Қазақ халқының қалыптасуы туралы мәлімет

КІРІСПЕ

1. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫ ЭТНОГЕНЕЗІНІҢ БАСТАЛУЫ. ҚАЗАҚ ЖҮЗДЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ


2. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫН ҚҰРУДЫҢ ТАРИХИ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ


3. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ХV.ХVII ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МӘДЕНИЕТІ


ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақ халқы әлемнің басқа халықтарына тән болған бірегей зандылықтар негізінде қалыптасты. Этногенез процесінің жалпы схемасы төмендегідей болды: жеке рулар, тайпалар, тайпалық одақтар, халықтар, ұлттар - осылармен қатар тілдер де дамыды. Рулардың тілдерінен тайпалардікі, олардан халықтар тілдері, одан кейін ұлттардың тілдері қалыптасты. Бұл процестер тура сызықты болған емес, ол қайшылық жағдайда, ұсақтану, ассимиляциялану, будандасу және бірігу арқылы өтіп жатты, жеке бір тұста уақытша тоқтап та қалып, ал содан кейін қайтадан дамып отырды, бұл орайда тарихи жаңа жағдайда ғана жаңғырып отыруды басынан кешірді.
Қазақ халқының этногенезін тарих, археология, этнография, лингвистика, антропология және геоэтнография ғылымдарының жетістіктерін есепке ала отырып, кешенді түрде зерттеген жөн болар. Қазақ халқының этногенезі ежелгі заман тұңғиығынан басталады, ол негізінен Қазақстанның ұлан-ғайыр жерін ежелден мекендеген автохтонды (аборигенді) тайпалар мен тайпалар бірлестіктерінен құралған. Халықтың қалыптасуы ежелгі және орта ғасырлардағы ірі-ірі этникалық саяси оқиғалармен, шаруашылық формаларының эволюциясымен және қоғамдық қатынастардағы серпінді ілгерілеулермен, феодализмнің қалыптасып, нығаюымен байланысты. Халық нақтылы әлеуметтік-экономикалық жағдайда құралады және дамиды, сондықтан да ол этникалық-әлеуметтік қауымдастық болып табылады.
Қазақстан аумағындағы және бүкіл Орта Азиядағы этногенетикалық процестердің түп тамыры қола дәуірінен басталады. Қазақ даласын мекендеген тайпалар өздерінің нәсілдік типі жөнінен европеидтер болған. Ежелгі темір дәуірінде Қазақстан жерін сақ тайпалары - массагеттер, даилар, исседондар жөне басқалар мекендеген. Қазақ халқының түп төркіні б.з.б. VII ғасырдан бастап жазба тарихта әйгілі болған сақтар еді. Б.з. III ғасырынан V ғасырына дейін Оңтүстік Қазақстан аумағында өмір сүрген үйсіндер мен қаңлылар бірлестіктері қазақ халқының негізгі ұйытқысы болды. Үйсіндер, қаңлылар негізінен европеидтер еді, дегенмен солардың бет пішінінде монғолоидтық элементтер біршама күшейген, сірә, мұның өзі ғұндардың шапқыншылығына байланысты болса керек. Алдыңғы тарауларда көрсетілгеніндей, түріктердің Қазақстанның қазіргі аумағына көптеп келіп (біздің заманымыздың I мың жылдығының ортасы), солтүстік Монғолиядан Әмударияның төменгі ағысына дейінгі жерде қоныстануы, көшпелі жөне отырықшы халықтардың түрлі этникалық топтары араларындағы байланыстардың ұлғаюы, үйсін, кангюйлер мен сақ ұрпақтарының түріктермен қарым-қатынасы этногенетикалық процестердің басталуындағы жаңа маңызды кезең болды. Батыс түрік қағандығы ыдырағаннан кейін пайда болған мемлекеттік бірліктер де (түргеш, қарлүқ, оғыз, қимақ) сол бағытта дамыды.
1. Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев. //Казахстанская правда//, 1997 год, 11 октября.
2. Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев. //Вечерний Алматы//, 1997 год, 13 октября.
3. Бондарцова. «Преемственность поколений», //Юридическая газета//, 1998 года
4. «Поворотная веха в истории становления Казахстана», Казахстанская правда 10 октября 1997 года
5. «Азия – экономика и жизнь», 1998- 2000 г.г.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫ ЭТНОГЕНЕЗІНІҢ БАСТАЛУЫ. ҚАЗАҚ ЖҮЗДЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫН ҚҰРУДЫҢ ТАРИХИ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ
. ... ... ... ... МӘДЕНИЕТІ
ҚОРЫТЫНДЫ
Қолданылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Қазақ халқы әлемнің басқа халықтарына тән болған бірегей зандылықтар негізінде қалыптасты. Этногенез ... ... ... ... ... жеке рулар, тайпалар, тайпалық одақтар, халықтар, ұлттар - осылармен қатар тілдер де ... ... ... ... ... ... ... одан кейін ұлттардың тілдері қалыптасты. Бұл процестер тура сызықты болған емес, ол қайшылық жағдайда, ұсақтану, ... ... және ... арқылы өтіп жатты, жеке бір тұста уақытша тоқтап та қалып, ал содан кейін қайтадан дамып отырды, бұл орайда тарихи жаңа ... ғана ... ... ... кешірді.
Қазақ халқының этногенезін тарих, археология, этнография, лингвистика, антропология және геоэтнография ғылымдарының жетістіктерін есепке ала отырып, ... ... ... жөн ... Қазақ халқының этногенезі ежелгі заман тұңғиығынан басталады, ол негізінен ... ... ... ... мекендеген автохтонды (аборигенді) тайпалар мен тайпалар бірлестіктерінен құралған. ... ... ... және орта ... ... ... саяси оқиғалармен, шаруашылық формаларының эволюциясымен және қоғамдық қатынастардағы серпінді ілгерілеулермен, феодализмнің қалыптасып, нығаюымен ... ... ... ... жағдайда құралады және дамиды, сондықтан да ол этникалық-әлеуметтік ... ... ... ... және ... Орта ... ... процестердің түп тамыры қола дәуірінен басталады. Қазақ даласын мекендеген тайпалар өздерінің нәсілдік типі жөнінен европеидтер болған. Ежелгі ... ... ... ... сақ ... - ... ... исседондар жөне басқалар мекендеген. Қазақ халқының түп төркіні ... VII ... ... ... тарихта әйгілі болған сақтар еді. Б.з. III ғасырынан V ғасырына дейін Оңтүстік Қазақстан аумағында өмір сүрген ... мен ... ... ... халқының негізгі ұйытқысы болды. Үйсіндер, қаңлылар негізінен европеидтер еді, дегенмен солардың бет ... ... ... ... күшейген, сірә, мұның өзі ғұндардың шапқыншылығына байланысты болса керек. Алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... келіп (біздің заманымыздың I мың жылдығының ортасы), солтүстік Монғолиядан Әмударияның төменгі ағысына дейінгі жерде қоныстануы, көшпелі жөне ... ... ... ... топтары араларындағы байланыстардың ұлғаюы, үйсін, кангюйлер мен сақ ұрпақтарының түріктермен қарым-қатынасы этногенетикалық ... ... жаңа ... ... ... ... түрік қағандығы ыдырағаннан кейін пайда болған мемлекеттік бірліктер де (түргеш, қарлүқ, оғыз, қимақ) сол бағытта дамыды.
1. ҚАЗАҚ ... ... ... ... ... ... ғасырдың басында қимақтар, мен қыпшақтар Сырдарияның оң жағалауына жетеді де Түркістанның мұсылман ... ... ... байланыс орнатады. Түріктермен араласқан түркі тілдес тайпалар осылайша қалыптасады, олардың төл руналық жазуы болған. X ... ... ... исламданғаннан кейін араб жазбасы көне түрік тілін ығыстырады. Наймандар мен керейіттердің Алтайдан Қазақстанның шығысына қоныс аударып, ... ... ... ... құруы, этникалық жағдайға елеулі әсер етті. Осы тайпалардың аттарының өзі қазақтың генеалогиялық құрамына енді.
Қыпшақ мемлекеттік бірлестігі қазақ халқының қалыптасуына ... ... ... Ол ... ... ... ... кеңістікті алып, мұндағы барлық этносаяси бірлестіктердің табиғи мұрагері болды, әрі кейін қыпшақтар болып кеткен көптеген ... ... ... ... ... ... ... процесі жүре бастады.
