, тұтқыннан көңілі бұзылып,
жасыңқырап шыққан шопанды есік ... ... ... ... ... үлкенді-
кішілі балалар да, ата сыйлай білетін жақсы келін де емес, жаздың аптап
ыстығы мен ... ... ... де ... болып қалмай қасында
жүретін ит жолдас, адал жолдас Марғау болып шықты. Шын сағынған ... ... ... ... ... ... көтерілген ит сағынысып қауышқан
кәдімгі адамға ұқсап, алдыңғы екі аяғын иесінің иығына асты да, ... ... ... ... ыңырсып көрісе бастады. Шопан ... ... ... – Жә-жә, болды Марғау, мен міне біржола босап шықтым, - деп,
итінің жауырынан қағып, үйге беттеді (88,351)».
Иә, шынында да, ... ... де ... ... Марғау еді. Оның
иесіне деген адалдығы Лезбайдың ... ... пен ... да, ... ... Нағирадан да артық еді. Рас, олар да әкесін аңсаған болатын, онымен
қайта қауышар күнді тосқан-ды, бірақ ... ... бір ... дәл
Марғау секілді сағыныштан сарғайып, тағатсыздана күте қойды ма екен? Сөз
жоқ, иттің иесіне деген сағыныша ... еді, ... ... оның
қасында жіп есе алмай қалатын.
С.Шаймерденов суреткерге тән бір тіл жеткісіз түйсікпен ... ... ... өзгерістерге дейін өте дәл байқап, қапысыз
ұстайды. Ол итке ит, ... деп ... ... ... өте ... сезініп, өзінше бағамдай білетін жүрегі ... ... иесі деп ... ... да оның ... ... адамдардың іс-әрекетіне, қозғалыстарына қарағандағыдан кем мән
бермейді. Сондықтан кейде бізді ... ... ... ... емес,
иттің көзімен баға береді. Және, бір таң қаларлығы, Марғаудың берген ... ... ... ... гөрі ... шыншыл болып
шығады. Сөзіміз жалаң болмау үшін тағы да ... ... ... және ... ... Қанаттың жеңіл автомобилінің кабинасының ішінде
«саяхаттап» келе жатқан ... ... ... ... бір ... ... ... сайын жол үстінде үлкенді-кішілі машиналар
көбейіп кетті. ... ... ... жер де, ауа да тарылып, тыныс алудың өзі
қиындай бастады. Әсіресе қара тұман құсып бара ... ... ... ... озғанда қиын. Қолқаңды атқан көк түтін кабина ішіне
лақылдап кіреді де, ... ... ... ... алады. Марғауда маза жоқ.
Қыңсылап есікті тырналаумен келеді: «Көсіліп жүретін ен даланы қалдырып,
қайда келе ... ... ... ... мен өзі ... ... негізіне үңіліп, себебін ашуға оның қабілеті жетпейді. Сонда да
иіс пен дыбысқа сергек Марғау тыныс алу қиындығы ... ... ... ... ... ... Беймазалықтың кілтипаны да сонда.
Қанат қала шетіне іліге беріп, ұбақ-шұбақ тізіліп тұрған көп машинаның
арасына кіріп тоқтады.. ... ... ма ... Төңіректі орап алған
бензин исін тек машинамен ғана байланысты жадына ұстаған Марғау тағы ... ... ... мына бір ... иіс машиналардан ғана емес,
келіп тоқтаған соң машиналарға түтіктерін созатын ана бір ... ... ... жатады екен. Неге екені белгісіз, мұндағылардың бәрі ашулы. Жоқ
жерден себеп тауып, айқайласып жатқан біреулер. Қанша тұрсаң да, ... де, жылы ... ... көңілді жүрген ешкімді кездестіре алмайды
екенсің, ... ... мына ... ... ... де бірте-бірте
қабақтарын түйіп, қалай сыздап,қалай ашулана бастағандарын өздері ... ... ... ... ... адал еңбекпен өмір сүрген Марғау ... көп еді мына ... ... ... шыңы болып есептелетін
қала өмірінде. Неге мұнда адамдардың қабақтары қату, қолқаны атып, еріксіз
тынысты тарылтатын иіс шығаратын мына ... ... ... ... ... созатын темір жәшіктер не үшін керек? Мұның иесі ... ... ... ... ... ферма меңгерушісі неге мұны келдекпен
ұрып, жамбасын сындырып қойды: мұның ... ... бас ... ... ... емес еді ғой? Ол ... біреудің меншігіне қол сұғудың
қиянат болып табылатынын түсінбейді?
Міне, егер оған ғайыптан тайып тіл ... ит ... дәл ... қойған болар еді. Сонда екіаяқтылар осы тура, адал жүректен
қойылған алғаусыз сұрақтарға ... ... ... болар еді десеңізші. Ағынан
ақтарылып, адалына көшер ме екен, әлде тағы да ... ... ... ... ... ... ... ме? Әй, шамасы, біз
білетін пенделер болса, олар осы екінші жолды таңдайтын болар. Ал ... ... ... ... оның ... ... адалдықтан өзгені
мойындамайды, әрі білмейді. Сондықтан ересек ... ... ол ... ... жолын таңдаған иесі Лезбайдан өзгелерді көп түсіне
бермейді. Бәлкім, Марғаудың ... ... ... ... ... да ... жатқан болар. Мына жарық дүниеде оны бір түсінсе, сол ғана
түсінеді, бір бағаласа, сол ғана ... ... ... ... ... ... өмірдің ешқандай қызығы да, мәні де жоқ.
Иә, өркениет ілгеріледі, тұрмыс біршама ... ... ... ... бір дерттен арыла алмай-ақ қойды. Осы жөнінде Чеховтың
Горькийге былай дегені бар екен: «Алексей ... ... ... ... ... ... ғой. Мұны айтып отырғаным дәрігерлік
тәжірибемнен түйген бірер ойым бар. ... ... кез ... ... тауып аман алып қалуға болады дер едім. Сіз білесіз бе, тек бір ... ... ... Ол – ... . ... да ... ... жазылған пьесаңыз да, баса дүниелеріңіз де маған ... ... ... кез ... ... келе бермейді ғой
(19,51)».
Рас сөз. Тоғышарлық Чехов, Горький заманының ең басты проблемаларының
бірі болса, ол ... ... өмір ... ... де өз
көкейкестілігін ешбір жоймапты. Бұрынғыдан асқына түспесе де, ... та ... жаны сірі неме ... іштей ірітіп-шірітіп, аздыруын
қоймапты. Ендеше көркемөнер мен осы бір әлеуметтік дерттің ... ... ... да жалғаса беретін болғаны ғой.
Ұмсындық Лезбай түрмеге түскеннен кейін отарды күйеуінің досы ... ... ... өзінің бас қамын қылып, орталыққа көшіп ... ... ... ... Лезбай оны қайтадан өз жанына алады,
бірақ екеуі бір ... ... ... ... сондықтан көп ұзамай
қайтадан айрылысады. Бұл жолы біржолата.
Повестің эпилогында біз өзінің ата кәсібі – ... ... ... ... ... ... директоры оған көмекші береді,
демек, ол жалғыз емес. Отбасының, Отанының игілігі үшін ол әлі де ... ... бұл істе оған ... ... ... ... атам ... жеті
қазынының бірі деп атаған иті Марғау да ... ... ... жоқ, ... «Ит ... - өз ... ... тереңнен
қопарған, өзі өмір сүрген мезгілдің әлеуметтік қайшылықтарын шыншылдықпен
бейнелеген көркемдік кестесі келісті, талантты ... Ол – ... ... ... ... ... үлес ... шығарма. Бұл
шығарманы оқып отырып біз адамдардың тек ... ... ... ... қоймаймыз, олардың өз рухани дамы жолында үнемі үздіксіз ізденіс
үстінде болып келе жатқандығына көз ... Ал ... бар ... ... даму бар ... прогресс бар. Адамзат көші осылайша алға жылжи бермек,
қашан жетер ... ... ... ... ... Әдебиет болса, сол
ұзақ, бәлкім мәңгілік рухани жолдың ... ... ... ... ... ұлы ... о баста оның пешенесіне осы абройлы міндетті, миссияны
өшпестей етіп жазған
Ғ.Мүсірепов – көркем ... ... ... ... ... ... классиктеріміздің бірі. Ол қазақ әдебиетінде повесть
жанрының кемелденіп өсуіне де айтарлықтай үлес қосты. ... ... ... «Көк үйдегі көршілер»(1929), «Өмір ертегісі»(1930),
«Алғашқы адымдар»(1932), ... ... ... «Жайлау
жолында»(1936), «Тұтқын қыз»(1938), «Кездеспей ... бір ... ... ... ... мен одан ... колхоздастыру
дәуірі кезіндегі қазақ өмірін арқау етті. Алайда ... өзі ... ... ... бірдей мықты дүниелерім деп есептемеген. Оған
дәлел Ғ.Мүсіреповтың 1980 жылы «Жазушы» ... ... ... таңдамалы
шығармаларының үш томдығына повестерінен тек «Тулаған толқында», «Алғашқы
адымдар» мен ... ... бір ... ғана ... Бұл ... өзі ... ... «Қай ақын-жазушының болса да ... ... ... талап-талғамы, мәдениеті, білімі өсуіне байланысты
мазмұндық нәрі ... ... ... ... оңа ... ... ... Мүмкін ғана емес, болған, бар, болады. Сондай ескірген
еңбектері барын ... ... ... өзі ... ... Кезінде
белгілі дәрежеде маңызды болғанымен енді ескіре бастаса, ондай шығармаларын
баспаға ұсына беруге жазушының өзі тоқтам ... ... игі ... ... ... ... еңбегі түптеп келгенде санымен емес, сапасымен бағаланатынын
жазушы қауымы жақсы ... Бір ғана ... бір ғана ... бір ғана ... дүниежүзілік классик болған ... ... да ... ... ... тұз ... ... жейтін
етімізге қант түсіп кетсе, қалай тыржыңдарымыз де белгілі. Солай бола тұрса
да, «іштен шыққан шұбар ... өз ... ... да оңай ... ... осы ... ... бастағым келіп, прозалық шығармаларыма
аздаған екшеу жасап, ескірді-ау дегендерімді осы үш ... ... ... ... де ... (89,9)».
Сөз жоқ, Ғ.Мүсірепов повестерінің ішіндегі ең көркемі, ең келістісі,
әрине, «Кездеспей кенткен бір бейне». 1970 жылы ... осы ... ... ... үшін Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының берілуі де біраз
жайды аңғартса керек. Кейін аталған шығарма ... ... 1968 ... одан сәл ... 1974 жылы сол ... ... ... Мәскеудегі «Советский писатель» баспасынан жарық көрді. Сүйтіп
айналасы 7-8 ... ... бұл ... ... ... ... кітап базарына жол тартты. ... ... 1979 жылы ... желісі бойынша «Қазақфильм» киностудиясы «Кездеспей кеикен бір
бейне» деп аталатын толық метражды көркем фильмді дүниеге алып келді.
«Кездеспей кеткен бір ... ... ... өзі ... деп атапты.