Алайда XIII ғасырдың басында осы бір онды процесті монғолдардың шапқыншылығы үзіп жіберді. Әрине, ол қазақ халқының ... күрт ... Жау ... ... мен ... елді ... егіншілік ошақтарын талқандады, өлкенің өндіргіш күштерін күйзелтті, аймақтар арасында орын алған экономикалық және ... ... ... ... ... халқының құрамы мен антропологиялық типіне белгілі ықпал жасап, мұнда монголоидтық ... ... ... ... өзі ... ... тұрғындардың жалпы санының шағын ұлесін ғана құрайтын монғолдардың өздері жергілікті түрік тілді халық ішіне сіңісіп, оның тілі мен ғұрпын қабылдады.
Монғолдардың ... ... ... ... ... оны ... алмады. Қазақстан аумағының негізгі тарихи этнографиялық өңірлерінің шеңберінде пайда болған Ақ ... ... және ... да ... бірлестіктер негізінен осы жердің автохронды халқын және түріктенген монғолдардың біршама ... ... ғана ... ... ... ... өмір ... келе бастады, шыққан тегі мен тілі, материалдық және рухани ... ... ... этносаяси тайпалық топтардың жақындасу үрдісі жаңғырды. Бұл ретте XIV ғасырдың ортасында орталығы Жетісуда болған Моғолстан мемлекетінің орнауы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... алға қарай жасалған қадам еді. Мұнда дуглаттар (дулаттар) маңызды рөл атқарды, олар ... ... ... ең ірісі болатын әрі едәуір жерді алып жатты. Соған қоса ... ... ... түркі тілдес халқын саяси жағынан уақытша Қазақстанның ... ... ... тастады.
Ақ Орда халқының едәуір бөлігі қыпшақтар еді. Өзара қырқысу мен әлеуметтік жанжалдардың салдарынан XV ғасырдың басында Ақ Орда ыдырады, ... ... жөне ... ... ... болды. Өзбек хавдығының этникалық құрамына арғындар, тарақтылар, жалайырлар, қаңлылар, қарлұқтар, ... ... ... ... және басқалар кірді. Ноғай Ордасына маңғыттар, наймандар, қаңлылар, алшындар, арғындар, қоңыраттар, қарлұқтар, алашалар, тамалар және басқалар енді. Нәтижесінде осы ... бәрі ... ... ... ... ... XIII ... бірінші жартысы түрлі этникалық бірлестіктердің ұсақтану, қосылу, ажырасу, жойылу және тілдік, нәсілдік, мәдени элементтер миграциясының кезеңі болды. Әрине, осының бәрі ... ... ... тежеді. Ал Монғоддың Казақстанның күллі аумағындағы үстемдігі қазақтардың халық болып қалыптасу процесін тағы да екі жүз ... ... ... халықтың құрылуы - ұзақ мерзімді процесс, оның ... ... ... белгілі бір датаның кезеңімен байланыстыру қиын. Алайда азды-көпті тұрақтанған пікірге қарай, қазақ халқының қалыптасу процесі негізінен ХГУ-ХҮ ғасырлардың өліарасында ... ... ... ... тілі қыпшақ тілі негізінде қалыптасты. Қазақтың этникалық қауымы мен этникалық санасы жердің, тілдің, жалпы мәдени жетістіктердің, әдет-ғұрыптардың шығу тегі ортақтығының ... ... ... ... XIV-X ... Қазақстан аумағында дәстүрлі шаруашылықтың жандана бастағаны, көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығының отырықшы егіншілікпен өзара қатынасы халықтың қалыптасуына көмектесті. ... ... ... ... ... ... әр түрлі пікір кездеседі, бұл жөнінде зерттеуші ғалымдардың ... ... бар ... айта ... жөн. Мәселен, әйгілі шығыстанушы ғалым А.Н.Бернштам қазақтың атын ... ... ... сөзі ежелгі замандағы "Каспи" және "Сақ" деген екі тайпаның қосылуынан ... яғни ... - сақ, ... ... деп ... жасайды.
Белгілі қазақстандық тарихшы М.Ақынжанов "Қазақ" сөзі "Кас" ... "сақ" ... аты) ... екі сөздің (нағыз сақ) қосындысы дейді. 982 жылы парсы тілінде жазылған ... ... ... ... атты ... Алан ... және оның ... жайында айтылады. Сонда "Алан елінде қасақ деген ұлыс бар", - делінген. Алайда ғылымда әзірше осы ... да ... ... әлі ... ... болмай отыр. Біреулер оны түрік етістігі "қаз"-ға "ғақ" жұрнағын жалғап, "қазғақ" (еркін адам) сөзін құраса, басқалар сол "қаз"-дан "үйрек" және "ақ" ... ойға ... ... ... ... де "қазақ" түрік сөзі екені айқын. Оның шығу төркіні қандай болғанымен әуелден еркін, ... ... ... мағына береді.
Сонымен, не саяси мәні, не этникалық мазмұны болмаған ... ... сөз өз ... ... ... бөлінген, оқиғаларға толы өмір іздеуге мәжбұр болған еркін адамды білдірген. Орайы келгенде айта кеткен жөн, орыс ... ... сөзі ... шыққан. Русьта белгілі кәсібі және тұрақты мекені жоқ, еркін, сауыққой адамдарды, сондай-ақ жалданған ... ... және т.б. ... деп ... ... ескі тілінде "қазақ" сөзі "мықты", "берік", "жойқын", "алып" деген мағынада айтылған.
Соңы кезде осы ... ... соны ... ... бола ... Араб ... сол күйінде жақсы меңгерген белгілі тарихшы Б.Көмеков нақты ... ... ... ... ... жасайды: "XI-XII ғасырларда Дешті Қыпшақты мекендеген қыпшақ қоғамында "қазақ" деп аталған этникалық топтың болғаны анық, осы ... ... ... этникалық процестердің дамуы негізінде қазақ халқының этникалық ұйытқысы қалыптасты".
Қазақ халқы құрылымының тарихы мен ... ... ... жөн. ... ... ... себебі, XIV-XV ғасырларда Қазақстан аумағындағы халыққа қатысты "казақ" ... бір ... ... ... ... ... секілді басқа ұғымдар да қолданылды. "Қазақ" ұғымы бүкіл кең байтақ Қазақстанды мекендеген халықты атаудың этнонимі болса, "өзбек" ұғымы Орта Азия ... ... ... ... ... мен ... ... ыдырағаннан кейін "қазақ" этнонимі Жетісу мен ІПығыс Дешті Қыпшақтың басым ... ... ... ... ... ... ... тамыры тереңге, көне дәуірге кетеді, ал қазақ халқы шығыстағы көне халықтар қатарына жатады. Бұл ... ... ... және ... ... ... материалдарында айқын көрсетілген.
Алайда, әдеби және тарихи, этнографиялық және археологиялық материалдарды терең талдау негізінде анықталғанына қарамастан, қазақ халқы XX ғасырдың ... ... 300 ... ... ... ... төл ... ие болмады. Патша өкіметінің ресми құжаттарында және әдебиетте қазақтарды қырғыз немесе қырғыз-қайсақ деп атады. Ресейдің ғылыми қауымының прогресшіл ... ... ... бір ... ... дәл ... бұрмаланғанына көз жеткізе келтірген дәлелдері есепке алынбады, өйткені бұл патшаның отарлау саясатына қайшы ... ... ... ... ... рет қазақтың өз аты жөнінде мәселе қойып, казақтарды бұдан әрі "қырғыз" деп атау әділетсіздік болады деді.
Қазақ ... - ... ... ... "Қазақтар мен қырғыздардың тарихы" атты зерттеуінде былай баяндайды: қазақтар мен қырғыздар түріктен таралатын туысқан түбі бір халықгар ... олар ... көне ... X ... көп ... ... өз ... болған, онда өздері билік жүргізген, тек XVIII ғасырда ғана орыстардың ... ... одан ... қалды ("Қазақ әдебиеті", 1991, 29 наурыз, 5 сәуір).
Қазақ және ... ... ... тарихын зерттеген Д.Н.Клеменец "Гранттың энциклопедиялық сөздігінде" (М., 1913, 24-том, 142-148-беттер) жарияланған "Қырғыздар" деп аталатын мақаласында ... деп ... ... ... ... ... және кез келген жерде қазақпыз десе де, сондай-ақ басқа түркі ... ... да ... қазақ деп білсе де, орыс көршілері оларға "қырғыз" деген атты таңды.