Бұл, әрине, тегін емес еді. Біріншіден, повестің ... ... ... ... Екіншіден, ақын жайлы шығармасын Ғ.Мүсіреповтың өзі де ішіндегі
бүткіл шамын жарқырата жағып қойып, поэзияға тән ... ... ... ... ... темпераментпен жазған. Ал, үшіншіден, шығарманың ... ақ өлең ... ... да онда ... жанрдың бір түрі
болып табылатын поэмаға тән ішкі ырғақ, сезім ... бар. ... ... ... деп анықтама беруіне келісуге болады.
Повестің бас кейіпкері Еркебұланның өмірдегі прототипі – ... ... ... ... үшін ... қару ... ... күрескен
қызыл сұңқар ақын Сәкен Сейфуллин. ... ... ... Сәкенді
әріптес ретінде ғана емес, қарапайым пенде, адам ретінде де ... ... ... ... ... сол ... Қазақ АССР-ының астанасы
Орынборда Халық Комиссарлар Советінің төрағасы болып тұрғанда сол қаладағы
Рабфак студенті ... ... ... ... ... ... үйінде жатып
оқыған. Одан кейін де Сәкен 1938 жылы репрессия құрбаны болып кеткенге
дейін ... ... бір ... ... ... ... араласқан.
Біздіңше, повестің сәтті шығуының ең басты ... осы ма ... ... ... ... ... ... жетік, жан-жақты білген сайын
оның шығармасының ажары ... ... ... қаныға түсетіні –
суреткерлердің талайы-ақ мойындаған шындық. Сонымен бірге ... ... ... мен идеясы, бүткіл көркемдік фактурасы жазушының көңіл
көкірегінде әбден пісіп, кондициясына жеткені де ... ... ... ... үлкен шабыт үстінде бір деммен жазып шыққан. Кейде
аптаптан ерні ... ... ... ... ... жер ... селдетіп
өте шығатын қара нөсерді таңдайы кеуіп, аңсайтыны бар ғой, ... ... осы ... ... сәтімен келер күнін солайша зарыға тосқан
секілді. Әйтеуір неге екені белгісіз, поэма-повесті оқып ... ... ... күй ... жиырма төрт жасқа жаңа шыққан қызыл сұңқар Еркебұлан жер-жерде
жиналыстар өткізіп, ... ... ... ... ... бетінде
«Қызмола» деген көлді жалғыз жайлаған байшікештеу бір үйге қонып отыр. Үй
иесі ... ... ... ... мен оның ... ... ... қамымен үйге бір кіріп, бір шығып жүр. Домбырасын баяу шерткен ақын –
төрде, үлкен ой үстінде. Оның көңілін ... ... ... екі ... бірі – ... ... ... билігін орнатып, еңбекші жұртты өз
тағдырының ... ... ету, ...... тереңінде жатқан сырларды
өлең арқылы жарыққа шығарып, оны шебер қолдан мүсінденіп ... ... ... ... ... ... де оңайлықпен тұғырға қонар бақ
пен бақыт емес, жан алысып, жан ... ... ... ... тар
жол, тайғақ кешулерден кейін, бойға Құдай берген ... ... ... ... ... аламан бәйгесіне қосқаннан соң ғана орындалуы ... ... ... іске ... ... жоқ, ... ақын көңілі осыған
алаң.
Енді бір мезет авторға сөз кезегін ... ... ... сол ... ... жалғыз отыр. Майда қоңыр домбыра тартатыны бар екен.
Безілдетпей, бездірмей ... ... ... Ән мен ... сыртқы алау-
жалауын көп көтермей, ішкі бір нәзік сырларын толғандырады. Кейде ән ... күй де ... ... сылдырындай, кешкі самалдың лебіндей бір нәзік
үндерді қайталап, ... ... да, ... ... ... Мөлдір таза, еркін әуендерден әлденені іздейтін тәрізді. Таба
алмай жүргені бар ... ... Өзі де ... бір ... сазды
бір үндер өң мен түстің аралығындай, мұң мен сейілдің ... бір ... ... Тіл ... үн ... ... ... әлі оралған жоқ.
Ақын сол іздеудің соңында еді. Сығырайған «бестік» шам ... ... ... түсіреді. Жас әйелдің бейтаныс қонағына бар ниетімен құрмет
көрсеткісі ... ... Ол үйге ... үй ... кеткендей болады
да, ол шығып кетсе, қоңырқайланып қалады. Үй иесінде бір ... ... ... бір ... тыныштала алмай жүр (90,540)».
Негізінде жазушы поэзияны, кескіндеме өнерін (живопись) және ... ... ... жан болуы керек. Өйткені оған поэзия өмірдегі
әдемілікті, сұлулықты, кескіндеме оның сан ... ... ал ... ... көріп тануға, есітіп ләззат алуға үйретеді. Себебі
прозада ... бәрі бар, ... те, ... пен ... те, ... не ... ... сұлулығы, әсемдігі де. Рас, жазушыға қарағанда суретші
бояулардың ажарын, олардың бір-біріне түсірер ... ... ... ... ақын ... ... сырын әлдеқайда тереңірек сезінер,
ал композитор мен музыканттың құлағы ... ... ... ... ... ... тез ... алар, бірақ бәрібір жазушы ... ... ... ... өзі жасай алмаса да, оны жақсы түсіне
білетін көрермен, немесе ... ... ... керектігі дау тудырмас
шындық.
Осының бәрін ... ... ... ... оның ... есіту, суретшінің көре білу, ақынның сезе білу қабілеттерін бір
басына сидырған өнерпаз екенін айқын аңғарамыз. Ол ... ... ... мен ... ... ... ... айнытпай түсіре
білетін қабілетке де ие. Еркебұлан қолындағы қара домбыраның «кейде ән ... күй де ... ... ... ... ... лебіндей бір нәзік
үндерді қайталап, қадағалап сыбырлайтыны», «сығырайған «бестік» ... ... ... ... жас, ... әйел үйге кіріп келгенде,
үйдің кенеттен жарқырап, ол шығып кетсе, қоңырқайлана ...... ... ... ... айғақ болуға әбден жараса керек. Осының
бәрі ақынның жүрегінен шығып жатқан сезімдер, ... бәрі ... ... суреттер. Ендеше соның бәрін ақ қағазға мөлдіретіп түсіре қойған
автордың өзі белгілі бір ... ... ... ... ... ... естігенді есітіп, көргенді көріп, сезінгенді түйіне алмас еді.
Сол түні ақынның, Еркебұланның ... ... ... Оған ... күбі қарын бай-манаптар, саудагерлер қарақшы жалдап, Отарбайдың
үйінде оңаша отырған жерінде өлтіріп ... ... ... бәрі ... ... ... итаршысы үй иесімен күнібұрын келісіліп қояды. Бір ... ... ең ... ... ... ... ас ... далаға бір
шығып, бір кіріп жүрген әйелі Ақбала сезіп қояды. Ол дереу хат ... ... ... ... ... ... тілдей қағазға ақын өміріне дәл
қазір үлкен қауіп төніп тұрғанын жазғызыды да, оны ... ... ... ... ... Қайсар деген бозбала арқылы үйдегі бөтен
кісілерге білдірмей Еркебұланның қолына ұстатады. Еркебұлан өзін ... ... ... ... ... ... бір ұрып ... түсіріп,
сыртқа шығады да, кермеде байлаулы тұрған әлгі қарақшының сәйгүлігіне
қарғып мініп, келесі ... ... ... ілесе берген Қайсарды ерітіп,
тастай қараңғы түн түнегіне ... ... ... енді ... ... бел, қара көз ... жүрегі дүрс-дүрс
соғып, мазасын алып отыр. Ақша беті бір бозарып, бір қызарады. Өйтетін
себебі де бар, ол ел ... ... бір ... ... болып қалған еді.
Қазір бір жағынан Еркебұланның үлкен қатерден құтылып, ... ... ... екінші жағынан, «енді оны бұл өмірде ешқашан ... ... ... бір ... да ... сыңсып тұрып алған.
Иә, ол ақынды ... ... рет ... енді ... ... де мүмкін. Бірақ Ақлима бәрібір оны енді ... ... ... ... ... жазық маңдайы, үлкен қара көздері, қалың бұйра шашы
оның жадында мәңгіге жатталып қалмақ.
Еркебұлан да ... ... ... рет ... қалады. Алайда
ақынның да қызды армандай асылына балап, қатты ұнатып қалуына сол ... ... ... ... жеткілікті болады. Ақынның көңілінде өмірбақи
қалып қойған осы бір қас ... ... ... ... ... ... тігілген үлкен үйдің киіз есігі ашылып, қара мақпал жеңсіз, қына-
сары қос етек ... ... жас қыз үйге кіре ... Үй ... ... ... ... ғана қыз жүзін жарқ еткізіп көрсетті де, жұтып жіберді. Өзге
дүние есінен ... ... жас ақын ... ... есікке тесіле қарап,
тұрып қалды. Қозғалар емес. Ол қыз келбетінен қат-қабат ... ... ... ... жан, қуанған жан, аз ғана мұңы бар. Жігіт ... көз, ... қас ... еді ғой. Ақын оны ... жоқ, ... Сирек кездесер бақытты бір сәт екі-үш түрлі ... тірі ... ... Ақын ырғақ іздейтін, ақын ... ақын ішкі ... ... ... іздейтін. Қазір ол соны
көрді. Қыздың кім үшін қорыққаны да, не үшін мұңайғаны да есіне келмепті.
Тек қана ... ... бір ... Жалғыз-ақ сол!.. (90,546)»
Қыз Еркебұланды қарақшылар жазымға ұшырата ма деп ... сол ... еді. Ақын оны ... кейінірек барып есітеді. Сол кезде ... бал ... одан ... ... ... ... бір ... сол бір періште жанның тым болмаса бір рет даусын ... енді ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің жан дүниесіндегі психологиялық иірімдерді
тамыршыдай тап басады. ... ... ... егер тереңірек
үңілсек, оның да Еркебұлан мен Ақлиманы құлай жақсы көретіні байқалады.
Иә, жазушы өз ... ... ғана олар ... ... бар құпиясын ашады, досынша сырласып, мұңдасады. Ғ.Мүсірепов
осыны өте ... ... ... ... ол ... мен Еркебұланнан
өзінің жан жылуын аямайды, көңілінің шуағын ... ... ... ... мен мұңын, сәулелі үмітін, бір сәттік қуанышын өз ... ... өз ... мен ... етіп ... Осылайша қашан осы шығарма біткенше
олармен бір бүтінге айналып кетеді. ... ... ... бір
бейненің» өз оқырмандарының ыстық ықыласына бөленуінің ең басты сырларының
бірі – осы.
Ғ.Мүсірепов сонымен қатар әрбір сөзге жан ... сол ... ... тұратын тірі сөздерін орнымен, барынша үнемдеп ... ... оның ... ... емес, сырбаздықтан, артық-ауыс,
олпы-солпыны ұнатпайтын кінәсіз сыпалықтан туатын үнемшілдік. Сондықтан не
нәрсені баяндаса да, суреттесе де, ол ... ... ... ... ... образдың, характердің ашылуына септігі тиетін, соған тікелей қызмет
ететін детальдарды талғаммен ... ... ... ... ... бір
бейнеде» Еркебұлан түсетін үйдің иесі Отарбайды ... ... ... иесі ... көздеу, қыңыр иықтау, болса-болмаса да қисық аяқтау
жаралған жігіт екен. Бір көзі ... ... ... ... көзі айдалаға
қарайды. Саған қараған көзі азғана тықыршып, жымиып қояды. ... ... жаңа туа ... ... ... ... сияқты (90,539)».