Автор 1897 жылғы санақ бойынша қазақтардың жалпы саны 4084139 адам ... ... ... қазақтарды былайша сипаттайды: "рухани жағынан алғанда қазақтар құдай дарынды етіп жараткан тайпаларға жатады. Олардың халықтық әдебиет ... және ... ... Одан әрі: ... тәкаппар, тапқыр, мысқылшыл, әрі жігерлі, оның сөзі сыпайы, мәнерлі, бейнелі. Ол көңілді, көпшіл" (Қазақ КСР Қысқаша энциклопедия. Алматы, 1991, 4-том, ... сол, ... ... аты ... кейін де сақталып келді. 1920 жылы 26 тамызда автономиялық республика құру туралы декретте де "Қырғыз АКСР" атанды, 1926 ... ... ғана ... ... V ... ... оның аты өзгертілді де, "Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы" атанды.
Жоғарғы Кеңес 1991 жылы 10 желтоқсанда көпұлтты ... ... ... ... ... ұмтылысын ескере отырып, "Қазақ КСР"-ін "Қазақстан Республикасы" етіп өзгертті.
Қазақ халқының тарихында жүздердің пайда болуы ерекше орын алады. Қазақ жүздерінің ... - ... ... ол ... ... этникалық мекенінің қалыптасуымен қатар жүрді. Көптеген этникалық-саяси және шаруашылық факторлар әрекетінің ... ... ... ... үш ... ... - Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз құрылады. ... ... ... ... ... жаз ... қыс қыстауы болған.
XV ғасырдың екінші жартысында қазақ халқының қалыптасу, одан кейін қазақ хандықтарының пайда болу және үш жүздің құрылу процестерінің ... ... тән ... ... бар. ... олар ... бір тарихи процестің әр түрлі қыры еді, сондықтан да ... ... ... ... ... ... өзаралық байланысты қарастырған жөн. Жеке рулар мен тайпалардың ... ... ... құрылуына жағдай туғызды.
Сонымен, шаруашылық және географиялық жағынан біршама оқшауланған ... ... мен ... ... ... дейінгі тайпалар одақтарының, кейде қазақ тайпаларының топтары мекендеген аймақтар жүз деп ... ... ... ... ... ... Ордалар деп те аталады. Біреудер "жүз" деген "бөлік", "бір жағы", тұғас бірдеменің "бұтағы" дегенді білдіреді десе, ... ... "жүз" ... - бұл ... яғни ... ... адамдары сыртқы пішіндеріне қарай бір-бірінен ажырата білу дейді. Кейбір зертгеушілер бұл ұғымға сандық жағынан қарап, "жүз", "жүздік" деп ... ... ... ... ... де ... ... құрылуы негізінде рулардың, тайпалардың белгілі бір географиялық кеңістікте бірігу процесі жатты.
Этникалық ... мен ... ... ... ... негізінен біртектес болғанымен феодалдық бытыраңқылық процестер, көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығының ... ... ... ... ... әсері тайпалық бірлестіктердің өзара экономикалық байланыстарын тежеп отырды, Қазақстанның ұлан-гәйыр аумағында ол жіктеушілік қызметін атқарды. Жүздер ... тізе ... ... аппараты жоқ әлсіз орталық (хандық) өкіметі бар мемлекеттік құрылымдар еді. Әр жүздің басында Шыңғыс ұрпағына жататын сұлтандар тобы ... ... ... ... бірнеше хан тұрды, олар көбінесе ру басыларына түгелдей дерлік тәуедді еді. IX ... ... ... жеке ... ... келген.
Ұлы жүздің XV ғасырда мекендеген негізгі аумағы саяси және экономикалық жағынан Моғолстанмен байланысты еді, яғни ол ... ... және ... ... ... алып ... ... көне үйсін тайпалары оның өзегін құрады. Малшылар Шу, Талас, Іле өзендерінің аңғарларындағы жайылымдықтарды көшіп жүріп пайдаланды, жазда Алатау шатқалдарына ... ... ... ... ... көшпелілермен тығыз экономикалық қатынастар орнатқан қалалық орталықтары болды. Мауераннахр және Батыс Түркістанмен сауда жасап отырды.
Реті келгенде айта кететін жәйт - осы ... ... ... мемлекеті өмір сүрген, Қытайлық тарихшы Сюй Сүнның айтуына қарағанда, ол осы батыс өлкедегі үлкен мемлекет болған. Үйсін ... қыз ... ... түсіру арқылы басқа мемлекеттермен одақтық қатынастар да орнаткан.
Көне заманнан бері құрала бастаған қазақ халқының басты орталық этногенездерінің бірі осы ... еді. ... ... ... ... ... ыстылар, сіргелілер, ошақтылар, шапыраштылар, жалайырлар, шанышқылылар және қашағандар Ұлы жүз халқы құрамындағы ірі компоненттер. XV ғасырда Жетісуда Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... үш ... ордасы Ұлы жүзде орналасып, астанасы Түркістан қаласындағы Ұлы хан Ұлы жүздің де ханы атанған.
Жетісудан батысқа қарай негізгі ... ... орта ... ... мен ... ал ... Есіл, Нұра, Сарысу өзендерінің тармақтары мен Орталық Қазақстанның далалары жазғы жайлау. Осы аймақтың оңтүстігінде көне ... бері ... ... қаңлылардың, одан кейінірек өздерінің шекарасын солтүстікке және батысқа дейін ұлғайтқан қыпшақтардың ірі ... ... ... Бұл ... Орта жүз қалыптасқан екінші ірі этногенез орталығы. Оған арғыңдар, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы негізгі маусымдық жайылымдар мен көшіп-қону жолдары Сырдарияның, Жайықтың ... ... ... бен ... тоғысқан аудандары және Мұғаджар тауларывда болды. Бұл алқапта Кіші жүз құралды, оның қалыптасуы Ұлы жүз бен Орта ... ... ... ... ... жатады. Аңызға қарағанда, Кіші жүздің әуелгі аты Алшын екен. Бәлкім, Кіші жүздің ұйытқысы осы ... ... ... болса керек. Кіші жүз кейінірек екі ұрпаққа - Әлімұлы жөне ... ... одан ... ... топ - Жетісу пайда болған сияқты. Аңызда ... ... ... ... ... ... (XVII ғасырдың аяғы - XVIII ғасырдың басы).
Жүздердің Үлкен (Ұлы), Орта, Кіші болып ... ... ... біртіндеп қалыптасқанын көрсетсе, сонымен бірге, "тайпалық құрылыстың өзі рулардың үлкен және кіші руларға бөлінуіне алып келеді" (К.Маркс, Ф.Энгельс. ... ... ... ... ... ... негізінен өткендегі тайпалар мен тайпалар одақтарының құрамын сақтаған. Жүздердің өмір сүруі ... үш жүз ... ... ... ... құралу процестерінің күрделілігін бейнелейді, оның тарихындағы жергілікті мәдени-тұрмыстық жағдайларға өзінің ықпалын жасады. Көрініп отырғанындай, ... ... ... ... де ... ... Егер тарихи дамудың кейбір кезеңінде қазақ жүздерінің топтасып тұғас хандыққа ... қолы ... егер ... ... ... ... ... болса, онда бұл кезінде жүздерді құрған бабаларымыздың кінәсі емес, оны олар жасаған ... ... ... мен ... ... ... сәйкес келмей әлсіз болуымен түсіндіру керек.
Кейбір басылымдарда ара-тұра мынадай пікір сыңай білдіріп қалады. XVIII ... ... ... бір ... (жүз) ... ... ... жүргізсе, екінші бір бөлігі қолын қусырып отырды-мыс. Мұндай пікірдің авторлары топтасу қазақтарға ... тән ... ... да ... кезде де осы ескі кесел іс жүзінде өз ... ... деп ... ... Олар ... ... ... қатынастардан одан әрі мықтап дамыған өндірістік қатынастарға көшкені секілді аса ... ... ... ... алады. Егер ертеде қазақ қоғамында күрес болса, ол билік ... ... ... ... елді ... үшін ... Осы ... мынаны атап көрсеткен жөн. Қазақ жүздері қолына қару алып ... ... ... ... барлық даулы мәселелерді шешуге келгенде әділетті сөз шешуші рөл атқарған. Қазақтарды басқару ... ... ... осында жатыр. Олай болмағанда халық өз ортасынан Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты тамаша ... - ... ... болар еді, олар қазақтың үш жүзінің өкілдері еді, ... ... қара ... қақ ... әділ ... ... ... мен жүздер арасындағы болған қырғи-қабақтық секілді кемістіктердің себебін тұсіндіру үшін, өз халқының тарихын білген жөн, ... ... ... тамыры қазақтардың жүзге бөлінуінде жатпағаны өзінен-өзі айқын болып шыға келеді. ... ... ... отарлау саясаты кесірінен қазақ қоғамындағы басқарудың өмір ... ... ... қонымды әрі объективті ескі жүйесі қиратылғаннан кейін, хан билігі, ал 1868 жылы ... ... ... ... ... ... Патшалық самодержавиенің осы актілерімен қазақ халқы басқарудың дәстүрлі мемлекеттік жүйесінен айырылды. Ол сырттан әкелінген бюрократтық-әкімшілік жүйемен алмастырылды, бұл жүйе топ ... ... ... ... ... ауылдық старшындар мен болыс лауазымы үшін рулар мен ауыл арасындағы тайталасты қоздырды. Яғни отарлаушылардың іс жүзінде өзін ақтаған: ... ал да ... бер" ... ... ... ... жатты. Бұл принцип "кемелденген социализм" тұсында да астыртын жүзеге асырылды, бірақ ол бұрынғы ... ... ... ... ... интернационалдық бірлігі деген коммунистік мағынасыз бос сөздермен бүркемеленді, ал іс жүзінде халықтар "аға" және "інілер" болып ... ... ... ... ... АЛҒЫ ... хандығының құрылу қарсаңында (ХІV-ХV ғасырлар) қазақ рулары Сібірден Сырдарияға, Ертістен ... ... ... ... жерді иеленді. Қазақ халқы мемлекеттілігінің қалыптасу тарихы Алтын Ордалық мемлекетте орныққан ұлыстық жүйенің тарихымен ... ... Бұл ... ... атап ... Көк Орда және Ақ ... ... соңғы екеуінің пайда болуының қарастырылып отырған проблемаға тікелей қатысы бар.
Феодалдық бөлшектену мен өкіметтік билік үшін Шыңғыс ұрпақтары арасындағы таластың өріс алуы ... ... ... ... ... 132 жыл ... әмірін жүргізген хан әулетінің ең соңғысы Батый өлгеннен кейін, 20 жыл ... осы ... ... 15 хан ... ... ... ... үздіксіз жүріп жатты.
Алтын Орданың ыдырауы процесінде Қазақстан жерінде жаңа мемлекет - Ақ Орда құрылады, ... ... ... ... Арал теңізінен солтүстік-шығысқа қарай Есіл мен Сарысу өзендеріне дейінгі дала оның құрамына кірді. Ақ Орда ... ... ... ... ... жаулаушылықтан кейін құлдыраған Ясы (Түркістан), Сауран, Сығанақ, ... ... ... және ... ... ... Ақ ... астанасы Сығанақ еді.
Ақ Орда (1300-1425) Монғол шапқыншылығынан кейінгі кезеңде Қазақстан аумағындағы жергілікті этникалық негіздегі алғашқы ірі ... ... ... осы ... ... мекендеген және шапқыншылықган көп бұрын қыпшақ бірлестігінің құрамына енген түркі ... ... ... Қыпшақгармен бірге наймандар, үйсіндер, қарлұқтар, керейлер, сондай-ақ қоңыраттар, маңғыттар және баскалар мекендеген.
Ақ Орданың бірінші ханы ... ... ... ... ұлы Ерзен таққа отырды.
Кең-байтақ далада экстенсивті мал шаруашылығын сақтап және оны ... ... ... ... дәстүрлерді ескере отырып, жайлау мен қыстауға көшудің қалыптасқан тәртібін нығайтқан Ақ ... ... ... ... ... орта бойы мен Ұлытау даласындағы отырықшы-егіншілік өңірлерде бүлінген шаруашылық пен мәдени өмірді қалпына келтірді. Олар сондай-ақ Орта Азия мен ... ... ... байланысты кеңейте түсуге жағдай жасады, сонымен бірге Алтын Ордадан ... ... ... өз ... жүргізуге тырысты, бірақ алтынордалықтар мұнда өзінің билігін сақтап қалуға бар ... ... ... ... ... қырқысудың барысында 14 жыл ішінде (1354-1369) сегіз хан бір-бірін өлтірді.
Жәнібек хан өлген соң Алтын Ордада кезекті бүліктер мен сарай ... ... ... өз ... соққан бірнеше хан таққа отыруға дәмеленді. 1361 жылы Орыс хан Ақ Ордада таққа отырды, ол өр ... ... де ... ... ретінде белгілі еді. Оның тұсында Ақ Орданың саяси-шаруашылығы бекіп, мәдениеті ... ... ... ... арта ... Ол енді алтынордалық тақты иемденуге бар күшін жұмсады. Осы мақсатпен 1374-1375 жылдары Еділ бойына қарай жорыққа аттанды. Сарайшықты ... ... ... Кама ... ... бағындырды. Алайда Орыс ханның табысы ұзағынан болмады, ол Алтын Ордада әмірі жүріп тұрған Мамайды тағынан тайдыра ... 1376 жылы ... ... ... ... Осы ... Орта Азияны билеуші Темір Ақ Орданың оңтүстік шекарасында өзінің жаулап алушылық ... ... ... еді.
Орыс хан өлтірген Ақ Орда феодалдарының біреуінің ұлы Тоқтамыс тарихи аренаға шығады, ол Самарқанға қашып барып, Әмір Темірдің қол астында ... ... ... ... ... ... кек ... ойлады. Темір Тоқтамыстың өзінің жаулаушылық мақсатында пайдаланып, оған ... ... ... Орыс ... ... ... Тоқтамыс Темірдің көмегімен 1378-1379 жыддары Ақ Орданың астанасы Сығанақгы жаулайды да, тақты тартып алады. 1380 жылы ол ... ... ... ... өз ... ... ханның күресі, сондай-ақ Темірдің бүлікшілік жорықтары Алтын Орданың куатын шайқалтып, оны екінші дәрежедегі мемлекет ... ... ... ... ... Орда жағына Орыс хан әулетінен шыққан өз қолдаушыларын отырғызды, бірақ бұлар да оның бұрынғы
ықпалын ... ... ... ... Орда XV ... ... қарай орталық өкімет билігі бар күшті мемлекет болудан қалды.
Темірден ойсырай жеңілген ... 1395 жылы ... ... ... 1423 жылы билік Орыс ханның немересі Бараққа ... ол ... ... тіл ... Ақ ... ... ... Сығанақты және бұрын Темір жаулап алған Сырдария өңіріндегі басқа қалаларды қайтарып алады. Бірақ Шығыс ... ... ... ... 1428 жылдан бастап Шайбанилер әулетіне көшеді.
Мауераннахрды жаулап алған монғолдар жергілікті отырықшы-егіншіліктің және қала дәстүрлерінің ықпалымен жағдайға бейімделіп, ... ... ... ... ... ... ... олар мұнда елеулі дәрежеде түріктенсе де, негізінен көшпелі тұрмысты сақтап қалды, ол ... ... ... ... ... мен ... ... біразы көшпелі тұрмысқа көше бастады.
Таусылмайтын феодалдық соғыстар мен тартыстар өлкені ауыр шаруашылық күйзеліске ұшыратты. ... 1306 ... 1370 ... ... 20 хан ... Осының бәрі XIV ғасырдың ортасына қарай Шағатай мемлекетінің ыдырап, батыс және шығыс бөліктерге бөлінуіне әкеліп соқты. Шығыс ... ... ... ал батысы - Мауереннахр дербес аймақ күйінде қала берді. 1384 жылы ... ... ... 18 ... ... ... хан ... Мұнда XIV ғасырдың ортасында саяси өмірдегі басты рөлді Мауереннахрдан бөліну жолындағы қозғалысты басқарған дұғлат (дулат) тайпасының көсемдері атқара бастады. ... бұл ... ... ең ірі ... ... бірі ... және едәуір аймақты алып жататын. Дулаттардың феодал үстем тобы XIV ғасырда Шығыс Түркістандағы отырықшы-егіншілік жерлерге де ... ... ... ... ... ... ... жерінде де этникалық жағынан біртектес мемлекеттік бірлестіктің пайда болуы жолындағы ілгері басқан ... еді, ... ... ... өзі ... ... ... түркі тілдес халқын Қазақстанның басқа аумағындағы туысқан рулардан уақытша бөліп тастады да, қазақ халқының қалыптасу процесіне кері ықпал етті.