Міне, бар-жоғы осы-ақ. Бірақ отау иесі ... ... ашып ... осы бес-алты штрихтың өзі-ақ кейбір жазармандардың
бір бетке сиғыза ... ... ... ... ... ... ... жаңағылар секілді басынан бақайшағына дейін
түк қалдырмай суреттеуді білмей отырған жоқ, одан әдейі ... ... ... ... ... оқырманның есінде сол сылдыр сөздер мен жылтыр
суреттердің бірі де қалмайды, ... ... ... ... тек
соның ғана характеріне лайықты штрихтарын тап басып, таныта алмайды, ... ... ... алар ... ... әлсірейді, немесе
мүлде көмескі тартып, жоғалады.
Мына бір детальға зер салайық. Отарбайдың бір көзі ... ... көзі ... ... ... ... ... сізге, яғни басты
кейіпкер Еркебұланға қараған көзінің азғана тықыршып, жымиып қоятыны несі?
Жоқ, бұл тегін емес, ... ол ақын ... ... ... өлтіріп кетуге
келе жатқан Қоянжырық бастаған ... ... ... Яғни Отарбай
ақынды қонақ қылған боп, оны екіжүзділікпен алдап ... ... ... ... оның да кішкентай ар-ұяты бар (адам баласы ғой), сондықтан, ... ... ... ... ала қанат сауысқанша қыпылыңдап,
қипақтайды, екінші жағынан, қаладан келген қызыл ... ... ... ... егер ... тайып тірі қалғандай болса, төбемді ояр ма екен
деп қорқады. ... оның төр ... ... ... ... ... қарап
өтірік жымиып, қылымси қалуының мәні осында. Адам жанының әрбір қалт еткен
құбылысын құр жібермейтін ... ... ... ... ... қана
қоймай, оны сары майдан қыл суырғандай ғып, нәзік жеткізіп ... ... хас ... ... ... ... – тіл шебері, – дейді Сәкен Сейфуллин. – Тіл ... ... ... барлық нақышын білуі керек (9,16)». Сәкенше айтсақ, Ғ.Мүсірепов
осындай тілдің барлық нақышын меңгерген суреткер. Өзі айтпақшы, ол ... ... ... де, ... түсіретінін де жақсы біледі, сондықтан
олардың орналасу ретін де ... ... ... нағыз суреткер үшін
сөздердің орналасу ретін былай қойғанда, олардың қалай дыбысталып, қалай
жазылуына дейін өте ... ... да ... ... ... ... деп
жазылатын болса, мен оны жемей-ақ қоярмын (92,572)» деген.
Сондай-ақ жазушы Ғ.Мүсірепов тек поэзиялық шығармалардың ғана ... да ... ішкі ... ... бар деп ... Бұл ... ... әдебиетте әрбір сөздің өз тұрпаты сақталуға тиісті. Тілге бай, ... ... ... ... ... сөз ... ... бай, сонысымен
көркемдікке жетпейді. Халқының тіл байлығында бар сөздерді дұрыс тұрпатымен
пайдаланып, сол ... ... ... жаңа ... жаңа ... ... бай, тілге шебер деп аталады. Әсіресе дауысты ... ... ... ... ... ... бұзумен бірге сөйлемнің ішкі
ырғағын да бұзады. Ат ... келе ... ... ... ... келе жатып
сүрініп кетсе, қалай көрер едік. Сөйлемнің ырғағын бұзу да соған ...... ... ... ... ... құлап, Еркебұлан ақтардың
түрмесіне қамалады. Бірнеше ай Сібірдегі Колчак абақтысының да дәмін татып,
одан ... ... ... ... ... ... ... ғып
өсіріп, жабайы қыр қазағынша киінген ол енді жасырынып жүрген қашқын.
Жасырынбасқа шарасы да жоқ, ...... ... ... ... мен тиын ... саудагерлер де, ел үстінен күн көрген ауылнайлар
мен болыстар да солардың тілеулестері, мұның түрмеден қашқан қызыл ... ... ... ... ... жібереді.
Еркебұлан дөңгеленген орта шаруасы бар Бәйкен нағашысын іздеп келеді.
Ондағы басты ойы Бәйкеннен бір ... ат ... ... ... ... ... ... оңтүстікке өтіп кету. Бірақ оған дейін
Ақлиманы, жатса-тұрса ойынан кетпей қойған сол ... әсем ... бір ... ... бір ... ... ... Онсыз ақын жүректің байыз
тауып, тыншуы мүмкін емес.
Ақын сол бір бейнеге неге соншама ынтызар? Өйткені Еркебұлан ... тек жан мен ... ... әйел ғана ... сөз жетпес сұлулықтың,
аппақ пәктіктің символы. Ақлима – оның ... әні, әлі сыры ... ... мен ... ... ... айтуға болмайтын қымбат
құпиясы, жүрегінің ... ... ... сәні мен ... Оның жаны ... ... бір бейнеден ғана қуат ала алады, сондықтан да үнемі соны
аңсайды, тек қана соны ... ... соны ... қайтадан бір
көрмейінше оған тыным да, ... та ... ... бір бейне» – тек Ғ.Мүсірепов шығармашылығының ғана
емес, 1960-1970 жылдардағы қазақ ... ең ... ... ... ... да адам ... білгірі саналатын жазушы бұл
шығармасында тіпті тереңдеп кетті. Адам психикасының тек суреткер түйсігіне
ғана бұйдасын ... ... ... ... ... ... ... көздеріне түсе қоймаған көп қазына тапты. Бірде ... ... ... дайын тұратын ақынның құбылмалы сезімдерін қайнаған әлеумет
өмірімен, адамға деген ... ... ... оны мың сан
реңктермен, бояулармен құбылтты. Тек музыка, ән, күй бейнелеп бере ... пен ... ... ... сөзбен кестелеуге ынта танытты.
Осының бәрі қазақ повесінің, қазақ прозасының кемелденуіне қосылған аз ... бір ... ат ... мініп, қасына нағашысының қолында
жылқы бағып жүрген Қайсарды ертіп, Еркебұлан бір көріп кетпекке бұл ... ... ... ... кеткен Ақлиманың аулын іздейді. Ақырында олар
Ақлима келін боп барған пұшық Өсіп ... ... Ауыл ... ауыл да емес,
оңаша жабырқап тұрған екі киіз үй. Соның біріне кірсе, әлдеқашан оты ... ... ... ... шешекпен ауырып жатқан Ақлиманың жүзі сынық
шешесі ғана отыр. Келіншегі ... ... ... соң ... ... ... ... де ауру Ақлиманы қайын енесіне табыстап, тайып
отырыпты. Бір кездегі көкейінде ... ... ... қалған ақын
ағасының өзін іздеп келгенін білгенде жас келіншек төбесі ... ... ... толқиды. Өзінің өмір мен өлімнің арасында арпалысып жатқанына
қарамастан көптен ... ... ... ... күй ... ... ... өкінішке қарай, көпке ұзамайды. «Еркебұлан мен Қайсардың іздеп ... ... ... ... еді. Қыз ... бір ... ақын ылғи ... Неге жүр, неге сақтап жүр, оны Ақлиманың өзі
де білмейді. Ол жас ақынды бір-ақ рет ... ... ... ... ... ... отыр екен. Елге жайылып кеткен ... ... ... ... ... Сол бір кеш сауық қызығымен өтер деп
үміттеніп еді, өліммен тына жаздады. Егер ... ақын ... ... екен деп ... өзін ... еді. Жаратылысы ақын, отырыс-
тұрысы, бәрі ақын...
Сондай ақынның іздеп ... ауру ... ... те ... ... ... ... да өліммен арпалысып, лапылдап соғып, соғысып жатқан жас
жүрек тулап кетіп еді. Енді соның аяғы ... ... ... бет ... ... дейді бұл туралы автордың өзі.
Ақлима сол күні-ақ о дүниелік ... ... Одан бері ... ... ... талай су ақты, бірақ Еркебұланның көкейіндегі өмірінде ... ... сол бір ... ... ... ... ... Неге, не үшін қалып
қойғанын Ақлима секілді ақынның өзі де жете түсіне ... Енді ... ... ... ... ... ... қажет. Қалай? Қайтіп?
Қашан? Еркебұлан талай жылдардан бері осыны біле ... ... ... ... қым-қиғаш шығармашылық азапты жазушы шынайы
кестелейді. Бір сәт оқырманнан өнердің тылсым сырына өзімен бірге бойлатып,
Еркебұлан жүрегінің ... ... Әрі ... әрі ... ... сол
жүректің айтылмаған сырлары да, жырлары да, көкейтесті ... да ... ең ... сол бір енді ... ... бейне. Егер Еркебұлан сол
бейнені бүткіл адамдық сұлулығымен ақ қағазға түсіріп, оны ойындағыдай етіп
сомдай алса, оның бүткіл ... ... ең ... ... ... ... ... кім? Жазушы кім? Олар – бізге өз жүрегімізді танытушылар.
Дүниені түсіну үшін біз, адамдар, әуелі ... ... ... ... бақытсыздықтардың, рухани апаттардың бәрі ең алдымен екі аяқты
пенделердің өзін өзі түсінбеулерінен ... ... ... өздерін бұл
дүниеге байлық жию үшін, екіншілері атақ пен ... ... шығу ... тән ... бату үшін ... ... ал өзін ... асылы – махаббатын адамдарға сыйлап, ... ... ... көршілеріне, қысқасы, адамзатқа қызмет ету үшін
келдім деп сезінетіндер, ... ... ... ... ... ... бір ... Еркебұлан адамдардың осы тым аз
соңғы тобына жатады. Егер француздың ... ... ... ... «Я знаю ... одну ... – любить (93,193)» десе, Еркебұлан
туралы да шамамен осыны айтуға болады. Камю секілді ол да бұл ... ... ... сүю үшін, соларды өзінің жан шуағына бөлеу ... Оның ... кең, оған ... әлем ... кетеді. Тағы бірде сол
Альбер Камюдің: «Достоевскийдің рухани ... ...... ... ... ... бар. Ғ.Мүсіреповтың ақын
кейіпкері де өзінің елінің, ... ... ... ... жоғары сезінеді. Оның қолына қару алып, жанын шүберекке ... тар ... ... ... ... емес, өзінің жоғарыдағыдай азаматтық,
перзенттік міндетін қасиет тұтқандығынан, өз ... мен ... ... ... ... ... ... ел, халық дегенде біз ең алдымен көз алдымызға Қоянжырықтар
мен Отарбайларды емес, оның Еркебұлан ... ... ... Ақлима
секілді пәк аруларын елестетеміз. Өйткені ұлтты ұлт қылып ұйыстырып, ... ... ... ең алдымен осындай ағеден жандар, халықтың ары
мен иманы да, бетіндегі ұяты да осылар. Олар тірі ... ... ... ... біржолата тек қана ас ішіп, аяқ босатуды ғана білетін
тобырға, тұтынушылар кастасына айналмайды. Бұлар – тоғышарлардың ... ... ... ... етінен жек көреді, қолынан келсе ондайларды
жер бетінен жойып жібергісі ... ... ... ... пен
Отарбайлардың, олардың ар жағында тұрған айтақшы ел жуандарының Еркебұланға
айрықша кектеніп, тісін қайрайтыны осыдан. Күні кеше ... ... ел ... ... ... соққыға жығып, сағын сындырса, оның өзі
түн жамылып келіп Еркебұланды қапыда өлтірмек. ... мен ... ... – олардың ата кәсібі. Біреулер бұл өмірге адамдарды сүю
үшін, сондықтан ... ... ету үшін ... ... тап ... ... ... өз әмірлерін, биліктерін жүргізу үшін келгендей. Міне,
пенделердің тіршілігі ...... ... ... бойы ... ... майдандар. Кеше солай болған, бүгін де – солай ,
бәлкім, алда да солай бола ... ... әлем ... ... ... жер ... әділдік орнар ма еді,
қайтер еді. Алайда, өкінішке ... ... ... да ... ... коммунизмнің аулы әлі адамзатқа алыс сияқты. Өйткені біз
рухани жағынан тым шабан дамудамыз, адамдардың ... ... ... ... көш ... ... ... Адамзат үшін ең қауіптісі – осы
сәйкессіздік, дисгармония.