Алайда Моғолстандағы ... ... ... салдарынан әскери жорықтар етек алады, сөйтіп XIV ғасырдың алғашқы ширегінде Ақ Орда екіге бөлінеді. Батысында Ноғай ордасы, ... - ... ... ... ... ... ... Жошының ұрпағы Әбілқайыр (1428-1468 жылдар) көзге түседі. Ол тез ... ... жөне ... ... ... ... ... табының қолдауына сүйеніп, 1428 жылы Тура өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланады. 1430 жылы-ақ өзі хан сайланғаннан кейін ... ... ... ... Қожа ... бағындыру үшін жорыққа аттанады да оны Тобыл жағасында талқандап, енді Хорезмге бет алады.
1446 жылы Әбілқайыр хан Сырдария өзені мен ... ... ... қалаларды басып алды. Алайда ол ойраттармен соғыста күйрей жеңіледі. Ойраттардың батыс тармағы (түрік халықтары арасында олар ... ... ... бұл ... шығыста Хангай тауларының батыс бөктерімен, оңтүстікте Гоби құмдарымен, батыста Моғолстанмен, солтүстікте Ертіс пен Енисейдің жоғарғы бойымен шектелген аумақты мекендейтін еді.
Моғолстанның ... ... ... ... жиілеген шабуылдарына тойтарыс беріп, Сырдария өңіріне ауыз салады. Моғолстанға жасаған жорығы кезінде Әбілқайыр ... ... ... ... мен ... күшеюіне және таптық қайшылықтардың шиеленісуіне байланысты 200 мың қазақ Шығыс ... ... ... - ... ... аударады. Сондай-ақ билеушілер арасындағы алауыздық саяси бытыраңқылықты күшейтіп, хан билігін әлсіретеді, мұның бөрі Әбілқайыр мемлекетінің ... ... ... ... ... ... мен XV ғасырдың басыңца Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібір аумағында Ноғай Ордасы пайда ... Ол ... ... ... жөне Ақ ... ... барысында Қазақстан аумағындағы ірі мемлекеттік құрылымдардың бірі еді. Оның негізгі жері Еділ мен Жайықтың арасындағы жазықта, орталығы ... ... ... ... ... ... ... болатын. Шығыста ноғайлар Жайықгың сол жағалауы бойында көшіп-қонып жүрді, солтүстік-батыста олардың көшіп жүретін жерлері Қазанға, ... ... Арал ... мен ... ... ал кейде Маңғыстау мен Хорезмге дейін жететін.
XVI ғасырда Ноғай Ордасының Орыс мемлекетімен ... және ... ... бірте-бірте орныға бастады. XVI ғасырдың екінші жартысында Қазан мен Астрахан хандықтары Ресейге қосылғаннан кейін,
Ноғай Ордасы бірнеше дербес иеліктерге ыдырады. Осы ... ... ... бір ... Кіші жүз ... енеді.
Батыс Сібір аудандарының халқы Солтүстік, Орталық, ішінара Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... Сібір тайпаларымен көрші болып, оларға елеулі ықпал еткен қазақ тайпаларының негізгі ұйытқысы қыпшақтар еді. ... ... ең ірі ... ... бірі Орта ... Тобыл, Есіл мен Тура аумағындағы түркі тілді тайпалардың бірлестігі болды да, мұнда керейіттер басты рөл атқарды.
Монғол шапқыншылығынан кейін Батыс ... Жошы ... ... енді және ... ... ... тармағының жері деп аталса да, дегенмен елді ... ... ... ... ... қолында еді. Бірақ оның өкіддері Шыңғыс әулетінен болмаған соң, ... ... хан ... ... ... хан ... соң ... Сібір жерінің көп бөлігі оның әулетінің бақталасы Шайбани ұрпағы Ибақ ханға көшті. Соның тұсында Батыс Сібірдің Орыс ... ... ... Екі рет, 1481 жылы және 1483 жылы Ибақ III ... достық одақ құру туралы шарт жасасу, сауда қатынасын орнату жайында ұсыныспен елшілік жіберіп, оның келісімін алады. Алайда, Ибақ ханның басқаруына ... ... ... феодалдар тобы Ибақты өлтірді. Батыс Сібірдің билеушісі болып тайбұғалықтардың өкілі Мұхаммед жарияланды, ол өлген соң басшылық тайбұғалықтардың қолында қалды.
Ақ ... ... ... ... ... ... олардың феодалдық мәніне сәйкес еді. ХІV-ХVІ ғасырларда Монғол империясы құрамындағы Шыңғыс ұрпағының иеліктеріндегі мемлекеттер, әдетте "ұлыс" деп ... ... ... ... ... ... ... үлесті иелігі болып саналатын, бірақ "ұлыс" ұғымы сонымен қатар "мемлекет" деген де мағына алды. Мәселен, "ұлыс" атын ... ... ... ... ... ... ... мен тайпалық бірлестіктердің басқарушылары мемлекет басшысы ретінде ханға ... ... ... ... болатын. Көшпелі феодал шонжар-ларының өкілдері, шын мәнінде, өздеріне бағынышты халықты толық билейтін. Олар өз ... ... ... және сот ... қоса ... ... ... аппарат экономикалық жағынан үстем тап болып табылатын феодал шонжарларынан тұратын. Жайылымдар мен егістік жерлердің іс ... ... және ... мал ... иесі сол ... ... еді.
Әскерлер хан вассалдары жасақтарының негізінде құралды, олар сенімсіз болатын, өйткені олардың әскер ... ... ... ... кез келген уақытта алып кете беретін. Тайпалық жасақтардың әскери ұйымы ежелгі түрік-монғол ондық жүйесі бойынша ... ... (10 ... ... ... ... ... бөлінді.
Жоғарыда аталған феодалдық мемлекеттердегі мемлекеттік-әкімшілік жүйе еңбекші бұқараны канауға жөне феодалдық үстем ... ... ... ... бағытгалды. Қалыптасқан өскериленген жүйе феодаддардың қатардағы малшылар мен отырықшы, тәуелді шаруаларды қанауын қамтамасыз етіп отырды.
Қазақ хандығының пайда болу ... XV ... ... ... ... Ол ... жерінде XIV-ХV ғасырларда болып өткен әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестердің заңды қорытындысы. ... ... ... қазақ халқы бұқарасының XV ғасырдың 50-жылдарының соңынан 60-жылдарының аяғына дейін Жетісуға ... ... ауа көшу емес еді. ... өзі ... ... ... көбейе түскен салықтар мен міндеткерліктерге, феодалдық тартыстар мен соғыстардың шексіз ауыртпалығына деген ... еді. ... ... Ақ Орда ... әулетінің билігін қалпына келтіру үшін шайбанилықтарға қарсы күресіп жүрген Жәнібек пен Керей сүлтандары халық бұқарасының наразылығын пайдаланды. Өздерінің таптық мақсаттарын ... ... үшін ... ... олар ... ... қазақтардың саяси тұрғыдан бірігуіне және Қазақ хандығының құрылуына себептесті. Әбілқайыр ханның Қазақ хандығының құрылуына, Жәнібек пен Керейдің ... ... ... ... өрекетінен ештеңе шықпады. 1468 жьшы қыста Әбілқайырдың Жетісуға ... ... оның ... ... ... ... ... хандары хандықтың аумағын кеңейтуге, Сырдария өңіріңдегі қалалар мен ... ... ... ... ... өз ... ... бағытталған белсенді сыртқы саясат жүргізді. XV ғасырдың соңғы үш он жылдығы Қазақстан мен Орта Азия тарихындағы ірі-ірі саяси ... ... ... ... ... ... түсті, оның бүкіл қазақ жерін иелену үшін күресі басталды, ең алдымен, Жетісудағы қалалар мен ... ... ... дала үшін ... ... ... ... бөлінген Моғолстан барған сайын әлсіреп, ыдырады. Темір ұрпақтарының әскери ... да, ... ... да ... ... берді.
Сонымен, Қазақ хандығының орнауы Әбілкайыр ханның қалмақтармен ... ... ... ... ... ... Мұны ... тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің эйгілі "Тарих-и Рашиди" еңбегінде атап ... Атап ... ... ... өз ... дербес хандық болып шаңырақ көтерген жылы -қазақтардың сол Әбілқайыр хандығынан бөлініп Шу және Талас ... ... ... Керейді хан етіп сайлаған кезі - 1456 жыл.
Қазақ халқы мемлекетінің негізін қалаған Керей (1456-1473) мен Әз-Жәнібек хан (1473-1480) қазақ тайпаларын ... көп күш ... XV ... ... ... ... Жетісудың тайпалары мен руларын Қазақ хандығына біртіндеп қосу процесі одан әрі жалғасты. Қазақ хандары мен ... ... ... тек ... өңіріндегі қалалар үшін ғана емес, сонымен бірге олардың маңындағы қырдағы аймақ үшін де, ондағы көшпелі және ... ... ... ... үшін де ... жатты.
Қазақ хандығы ХV-ХVI ғасырлардың аралығында нығая түсті де ол ... ... ... тұрақтандырушылық фактордің рөлін атқара бастады. Өйткені ол осы құрлықтағы күштер мен мүдделердің тепе-тендік балансын сақтап, халыктардың ... және ... ... ... етіп ... Осы ... ... Қазақстан мен Ресей жағрафиялық жағынан бір-бірімен іргелес жатқан елдерге айналды және дипломатиялық қарым-қатынас ... ... 1594 жылы ... Федор Иванович патшаның сарайына Тәуекел ханньщ Құлмұхаммед бастаган алғашқы ресми казақ елшілігі Орыс мемлекетімен достық ... ... үшін ... Ал 1595 жылы ... ... сол ... ... Түркістан қаласына Бельямин Степанов басқарған орыс елшілігі келеді де қазақ елінің ... ... ... ... ... ... бұрынғы мемлекеттік құрылымдардан өзгеше Қазақ хандығының, әсіресе XVI ғасырдың басынан бастап анағұрлым кең және берік этникалық негізі болды да, оған ... ... ... ... ... бәрі және олар ... бүкіл алқап түгелдей дерлік біртіндеп кірді. Сөйтіп барлық қазақ рулары мен тайпалары Жетісуда алғаш рет бір мемлекетке бірікті.
Қазақ хандығының ... ... ... ұлы ... ... ... ... байланысты. Ол өз тұсында "жерді біріктіру" процесін жедел жүзеге асырған көрнекті қазақ хандарының бірі болған еді. Қасым 1511 жылдан ... ... ... ... хан. Осы ... ... хан билігі ұзақ мерзімге Жәнібек ұрпақтарына көшеді.
Билікті тартып алып Мауереннахрда орныққан Мұхаммед Шайбани хан қазақ ... ... жол ... ... ... ... қазақ билеушілерінің дәуірлеуіне қарсы әр түрлі әрекет жасайды. Тіпті ол Түркістан халқының қазақ көпестерімен қандай да болсын сауда жасауына ... ... ... ... ... Мұхаммед Шайбанидың іс жүзіндегі осындай экономикалық қоршауы, сондай-ақ әскери әрекеттеріне қазақ хандары жағынан дәл ... ... ... ... ... ... еді. ... Қазақстанның қалалары үшін соғыс ұзаққа созылған сипат алды. Осындай қантөгіс қақтығыстарда Қасым хан Түркістан, ... және ... ... ... ... ... ... Хандықтың оңтүстіктегі шекарасы Сырдарияның оң жағалауына дейін созылып, Түркістан қалаларының көп бөлігін, оңтүстік-шығысында Жетісудың тау баурайлары мен ... ... ... ... ... солтүстік пен солтүстік-шығысындағы шекарасы Ұлытау таулары мен ... ... ... тауларына, Солтүстік батысында Жайық өзені аңғарына дейін жетті. Қасым ханның ... ... саны бір ... ... да 300 мың ... ... ... болды.
"Бүкіл Дешті Қыпшаққа әмірін толық жүргізген Қасым ханның атақты да ... ... ... ондайға Жошы ханнан кейін ешкімнің қолы жеткен емес", - деп жазды сол кездегі белгілі тарихшы ... ... ... ... дипломат ретінде де Қасымның атағы зор болды. Ол ноғайлармен, монғолдармен, қашғарлармен дипломатиялық байланыс жасап, шайбанилықтарға ... ... осы бір ... ... өз мақсатына пайдалана білді.
Қасымның тұсында Қазақ хандығы біртіндеп халықаралық ... ... ... ... ... дипломатиялық байланыс орнатпақ болған алғашқы мемлекетгердің бірі ұлы князь Василий III ... ... ... мемлекеті. Қасым ханның тұсында қазақтар дербес халық ретінде Батыс ... ... бола ... хан жасаған құнды құжаттар қазақтардың тарихында "Қасымның қасқа жолы" деген атпен ... Олар ... ... ... ... ... болды. Қасым хан 1523 жылы 70 жасында Сарайшықта қайтыс болды.
XV-XVII ғасырларда ... ... ... ... із қалдырған белгілі қазақ хандарының қатарына мыналар жатады: Хақназар (Ақназар) (1538-1580), Шығай (1580-1582), Тәуекел ... Олар хан ... ... Сырдария бойындағы қалаларда орнығып алуға ұмтылды, ішкі саяси жағдай ауыр еді: хандықтың солтүстік-батыс және солтүстік шекараларындағы қатынастар ... ... ... ... ... ... феодал билеушілерінің бір бөлігі орыс бодандығына өтуге ұмтылды, ал екінші бір ... ... ... іш ... онан соң бұл кезде Сібір ханы Көшім өзінің дұшпандық әрекеттерін ... ... ... ... ... салдарынан әлсіреген хандықты нығайтып, біріктіруге оның баласы Хақназар хан әрекет ... ... ... ... ... ... ... Хақназар 70-жылдардың аяқ шенінде Абдолла ханның Ташкенттің үлестік билеушісі, ... ... ... ... ... ... ... Баба сұлтанға қарсы күресін өз мүддесі үшін пайдаланып қалуға тырысты. Бұл ... ол ... ... ... ... бір ... ... екінші жағын қолдап отырды. Бастапқы кезде қазақ феодалдары Баба сұлтанға жәрдемдесуге уәде ... Мұны ... ... ... хан 1579 жылы ... ... қарай беттетеді, бірақ көп кешікпей сұлтандарымен және әскерімен бірге Таласта тұрған қазақ ханынан оған елші келіп, өздері онымен ... ... ... пен одаққа" адалдығын және бұдан былай да адал ... уәде ... ... ... ... ... Баба сұлтанның баласын бұларға бермек болады. Абдолла хан қазақ билеушілерінің тарапынан болған бұл ... ... ... ... ... беру ... жеткен. 1580 жылы Баба сұлтанның тыңшы ретінде жіберген ... ... ... ... ... ... ханның немересі Шығай картайып қалса да хан болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен бірге Баба ... ... ... ... ханы ... ... отырды. Тәуекел 1582 жылы маусым айында Баба сүлтанның әскерін талқандап, оны өлтіреді. Осыдан кейін көп ұзамай ... ... ... ... ... Абдолла ханға беріледі.
1583 жылы Тәуекел өзбек ханымен Хақназар жасасқан "ант беріскен ... ... да, 1586 жылы ... кейбір қалаларын басып алып, Ташкентке қауіп төндірді. Қаланың билеушісі ... ... кері ... қуып ... Тәуекел хандықтағы өз билігін нығайтып алып, әрі орыс ... ... иек арта ... ... ... қысында Ташкент түбінде Абдолланың әскерін талқандады. 1598 жылы Сырдария бойындағы қалалар мен Түркістанның Қазақ хандығының құрамына қосылуы жайында келісімге қол ... ... ... ол бір орталыққа бағынған мемлекет бола алмады. Оған шаруашылық сипаты, рулық құрылыс және алып кеңістік мүмкіндік бермеді. ... да XVII ... оның ... ... босаңси берді. Қазақ" жүздері арасында тұрақты экономикалық және ... ... ... ... әсіресе Кіші жүз бен Орта жүздің Ұлы жүзбен байланысы әлсіз еді. Қазақ хандығының ... ... ... натуралды шаруашылықтың үстемдігі, ішкі рыноктың болмауы, оңтүстіктегі қалалардың құлдырауы - ... бәрі ... ... бір ... бағынатын мемлекетке біріктіруді, бытыраңқылықты жоюды мүмкін етпеді, ал бұл кезеңде, әсіресе хандықтың сыртқы саяси жағдайының ауыр болуына байланысты бытыраңқылық ... ... ... ... елді ... ... кеулеп ыдырата түсті, түрлі феодал топтар өзара бақгалас болып, билік үшін, жақсы жайылымдарды басып алу үшін және өздеріне ... ... ... үшін ... Бұқаралық және жоңғарлық феодалдар олардың қырқысуын ушықтырып отырды. Әсіресе қазақтың екі ханының - билікгі тартып алған Есім (1598-1628) мен ... ... ... ... ... ... дейін барып жүрді. Соңғысы 1627 жылы Есім ханның қолынан қаза тапты.