Ғ.Мүсірепов ... ... біз ... ... ... жасап,
жарияламаса да, «Кездеспей кеткен бір бейнедегі» кейіпкерлердің істері мен
харекеттері, характерлері арқылы ... ... ... Ақлиманы мерт қылған тек елге тосыннан ... ... ... ғана ... ол өмір сүріп отырған қоғамның имани мешеулігі де. Әйтпесе
науқастарды қаладан дәрігер әкеліп қаратудың орнына ... ... ... ... ... кеткен еркек кіндіктілердің ... ... ... Олардың ер-азамат деген дардай аттары мен атақтары қайда
қалады? Ауру-сырқау, жарымжан елге сонда кім пана болмақ?
Жалпы, үш жүз ... жуық орыс ... қол ... ... ... азып, тозуына отаршылдық жүйе қатты қызмет етті. Ол отарланған
елдің экономикасын, саяси ... ... ... қана ... жоқ, ең
жаманы рухани жағынан құлдыратты, сөйтіп бірте-бірте бір ... ... ... ... ... жойып, оны мәңгүрт тобырға айналдыра бастады.
Әрине, Ғ.Мүсіреповтың біз талдап отырған повесін мысалы, ... ... мен ... «Ақбілегі» секілді орыс отаршылдығының
зардаптарын суреттеуге арналған ... ... ... ... ... ... қазақ жұртының елдік қасиеттерінің шатқаяқтап, аяқтарынан әзер-әзер
тұрғанын бұл әдеби туынды да жақсы аңғартады. ... соны ... ... да ол алып ... ... ... жаңадан шыққан күш –
большевиктердің көмегімен елінің бір жағына қисайып бара жатқан еңсесін
қайта тіктемек ... ... жүр. ... сабағы бұл жолдың қате екенін
дәлелдеді, орыс коммунизмі қазақ халқына ақ ... ... де гөрі ... әкелгенін қазір біз жақсы білеміз. Бірақ сол үшін Еркебұлан секілді
ерлердің есіл еңбегін мүлде ... ... бола ма? Олар ... ... шын сеніп еді ғой, оның артында қандай қитұрқы
саясаттар жатқанын білсе, солар үшін ... ... жан ... жан
берісіп нелері бар?!.
Қазір, әрине, ол кездің саяси бейнесіне баға беру қиын ... Ал ... ... заманның алақұйын мінезін түсіну өте қиын болатын.
Сондықтан да аңқау, бала көңіл ... ... ... удай ... ... ... аз ... жоқ тарихтың әрқилы ... толы сол ... ... осы себепті де олардың өздері де, елі де көп қателесті,
ауыр ... ... ... тағы да ... ... ... үшін ... біздің
өткеннің рухани тәжірибелерін күлбілтелемей ашық, шыншыл жазып көрсетуіміз
керек. Қателік жіберу ... күнә ... сол ... жасырып, жабу
күнә. Ендеше пенделігіміздің ... ... етіп ... ... бір мін ... ... озық елдің өнегесі болмаса керек. Осы
тұрғыдан келгенде, классик жазушыларымыздың ... ... ... кейбір
асыл құндылықтарымызды құлдыратып жіберген жерлері де жоқ емес. Айталық,
повестің бір ... ... ... ... ... ат үсті қарайтын,
төре дегендерге жиіркене қарайтын қазақ еліне ақыннан асар ... ... ... ... ... жалпы қазақтың төреге қалай қарағанын
егжей-тегжейлі біле бермесек те (дегенмен ... ... үшін ... ... Қасым, Әз Тәуке, Абылай, Кенесары бабаларымыз осы ... ... С.А.), ... ... ... мен әулиелерге
тыжырына қарағанын ешқашан көрмегенімізді ашық ... ... ... тағы бір ... ... өзінің бас кейіпкерінің аузына төмендегі
сөздерді ... бар: « Алаш – ... ... Әр жерде шоқайған, шұнтиған
хандық құруды арман еткен байшыл-ұлтшылдар бар. Олар Қазақ халқын Ресейден
бөліп ... өз ... ... ... Алаш ... ... Мен ... (90,561)».
Рас, Еркебұланның прототипі болып табылатын С.Сейфуллин Алашорда
партиясына да, оның үкіметіне де қарсы ... жан. Бұл ... ... ... бұрмалап отырған жоқ. Бірақ ұлт оқырмандарына, оның жас ұрпағына
арналған тарихи емес, көркем шығармада дәл ... ... ... ... ... акцент берілмесе де, одан шығарманың көркемдік кестесі
өзінің кереметтілігінен, жоғары идеялық пафосынан айрыла ... ... сұм ... кімді илемеді дейсіз, ол тіпті соның 1930 жылдары ұлты
үшін ... ... ... ... хат ... ... бірі ... Мүсіреповке де салқынын тигізбей қала алмаған еді.
Әдебиетке 1960 ... ... ... ... талантты
жазушыларымыздың бірі – Шерхан Мұртаза. Ол прозаның ... ... ... соның ішінде қазақ повесінің дамуына да елеулі үлес қосты.
Мұртазаның «Табылған теңіз», ... ... ... ... ... т.б. деп ... ... осы сөзіміздің нақты дәлелі бола алады.
Кезінде бұл шығармалар әдеби ... әділ ... ... өз ... көркем кестелеген туындылар ретінде жақсы қырларынан аталды.
«Қырық бірінші жылғы келіншектің» басты кейіпкерлерінің бірі Арайға
майдандағы ұлы Орақ қаза ... ... қара ... келеді. Бірақ ана жүрегі
бұл сұмдыққа сенбейді, баласының бір кезде ... ... ... ... қазасына оның келіні Тотия мен Әскербек те еш иланбайды,
олар да Арай секілді ... ... ... өмір сүре ... соғыс кезіндегі қазақ ауылдарындағы ауыр ... ... мен ... ... ... ... ... мен балалардың
адам таң қаларлық қаҺармандық еңбектері мен ... ... ... ... ... ... 1964 жылы ... көрген «Табылған теңізі» оның
осы жанрда жазылған тұңғыш шығармасы. ... ... тың ... ... олардың пенде, адам ретіндегі ... ... ... ... мен ... ... ... кейіпкер – астанадағы республикалық газеттердің бірінде істейтін
жас журналистің атынан баяндалады. Іссапармен жолға шыққан ол ... ... ... осы облыс орталығындағы мейманханаға орналасады.
Мейманхана Арқалық өндірістік басқармасы орналасқан үйге ... ... ... ... алаң бар, күнде кешкілік осында жастар жиналып, би
болады. ... ... ... басын қайырып тастаған журналист жігіт ... ... ... ... ... Ол ... өзінен бірнеше жас кішілігі бар
Оралды кездестіреді. Орал екеуі бір кезде интернатта бірге оқыған-ды. Соған
қарамастан алғашында оны ... ... ... ... ... жалынға
оранған егіс алқабындағы алапат өртті ... деп ... ол ... ... ... еді. Сол ... кейін ауруханадан жуырда ғана
жазылып шыққан жас жігіттің ... ... ... ... көзі ... ... ... Ұшқын шашып тұратын қаршыға қара көз.
Бірақ оның бет ажары мүлде мұндай емес еді. Жүзі қараторы, ... ... еді. Мен ... рет ... иегіне үрпек жүн енді ғана ... ... ... ... бірақ сүйкімді болатын.
Ал мынаның бет ажары тіпті біртүрлі: көп ... ... ... ... ... ... Оң жақ ... қызыл шақа балапанның терісіндей
қызғылттанып ... да, ... жете бере ... ... ... ... электр сваркасын жүргізіп өткендей қиғашынан шодырайып белдеу
сызық қалыпты. Оң жақ қасының тек ... жағы ғана ... ... ... ... ... өткенде күтпеген жерден осылайша
қайта ... ... ... ... ... Астаналық
журналист Оралдың сыртқы кескін-келбетінен-ақ арадағы ... оның ... ғана ... жан ... де ... ... ... салғанын
аңғарады. Біраздан соң ол бір кездегі ... ... ... ... ... ... ертіп алып келеді.
Түн. Мейманхана. Бір кісілік нөмір. Екеуі ... ... ... – Орал да, ...... Жас ... ... кезде өз басынан
өткен хикаяларды әңгімелеп кетеді...
Оралдың әкесі екінші дүниежүзілік соғыста қайтыс болған ... ... ... ... ақ ... қара шибарқыт бешпеті бар қария – менің
қарт әжем, – дейді ол. – Ол ... ... ... Мен оның ақ ... ... Өз анамды білмеймін. Қырық үшінші жылы қақаған қарлы қыста
әкемнен «қара қағаз» келіпті. ... ... ... қысына дейін отырып,
әкемнің жылын беріп, әжемнен рұқсат алып, басқа жаққа кетіп қалыпты. ... әжем ... ... бір ауылға кетіп қалды дейді. Басқа күйеуге тиіп
кетті ... Өзі ... ... ... ... ... ... сол өмірде болған қаз-қалпында реалистік
тұрғыдан тартымды суреттейді. Жас жігітке көптен ішіне симай, қайнап жүрген
сырларын ... ... Және ... ... ... мен мейманхананың жұрттан оңаша бір кісілік шағын нөмірді де осы ... фон ... ... тапқан. Бұлт торлаған күзгі аспан, жым-жырт
түн, мейманхананың оңаша нөмірі – осының бәрі ескі ... ... ... құруға еріксіз жетелеп тұрғандай.
Әкесінің суретін Орал үнемі төс қалтасына салып, ... ... ... Сарғайып кеткен сол бір ескі суретті әжесі оған Күншуақ
қаласына институтқа түсу үшін ... ... Жас ... сәті келіп,
оқуға қабылданыпты. Сол жердегі ЖенПИ-ге оқуға түскен өзінің интернатта
бірге ... ... қызы ...... ... ... Болашақ
журналист Орал мен болашақ педагог Нэлли ... ... ... ... ... ... ... қарсы алыпты.
Алайда нағыз махаббат, шынайы сүйіспеншілік қиындықсыз, ... ба, көп ... ... ... да ... кедергі кес-кестепті. Ол –
аспирант Шәкен болатын.