Есім ханнан кейін ... ... ... одан ... ... ... ... қырқысулар ұлғайып, жоңғарлар Жегісудың бір бөлігін уақытша басып алды. Бұқар әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстырды. Қазақ хандығының бірі ... ... өз ... ... жоңғарлардың жортуылына тойтарыс берумен өткізіп, оларға қарсы жорық кезінде қаза тапты.
1680 жылы хандықтың тағы Жәңгірдің баласы Тәукеге (1680-1718) ... Ол өз ... ... ... тобын құрайтын билер сияқты қогамдағы әлеуметгік тіректің көмегі арқылы нығайтуға ... ... ... сыртқы және ішкі саясатына байланысты маңызды мемлекеттік істерді шешкен кезде билер маңызды рөл атқарды, ... олар сот ... де ... ... ... арасындағы барлық күрделі дау-дамайлар үш жүздің әйгілі билерінің тікелей араласуы арқылы шешіліп ... ... Төле - Ұлы ... ... - Орта ... ... - Кіші ... жергілікті жердегі биліктің бәрін қолдарына алды. Солардың қатысуымен Тәуке ханның тұсында аса құнды құқықтық құжат - ... ... ... Ол ... ... ... таза ... мемлекетінің алғашқы Ата Заңы деуге әбден лайық. Дана бабаларымыз сол замандағы қазақтың тұрмыс-тірлігін елеп-екшей келе, оның басты-басты жеті ... ... ... қоғамдық тәртіпті жаңаша құқылық негізде реттеуге тырысқаны сол құжаттан айқын көрінеді. Заң 7 тараудан тұрады, яғни негізгі жеті мәселені шешуді ... олар ... жер, ... ел ... ... ел мен ел, ру мен ру ... ... ретгеу, ұрлық-зорлық, барымтаға байланысты ережелер, құн төлеу, жесір дауы. Соңғы екі дау ел арасында бүлік тудырып, жұртты сойыл-шоқпарға ... бас ... көз ... ... ... шым-шытырық, күрделі даулар болғаны мәлім. Сондықтан құл дауы да, жесір дауы да Жеті жарғыда әбден тәптіштеліп, билік жүргізу рәсіміне дейін ... ... ... онда ердің құны мың қой болып бекітілген, тіпті адамның дене мүшелеріне зақым келтірсе де, соған сәйкес құн тағайындалған (бас ... - жүз қой, ... - 20 ... ... ... ... саяси-әкімшілік және сауда-экономикалық орталығы Сырдария бойындағы Сығанақ қаласы болса, енді Сырдария өңіріндегі қалалар қазақ хандығына өткеннен кейін оның астанасы ... ... яғни ... ... ... ... 200 ... астам (XVI-XVIII ғасырлар) хандардың Ақ сарайы қызметін атқарды.
Қазақ-жоңғар қатынастары XVII ғасырдың бірінші жартысында шиеленісіп, ... ... мен ... ... ... ... жиілей түсті. Ойрат феодалдарының қазіргі Қазақстан жеріне жасаған шабуылдары XV ғасырдың өзінде-ақ басталған болатын. XVII ғасырдың басынан былайғы жерде Қазақ ... ... ... ... ... ... ... жүріп жатты. Осы күрестің барысында феодалдардың бір бөлігі өзіне бағынған руларды тастап, Қазақстанның қазіргі аумағының ... ... ... ... батысқа қарай қоныстанды.
XVII ғасырдың 20-жылдарының бірінші жартысында қазақ, хакас және ноғай жасақтарының біріккен күштері ... ... ... ... ... ... ... басатындай тойтарыс адды. Алайда қауіп азаймады.
XVII ғасырдың 90-жылдарында жоңғар феодалдарының қазақтардың жеріне қысымы босаңсиды. Тәуке билік құрған кезде Қазақ хандығының ... ... мен ... ... одақ ... ... ... болды, бұл одаққа қарақалпақтардың бір бөлігі де қосылды.
XVII ғасырдың аяғындағы соғыс жанжалдарының жаңа кезеңі басталды, ол Қазақ хандығына ... ... ... ... ... ... иек ... Тәуке хан онымен жақындасу, сауда байланысын дамыту үшін бірнеше қадам жасайды. Осы мақсаттағы дипломатиялық тапсырмалармен тек 1686-1693 жылдардың ... бес рет ... ... ... ... ... жақындасуға барғысы келмеді, өйткені осы бір ұлан-ғайыр кеңістікте орталықганған қуатты мемлекеттің пайда болуын ұнатпады.
Жоңғарлар төндірген жаңа ... ... ... Тәуке Қазақтың орталықтанған мемлекетін құрмақ болады. Оған берік негіз де бар еді, өйткені Әбілқайыр мен Ақ Орда хандықтарына қарағанда ... ... ... ... ... кең де берік этикалық негізі - қазақ ... бар ... ... қазақ хандықтарында етек алған феодалдық қырқысулар кедергі жасады. Орталықтанған мемлекеттің болмауы сыртқы жауларға қарсы күресуге, халықтың күшін біріктіруге де ... ... ... ... ... мемлекеттігі дәрежесінің беріктігіне кері әсер етті. Солай болғанмен, Тәуке айтарлықтай күшті хан саналды, қазақ жүздерінің бәріне билігін ... ... ... ... болғанын атап көрсеткен жөн. Ол өлгеннен кейін (1718 жылы ... ... ... ... биледі, олардың шыққан тегі әр түрлі. Жүздер дербес хандықтарға айналды, олардың белгілі атаулары ... жоқ, әр ... ханы ... - Ұлы ... Орта жүздің, Кіші жүздің ханы деп атанды.
Қазақ хандығының тарихы ... енді ... ... ... ... Хан билігінің сабақгастығы жалғаса берді, кейде бұл тәртіп сақталмады. Феодалдық ақсүйектердің ... тобы - ... ... ... ... ... еді. Әкімшілік және сот биліктерінің тізгіні солардың қолында болып, түрлі алым-салым ... ... ... Қазақстанда, бұрынғысынша, патриархалдық құл иелену институты болды, оның негізгі көздері мыналар еді: ... ... ... ... ... ... ... сатылған қолы бос жастар, қарыздарын өтей алмағандар т.с.с.
XVI -XVII ғасырларда көшпелі жөне ... ... мал ... ... ... жерге феодалдық меншіктілігінің өз ерекшелігі бүркемеленген формада көрініс берді. Жайьшымдарды қауымдық-рулық пайдаланудың сыртқы көрінісінің астарында іс ... ... ... ... негізінен феодалдық жолмен пайдалану құқығы жатты.
XVII ғасырда саяси жағынан алып қарағанда Қазақстан бытыраңқы ел болып қалып ... ... ... ... ... ... ... жөне саяси байланыс болмады.
3. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ХV-ХVII ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МӘДЕНИЕТІ
Бұл уақытта қазақ халқына тән ... және ... ... ... ... ... Оны жасаушылар да, әрі дамытушы да халық ... ... ... сол кезде үстемдік еткен қоғамдық құрылысқа тән нәрсе -мәдениетте халықгық және феодалдық тенденциялардың орын ... ... кең ... жерінде мәдениет біркелкі дамымады, қалалық орталықтарда ол көшпелі және ... ... ... ... ... қолөнер мен кәсіпшіліктер одан әрі дамыды. Шаруашылықтың негізгі түрі оларға өз таңбасын салды. Қазақтарда бірқатар ... ... ... ... ... ... ... слесарлық, кен өндіру, былғары жасау, егіншілік, кілем тоқу қолөнерлері басым ... ... ... ... ... ... ... ерекше көзге түсіп отырды, олар "шебер" немесе "іскер" деп құрметпен аталатын. Киім ... ... ... киіз басу, үй жасауларын дайындау түгелдей әйелдердің қолымен аткарылатын.