Шәкен Нэллидің ауылдасы екен. Нэлли оны ағам деп ... ... ... ... ... ... оның ішінде Несібелі тұратын ... жиі ... ... ... ... ... кіреді.
Сондықтан бірде әбден шыдамы таусылған ол Шәкенге:
– Ағасы, Сіз Нэллиді әурелемесеңізші, – дейді. Ол бұған ... ... ... ... ... қалыңдығым болады. Біліп қой! – деп, нығырлайды.
Осыдан кейін батыл әрекетке көшу үшін аздап арақ ішіп алған Орал ... ... ... ... ... Шәкенге тұтқиылдан бас салады.
Екеуі төбелесіп қалады. Милиция жасағы ... ... ... үстінен
түседі. Оралдың арақ ішіп алғаны оның басына пәле ... ... ... оны ... алып кетіп, жауап алады да, ертеңіне институттың
басшылығына хабарлайды. Ректорат оны совет студентіне лайық емес ... үшін ... ... Елге, кәрі әжесіне қайтып баруға беті
шыдамаған жас жігіт сүйтіп тың өлкесінен, Арқалықтан бір-ақ ... Орал ... ... совхозына келіп, осындағы Виктор
деген тракторшының сеялкашысы, яғни тұқым ... ... ... ... мен Орал ... жақсы істеп, абройлы болады және екеуі
достасып кетеді. ... ... ... ... ... іс ... ... оған жеке комбайн бергізеді. Сол комбайнмен егін ... жас ... егіс ... лап қойған алапат өртке тап болады. Орал
тілсіз жаумен ерлерше айқасып, оны сөндіреді, бірақ ... ... ... ... кейбір жерлерін күйдіріп алады.
Сауранов ауруханада үш ай жатады. ... ... ... аудандық
комсомол комитеті оның мүшелік билетін қайтарып ... ... ... оны ... ... де ... жіберген болатын). Міне, бүгін
оның сондай бір қуанышты күні екен.
Ал сүйікті Нэлли – ... ... ... болсақ, КазГУ-дің
журналистика факультетінде Оралмен бір ... ... досы ... ... ... қыз әлгі ... Шәкенмен қазір ат құйрығын
кесіскен көрінеді. Не себепті олай болғанын Майлыбай жетістіріп білмейді,
бұған осы ... ... ... ... ... ... ... уақыт. Орал тың өлкесіне қызғалдақтары желбіреген ... ... еді, ... болса, қоңыр күз. «Арқалық атырабына ... күні ... ... ...... автор бұл хақында. – Қаздар
қайтып бара жатты. Оңтүстікке Арқалықтан ... ... Мен ... ...... ... ... ойладым (Торғай атырабының табанында
бұдан миллиондаған жылдар бұрын теңіз болған деген жорамал, ғылыми гипотеза
бар С.А.). ... ... сол ... іздеп келген болар. Орал да сол теңізді
іздеп келген. Оны жыл құсы ғана емес, адам да ... ... ... ... Ол – Торғай теңізі. 1962 жылдың теңізі. Теңіз жайлы, мынау қасымда
тұрған Орал ... ... елге ... ... ... Бәлкім, оны Нэлли
оқыр, ойға қалар, бәлкім, қарт әжесі қуанышпен тағы да бір көзіне жас алар
дедім ... ... ... ... оңай ... оның несі ... ... дейміз,
жазмыш дейміз, бірақ сол тағдырдың ... ... ... ... ... әсер етіп ... Жаратушы бізге ерік күшін берген, оны
қалай пайдалануды негізінен біздің өзіміз шешеміз. Міне, бар ... ... Біз оны ... ... көк ... жас ... дұрыс
пайдалана алмаймыз, сондықтан маңдайымызды тауға да, ... да ... ... түзеткен боламыз. Бірақ бір кездегі қателік ... ... ... ғой. Бұл ... яғни ... ерік күші хақында
философия ғылымдарының докторы, профессор Ғарифолла Есім ... ... ... ... ... ... және «кәпір» деп бөліп, бір біріне
жауықтыруды насихат етпеген. Ол адамға Алланың өзі берген еркі ... ... ... сол ... ... ... білуде. Біреулері ерік
берушісі Жаратушысы екенін жүрегімен сезініп, оған иман ... ... ... ... Жаратушының бар, не жоғын проблемаға
айналдырады. Үшінші біреулер ... яғни ... ... қарсы
шығып, атеистік санаға өріс береді. Ахмет Яссауи айтқан ерікті адамдар
өздерінше пайдаланады, сөйтіп ... өзі ... ... ... ... ... ... адам өзіне дұшпан болмағанда кім? (58,84)».
Біздің пайымдауымызша, «Табылған теңіздің» ... ... ... ... ... ... Егер сол күні арақ ішіп алып, кинодан қайтып келе
жатқан Шәкенге жұдырығын алып ... ол ... ... ... жүре ... ме еді, қайтер еді. Онда өрт сөндірем деп, бет-аузын
күйдіріп мұншама азапқа да ... еді. ... жас ... ... ... ... ... салуға шамасы жетпеді, яғни өз ... ... ... ... Орал өз тағдырына өзі қиянат жасады.
Бірақ Оралдың бойына кішкентайынан оның кәрі әжесі, ... ... ... ... ... ... еккен адамгершілік қасиеттері жас жігітті
біржолата құрдымға құлап кетуден аман ... ... Ол ... ... ... ... алдында күнәсі болса, соны адал еңбегімен ақтау
үшін келеді Тың өлкесіне, Торғай даласына.
Орал күнәсін ақтайды, бірақ оның ... ... тым ... ... ... ат құрығын үзіскен секілді, алайда бет-аузының ... ... ... ... оны ... ... ... құшақ
жайып қарсы ала қоя ма, жоқ па? Міне, Оралды қинайтын ең ... ... ... осы ... ... оның ішінде жазушылар қызықты сюжет таппастан
бұрын өзіне әуелі болашақ шығармасының кейіпкерін тауып алуы ... Ол ... ... ... ... болуы мүмкін. Міне, алдымен осы кейіпкер,
немесе кейіпкерлер ... ... ... өмір сүре ... күледі, жылайды, мұңаяды, қайтадан шаттыққа бөленеді, ... ... ... ... арқылы олар бірте-бірте әдеби
туындының сюжетін өрмек тоқушы шебер секілді ... тоқи ... ... ең ... өз ... басты персонаждарын іздейді,
өйткені ол олар табылса, сюжеттің біртіндеп ... ... ... сай өз логикасымен дами бастайтынын бұрынғы
тәжірибелерінен жақсы ... Осы ... ... ... ... ... ... кейіпкерін сәтімен тапқан. Орал – ... ол ... ... ... өзін ... ... ... бей-
жай қарай алмайтын, майданда қайтыс болған ... мен ... ... ... алдындағы перзенттік парызы мен қарызын терең түсінетін
жас. Қызба, ұрмалау. Бірақ оның мінезінің әлгіндей сипаттарының өзінде ... ... ... ... бір адалдық, ақжүректік жатыр. Ең алдымен
оқырманды ол өзіне характерінің осы бір ... ... ... ... тағы бір ... өзіне арбап алар тағы бір сипаты оның
кейбіреулер секілді бар ... ... ... ... ... ол ... кінәлі өзі деп біледі, сол үшін өзін өзі аямай, ... ... ... да, ... да ... ... ... күнәсын қалай
жусам екен деп оңашада көп ойланып, ... ... ... ... қарт
анасын мұңайтып қойғаны үшін қатты күйзеліске түсіп, талай түнді төсекте
дөңбекшіп өткізеді.
Жалпы, Ш.Мұртаза шығармаларының басты кейіпкерлері өздерінің ... жар, ... ел ... парызын терең түсінетін, өмір сүрудің басты
мұраты ауырдың үсті, жеңілдің астымен жүріп, тіршілік рахатына шомылу деп
емес, керісінше Отанға ... ... ету деп ... адамдар. Айталық,
«Табылған теңіздегі» Орал да, «Қырық бірінші жылғы келіншектегі» Арай да,
«Қызыл жебедегі» Тұрар да ... ... ... осы ... ... ... ... жүректерінің жылуын өздері сүйген адамдарға беру үшін
жүргендер. Мұндай жан жомарттығы, сөз жоқ, кім ... де ... ... ... да ... ... кейіпкерлері өз
оқырмандарының қимастарына, сүйіктілеріне айналған.
Бұған қарап, аталған жазушының басты персонаждарын шеттерінен әулие,
мінсіз жаратылған ... ... ... ... ... Олар көп қателеседі,
солары үшін өмірден оңбай таяқ ... де. ... бір ... бір ... ... ... ... адам өмірінің негізгі мұраты мен мақсаттарын
іздейді. Жалпы, қателесу, біздіңше, адам ... ... ... Қателесу – ақиқатқа барар жолда болмай ... ... ... ... ... ... Осы қателесу арқылы адам ... ... ... мәні мен ... тани ... ұлы Жаратушыға бастар хақ
жолын іздейді. Пенденің тіршілігі осы ... өзге ... ... ... ... ... ... төмендегі пікіріне құлақ қоюға болады.
Ол былай дейді: ... ... ... ... емес) мойындағысы
келмейді. Бұл – надандыққа бастар жол. Сопы Қожа Ахмет Яссауи болса, өзінің
Жартушы алдындағы пақыр, құл екенін мойындағанына ... ... ... ... ... Оған бәріміз бара ... ... ... ... еш ... де жоқ. ... ... ризықтан безіну
мұсылмандық жол емес ... ... ... ... деп ауыз,
көрсін деп көз, естісін деп құлақ және басты-басты мүшелерді бір ... ... ... таза тақуалыққа түсіп, өзіңді өзің шектесең де
күнәлі болмақсың. Бұл өмірде күнәсіз болып өмір ... несі ... өмір ... ... ... оның міні емес, таза табиғаты,
болмысы (58,157)».
Бұл жерде біз ... ... ... ... ... ғана ... ... тақуалық дегеніміз Алла берген ауызға, ... тағы ... ... ... ... салу деген сөз емес, оларды жойдасыз нәпсінің
құлына айналдырмай, белгілі шек пен ... ... ... ... керек. Сондықтан саналы Жаратылыс иесі ретінде адамның өзінің
ісіне, құлқына, нәпсісіне белгілі бір дәрежеде бақылау орнатуы ... ... ... Ал ... мырзаның адамның пенделік сипаттары ... өзге ... ... ... ... ... теңіз» повесіндегі орталық персонаждардың бірі – сұлу Нэлли.
Оның ... ... біз бұл ... өз ... сай ... ... екенін көреміз. Эмансипация деген, қазақтың
қарапайым, жалпақ тілімен айтқанда, қандай да ... бір ... ... ... ... құтылу, азат болу, азаматтардың
хұқықтарының теңгерілуі деген мағынаны береді. Осы тұрғыдан ... сөз етіп ... ... ... ерікті адам, ол қоғамнан, оның
ішінде ер адамдардан өзінің хұқықтарын шектеушілікті байқай алмайтыны былай
тұрсын, тіпті азаттық, ... ... ... бір саты болса да жоғары
тұр. Сондықтан Орал да, Шәкен де оның ... екі қыла ... ... ерке
қыздың алдында бұл екеуінің қай-қайсысы да төменшіктеу.
Пәле қыз бұның ... ... сол ... де ... өз ... түсуге іштей қарсы емес. Алайда Нэлли ақылсыз емес, ол өз
еркелігін ... ... шек пен ... асырмайды, сондықтан да өзіне
қарама-қарсы жыныс өкілдеріне сүйкімді. Ш.Мұртаза Нэллиді сүттен ақ, судан
таза ... ... ... Ару ... жастықты қытықшыл
сезімдерінің жетегіне еріп, уақытша болса да өзін шын ... ... ... ... ... ... аспирант Шәкенге айырбастауы осының айқын,
бұлтартпас дәлелі болса керек. Бірақ ол Оралдан айрылып қалған сәтте ... ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілігінен бас
тартады. Сондықтан да курстас досы Майлыбай хатында «Нэлли сені ... ... деп айта ... ... қыз сыры ... құпия, сонысымен
де қымбат. Сондықтан ару Нэлли жан дүниесін көлденең көк аттыларға оп-оңай
аша ... ... Ол ... қыз жүрегінің кілтін тапқан адамға ғана
айтылмақ.
Әйел деген ... үшін ... ... ... мәңгі жұмбақ планета.
Ол әлем, бәлкім, өзінің осы жұмбақтығымен де тартымды, ... де ... ... еркек кіндіктер о дүниеге, сірә, олардық құпиясын ... ... сол ... ... ... ... керек. Ендеше Оралдың
Нэлли жүрегінің неменеге ынтызар екенін біле алмай, әлі талай күндері мен
жылдарын сарп етуі ... ... ... ... ... ... оңай-оспақ дүние
деп айтып көріңіз. Шын мәнінде, адамдардың бойындағы ұлы сезімдердің бәрі
белгілі бір дәрежеде махаббатпен байланысты ғой.
«Табылған теңізде» жазушы ... ... ... алмасып, шапшаң
дамуынан гөрі кейіпкерлерінің психологиялық жай-күйінің өзгерістеріне
көбірек мән береді. Осы ... ... ... ... докторы
А.Ісмақованың: «Особенностью современного казахского романа является
стремление избавиться от ... ... ... ... ... и замена его усложненной, психологозированной
композицией ... ... ... тек қазіргі заманғы қазақ романдарына
ғана емес, қазақ повестеріне де қатысы айтылғандай. ... да, ... ... ... ... шытырман эпикалық сюжеттерден гөрі
кейіпкерлерінің жан ... ... мен ... ... ... ... Сондықтан да соңғы кездері ішкі қалтарыстары
терең, идеялары аса ... ... ... ... он шақты
құрмалас сөйлемнің аясына сыйып кететін повестер мен ықшам романдар көбейе
бастады. ... бір ... ... ... бос ... ... өміріне компьютерлік техника мен теледидардың, интернеттің мейлінше
кең енуі, экономика мен саясаттың жаҺандануы сияқты құбылыстардың да ... ... Бұл ... ... ... ... ғана ... психологиясын да күрделендіре түсті, осыған байланысты дүниені
көркемдік тұрғыдан танудың бір түрі болып табылатын әдебиет шығармаларына
да жаңа ... ... ... туды.
1950 жылдардың екінші жартысы мен 1960 жылдардың басында ... ... ... ... тың және ... ... игеру науқаны
біздің елеміздің демографиялық сипатына да орасан ... алып ... ... қазақтар 1960 жылдардың басында өзінің ... ... ... қалды. Миллиондаған адамдар, көбісі жастар, ... ... ... ... алып ... ... қазақтар
қалаларда ғана азшылыққа айналса, енді ондай күйді Қазақстанның солтүстік,
солтүстік шығыс, орталық ... ... да ... «Табылған
теңіздің» авторы реалды өмірдің бұл фактісін де, ... ... өте ... ... ... кейіпкерлерінің бірі тракторшы Виктордың ұлты –
орыс. Виктор Оралдың жаңа қонысын тезірек ... ... ... көп ... ... Сол ... ұлт ... шыққан
жазушылардың шығармаларындағыдай мұнда да аға ұлттың өкілдері аборигендерге
үнемі ақылшы, ... ... ... «Табылған теңізде» Ш.Мұртаза да бұл
әдеби дәстүрден аттап кете алмапты.
Қалихан Ысқақов үлкен ... 1960 ... ... ... ... күз еді» ... ... Бұл Ш.Құдайбердіұлы, А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев ... ... ... ... ... көруіне мүлдем тыйым салынып, С.Сейфуллин, Б.Майлин,
І.Жансүгіров туындылары енді ғана ... ... ... жаңа-жаңа
тиіп жатқан тұс болатын. Совет Одағын бір уысында ұстаған И.В.Сталин ... ... ... ... ... ... ... да ерте көктемнің жылы лебі
ескендей болған, советтік ... ... ... ... ... боп, ... ... үмітпен көз тіге бастаған өліара бір шақ
еді. Міне, ... ... ... осы ... ... ... және жай
араласып қойған жоқ, Мұхаң – ... ... ... бірге жыл
келгендей жаңалық ала келді.
Сондай жаңалықтың бірі болып табылатын жазушының ... біз ... ... ... әдеби қауым да, қалың оқырмандар да жылы ... ... ... ... ... жас ... ... туындысымен
құттықтап, арнайы мақала жазды. Басқа әдебиет сыншылары мен ... бұл ... ... көркемсөз өнеріне Алтай өңірінің әлі ... ... сұлу ... мен ... қарапайым адамдардың өмірін еш
боямасыз, өз қалпында алып келгенін тілге тиек етіп, біраз ... ... бір ... ... әдебиетке жарқ етіп, алғашқы
шығармасының өзімен-ақ қалыптасқан суреткер ... ... ... яғни ... ... жүре бара ... ... тұлға ретінде біршама ұзақ творчестволық ... ... ... ... ... – осылардың бірінші тобына жататын қаламгер.
«Қоңыр күз едіні» оқып отырып Лев Толстойдың «Менің ... ... ... ... қарапайымдылыққа ие болу. Қарапайымдылық – рухани
әдеміліктің басты шарты(69,362)» деген пікірінің дұрыстығына тағы бір ... ... ... сюжетінде алып-жұлып бара жатқан
экстремальды оқиғалар жоқ, ... ... ... ... ... ... ... жайлар. Шығарма Алматыда журналист болып қызмет ететін бас
кейіпкер Қасымның араға жылдар салып ... ... ... ... ... ... күзі. Елге іссапармен келген Қасым туған аулына
баратын жолда көлік тосып тұр. Көп ұзамай оған сүрлем тиеген ... ... Арба ... – басына түбіт шәлі тартқан ақ сұр ... Бұл ... ... ... «Топқайыңдағы» мектеп-интернатта бір класта ... ... осы ... ... көз ... басына аяғына дейін таулы
алқап, ну орман елестеп, ... ... ... толы даусымен тербеп
тұрған жалғыз сыбызғының үні ... ... ... ... көкірегінде бір сәулелі мұң, бітпейтін аңсау бар. Сонау алыста
қалған жүдеу балалық шақ, туған жер, оның ақ ... ... ... ... күзі – осының бәрі сол аңсауға, сағынышқа толы. Бейне адамдардың сол
сезім күйі ... ... ... ... ... ... ... мен көлдеріне біржолата сіңіп алғандай.
Автор шығармасын Алтайдың қоңыр күзін суреттеуден бастайды. Осы
пейзаж, картина ... ... ... ... бірге оның ең басты
лейтмотиві де сияқты, сондықтан ол ... ... ең ... ... ғана ... ... оқылып біткеннен кейін де ұзаққа ... ... ... ... Сол ...... : «Қоңыр күз
еді. Ақ жауын себелеп тұр. Жол лайсаң. Алтайдың ең бір жүдең шағы, ... ... ... оның биік ... ... ... ... Енді
бөктерлеп келіп, қанат жайып күргейлеп алған. Тау да ... ... ... ... бара жатқан сияқты. Таздың шашындай әр жерде
селдіреген ойдым-ойдым оқ ағаштар болмаса, етекте ... ну ... ... ... ... ... ... алқым-алқымдарға тығылып
қалыпты(95,423)».
Алтын мен ... ... ... сілбіреген ақ жауынның астында
кездеседі. ... ... ... ... ... арбаға отырады. Екеуі әп
дегенде балалық шақтағы ... ... ... ... да, арада өткен жылдар қанша айтқанмен бұлардың бөлініп, ... бара ... ... ... ... кездесемін-ау деп
тіпті ойлаған жоқ едім, – ... бұл ... бас ... – Орта
бойлы, қыпша бел, қарақат көз, екі ... қаны ... ақ ... ... көз ... елестейтін де тұратын. Қазір аласа бойлы, дөңгелек ... ... ... ... ... ... қарным ашып
қалған сияқты. Қаншама іші-бауырыма кіріп, ... неге ... де ... оған ... ... ... ... тосыннан
кездескендіктен болар, әлде суысып кеткендіктен шығар, әйтеуір тосырқау
бар. Аузыма сөз де түспей, қипаңдап ... ... тіл ... ... ... (95,424)».
Қасым бірте-бірте бізге, оқырманға, ұнай бастайды. Неге? Өйткені ол
нені айтса да ағынан жарылып ... Бір ... ... ... ... ... суық ... біз іштей тіксініп қалсақ та, артынша оның ащы да
болса шындықты айтып ... риза ... ... ... ... ... ... ғой оған кінәлі» деп, еріксіз іш тартамыз. «Оның орнына өзіміз
болсақ та, сүйтуіміз мүмкін-ау» деп, ... оны ... ... алу
жағына шығамыз.
Қасым жетінші класта оқып жүргенінде шешесі өліп, тұл жетім ... соң ... ... ... ... «Топқайыңдағы» мектеп-интернатқа
барып орналасады. Өзінен екі жас үлкендігі бар Алтынмен сонда ... ... ... ... ... алған сол нұржауғыр интернат
Қасымды болашақ досы балалар Жарықжұлдыз атап кеткен Қомшабаймен, сонан соң
Алтынмен табыстырады. Үш ... ... ... бірте-бірте бауыр басып,
достасып кетеді.
Қалихан Ысқақов тумысынан суреткер, адам характерлерін ... ... дәл ... ... да ол ... сыртқы пішінінен гөрі
оның психологиялық портретін суреттеуге ерекше мән береді. ... ... ... ... ... ... ... қимылына дейін оның әлеуметтік, адамдық болмысынан дәл хабар беріп,
өзіндік ... ... ашып ... Сол ... де ... кім
екенін оқырман жазбай тани қояды. Осының мысалы ретінде ... ... ... ... Маймұрынның (Маймұрын – мектеп-интернаттың жемқор
директорының балалар қойған лақап аты. С.А.) қыр ... ... ... ... Көп ... ... та басталды. Алғаш қарадомалақтардың
арасынан көзіме жылы ұшыраған Алтын болды. Ол ... өзі ең ... ... ... жоқ, көп ... ... жұрт ... ыржақтап
күле бермейді. Әлде кербез, әлде сібер, мүмкін тәккаппарлығы да бар шығар.
Әйтеуір басқалардан мысы ... бала көп ... орын ... ... ... ... тағы бір ... қарадомалақ отырып алып, маңайына жуытпай қойды.
Алтынның қасына баруға батылым ... ... ... ... ... ыржалаңдап, «мені қасыңа алшы» деп иектеген болып еді: – ... ... ма? Әрі жүр! – деп, оны ... ... жіберді. Мұнан кейін мен
тіпті маңайлауға ... ... ... ... ... үстімізге
Маймұрын кіріп келді. Есік сыртында тұрған мені көріп: –Сен не ғып тұрсың
қақиып? – деп, қыр ете ... ... ана ... қасына! – деп, Алтынды нұсқады. Тістеп алар
деймісің, ... жоқ ол ... ... ... сықылықтап ала жөнелді. Оның үстіне ... ... ... етіп ... ... мұң екен бүкіл класты басына
көшіргені. Жұрт ... ... ... ... да ... мекиеніндей
«ық-ых, ық-ых» деп ықылықтап, күбі қарны солқ-солқ етіп, өліп ... ... не ... ... Алтын сыр білдірген жоқ, күлмеген сол
ғана(95,432)».
Осы оқиғаға қатысатын бес-алты ... ... ... әрі
кеткенде екі-үш сөйлемнен тіл қатып, бірер іс-әрекетімен, қимылымен ғана
көрінеді. Ал бір ғажабы, солардың өзі-ақ ... ... ... ... жатыр. Әрбір образды бұлайша даралау, әрине, нағыз ... ... ... ... Өйткені жазушы әрбір индвидтің өзіне тән сөз
саптасын ғана емес, олардың интонациясына, дауыс ырғағына дейін дәл ... ... ... ... ... жарғақ шалбардың бір өзі-ақ
түсінген кісіге көп нәрсені баяндап тұрғандай. Соғыстан әбден көтерем ... ... ... аулының басындағы жоқшылық пен ... ... он бес ... ... ... тас жетімдік – соның бәрі-бәрі ... ... ... сыйып кеткен. А.П.Чехов «Қысқалық – талантың туысы»
дегенді, ... ... ... ... ... интернатта жатып оқитын қыздардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... қай жігіт қырын қарай
алсын, Қасым да, ... да оны шын ... ... ... ... ... батып айту қайда, екеуі де ішінен тынады. Тек бірде оңашада ақ
көңіл Қомшабай ғана ... ... ... ... алмай, Қасымға сыр ғып
шертеді.
Алтынға Қасым мен Қомшабай ғана ... ... ... ...
Қалматайдың жуырда институт бітіріп келіп, осы оқу орнында сабақ ... ... ... ... да ғашық. Ақыры сол Алматай Алтынды аудан
орталығына алып қашады. Кейін өзі сонда ... боп ... ... ... ... ... екеулерінің тұз-дәмдері жараспай, ажырасып кетеді де,
Алтын туған аулына оралады. Қазір ол ... ... ... істейді,
Қомшабай болса, баяғы Маймұрынның орнын басқан, туған аулында мектеп
директоры. ... ол да ... ... ... жақсы көреді, бірақ ұялшақ,
аңғалдау жаралған жігіт соны әлі келіншекке айтуға бата алмайды.
Ақ жаңбырдың ... ... ... екеу Алтынның үйіне ... ... ... келген Қасымға қонақасы ретінде шай береді. Осы
үйде Қасым Қомшабаймен кездеседі.
Қасым ... ... бір ... ... ... ... ілмиген қара бала Қыдырхан қоныс тепкен. Осы ... ... ... ... жүреді.
Қалматай – ауылдағы ең ауқатты, қоңды адам. Ірілі-ұсақты малы көп.
Оларға ... ... ... ... жаздау шауып, тасып береді.
Мектеп директорының үйіне өзеннен су таситын да, отынын ... ... ... ... ... ... болып істейтін әйелі оларды құлша
жұмсайды.
Алтынды Алматайдың алып ... ... ... ... каникулда далалық
қоста балалармен бірге шөп шауып естиді. ... ... ... ... ... Қалматай деп түйген Қасым ашумен ... ... ... ... ... оны жарып тастамақ ниетпен ауылға қарай жүгіреді.
Қомшабай мен Қыдырхан оны жар жолдан ұстап алып, ... ... ... енді ... оның ... ... ... пенде болғысы
келмей, «Топқайыңның» интернатымен қоштасып, әкесінің бірге туысқан ағасы
Ыбырайдың көк сиырын сатқызады да, соның ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай шалдың өз кіндігінен бала жоқ,
сондықтан ол Қасымды бауырына ... ... ... ... ... енді ... ... жыл өткенде Қасым туған аулына елге танымал үлкен
азамат болып оралып отыр. Повестің қысқаша фабуласы осындай.
Жалпы, ... ... ... ... туады. Оның жан
дүниесіне бір ... ... ... ... жылдар салып, күпеген жерден
автордың өзін таң қалдырып, тақырып, идея ретінде бас ... де, ... ... ... бір ... жүйеге, әдеби шығармаға айналдыруды
талап етеді. 1936 жылы ... ... ... 1939-1945 жылдар
аралығында өткен екінші дүниежүзілік ... және осы ... ... қытымыр жылдарға тұстас келген жүдеу балалық шағы, сөз жоқ, «Қоңыр
күз едінің» басты персонаждары ... ... ... ... ... еді. ... ... өзінің авторының өмірінен тіпті
айнымайды, ол да Қалихан Ысқақов секілді жазушы, Алматыда тұрады. ... ... ... ... ... ... ... басына көшірмеуі
мүмкін, алайда олардың ... ... ... ... ... болатыны күмәнсіз. Демек, жазушының осы тақырыпқа келуіне оның жеке
өмірлік тәжірибесі себеп ... ... ...... өзі, оның өзінің ... ... ... Егер ... ... ... ... неғұрлым мағыналы болса, оның шығармаларының фактурасы келісті, идеясы
терең, ... ... ... Сол ... ... ... ең ... қажет, ендеше әлемдік әдебиетте үлкен із қалдырған шеберлердің
көпшілігінің жеке тағдырларының оңай болмағандығы көп нәрседен ... ... ... Осы ... ... ... ... автордың жеке
тәжірибесінен туған идея деп айтуға ... ... ... тіл, тақырып, сюжет деп аталатын үш киттен
тұрады, сондықтан ... үшеу бір ... ... ... тапқанда ғана
нағыз көркемөнер шығармасы туады.
Данышпан Абайдың «сылдырап өңкей келісім» ... – осы. ... ... табу үшін ... ... ... ... екіншіден, өз ісінің
шебері болмақ керек. Әрине, дарын – Жаратушыдан ... ... ... ... ... мен олардың жазушылық қолтаңбаларын
талмай зерттей білетін жанкешті еңбекпен бірге келеді.
Жалпы, көркемөнерде дәл ... ... ... ... дайын
ережелер, формулалар жоқ. Ол ережені әрбір ... ... ... ... өзі ... Көркем шығармашылықтың ең басты қиындығы
осында жатыр. Егер сіз жазушы, суретші, не ... ... сөз ... өзіңізден бұрын өмір сүрген, немесе заманы бір айтулы әріптестеріңіздің
шығармаларынан үйренесіз, сабақ аласыз, бірақ сіз ... ... ... туындылардың ешқайсысы үлгі бола алмайды. Бұны, бәлкім, бір сөзбен
«үйрене отырып, сол үйренгеніңнен қашу» деп айтуға болар.
Қалихан ...... ... түсінген шебер. Ең бастысы, оның
шығармасы өзіне дейінгі классиктердің ешқайсысын ... ... ... ... де, ... де, ... ... көркемдік
фактурасымен қайталамайды. Автор өзінен бұрынғы көркемдік парадигмаларды
жетік біле, зерттей тұра олардан өзге ... ... өз ... ... ол ... ... бірі ... табылатын «Қоңыр күз едісімен-
ақ» өзіне тән стилін ... ... ең ... өмір ... нәр ... ... ... аңғарылады. Әуелі ол оқырманын осынысымен
сендіреді. Ал оқырманды сендіре, ... білу ... үшін ең ... мәселе,
өйткені адам сенген, иланған нәрсеге ғана тебіренеді, сол арқылы ... ... ... ... Бұл – өте ... ... өйткені
айналып келгенде әдеби туынды тек осы мақсат үшін, яғни өз оқырманын
тебірентіп, сол ... оның жан ... ... ... яғни
тазару, жаңғыру бақытына ие қылу үшін жазылады.
Көркем прозаның бір маңызды компоненті – ... . ... ... «әуелі сөз болған». Адамды біз әуелі оның аузынан шыққан
лебізінен, сөзінен, сонан соң ... ... ... ... Оны , ... ең ұлы ...... танудың бұлардан басқа жолы ... егер ... ...... ... ал ... ... ең басты
екі жолының бірі сөз болса, көркемсөз өнері үшін сөздің мәні, ... ... ие емес деп кім айта ... ... да ... диалог
құруға ерекше мән берген. Солардың бірі А.Макаренко: ...... ... ... ... ... өмірдегі диалогты білу керек. Бұдан әсерлі
диалогты ойлап табу мүмкін емес(59,118)» дейді.
Қ.Ысқақов – осы қағиданы берік ұстанған ... ... ... ретінде осы арада повестен бір ... ... ... ... ... жоқ, ... ... бөлмеге тықылдаған ақсары ... ... ... қуырып, апалаң-топалаңын шығарды.
– Бұл не жатыс?! Көйкені неге ... ... – деп ... ... кеп. – Сен неге ... ... отырасың? Прожаркеден
өтіп пе едің, битің өріп жүрген шығар! – деп, екі ортада мені де ... Бір ... ... имиген қара шықты:
– Өй, тәте, ... ... мың ... да ... Осы ... түсіресіз ғой деймін.
– Кім ол тыңдамайтын? Қайсысы?
Мынау, анау деп имиген қара ... атын атап бере ... Бәрі ... ... Әйел көп ... Біздің үйде су таусылып қалған екен, бір-екі баланы жүгірте қойшы,
– деп, старостасымаққа әмір етті де, аяғын тық-тық ... ... ... ... ... ... әйел – ... Құдай қосқан қосағы. Егер осыдан
сәл бұрын біз бұл өмірде ... бір ... бар ... ... ... да оны ... ... болсақ енді көрдік, білдік, таныдық. Ол
бар болғаны аузынан шыққан он ... сөзі ... ... есте ... ... ... ... Міне, сөздің сиқыры, диалогтың құдіреті!
Айталық, жоғарыда ... ... ... келіншегінің
«Көйкені неге заправить етпегенсіңдер?», немесе «Сен неге киімшең пәстелге
отырасың?» ... ... ... ... ... ... сәйкестендіріп:
«Кереуетті неге жинамағансыңдар?», «Сен нете киімшең төсекке отырасың?» деп
өзгертіп жазуға да ... еді, ... онда біз ... ... тәлпіштеу,
ішкі мәдениеті төмен әйелін мүлде тани алмай қаламыз, өйткені ол «көйкені
заправить», «пәстелге» деген нақ осы ... ... ... ... ... ... Және оның тек ... сұрақ, немесе леп белгісі
қойылатын сөйлемдермен ғана сөйлеуі де көп ... ... ... ... ... ... ... жетім балаларын адам құрлы көрмейтіндігі,
сондықтан олардың қаққанда – қанын , ...... ... ... ... тұр. Бір ... ... бәрі көңіл аударуға
тұрмайтын болымсыз, майда-шүйде нәрселер болып көрінуі мүмкін, бірақ көркем
шығармада майда-шүйде деген болмайды, ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнен кейін қай ... ... ... ... себебі сол «болмашы» таңбалардың өзі ... ... жүк ... ... ... күз еді» деп ... өзі тегіннен тегін емес.
Адамдардың санасында күз, оның ... ... ... күз ... ... өткенді қимаудың белгісі ретінде ұғынылады. Неге? Өйткені күзде
құстар туған мекенімен, жапырақтар өзі ... ... ... ... ... тылсым тіршілік бойындағы ... бір ... ... ... ... ызғарлы, қаһарлы қыс келе жатқанын сезінеді, міне,
сондықтан да өзіңіздің санаңыздан тыс бір ... ... ... ... желбіреген ерте көктемді, жайдары, жайсаң, ерке жазды еріксіз
сағындырғандай болады. Күздің сілбіреген ақ жауыны сізді пәтеріңізге ... ... ... ... қояды. Сонан соң, не істейсіз, ойға
шомасыз, өткеніңізді еске аласыз. Ал не ... ... ... көрінері
бар(С.Есенин), сондықтан жүрегіңіздің түкпірін әлдақандай бір ... ... ... ... ... ызың ... қурайдың, не сыбызғының
жабығыңқы, сәл мұңдылау үні келгендей болады.
«Қоңыр күз. Мен ... ... ... Ақ ... ... ... Көз алдымнан қарашаның соңғы күні өтіп барады. Лекіте соққан ... ... ... ... ұшқан жапырақ, шуылдаған мазасыз қарға мен
ұзақ – бәрі де ... ... ... ... қарақұрықтанып, аспан
аласарып барады. Менің аулымның аспаны ... ... ... ... естіледі. Менің аулымнан келе жатқан тәрізді. Сонау бір жылдарда қош
айтысқан балалық шағымды әкеле ... ... ... ... ... ... да ... қым-қиғаш күйге түсіріп.
Терезенің алдында тұрған Қасым көктегі қиқулаған құстарға, ... ... ... ... ... ... Құдай-ау, төрт құбыласы түгел,
армандай Алматыда шалқып жүрген, жазушы болсам деген жастық ... ... бойы ... ... ... зор ... толы жігіттің бұлайша
мұңаятындай не жөні бар? Сондағы қимайтыны бұтына қаудыр-қаудыр еткен тері
шалбар ... ... ... ... ... ме, бір ... ... сұлулығынан айрыла бастаған тығыншықтай, ақсары сауыншы келіншек Алтын
ба, немесе өзі бір кезде енді қайтып оралмастай безіп кеткен, ... ... бір ... ... ... ауыл – Топқайың ба? Қимайтындай
несі бар солардың, соншама сарғая сағынатындай қай қымбатын ... ... бір қиян ... олай ...... . ... ... Қасымның өмірінің ең
асылы, бары мен базары – балалық шағы қалмады ма? Одан артық не бар мынау ... мен бұ шеті бір ... қу ... ... шақ – ... ... ... аңсамауға бола ма?!. Ендеше ол сағыныш «Қоңыр
күз едінің» кейіпкерінің жерге басы жеткенше көкейінен ... ... ... күз ... ... ақ жауын себелеген терезесінің алдында тұрып ап, ол
әлі талай ойға шомады, туған жерді, ондағы қимастарын ойлап, ... ... ... ... Өмір – сол , оған біз ... ... ... қойнымызға сыймай асып-тасып, ... ... ... ... тарау
Қазіргі заманғы қазақ повестері (1970-2000 жылдар) және ...... ... ... басынан өткерген қоғамдық-
экономикалық формацияны 1917-жылдың қазан айынан бері күні кешегі ... ... ... ... ... ... ... деп
аталатын мемлекетке – жүзден астам ұлыстар мен ... алып ... ... құрған ресми коммунистік идеология кемелденген социализм дәуірі
деп атады. Рас, нақ осы ... ... үшін ... болған жоқ, өмір көшін
болашаққа жалғап, үздіксіз жетілдіру барысында басынан талай зобалаңдар мен
тарихи-әлеуметтік катаклизмдерді ... ақын ... ... «мың
өліп, мың тірілген» туған халқымыздың, «УҺ» деп ... ... ... жазған
мамыражай бір тұсы осы ХХ ғасырдың екінші жартысы болатын. ХҮІІІ ғасырдың
екінші ... ... ... ... орыс империализмінің отаршыл
саясатының талай қитұрқылығынан діңкесі құрып, сілелеп, экономикалық-саяси
тұрғыдан да, ... ... да ... ... ... қазақ жұрты енді
большевиктік езгіге душар болды. 1917-1920-жылдардағы азамат соғысы, ... ... ... асыра сілтеудің нәтижесінде пайда ... ... енді одан ... ... ... тағы да бір бүйірден тап келген
алапат 1941-1945-жылғы Отан соғысы бұл ... ... екі ... ... генетикалық қорын қатты әлсіретіп кеткен еді. ... ... ... кейін қазақтың басына түскен сонша ауыр ... оның ... тән ... да, жан жарасын да бірте-бірте
қарақотырландырып жаза бастады. Ең бастысы, елге ... пен ... ... ... халық тоғайып, жаппай ... ... ... аяғы мен ... ... КСРО-ға көсемдік ... ... ... ұшы мен ... жүзіне сүйенген қатаң
тоталитарлық тәртіп ... ... ... ... ... ... рухани өмірін қалт жібермей, қатаң бақылауға ... ... ... та ... жібі ... ... Кеңестер Одағының қол
астындағы басқа да республикалар секілді Қазақстанда да білім мен ... ... ... ... ... бұл елде ... мен ... салаларының табысты болғаны сондай, нақ осы мемлекет адамзатта
бірінші ... ... жол ... екінші болып, атом бомбасын дүниеге
келтірді, сүйтіп Америка ... ... ... ... және ғарыштық
технологияны игеру жөнінен дүниежүзі ... ... ... ... ... ... ... да дүние жүзі құрлығының алтыдан бір ... ... ... патшалы Ресей, кейін Кеңестер Одағы деп аталған алып
мемлекетті мекен еткен ... ... ... мен ... оның ... ... ... коммунистік идеологияның
теоретиктері айдар тағып, атап бергендей кемелденген қоғамға жатқыза ... еді. ... ... ... осы ... мен ұлттардың орыстан
басқалары енді ... ... ... бастады. Интернационализм
идеясымен қаруланған ресми идеология әсіресе ... ... ... ... жасап бақты, коммунистік тәртіптің шапанын ... ... ... ... бас көтерді: соның нәтижесінде бас-аяғы
бір-екі ұрпақтың өмірін ғана қамтитын елу-алпыс ... ... ... ... ... ... жойылды, ал қалғандары ассимиляция иіріміне тартыла
бастады. Ата немересін, әже қалалық келінін тілмаш арқылы ғана түсінетін
дәрежеге ... ... ... ... орыс тілін тезірек үйренсек,
соғұрлым коммунизмге шапшаңырақ жетеміз» деген ... осы ... ең ... ... ... ... өзінің сталиндік жеке адамға табынудың
құрбандары ... ... ... ... т.б. секілді
мыңдаған рухани көсбасшыларынан айрылған қазақ халқы ұлттық болашақ ... бұл ... аса ... ... ... ... жоқ. ... әлеуметтік
апаттар мен жұттардың әбден зәрезап болып қалған ... ... ... ... ... ... ... күнкөріс тіліне айналған ресми
тілді – орыс ...... бұл ... жаппай бас қойғызды. Бұның
шынын ... бір ... ... да аз ... ... ... сусап
қалған күні кешегі көшпенділердің табиғатынан зерек, ... ... ... ... ... балаң ұрпағы дәл осы тілдің арқасында тез жетіліп,
ғасырлар жол салып кеткен мол дәстүрі бар, озық ойлы орыс ... ... ... сол ... ... ... жатқан дүниежүзілік
әлемнің терезесін ашты. Алайда алмастың екі жүзі болатындығы секілді ... ... бір ... тұсы да бар еді, ол көп ... ... ... ... рухани тенденция ретінде ... бере ... ... жылдың ішінде өзінің ана тілі мен ұлттық салтынан,
дәстүрінен қол ... ... ... оған ... ... ... ... тұтастай бір жас нигилист буыны өсіп шықты. Қазақ тілі
енді өз Отанындағы ресми кеңселерді ... ... өзі ... ... ... ... есігінен де сығалап қалды. ... күні ... ... кеш те ... өзінің басты қатесін ұқты, осы жылдары
ұлттық интеллигенцияның ... ... ... ... «sos» ... бастады.
Рас, жоғарыда айтып өткеннен көрінетіндей, Кеңес Одағын мекендейтін
халықтардың материалдық, мәдени жағдайлары кәдімгідей ауыз ... ... ... ... Сөзіміз дәлелді болу үшін сол ... ... ... ең ... ... оқу ... болып саналған
республикалық Ғылым академиясының Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... ... шығарған «Қазақ ССР тарихынан» бірер
мысал келтіре кетелік. Онда былай делінген: «Кемелденген социализм – ... ... ... ... ... ... ... өрге
басуы жағдайында шешіп отыратын серпінді ... Ал ... өзі ... ... ... ... информация мен насихат құралдарын
үнемі жетілдіріп отыруды талап етті. 1977 ... ... ... барлық облыстарына дерлік енді. Телевизия программаларының
тәуліктік орташа көлемі 270 ... ... ... ... ... ... ... және осынша студиясы жұмыс істейді, сондай-ақ
телевизия ... ... және ... ... бар. ... ... ... телевизоры бар. Әрбір 100 семьяға 75
телевизордан және 85 радиоқабылдағыштан келеді.
4 республикалық және 19 облыстық программалар арқылы ... ... ... ... ... ... және ... тілдерінде жүргізіледі,
жергілікті радиохабарының тәуліктік орташа көлемі 70 сағатқа жуық.
70-ші жылдарда ... ... кино ... ... ... мен ... ... көрме залдары, көркемсурет
галереялары мен оқу залдары сияқты мәдени-ағарту ... ... ... ... ... Автоклубтар секілді стационарлық емес ерекше
мәдени-ағарту мекемелері одан әрі жұмыс істеді. 1977 жылы ... ... ... және әрқилы ведомствалардың 19 мыңнан астам кітапханасы
болды. Оларды 9 ... ... ... яғни ... ... халқының
70 процентінен астамы пайдаланады.
1976 жылдың аяғында республикада 10282 киноқондырғысы болып, олар бір
жылда 290 ... кино ... ... ... Клуб мекемелері 1970
жылмен салыстырғанда 1000-ға жуық көбейіп, олардың саны ... ... ... ... ... ... (80-629).
Сол кезеңнің, яғни 1970-1980-жылдардағы Қазақстанның рухани өмірінен
толығырақ мәлімет беру үшін біз жоғарыдағы ... ... ... ... Шынында да, ел мәдениетінің материалдық-техникалық базасының
айтарлықтай өскені, нығайғаны көрінеді осы бір сараң цифрлардан ... ... ... мен ... ... мен көркемсурет галереяларының, телевизия мен радио
хабарларын тарату жүйелерінің саны ... ... ... ... ... ... орта ... алу міндетті болып саналған, сүйтіп бүт