Қолөнершілер жасаған киіз үйлердің ағаш ... ... жоқ ... жерлердегі көшпелілерге малға айырбасталып отырды. Қолөнер өндірісінің ауыл шаруашылық құраддары, ер-тұрман, қару-жарақ, сауыт-саймандар сияқты ... да ішкі ... ... ... ... ... болды. Текеметтер, шекпендер, қымбат ішік-жарғақтар, кілемдер сатуға негізінен Бұкараға, Хиуаға, Үргенішке, кейде Ресейге жөнелтілетін. Тұтас алғанда ... онша ... ... ... ... ... өнімдері аз еді.
Қазақтардың қолданбалы өнері дамыған еді, ол еңбек қаракетімен, тұрмыс-салтымен тығыз байланысты ... да, ... ... пен ... жеткізіп отыратын экстенсивті мал шаруашылығының қажетін өтеуге бейімделді.
Қазақтың сәндік өнерінің тамаша туындыларының бірі - шиден тоқылған түрлі-түсті қаптаулар, олар шиге ... ... ... ... нәзік, әдемі жібек жіптен оралып тоқылды. Өрнектеп кесте тігу кең таралды. Жастық тыстары, сүлгінің ұштары, аяқкап, кесеқап, ... ... бас ... бүрме көйлектер, шашбаулар және басқалар әсемдігімен ерекшеленетін. Өрнектеп жасалған білезіктер, ... ... ... ... ... ... жауын алатын. Қалындықтың бас киімі сәукеле -нағыз өнер туындысы.
Тас қашау өнері халықтың сан ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрімен байланысты, ақ ... ... ... ... қойылатын. Көркемдігі жоғары бұйымдарды қарапайым халық, оның талантты шеберлері жасады, ал олардың еңбегінің жемісін феодалдар, сұлтандар, ... мен ... ... өмірінде халық мейрамдары зор рөл атқарды, әдетте олар үйлену тойына, ... ... ... ... еске ... хан ... ... жеңіске жетуге байланысты өтетін. Кейбір мерекелер діни сипатта болды.
Қазақтар жаңа жылдың келуі - ... ... ... ... ... ... орай, осы бір көңілді бүкілхалықтық мереке Кеңес заманында аталып өтпеді, оған діни мейрам деп тыйым ... Тек ... ... жолмен жаңғыртып жатқан қазіргі кезде ғана қайтадан жанданды, оны тек мұсылмандар ғана емес, Қазақстанда тұратын баска ұлт ... де ... ... ислам дінінің қазақтардың отбасылық өміріне әлі шешуші ықпалы бола қоймады. Молданың қатысуымен қалыңцықтың некесін қию салты да әлі жоқ ... ... той ... ... бақытты өмір тілейтін "жар-жар" әнін айтумен екі жастың өмірін қосатын еді.
Көшпелілер өз ... ... ... ... тұрмысында жыл мерзімдерінің ауысуына негізделген дәстүрлі күнтізбесін пайдаланды. ... сол ... қай шоқ ... ... ... солардың атымен аталды. Олармен қатар халық арасында маусымдық өзгерістерге байланысты басқа да атаулар бар еді. Аптадағы ... ... ... ... ... қатаң сақталды: апта 7 күннен тұрды, ол сенбіден басталды, аптаның соңғы күні - жұма демалыс күні болып саналды.
XV-XVII ғасырларда ... мен ... ... ... түрлі ауызекі шығармашылық кең өрістеді. Қазақ халқының ауызекі әдебиеті - материалы мол, мазмұны ... ... де ... ... Осы асыл ... жасаған да, ғасырдан-ғасырға, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген де халық арасынан шыққан дарынды ... - ... ... ... ... ауызекі поэзиясына тән касиеттердің бірі суырып-салма шығармалардың жасалынуы, поэтикалық мұраның ауызша дәстүрінің сақгалып ... ... ... ... көп тараған жанр - әнмен айтылатын нақылды жыр, толғаулар. Жыраулар ... ... өмір мен ... қазіргі мен болашақ туралы ой өрбіте келіп, өзінің моральдық-этикалық көзқарастарын айтты, өз ... ... ... ... ... ... Сол ... қазақ поэзиясының аса ірі тұлғасы - Шалкиіз жырау. Ол өз заманында өте білімді адам болған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Таңғажайып ертегі-аңыздар, еңбек, салт және лирикалық ... ... мен ... ... ... ... батырлар жыры, әлеуметгік-тұрмыстық дастандар халықтың еңбек харекетімен, қоғамдық өмірімен және оның ... ... ... ... ... ... ... эпикалық туындылары -батырлар жыры дәуірдің тарихи оқиғаларын бейнелей отырып, одан әрі дамыды, молая түсті, оларда өздеріне дағдылы фантастика мен ... ... ... ... оқиғалар да бейнеленген. Мысалы, "Ер Тарғын" жыры жаугершілік соғыска байланысты туған. Эпикалық дастандардың ең көлемділерінің әрі көп тарағандарының бірі ... ... ... жыр. ... ... ... әлеуметтік-тұрмыстық қиссалар жасады. Солардың ішіндегі көп тарағандары романтикалық және психологиялық негізге құралған лирикалық ғашықтық дастандар: "Қозы-Көрпеш - Баян сүлу", "Қыз ... ... ... және ... Оларды, ең алдымен "Қозы Көрпеш - Баян сұлуды" дүниежүзілік поэзияның тамаша ұлгісіне жатқызуға болады.
Бұл кезде қазақтарда ана тіліндегі әдебиет діни және ... аңыз ... ... түрінде тарады. Ерте кездегі қазақ тілінде жазылған тарихи шығарма - "Жами-ат-тауарих" ("Жылнамалар ... ... ... ... Жалайри. Жинақта қазақ хандары мен сұлтандарының ата-тегі ... ... ән мен ... бай ... бірі. Адамдардың еңбек қаракеті, әдет-ғұрыптары, халықтың ойындары мен мейрамдары - осылардың бәрі ... өз ... ... ... кейбір халықтар сияқты, . қазақтарға да тек жеке орындаушылық тәсілі ғана тән еді. Әрбір ақын мен әншінің кең ... ... ... -қос ... ... Сыбызғы мен қобыздың кең тарағаны туралы Махмұд ... ... ... ... ... ән шығармашылығында неғұрлым кең тараған формалардың бірі "терме". Ақын-жыраулар, суырып-салма тәсілмен эпикалық және ... ... ... мен ... ... тарататын еді.
Халық аспаптарында ойнау тұрмысқа берік орнықты. Талантты музыканттар эпикалық, тарихи, ертегі және түрмыстық тақырыптағы аспапты ... ... ... Қазақтың эпостық күйі "Ақсақ құлан" XIII ғасырдан белгілі. Онда аң аулап жүргенде баласы өлген мейірімсіз хан Жошы жайында ... Ол ... ... ... құланды қолға түсіру үшін бағынышты көшпелілерге кең алқапта терең ор қазғызыпты...
Сонымен, ХІ-ХУІІ ғасырларда казақтардың ... ... ... ... біржола қалыптасып, нығайды. Халықтың ауызекі шығармашылығының тамаша үлгілерін халық бұқарасы жасады.
ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ... 2030. ... ... и улучшение благосостояния всех казахстанцев. //Казахстанская правда//, 1997 год, 11 октября.
Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение ... всех ... ... ... 1997 год, 13 ... ... «Преемственность поколений», //Юридическая газета//, 1998 года
«Поворотная веха в истории становления Казахстана», Казахстанская правда 10 октября 1997 года
«Азия ... и ... 1998- 2000 г.г.
23

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қабылдау бөлімі" бағдарламасы63 бет
Delphi және мәліметтер қоры100 бет
Delphi және мәліметтер қоры сервері31 бет
Delphi және мәліметтер қоры сервері. мәліметтерге ado арқылы қатынау26 бет
Delphi ортасы туралы түсінігі51 бет
Delphi ортасында мәліметтер қорымен жұмыс39 бет
Delphi программалау ортасы және мәліметтер қоры34 бет
Delphi-де мәліметтер қорымен байланысты ұйымдастыру55 бет
Delphi7 объектілі бағытталған программалау ортасы34 бет
Microsoft Access программасы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь