Көнеленген септік жалғаулары, олардың синтаксистік ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

І КӨНЕЛЕНГЕН СЕПТІКТЕРДІҢ ТІЛДІК ЖҮЙЕДЕГІ ОРНЫ ... ... ... 7
1.1 Септік жүйесінің лексика.грамматикалық сипаты мен зерттелуі ... ... ... 7
1.2 Көнеленген септіктердің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 16
1.3 Көнеленген септік жалғауларының түбір мен мағынаның өзгеруіне
әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 32

ІІ КӨНЕЛЕНГЕН СЕПТІК ЖАЛҒАУЛАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ
МЕН СИНТАКСИСТІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
2.1 Көнеленген септік жалғаулы сөздердің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
2.1.1 Барыс септік арқылы жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 67
2.1.2 Жатыс септік арқылы жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 69
2.1.3 Шығыс септік арқылы жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 75
2.1.4 Көмектес септік арқылы жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 79
2.2 Көнеленген септік жалғауларының синтаксистік қызметі ... ... ... ... ... ... 82
2.3 Көнеленген септік жалғаулары арқылы жасалған мағыналық.
синтаксистік қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 97

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 105
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 107
ҚОСЫМША А ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 118
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс көнеленген септік жалғауларының (барыс, жатыс, шығыс, көмектес) синтаксистік ерекшеліктерін, олар арқылы жасалған туынды сөздердің түрлерін, мағыналық ерекшеліктерін, құрамын, анықтауға арналады. Зерттеу жұмысында септік жалғауларының көнеруінен пайда болған сөздер анықталып, синтаксистік қызметтері сараланып берілді. әдеттегі септік жалғаулары мен көнеленген септік жалғауларының ерекшеліктері анықталды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ тіл білімінде түбегейлі ғылыми зерттеуді күтіп жатқан мәселелер аз емес. Соның бірі – көнеленген септіктердің синтаксистік ерекшеліктері. Септік жалғауларының түбірде көнеленіп үстеу сөз табын жасайтыны туралы айтылып жүргенімен, оның толық жүйесі, синтаксистік сипаты арнайы зерттелмеген.
Септік қосымшаларының түбірге кірігу әрекеті – тілдің даму барысында қалыптасатын құбылыс. Бұл – өзіндік жасалу жолы, белгілері мен ерекшеліктері бар тілдік зандылық.
Қосымшалардың көнелену, лексикалану құбылысы туралы ой-пікірлер – Қ. Жұбанов, А. Ысқақов, М. Томанов, Н.А. Баскаков, Э.В. Севортян, А.М. Щербак, А.Н. Кононов, В.И. Асланов, Т.Г. Агаева сынды ғалымдар еңбектерінде сөз болғанымен, бұл зерттеулерде септік жалғауының түбірге кірігу әрекетіне қатысты мәселелер қысқаша түрде ғана қамтылған.
Cептік жалғауларының түбірге кірігу әрекеті қазақ тіл білімінде де, түркітануда да үстеу сөзге қатысты қарастырылып келеді. Бұған қатысты деректер ғалымдар еңбектерінде көнелену, сөзжасамдық мәселеге байланысты атап өтілгені болмаса, түбегейлі қарастырылмаған. Септік жалғауларының түбірге кірігу әрекетінің негізінде аналитикалық қатынасты тудыруы, сол арқылы тілде жаңа синтаксистік қатынастың, мағынаның қалыптасуы – тереңіне үңіліп, айқындауды қажет ететін мәселелер. Бұл тақырыптың өзектілігін дәлелдейді.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазіргі қазақ тіліндегі септік жалғаудың түбірге кірігу әрекеті арқылы жасалған көнеленген септік жалғаулардың түрлері.
Зерттеудің пәні. Қазіргі қазақ тілінің көнеленген септік жалғаулардың синтаксистік қызметі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазақ тіліндегі сөз түбіріне кіріккен, көнерген септік жалғаулардың өзіндік ерекшеліктерін салыстыра отырып, кіріккен септік жалғаулардың әдеттегі септік жалғаулардан айырмашылығын, көнеленген септік жалғаулардың түрлерін анықтау және синтаксистік ерекшеліктерін көрсету – жұмыстың мақсаты болмақ. Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді орындауға ұмтылыс жасалды:
- сөз түбіріне кіріккен септік жалғауына тән негізгі белгілерді анықтау;
- көнеленген септік жалғауларының түбірде көнеруі арқылы жасалған туынды сөздердің сөз таптарына қатысын көрсету;
1 Фортунатов Ф.Ф. Избранные труды. – Москва: Учпедгиз, 1957. – 471 с.
2 Виноградов В.В. Русский язык. – Москва: Наука, 1972. – 614 с.
3 Якобсон Р.О. Шифтеры, глагольные категории и русский глагол // Принципы типологического анализа языков различного строя: сб.тр. – М.: Наука, 1972. – С. 14-27.
4 Ломтев Т.П. О некоторых вопросах структуры предложения // Общее и русское языкознание. – М.: Наука, 1976. – С. 140-158.
5 Курилович Е. Очерки по лингвистике. – М., 1962. – 456 с.
6 Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. – М.: Наука, 1958. – 536 с.
7 Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В.Н. Ярцева. – М.: Советская энциклопедия, 1990. – 682 с.
8 Баскаков Н.А. Явления лексикализации аффиксов в тюркских
языках // Лексикографический сборник. Вып. IV. – М.: Гос. изд. иност. и нац. словарей, 1960. – С. 29-34.
9 Гаджиева Н.З. Основные пути развития синтаксической структуры тюркских языков. – М.: Наука, 1973. – 403 с.
10 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 383 б.
11 Аманжолов С.А. Септік жалғаудың қызметі // Тіл мәселелері: Жинақ. – Алматы: Ұлт мәдениеті институт баспасы, 1936. – 64 б.
12 Исаев С. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Өнер, 2007. – 340 б.
13 Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Санат, 2003. – 240 б.
14 Әміров Р. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Ғылым, 1983. – 168 б.
15 Қазақ грамматикасы: Фонетика. Сөзжасам. Морфология. Синтаксис / Жауапты ред. Е. Жанпейісов. – Астана: Елорда, 2002. – 784 б.
16 Раманова А.А. Қазіргі қазақ тіліндегі сөз түбіріне кіріккен тәуелдік жалғаулары: филол.ғыл.канд.дис. – Алматы, 2004. – 144 б.
17 Мелиоранский П.М. Краткая грамматика казак-киргизского языка: В 2-х ч. – СПб.: Тип. имп. АН, 1897. – Ч. 2. – 92 с.
18 Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. – М.-Л.: Изд. АН СССР, 1948. – 276 с.
19 Асланов В.И. О путях установления первичных корней слов с
непродуктивными аффиксами в тюркских языках (на материале азерб. языка). // Исследования по грамматике и лексике тюркских языков: сб.тр. – Ташкент: Наука, 1965. – С. 114-133.
20 Юлдашев А.А. Лексикализация тюркских грамматических форм как объект словообразовательной морфологии и словаря // Вопросы языкознания. – 1977. – № 1. – С. 62-73.
21 Агаева Т.Г. Лексикализация грамматических форм в современном азербайджанском языке: автореф. дис. канд. филол. наук. – Баку, 1987. – 26 с.
22 Орузбаева Б.О. Словообразование в киргизском языке. – Фрунзе: Илим, 1964. – 312 с.
23 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
24 Искаков А. Наречие в современном казахском языке. – Алма-Ата: Изд. АН Казахской ССР, 1950. – 142 с.
25 Томанов М.Т. Основные вопросы исторической морфологии казахского языка: Автореф. дис. д-ра филол. наук. – Алма-Ата, 1975. – 126 с.
26 Төлеуов Э. Сөз таптары. – Алматы: Ғылым, 1982. – 126 б.
27 Қазақ тілінің грамматикасы. I. Морфология. – Алматы: Ғылым,
1967. – 264 б.
28 Есенкұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар. – Алматы: Ғылым, 1976. – 240 б.
29 Салқынбай А. Қазақ тілінің сөзжасамы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 271 б.
30 Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. – Алматы, 2001. – 213 б.
31 Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1994. – 104 б.
32 Мусаев К.М. Грамматика караимского языка. – М.: Наука, 1964. – 344 с.
33 Ғаниев Ф.А. Конверсия в татарском языке. – Казань, 1985. – 108 с.
34 Джамалдинов О. Наречие в современном уйгурском языке: автореф. дис. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1965. – 16 с.
35 Абсалямов 3.3. Наречие в современном башкирском языке: автореф. дис. канд. филол. наук. – М., 1977. – 24 с.
36 Бозиев А.Ю. Словообразование имен существительных, прилагательных и наречий в карачаево-балкарском языке. – Нальчик, 1965. – 88 с.
37 Фузаилов С. Наречие в современном узбекском языке: автореф. дис. канд. филол. наук. – М., 1953. – 18 с.
38 Саурықов Е.Б. Адвербиалдану продесінің құрылымдық-семантикалық сипаты (көне түркі және қазіргі қазақ, өзбек, түрік тілдері деректері негізінде): филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1999. – 139 б.
39 Виноградов В.В. Исследования по русской грамматике. – М.: Наука, 1975. – 559 с.
40 Земская Е.А. Современный русский язык: Словообразование. – М.: Просвещение, 1973. – 304 с.
41 Янович Е.И. Наречие в истории русского языка. – Минск: Изд.
БГУ им. Ленина, 1978. – 144 с.
42 Тулекова Г. Қазақ тіліндегі сіңісу, жылысу, ығысу құбылыстары: филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2007. – 120 б.
43 Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. – М.-Л.: Изд. АН СССР, 1956. – 569 с.
44 Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов Х-ХІІІ вв. из Восточного Туркестана. – М.-Л.: Изд. АН СССР, 1961. – 204 с.
45 Кондратьев В.Г. Грамматический строй языка памятников древнетюркской письменности ҮІІІ-ХІ вв. – Л., 1981. – 191 с.
46 Абдрахманова Г.Х. Қожа Ахмед Яссауидің "Диуани Хикмет"
тіліндегі септік жалғауларының сипаты: Филол. ғыл. канд. дис.
– Алматы, 2000. – 106 б.
47 Төлеуов Э. Қазақ тіліндегі зат есім категориясы. Алматы:
Мектеп, 1971, 90 б.
48 Ыбырайым Ә.О. Үстеулердің грамматикалық ерекшеліктері: Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2000. – 153 б.
49 Дмитриев Н.К. Строй тюркских языков. – М.: Изд. Вост. литер., 1962. – 607 с.
50 Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков (Наречие, служебные части речи, изобразительные слова). – Л.: Наука, 1987. – 151 с.
51 Асланов В.И. О путях установления первичных корней слов с
непродуктивными аффиксами в тюркских языках (на материале
азерб. языка) // Исследования по грамматике и лексике тюркских языков. –Ташкент: Наука, 1965. – С. 114-133.
52 Шукюров А.Дж. Первообразные наречия в азербайджанском языке // Тюркологический сборник. – М.: Наука, 1966. – С. 137-145.
53 Гочияева С.А. Наречия в карачаево-балкарском языке. – Черкесск, 1973. – 119 с.
54 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. – 360 б.
55 Мещанинов И.И. Члены предложения и части речи. – М.: Наука, 1978. – 387 с.
56 Томанов М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі қыстармалар. – Алматы, 1983. – 47 б.
57 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10 томдық. – Алматы: Ғылым, 1974. – 1 т. – 695 б.
58 Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер сөздігі. – Алматы: Қазақмембасоқупедбаспасы, 1962. – 455 б.
59 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10 томдық. – Алматы: Ғылым, 1974. – 6 т. – 695 б.
60 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10 томдық. – Алматы: Ғылым, 1974. – 4 т. – 695 б.
61 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10 томдық. – Алматы: Ғылым, 1974. – 3 т. – 695 б.
62 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10 томдық. – Алматы: Ғылым, 1974. – 9 т. – 695 б.
63 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10 томдық. – Алматы: Ғылым, 1974. – 2 т. – 695 б.
64 Томанов М. Үстеулер тарихынан // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1975. –6-шығуы. – 45-49 бб.
65 Дүйсенбі С. Түркі тілдеріндегі үстеулер тарихы // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2001. – №9. – 25-29 бб.
66 Ағманов Е. Қазақтілінің тарихи синтаксисі. – Атматы: Мектеп, 1986. –112 б.
67 Аблақов Ә., Исаев С., Ағманов Е. Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің дамуы мен лексикалану процесі. – Алматы: Санат, 1997. – 320 б.
68 Аманжолов С. Қазақ тілінің грамматикасы. I бөлім. Морфология. – Алматы: Қазмембасп, 1939. – 103 б.
69 Оралбаева Н., Мадина Ғ., Әбілқаев А. Қазақ тілі. – Алматы: Мектеп, 1982. – 296 б.
70 Есенов Қ. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. – Алматы: Ғылым, 1974. – 197 б.
71 Таңсықбаева Б. Қазіргі қазақ тіліндегі үстеудің сөзжасам жүйесі: филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2006. – 168 б.
72 Сарбалаев Ж.Т. Қазақ тіліндегі конверсия мен адъективация: филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1993. – 251 б.
73 Сайранбаев С. Үстеулі сөз тіркесі туралы // Қазақ тілі мен әдебиеті: 2 шығуы. – Алматы, 1973. – 54-57 бб.
74 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Санат, 1993. – 496 б.
75 Жұмағұлова Ө.А. Қазақ тіліндегі көсемшенің мағынасы мен қызметінің дамуы: филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1999. – 173 б.
76 Ерғалиев Т. Қазақ тіліндегі есімше категориясы. – Алматы: Қазмемоқупедагогбаспасы, 1958. – 104 б.
77 Ибатов А. Қазақ тіліндегі есімдікгердің тарихынан. – Алматы: Ғылым, 1966. – 73 б.
78 Шалекенова М.К. Местоимения в современном каракалпакском языке: автореф. дис. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1970. – 30 с.
79 Қалыбаева А., Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тілінің морфемалар
жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1986. – 192 б.
80 Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов
Х-ХІІІ вв. из Восточного Туркестана. – М.-Л.: Изд. АН СССР, 1961. – 204 с.
81 Юлдашев А.А. Соотношение деепричастных и личных форм глагола в тюркских языках. – М.: Наука, 1977. – 270 с.
82 Баскаков Н.А. Каракалпакский язык: в 2 ч. – М., 1952. – 1 ч. –
233 с.
83 Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 144 б.
84 Джабарадзе И.Х. Падежи имен существительных в современном азербайджанском языке: автореф. канд. филол. наук. – Баку, 1959. – 24 с.
85 Абсалямов З.З. Наречие в современном башкирском языке: автореф.дис.канд.филол.наук. – М., 1974. – 24 с.
86 Адмони В.Г. Грамматический строй как система построения и общая теория грамматики. – Л.: Наука, 1988. – 138 с.
87 Баскаков Н.А. Историко-типологическая морфология тюркских языков. – М.: Наука, 1979. – 274 с.
88 Бенвенист Э. Общая лингвистика. – М.: Прогресс, 1974. – 446 с.
89 Благова Ф.Г. Тюркское склонение в ареально-историческом освещении. – М.: Наука, 1982. – 303 б.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Көнеленген септік жалғаулары, олардың синтаксистік ерекшеліктері
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертациялық ... ... ... ... Т. ... ... ... профессор Р. Әмір
Қазақстан Республикасы
Алматы 2010
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
........................................ 3
І КӨНЕЛЕНГЕН СЕПТІКТЕРДІҢ ТІЛДІК ЖҮЙЕДЕГІ ОРНЫ........... ... ... ... ... ... мен ... ... ... ... ... ... түбір мен мағынаның өзгеруіне
әсері.......................................................................
............................................... 32
ІІ КӨНЕЛЕНГЕН СЕПТІК ЖАЛҒАУЛАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ
МЕН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жалғауларының синтаксистік
қызметі........................ ... ... ... ... ... ... ... 97
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
............................... 105
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... ... көнеленген септік
жалғауларының (барыс, жатыс, шығыс, ... ... ... ... ... туынды сөздердің түрлерін, мағыналық ерекшеліктерін,
құрамын, анықтауға арналады. Зерттеу жұмысында ... ... ... ... сөздер анықталып, синтаксистік қызметтері сараланып
берілді. әдеттегі септік жалғаулары мен көнеленген септік жалғауларының
ерекшеліктері анықталды.
Зерттеу тақырыбының ... ... тіл ... ... ... ... ... мәселелер аз емес. Соның бірі – көнеленген
септіктердің ... ... ... ... ... ... сөз табын жасайтыны туралы айтылып жүргенімен, оның ... ... ... ... зерттелмеген.
Септік қосымшаларының түбірге кірігу әрекеті – тілдің даму барысында
қалыптасатын құбылыс. Бұл – ... ... ... ... мен
ерекшеліктері бар тілдік зандылық.
Қосымшалардың көнелену, лексикалану құбылысы туралы ...... А. ... М. ... Н.А. ... Э.В. ... Щербак, А.Н. Кононов, В.И. Асланов, Т.Г. Агаева сынды ғалымдар
еңбектерінде сөз болғанымен, бұл зерттеулерде септік жалғауының ... ... ... ... ... түрде ғана қамтылған.
Cептік жалғауларының түбірге кірігу әрекеті ... тіл ... ... да үстеу сөзге қатысты қарастырылып келеді. ... ... ... ... көнелену, сөзжасамдық мәселеге байланысты
атап ... ... ... ... ... ... кірігу әрекетінің негізінде аналитикалық қатынасты тудыруы, сол
арқылы тілде жаңа ... ... ... ...... ... ... ететін мәселелер. Бұл тақырыптың өзектілігін
дәлелдейді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... тіліндегі септік жалғаудың
түбірге кірігу әрекеті арқылы ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ тілінің көнеленген септік жалғаулардың
синтаксистік қызметі.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... сөз түбіріне
кіріккен, көнерген септік жалғаулардың өзіндік ерекшеліктерін салыстыра
отырып, кіріккен септік ... ... ... ... ... септік жалғаулардың түрлерін ... ... ... ... – жұмыстың мақсаты болмақ. Осы мақсатқа
жету үшін ... ... ... ... ... ... ... септік жалғауына тән негізгі белгілерді анықтау;
* көнеленген септік жалғауларының түбірде көнеруі арқылы жасалған туынды
сөздердің сөз ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық,
синтаксистік ерекшеліктерін айқындау;
септік жалғаудың көнелену нәтижесіндегі мағынаның өзгеруіне әсерін талдау;
септік ... ... ... ... ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері.
қазақ тіл білімінде септік жалғауының түбірге кірігу әрекеті бұрын- сонды
синтаксистік ... ... ... нысаны болмағандықтан, оның теориялық
толық сипаттамасы жасалды;
септік жалғауының түбірге кірігу әрекетінің негізінде ... ... ... ... саны ... ... ... көрсетілді;
септік жалғауының түбірге кірігу әрекеті арқылы жасалған туынды сөздердің
белгілері көрсетіліп, жеке ... ... ... ... өз ... түбіріне кіріккен септік ... ... ... ... ... ... ... жалғауының кірігу әрекеті арқылы жаңа ... ие ... жаңа ... тән ... ... ... ... мәні. Зерттеу жұмысының нәтижелері қазақ ... ... ... ... ілімін толықтырады. Жұмыс
барысында жасалған теориялық тұжырымдардың осы ... одан ... ... ... ... ... зерттелуіне әсері мол
болмақшы. Зерттеу жұмысы қазақ тіл біліміндегі жалпы қосымшалардың ... ... ... ... ... ... жалғастырар еңбектің
біріне жатады. Еңбек жалғаулардың түбірге кірігу әрекетінің ... ... ... әсер ... ... ... Зерттеу жұмысының келтірілген фактілері,
нәтижелері, қорытынды тұжырымдары ... оқу ... ... ... ... сөзжасам пәндері бойынша арнайы
курстарда оқып, ... ... ... ... ... қатар
зерттеу жұмыстың нәтижелері болашақта, грамматикадан оқулық, оқу құралдарын
жазушы, сөздіктер құрастырушы ғалымдарға пайдалы ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысына «Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігі» (10 ... ... ... ... сөздігі»
(Алматы, 2007), «Қазақ тілінің сөздігі» (Алматы, 1999), «Қазақ ... ... ... 1978, 2002) ... сөз ретінде
берілген септік жалғауларының түбірге кірігу әрекеті арқылы қалыптасқан
сөздер және соларға байланысты қазақ ... ... ... ... ... мысал жиналып, еңбекте мыңнан астамы талданды.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері. Ғылыми еңбекте мәселені
зерттеуде тіл ... ... ... (Қ. ... А. ... ... М. ... Т. Сайрамбаев, Н.А. Баскаков,
В.И. Асланов, А.А. ... Т.Г. ... С.Н. ... ... Б.О. ... Н.Қ. ... ... А.Н. ... Ә. ... А. ... ... Н. Оралбаева, Ж. Манкеева, А. Раманова т.б.) ... ... ... ... ... ... мен қазақ ... ... ... ... ... яғни ... негізгі теориясы арқау болды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
септік жалғауының түбірге кірігу әрекетінің ... ... ... ... сөз ретінде беріліп, сөздік қорымызды ... ... ... ... септіктерінің көрсеткіштері түбірге толық
кірігу әрекеті арқылы тілде ... ... ... ... ... ... оқшауланған септік тұлғалы сөздер (сөз таптары) ... ... ... де ... ... ... ... артқан. Сөз таптарының ауысу процесі синтаксистік
деңгейде өтеді;
қазақ тіліндегі сөйлем ішінде грамматикалық қатынасты ... ... ... ... септік жалғауларының өзіндік ерекшеліктері
бар;
жалғаулар түбірге кірігу арқылы туынды ... ... ... ... әсер ... ... ... жалғауы бастапқы синтаксистік қызметі ... ... жаңа ... қызметті иемденеді;
көнеленген септіктердің пысықтауыштық қатынаста түрлі мағыналары ... ... ... мекендік мәндегі үстеу сөздер, мезгілдік
мәндегі үстеу сөздер, сын-бейне, амал ... ... ... ... ... ... сөздер қалыптасқан.
Зерттеу әдістері. Жұмысты жазу барысында ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Зерттеудің жарияланымы мен мақұлдануы. Диссертациялық жұмыстың негізгі
түйіндері Көкшетау универсиетінде өткізілген «Сейтенов оқулары-2007» ... ... ... ... 2007); ... ... ... Ақын Тұрмағамбет Ізтілеуұлының туғанына 125 жыл
толу құрметіне арналған республикалық ... ... 2007); ... ... университетінде өткізілген
«Жаңаша педагогикалық технология – жаңаша білім берудің ... ... ... ... (Қызылорда, 2008); ... ... Тіл ... институтында өткізілген «Этнос және тіл»
атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2009); әл-Фараби
атындағы ... ... ... ... ... лигвистикалық
семинарда баяндалып (2009 жыл, 18 желтоқсан), әл-Фараби атындағы ҚазМУ
хабаршысы, филология ... (2004, №5); ... ... ... (2008, №3); А. ... ... Тіл білімі институтының
хабаршысы. Филология сериясында (2009, №6) жарық көрді.
Жұмыстың құрылымы: Зерттеу жұмысы ... екі ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады.
І КӨНЕЛЕНГЕН СЕПТІКТЕРДІҢ ТІЛДІК ЖҮЙЕДЕГІ ОРНЫ
1.1 Септік жүйесінің лексика-грамматикалық сипаты мен зерттелуі
Жалпы тіл біліміндегі ... ... ... ... ... ... грамматикалық категориялар ішінде маңызды рөл атқарады
және ... ... ... ... ... ... ... алады. Өйткені бұл категория – ... ... ... грамматикалық көрсеткіш. Сонымен қатар, септік ... ... ... ... ... ... оларсыз жүзеге асуы мүмкін емес. Септік категориясын ... ... ... ... ... ... синтаксистік және
мағыналық тұрғыдан зерттеліп келеді.
Морфологиялық тұрғыдан септік категориясы грамматикалық мағыналары бар
септік категорияларының жүйесі ... ... ... ... ... ... ретінде орыс тіл білімінде Ф.Ф. Фортунатов
пен В.В. Виноградов қарастырады. Ф.Ф. Фортунатов септіктерді ... ... ... ... ... ... гөрі
түрлену парадигмасы мен оның дамып қалыптасуына көп көңіл бөлінген [1,
139 б.].
В.В. ... ... ... ... септікті «басқа сөз таптарына
қатынасын білдіретін есімдер формасы» деп анықтайды [2, 139 б.].
Р.О. Якобсон да ... ... ... ... ... ... тән ... мағына бар деп біледі. Ол мағына ... ... ... ... ... сөз тіркесіне қатысты дейді [3].
Синтаксистік тұрғыдан септік сөйлемнің синтаксистік категориясы ретінде
анықталады, септіктердің ... бір ... оның ... емес, сөйлемді құрайтын сөзформалар қатынасында қарастырылады.
Сөз сөйлемнің құрылыс материалы бола отырып, сөйлемде түрлі тұлғаларда
түрленіп келіп жұмсалады. Мысалы, зат есім ... ... ... ... Бұл тұлғалар сөздің сөйлемдегі орнына (позициясына) қатысты ... ... ... сөзформа деп аталады [4, 143 б.]. ... ... ... А.А. ... өз ... ол ... анықтау негізі олардың синтаксистік ... ... ... ... ... ... сипаты септіктің
функциясына негізделген. Ғалым септіктердің грамматикалық және семантикалық
қызметтерін ажырата қарастырады [5].
А.А. Потебня көзқарасы ... ... ... ... Ол
сөздердің көпмағыналығы мен грамматикалық формаларды жоққа шығарды: оның
пікірінше, әрбір жаңа мағына жаңа сөз ... жаңа ... ... ... ұғымы «оның сөйлеудегі мәні, онда ол әрбір кезде бір мағынаға ... ... ... бірегей грамматикалық категория ретінде
қарамайды, оларды түрлі генетикалық өзара байланыстағы ... ... [6, 64 ... ... көрнекті өкілінің бірі – Ч. Филлмор. Ғалым
септікті мағыналық қатынасты анықтауда қолданады.
Кейбір ... ... ... әр ... ... ... талдаулар
жүргізген.
Айталық, В.Б. Касевич септік категориясын екі аспектіде қарастыру керек
дейді. Бұл мәселе есім формаларына сәйкес ... ... ... және бұл ... ... ... ... негізінде
талданады. Ғалым сондай-ақ есімдердің синтаксистік және аналитикалық форма
жасауға қатысуы туралы айтады.
«Лингвистикалық энциклопедиялық сөздікте» ... ... ... выражающая его синтаксические отношения к другим словам
высказывания или к ... в ... [7, 355 ... екі ... ... ... септік синтаксистік қатынасты білдіретін грамматикалық категория;
2) сөйлем құрылымында белгілі бір қызметі мен мағына білдіретін қасиеті
бар нақты форма ... ... ... ... ... шығыс, көмектес).
Септіктердің мағынасы туралы тіл білімінде ... ... А. ... ... ... ... көрсетеді:
1) септіктердің мағынасы бар, алайда септік формалары көпмағыналы;
кейбір септіктердің мағынасының көптігі сондай – ... ... ... емес (Б. ... А.А. Потебня).
2) септіктердің мағынасы бар, және септік формалары көпмағыналы емес,
септік мағыналарын нақты ... ... (Р.О. ... ... Гроот, Э.
Бенвенист).
3) септіктердің мағынасы жоқ, олар тек сөйлемде ғана ... ... ... «септік белгісі» – таза сыртқы құбылыс (Ч. Филлмор).
Біз ... ... бар ... пікірлерді қолдаймыз. А. Вежбицкая
жинақтаған пікірлер ішіндегі Р.О. Якобсонның және тағы басқа лингвистердің
септіктердің көп ... емес ... ... ... ... бір түпкі бір мағынасы және грамматикалық ... ... ... ... туынды мағынасы болады. Әрбір мағынасы
мәнмәтінде түрленіп отырады. Сөйтіп бұл ... ... ... емес, олардың сөйлемдердегі беретін мағыналары жөнінде айту орынды.
И.А. Мельчук та Е. Курилович көзқарасын ұстана ... ... және ... деп бөледі. Номинатив, генитив, аккузатив
субъектік-объектік қатынасты білдіріп, ... ... ... ... ... ... негізін құрайды. Қалған септіктер – датив,
аблатив, латив ... ... ... ... ... жүйесінің
перифериясын құрайды (Курилович, 1962)
Түркі тіл біліміндегі септік жүйесі және зерттелуі. Септік ... ... Н.К. ... Э.В. ... Н.З. ... А.М. Щербак,
Н.А. Баскаков, Г.Ф. Благова еңбектерінде қарастырылған.
Г.Ф. Благова түркі ... ... ... ... ... ... посессивті-атау және есімдік. Түркі тіл білімінің
септелу жүйесіндегі ерекшелік көлемдік септіктер ... ... ... ... ... ... даму мәселесі мен түркі тілдері ішіндегі
өзара ықпалын қарастырған.
Көптеген жұмыстарда септіктер жүйесі ... ... ... ... есімдердің түрленуін тарихи тұрғыдан талдауға
бағытталған. Бұл ... Н.З. ... Н.А. ... ... пен Н.З. ... еңбектері жазылған.
Түркі тілдерінің грамматикасында септік тұлға мен мағынаны білдіретін
есімдердің грамматикалық ... ... ... ... ... ... көрсеткіші ретінде қарастырылады (Дмитриев, Исхахов).
Түркі тілдеріндегі септік категориясының бүгінгі күні алты ... ... бар. ... категориясының парадигмасын атау, ілік, барыс,
табыс, жатыс және шығыс септіктері құрайды. Кейбір түркі тілдерінде ... ... ... ... ... ... ... Ол көмектес
септік (қазақ, хакас, шор, якут, чуваш тілдерінде), жеке ... ... ... ... ... ... алты өнімді және бес көнеленген
септіктерді көрсетіп, олардың әрқайсысына жеке ... ... ... ... ... ... екі топқа жіктеледі:
грамматикалық (атау, ілік, табыс) және ... ... ... шығыс)
септіктер. Грамматикалық септіктер үшін бастапқы қызметі – ... ... ... Барлық түркі тілдерінде грамматикалық септіктер
сөйлемдерде субъектілік, объектілік ... және сөз ... ... ... ... ... ... ал басқа мағыналары
(заттық, пысықтауыштық) бұл септіктер үшін екіншілік ... әрі ... ... ... ... ... ... -dak салыстырмалы, –ca салыстырмалы-бойлық, -yn
көмектес, -tyn шығыс, -gary ... ... ... ... ... пікірінше, бұл септіктер септіктің түрлену жүйесіндегі
өзгерістермен байланысты және бүгінгі таңда олар белгілі бір ... ... ... ... үш септікке мынадай мысалдар келтіреді:
gyzyn, mynartyn, teskeri.
Кейбір түркі ... ... ... ... ... ... немесе дауыссыз дыбыстардың қысқарып септеулік-қосымшаға
айналған грамматикалық қатынас жағынан ұқсас септеулік шылаулар формасы да
енгізіледі:
1) -ла/-ле қосымшасы, ол ... ... ... ... ... – көмектес немесе құралдық септік, тува тілінде – биле ... ... ... бұл да ... ... пайда болған, хакас
тілінде – көмектес септік;
3) -сар/-сер қосымшасы, ... ... ... ... және ... бағыттық мақсатта жұмсалады [8].
Н.З. Гаджиева түркі септік жүйесінің тарихи даму тұрғысынан омоним
болатын -ча септік ... ... ... ... ... ... ... мағынадағы септік [9, 275 б.].
Қазіргі қазақ тілінде септік жүйесін атау, ілік, барыс, табыс, ... ... ... жалғаулары құрайды. Бұл септік жалғаулар ... ... ... арқылы белгілі грамматикалық мағына ... ... бір ... ... атқарады.
Жеті септіктің ішінде атау септігінен басқа септіктердің ... ... ... ... ... ... ... басқа септік тұлғаларына негіз
болатын форма ретінде ... ... ... түркологиялық
әдебиеттерде атау септігі негізгі септік ... ... деп ... ... ... бір ... ... септіктердің формалары мен
мағыналарын салыстырып ажырату үшін қабылданған негізгі форма болса, екінші
жағынан, ол тек ... бір ... атау үшін ғана ... онан әлдеқайда кең
грамматикалық қызмет атқаратындықтан, арнайы талдайтын негізгі ... ... [10, 61 ... ... қазақ тіл білімінде морфологиялық әдебиеттерде,
синтаксистік әдебиеттерде де жан-жақты ... ... ... ... ... С. ... ... қызметі» атты мақаласында қозғап, жеті септікке тоқталады. Әр
қайсысының сөйлемдегі мағынасын ... ... біз тек ... ... құралды (көмектес) септіктерге тоқталдық.
«Барыс жалғау. Негізгі барыс жалғаудың қызметі: "заттың бет алысын
көрсету" дейтін болсақ, оны ... ... ... ... ... ... Міне, сол жақтарын түгел айқындап шығу үшін ... ... ... ... ... негізгі тұлғасы -да/-де, -та/-те. Бұлар
заттың мекенін жалпы түрде көрсетеді. Ал заттың мекенін жалпы ... ... ... көрсету болса, олардың үстіне -ғы/-гі жалғауы
қосылып, мекеннің ішкі ... ... етіп ... ... қаладағы бала,
үйдегі бала, т.т. Жатыс жалғауының негізгі екі мағынасы бар, бірі – ... ...... ... Шығыс жалғаудың негізгі қызметі – бір ... ... ... бет ... ... Негізгі сұраулары: "қайдан, неден,
кімнен?". Оның барлық түрі бұл сұрауға жауап бермегендіктен, оңдайларды
көлденең мағыналыға ... ... ... да тік, ... мағыналары бар
екен.
Құралды жалғау. Құралды жалғаудың ... ...... ... ... ... ... барлық құралды жалғау ол міндеттен
шыға бермейді. Негізгі сұраулары "кімнен? немен?", ... ... да ... ... мағына дегендер болады [11, 24-34 бб.].
Ғалым септік жалғауларының мағыналарын нақты деректермен тиянақтай
келе, мынадай қорытынды ... ... ... тек ... үшін ... жоқ, олар сөз бен ... ... ашады;
2 Сөз бен сөздің орнына қарай (сөз таптарының сөйлем ішіндегі
орнына қарай) әрбір жалғау бір ғана ... 1-ден 22-ге ... ... ... ... ... жалғауы);
3 Септік жалғауларының тұлғасына лайық түпкілікті тік (прямое
или вертикальное) мағынасынан басқа, тұлғасына сай емес көлденең
(горизонтальное или косвенное) мағынасы да ... ... ... ... ... санағанда мынадай есеп шығады:
1. Барыстың 8 тік, 9 көлденең мағынасы бар – 17;
2. ... 2 тік, 4 ... ... бар – ... ... 13 тік, 9 ... ... бар – 22;
Құралдың 2 тік, 4 көлденең мағынасы бар – 6» [11, 34 б.].
Ғалым А. Ысқақов «Қазіргі ... ... ... ... ... жай және ... септеуге, қызметі мен мағыналарына тоқталады.
Автордың еңбегінде де жеті септік ... ... ... ... ... және сөйлем мүшесі қызметіндегі ерекшеліктеріне талдау
жасайды.
Ғалым С. Исаев еңбектерінде септік ... ... ... септік жалғауларын грамматикалық және көлемдік септіктерге
бөлудің мәні қарастырылады [12, 139-145 ... ... ... ... атқаратын қызметтері мен
сұрақтары біркелкі ... ... ... зат ... тән ... ... ... басқа сөз таптарына жалғанғанда заттық мағына
тудырып, оларды заттандырады. Бұл септік категориясының ... ... ... біріншілік қызметі болып табылады. Дегенмен ... ... ... ... жалғаулары заттық мағынадан ... ... ... ... ... ... мағына білдіріп, пысықтауыштық
қатынаста да жұмсалады. Ал атау, ... ... ... ... ... ... Атау ... тұрған сөз бастауыш қызметін, ілік септігінде
жұмсалған сөз анықтауыш, ал ... ... ... сөз тура ... ... Септік тұлғаларының осындай екі ... ... ... байланысты түркологияда септік жалғаулары екі топқа
топтастырылған:
1) грамматикалық септіктер – атау, ілік, табыс септіктері;
2) көлемдік септіктер – барыс, жатыс, ... ... ... ... ... еңбектерде сөздердің меңгеріле байланысу
формасына қатысты мәселеде қаралатыны белгілі. Яғни, ... ... ... ... ... ... де) ... және пысықтауыштық
қатынастарда меңгеріле байланысқан сөз тіркестерін ұйымдастырады. Ғалым М.
Балақаев септіктердің синтаксистік қызметтері мен ... ... ... ... ... М. ... есімдердің етістіктермен
меңгеріле байланысып, әртүрлі қарым-қатынаста жұмсалуы үшін табыс, ... ... ... ... жалғауларының бірінде айтылатынын, сондай-
ақ жалғаулар сөздердің синтаксистік ... ... да ... ... септік жалғауларының синтаксистік қызметі, ... ... ... байланысты болады да, сөз
тіркестерінің бағыныңқы сыңарларына ... ... ... ... ... ... Мысалы, шық, түс, қара, жібер етістіктері, барыс,
шығыс, көмектес жалғауларындағы сөздерді керек етіп, ... ... ... ...... шық, үйден шық, сатымен шық;
Түс – суға түс, аттан түс, арқанмен түс;
Қара – балаға қара, терезеден қара, бинокльмен қара;
Жібер – ... ... ... ... ... ... ... септік
жалғауларының өздері тіркесетін етістіктердің мағыналарымен ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерді бағыныңқы
сөздің тұлғасына қарай былай бөледі:
– табыс жалғаулы сөз тіркестері;
– барыс жалғаулы сөз тіркестері;
... ... сөз ... ... жалғаулы сөз тіркестері;
– көмектес жалғаулы сөз тіркестері [13, 70-71 бб.].
Р. Әмір бағыныңқы сөздер табыс, шығыс, барыс, жатыс және көмектес ... ... ... ... ... ... ... айтады [14,
31 б.].
Барыс жалғаулы сөз ... ... ... сөз ... ... мағыналық ерекшеліктеріне қарай жанама толықтауыш,
пысықтауыш қатынастарда жұмсалады.
М. Балақаев: «объектілік қатынастағы сөз тіркестері ... ... неге ... ... ... затпен үстемеленгенін, қандай
затпен түйіскенін, неге ... ... ... ... ... ... процесінің бағытын білдіреді және мекендік, мезгілдік,
мақсаттық мағыналарда жұмсалады», – деп мағыналық қатынасын анықтайды [13,
84-85 бб.].
Ал, 2002 ж. ... ... ... ... ... ... сөз
тіркесінің мағыналық сипатының толыға түскенін ... ... ... сөз тіркестерімен салыстырғанда ... ... сөз ... ... жиі ... соған орай
мағыналық жағынан алуан түрлі болып келеді.
Объектілік қатынаста жұмсалатын барыс жалғаулы сөз ... ... ... ... әрекетінің кімге, неге бағытталғандығын білдіреді.
2. Қозғалыс әрекетінің бағыт, бағдарын ... ... ... ... сөздермен тіркесіп, аттану, жорыққа шығу, тартысу
мағынасында қолданылады.
Қозғалысқа ... ... ... ... тию, ... ... жамбастау, жантаю тәрізді қозғалыс мәнді
етістіктер барыс ... ... ... ... пен ... ... атап ... қатынаста жұмсалатын барыс ... сөз ... ... ... ... ... білдіретін сөз тіркестері жер, көл, аспан, жол,
үй, қасы, жаны ... ... ... бар ... қозғалыс мәнді
етістіктермен тіркесуі арқылы жасалады.
Мезгілдік. ... ... ... сөз ... уақытты,
мезгілді, шақты меңзейтін есімдердің қозғалыс ... ... ... арқылы жасалады.
Объектілік қатынастағы сөз тіркестері мынадай мағыналарда жұмсалады:
Біреуге сенім артқандықты білдіреді.
Ұнағандықты, сүйсінгеңдікті білдіреді.
Реніш, күйінінггің ... бір ... ... білдіреді»
[15, 273 б.].
Шығыс жалғаулы сөз тіркестері. М. ... ... ... ... сөз ... ... ... төрт мағынасы
және пысықтауыштық қатынастағы төрт ... ... ... «Шығыс жалғаулы сөз тіркестері жанама толықтауыш, ... ... ... ... ... шығыс жалғаулы
сөз тіркестерінің бірнеше мағыналары бар:
1) заттың басқа заттан істелу тегін білдіреді;
2) мағлұматтың әрекеттің шығу көзін ... ... ... зат ... ... ... айығу, жазылу, қашу,
тазару, тазарту, безу сияқты етістіктермен ... ... ... ... ... сан есім не ... сан ... анықтауышы бар зат есім шығыс
жалғауда тұрып етістікпен ... сөз ... ... ... ... ... мөлшерін білдіреді.
Пысықтауыштық қатынастағы сөз тіркестерінің мағыналары:
1) ... ... ... ... орнын көрсетеді, енді бірі
қимылдың ... болу ... ... ... ... ... ... білдіреді» [13, 86-88 бб.].
«Қазақ грамматикасы» академиялық еңбекте шығыс жалғаулы сөз ... ... ... ... ... Тек шығыс жалғаулы сөздерді меңгеретін козғалыс мәнді етістіктер:
Мұндай топқа жататын ... саны көп ... ... қатарына асу
(белден), өту, озу, бөлініп шығу тәрізді сөздер жатады. Шығыс жалғаулы сөз
тіркестерінің ... ... ... ... ... ... да әр ... болып келеді. Солардың негізгілері мыналар:
1. Қимыл-әрекеттің белгілі бір нәрсені жанай өткендігін білдіреді.
2. Мезгілдің мөлшерлі уақыттан өтіп бара жатқандығын ... озып ... ... кету ... ... жас ... білдіреді. Ал мен сізді отыздан асқан болар деп ойлап
едім (Нүрпейісов).
II. Негізінен ... ... ... ... ... ... мәнді
етістіктер. Бұлардың қата-рына қашу, шығу, түсу (аттан), секіру, ... еру ... ... ... ... ... сөздерді меңгеретін қозғалыс мәнді етістіктер
қимыл-әрекеттің не басталған орнын, не тірелер ... ... тек ... ... ... ... ... шығыс жалғаулы сөздерді меңгеретін қозғалыс мәнді етістіктер
кимыл-әрекеттің басталған орнын, тірелер ... және ... іске ... ... ... жұмсалатын сөз тіркестері мынадай
мағыналарда жұмсалады:
Қимыл-әрекеттің кімнен басталғандығын атап көрсетеді.
Енбектен қашу, сырт қалу ... ... ... ... ... ... сөз ... мағыналарда жұмсалады:
1. Көлемдік қатынасты білдіреді.
2. Себебін білдіреді.
3. ... ... ... алу мағынасында.
4. Ұрлану, жасырыну, көзге түспеу мағынасында жұмсалады» [15, 284 б.].
Жатыс жалғаулы сөз тіркестері. Толықтауыштық қатынаста қимыл ... ... ... не ... ... байланыста болатынын, бірдеңенің
кімде ... ... ... ... жатыс жалғаулы сөз
тіркестері мекендік және ... ... ... [13,
88 б.].
«Қазақ грамматикасында» жатыс септігі табиғатында мекенді, орыңды
білдіретіңдіктен, мұндай септік ... ... ... сөз тіркестері,
ең алдымен, көлемдік қатынасты білдіретіндігі ... ... ... ... ... ... сипатталған.
«Объектілік қатынастағы сөз тіркестері мынадай мағыналарды білдіреді:
1. Қимыл продесіне ... ... ... ... мен нөрселерді атап
көрсетеді.
2. Қимыл-әрекеттің нендей нәрсеге қатысты екендігін атап ... ... сөз ... ... мағыналарда жұмсалады:
1. Көлемдік. Мұндай сөз тіркестерінің бағыныңқы сыңарларында көлемдік
мәні бар зат есімдер ... ... ... ... ... ... ... мағынаны білдіретін сөз тіркестері бағыныңқы
сыңарлардың лексикалық мағынасымен тікелей ... ... ... ... жан-жануарлардың жас мөлшерін білдіретін есімдер мен
есімшелер болып келеді» [15, 291 б.].
Көмектес жалғаулы сөз ... ... М. ... еңбегінде көмектес
жалғаулы есімдер ... ... ... ... ... ... ... мағынада жұмсалатыны айтылған.
«Толықтауыштық қатынастағы сөз тіркестері мынадай мағыналарда ... ... ... атын ... ... зат ... ... білдіретін етістіктермен тіркесіп, құралдық мағына
білдіреді; материалдық, етістікті сөз ... ... ... зат ... ... істің неден, қандай заттан ... ... ... зат ... ... ... ... олар қимылдың заттық объектісі ретінде жұмсалады;
3) бірлестік, көмектесжалғаулы кісі ... және кім? ... ... қоюға
болатын бала, студент, әкем сияқты сөздер ... ... етіс ... ... ... ... мағынада жұмасалады. Көмектес жалғаулы
сөз тіркестері пысықтауыштық қатынаста мезгілді, ... ... ... істелу амалын білдіреді» [13, 89-90 бб.].
«Қазақ грамматикасында» көмектес жалғаулы сөз тіркесінің тілдің ... ... ... ... өрісінің көбейгендігі айтылады,
соның негізінде мағыналық қатынасының кеңейгендігі тұжырымдалған. «Қазақ
тіліңдегі көмектес септігінің -мен ... ... ... сөз ... ішкі даму мүмкіншіліктеріне қарай қолданылу өрісін барынша кеңейтті.
Мұндай ерекшеліктерді мынадан байқауға болады:
1) көмектес жалғаулы сөз тіркестері табиғатында ... ... ... ... ... ... білдіретін болса, кейіннен осы
мағыналардың негізінде қимыл-әрекеттің іске асу тәсілін (самолетпен келу);
материалын (былгарымен ... ... ... ... ... ... себебін (тапсырмамен келу, қайғы-қасіретпен жүдеу) білдіретін
қосымша грамматикалық мағыналар қалыптасты;
2) көмектес жалғаулы сөз ... ... ... ... ... ... орыс тілі де ... ықпал етті. Мәселен, күресу
етістігінің Әлимен куресу, Кажымұқанмен күресу тәрізді көмектес жалғаулы
сөз тіркестерін ... ... ... ... кездесетін болса, ал оның
аштықпен күресу (борьба с голодом), ішкілікпен куресу ... с ... ... ... с ... тап ... куресу (борьба
с классовыми ... ... ... ... күресу (борьба с
нарушителями правопорядка) ... сөз ... ... ... болуы –
орыс тілінің ықпалына байланысты кейін барып қалыптасқан ... ... ... ... келетін көмектес жалғаулы сөз
тіркестері тіркес құрамындағы сөздердің әр ... әрі ... ... ... ... объектілік (толықтауыштық) және пысықтауыштық
қатынастарда жұмсалып, олар одан әрі ... ... ... сараланады.
Объектілік қатынаста жұмсалатын сөз тіркестерінің бағыныңқы
сыңарларында зат ... мен ... ... Құралдык. Құрал-сайманның атын білдіретін көмектес жалғаулы сөздер
кісінің қимыл-әрекетін білдіретін етістіктермен ... ... ... соз тіркестерін құрайды.
Материалдық. Басыңқы сыңары етістіктер болып келетін көмектес жалғаулы сөз
тіркестерінің бірқатары ... ... ... ... ... ... ... істелетінін білдіреді.
Толықтауыштық қатынаста жұмсалатын сөз тіркестерінің бірқатары ... ... ... затты атап көрсетеді.
Пысықтауыштық қатынаста жұмсалатын сөз тіркестері әр түрлі мағыналарда
жұмсалады, олардың ... ... ... ... ... сөз ... ... қимылдың
істелу амалын білдіреді.
2. Көлемдік мәні бар көмектес жалғаулы ... ... ... ... мекендік мағынаны білдіреді. Жолмен
келдім, мұздың үстімен жүрдім, орманның арасымен келдім, арықтың жағасымен
келе жатыр, ... ... ұшып ... Осы ... сөз тіркестерінің бірқатары қозғалыс-әрекетінің тәсілін
білдіреді. Мұндай сөз ... ... ... ... ... ... етістіктермен тіркесуі арқылы жасалады.
4. Мезгіл мәнді ... ... ... ... ... қимыл-әрекеттің мезгілін білдіреді.
5. Көмектес жалғаулы сөз тіркестерінің бірқатары қимыл-әрекеттің
себебін білдіреді» [15, 302 б.].
1.2 ... ... ... үнемі, өзгеру үстінде болатыны белгілі. Тілдегі ... ... ... лексикалану құбылысымен байланысты қарастырады.
Қосымшалар ішінде септік жалғауларының да ... де ... бір ... ... ... жалғаулары көнелене отырып, ... ... ... қол үзе келіп түбірмен кірігіп кетеді. Бұл ... ... ... ... тіліндегі сөз түбіріне кіріккен тәуелдік
жалғаулары» атты кандидаттық ... ... ... ... ... ... де өзара тығыз байланысты. Сондықтан да, бiз, екеуiн ... ... ... ... тұтастықта қарағанды жөн көрдiк. Түбiрге
жалғанған қосымша тiлдiң ... ... ең ... ... ... соң түбiрге кiрiгедi. Көнелену әрекетiне ұшырамаған ... ... де ... ... көнеленген қосымша мен әдеттегi ... ... бар. ... ... өзге, басқа, бiрге тәрiздi
сөздердiң құрамындағы барыс ... ... (-ге, -қа) ... мен ... ... көнеленiп кеткен. Бүгiнде сөз түбiрiне
кiрiккен қосымшалар ... ... Ал ... ... ... ... ... құрамындағы барыс септiк көрсеткiштерi өз мағыналарын
сақтап, жалғау қызметiн ... тұр. Олар ... ... да
түбiрге кiрiге алмайды, керiсiнше, түбiрден жеке морфема ... ... ... ... негiзiнде қосымшаның мағынасы мен
қызметi көмескіленiп, бастапқы түбiрге бiрте-бiрте кiрiгiп кететiндiктен,
бұл екi тiлдiк құбылысты ... ... ... ... жөн. ... ... ... кiрiгу әрекетi жоқ, ал кiрiгу ... ... жоқ ... сөз» [16, 9 ... ... қосымшалардың көнеру әрекеті туралы Қ. ... ... М. ... А. ... Ә. Қайдаров, Ж. Манкеева, ... Г. ... ... ... Аталған ғалымдар
еңбектерінде өлі ... ... ... жолына этимологиялық
тұрғыдан талдаулар жасаған.
Септік жалғауларының ... ... ... ... ... ... да ... кездеседі.
XIX ғ. аяғы мен XX ғ. басында жарық көрген түркітанушылар еңбектерінен
септік көрсеткіштерінің көнеленуі туралы ... ... ... ... септік қосымшаларының өздерінің негізгі қызметтерінен
ауытқуына көптеген түрколог ғалымдар ... ... П.М. ... ... «кейбір зат есімдер мен ... ... ... мағынасында жұмсалатынын» айтып, «мұнда, кейин» сөздерін
мысалға келтіреді [17, 15 б.].
Барлық грамматикалық еңбектерде септік ... ... мен ... ... ... ... септік көрсеткіштері
туралы айтылып отырды. Оқшауланған септік ... ... ... ... қызметінен айрылып, етістікпен тіркесуі артып,
үстеуге айнала бастаған. А. Боровков зат есімдердің, ... және ... ... ... келіп, үстеу сөз табын жасауын ... «зат ... мен сын ... үстеуге айналуы олардың
синтаксистік жұмсалуына ... ... ... Автор септік
тұлғаларының бір позицияда ... ... ... ... ... ... меңзеп тұр.
Н.К. Дмитриев башқұрт тіліндегі үстеулердің жасалу туралы айта ... ... зат есім ... ... ... түрленеді, әрі әрбір
септік жалғаулары зат есімнің тұлғалық ... ... ... ... септік алғауының біреуі ерекше мағынаға ие болып,
тұтас жүйеден оқшауланады. Нәтижесінде жаңа сөз пайда ... олар ... ... ғана зат есім ... ... ... ... білдіреді [18, 117 б.].
Түркітанушы В.И. Асланов өзінің ... ... ... форм в лексикализованныс образования" атты мақаласында алғаш
рет сөз түбіріне кіріккен күйде кездесетін тәуелдік, септік ... ... ... ... сөз ... ... ... тұлғалардың көнеленуін
лексикалану (кірігу әрекеті) әрекеті ретінде ... ... ... ... лексикалануы әр жағдайда әр түрлі өтеді. Басқа
сөзбен айтқанда, кейде сөз түрлендіруші аффикс сөз құрамында ... ... ... ... бір бөлшегі ретінде де келіп
отырады... Осындай өзгерген формадағы сөздер лексикалану құбылысы арқылы
басқа сөз ... жиі ... [19, 26 ... ... ... көнеру әрекетіне байланысты ойларды А.А.
Юлдашевтің "Лексикализация тюркских грамматических форм как ... ... и ... ... ... ... аламыз. Ғалым түбірге кіріккен, көнеленген аффикстерді ... ... ... жасайды: "...Осыған ұқсас үстеулер құрамындағы
(мәңгіге, ... ... ... ... т.б.) септік көрсеткіштері
сөзжасамдық қабілетті иеленіп ... ... ... формалардың септік
ретінде пайда болып, кейіннен грамматикалық ... ... ... ... ... ... қызметін атқаруы барысында үстеуге
өзгерген; сірә, олар сөз түрлендіруші ... ... ... ... ... ... ... морфологиясының деңгейінде шынайы жекеленген
және лексикаланған ... ... ... ... ... ... [20, 63-64 бб.]. Автор түбірдегі көнеленген жалғаулардың
сөзжасамдық қызметке ауысуының негізгі ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
қарастырады.
Т.Г. Агаеваның "Лексикализация грамматических форм в современном
азербайджанском языке" атты диссертациялық ... ... ... ... ... ... формалардың лексикалануын
сөзжасамның бір ... ... ... ... ... тіліндегі грамматикалық формалардың лексикалануы,
тілдің тарихи дамуы барысында белгілі бір ... ... ... ... ... сөз ... аффикстердің көмегімен сөз
тудыру жағдайында танылады", – деп түсіндіреді [21, 5 б.]. Т.Г. ... ... ... тән негізгі ерекшеліктер ... ... ... Ғалымның пікірінше, грамматикалық формалардың
лексикалануында сөз түрлендіруші аффикстер ... ... ... және ... ... айырылып, жаңа морфологиялық
категориялар мен синтаксистік қасиеттерді иеленеді. Жұмыста лексикаланған
грамматикалық формалардың әрқайсысына ... ... ... есім ... сан ... ... және ... аффикстері
қаралса, етістік категорияларынан - етіс, есімше, көсемше
формалары қарастырылған.
Түркітанушы Т.Г. ... ... ... ... ... ... ғылыми негізде жүйеленіп, дәлелденген.
Тіл білімінде жаллғаулардың түбірге кірігу әрекеті сөзжасамның ... ... ... ... ... ... ... әрекеті арқылы
тілде жаңа мағынадағы ... ... ... ... ... ... ... осыған қатысты мәліметтер бұл ойымызды
дәлелдей түседі. Сол деректерге көз жүгіртейік.
Қырғыз ... ... ... ... ... Б.О. ... ... кірігу, көнеру әрекетін ... бір ... ... ... ... жүйесіндегі бұл өзгерісті былайша береді:
"Қазіргі қырғыз тілінің септік жүйесі ... ... кей ... ... ... сөз ... ... өзінің бастапқы
грамматикалық мағынасын жояды... Грамматикалық мағыналы сөздің лексикалануы
сөздің бір сөз ... ... сөз ... ауысуымен, соның нәтижесінде
тілдің лексикалық құрамының толығуымен сипатталады" [22, 29-30 бб.].
Қосымшалардың көнеру әрекеті ... ... да ... ... ... тіл білімінде бұл мәселеге қатысты ойларды төмендегі
еңбектерден кездестіре аламыз.
А. Байтұрсынұлы өз ... ... ... ... ... ... ... шыққан сөздер жүретіндігін айтады [23,
256 б.]. Соның ішінде септік ... ... ... сөздер деп
анықтап жазбағанымен, үстеу жасаудағы сөз таптарына назар ... ... ... құлады, орысша айтуы, адамша сөйледі дегенде
ірі жазылған сөздер қалай? деп сұрағанға жауап болып тұр (түсті ... ... ... қалай? – етбетінен, сөйледі қалай – адамша). Бұлар үстеу
орнына жүретін зат есімдер.
Екі-екіден бөлді, үш-үштен алды, төрт-төрттен қойды, ... ... ... ... ірі ... ... ... деп сұрағанға жауап
болып тұр (бөлді қалай? – екі-екіден, алды қалай? – үш-үштен, ... ... ... ... ...... үлестерді қалай? – ... ... ... ... сан ... [23 , 258 ... ғалымдарынан бұл мәселеге алғаш назар аударған, септіктердің
көнеру әрекетіне қысқаша талдау берген ғалым – А. ... ... ... ... ... ... ... қатысты бөлімде
бірқатар зат есімдер мен заттанған сын сімдердің жатыс, шығыс, барыс ... ... ... ... ... ... айтады: «а) жатыс
септігінде: ертеде, ертеңінде, күнде, жылда, түнде, жазда, баяғыда, әлгіде,
жаңада, қапыда, алда, аста, ... т.б.; б) ... ... ... ... ... ... астқа, үстке, араға, зорға, босқа, текке, бекерге,
әзірге; в) шығыс септік: ертеден, кешеден, ... ... ... ортадан, ежелден, тәуелдік жалғаудан кейін жалғанған шығыс септігі:
шетінен, ... ... ... ... ... г) ... ... кезекпен, шынымен, қалпымен, жайымен, т.б.» [24, 68-70
бб.].
А. Ысқақов морфологиялық еңбегінде үстеулерді жұрнақтармен қатар септік
тұлғалары да қалыптастыратыны ... ... ... ... ... ... үстеулер. Оларға бір алуан сөздердің белгілі бір септік жалғау
формасында әбден қалыптасып, бір-бірінен ... ... ... ... ... көнеленген «қосымшалар» төркіндері септік
жалғауларынан болғандықтан, сыртқы ... ... сол ... ... ... ... қашан да болсын есімдерге тән ... ... ... ... ... ... көнеленуінің
нәтижесінде көбінесе есімдерден туады» [10, 339 б.].
Ғалым М. Томановтың «Қазақ тілінің тарихи ... атты ... жеке ... құрамында «өлі» қосымша ретінде сақталған, яғни ... ... ... есімше және септік жалғауларына тоқталады [25].
Ғалым Ә. Төлеуов «Сөз ... атты ... ... ... ... ... үстеулер жасалатынын айтып өтеді [26, 108-110
бб.].
«Қазақ тілінің грамматикасынан» септік ... ... ... ... мынадй ой білдірілген: «Зат есімдерден барыс, жатыс,
шығыс, көмектес септік ... ... ... ... ... ... үстеулер де бар» [27, 204 б.].
Көне түркі жазба ескерткіштер тіліндегі қосымшаларды ... ... ... ... ... арқылы бірер ғана
туынды сөздер кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... жақын болғанымен, мағынасы жағынан мүлде алыстап, септік
жалғаулы сөз ... ... ... ... ... ... - деп ... жасайды [28, 189 б.]. Септік жалғауларының көнеру,
кірігу әрекетінің көне ... ... ... ... ... ... өте ертеде жатқандығын көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... кездесетін септік
жалғаулары орта түркілік ескерткіштерде үстеулік ... ... ... ... ... йығару, тарқанғару т.б. сияқты барыс септік
тұлғасында келіп, объектінің бағытын, ... ... ... бұл ... ... ілгері, бңрге, алға т.б. ... ... ... ... жөнінде де осындай пікір айтуға болар еді», – ... ... ... ойымен ұштасып жатыр [29].
Ғалым Н. Оралбайдың "Қазақ тілінің сөзжасамы" атты еңбегінде ... ... ... ... сөзжасамның бір тәсілі екендігін айқындай
түседі. Ғалымның пайымдауынша: "Бір, біреу сөздерінің есімдікке көшуі,
бірге, басқа, ... ... ... ... сын ... ... ... босқа, текке, зорға, бекерге, әреңге, алға, артқа, әзірге,
қазірге, күніге, кейде, артта, алда, ... ... ... әуелден,
ежелден, шетінен, лажсыздан, төтеден, шынымен, жайымен, түйдегімен т.б. ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асқан" [30, 38 б.].
Айтылған ой ... ... ... ... ... ... ... жеткендігін толықтай ашып береді.
Н. Оралбаева «Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі» атты
еңбегінде топтық сан есім ... ... ... ... ... ... айтылып, нақты тілдік деректермен тиянақталған. «Шығыс септік жалғауы
сөз жасаушы қосымшаға жатпайтыны ... ол – ... ... ... бұл қосымша есептік санға қосылғанда, өзінің негізгі
синтаксистік қызметін атқармайды, ... ... ... ... ... қызметінде емес, есептік санға топтау ... ... ... үштен, төрттен бордақы семіз қойларды сойғызып, үйіткізеді ... Неге ... ... ... ... ... ... топтап,
бөле бастады (Ғ. Мүсірепов).
Қайталама қос сөзден тұратын ... сан ... ... ... ... топтық сан жасалады. Мысалы: Дәулетінің молдығы Нұртазаны
жүз орап алатын Әлти жалшыны екіден-үштен емес, ... ... ... [31, 88 ... ... сөз ... ... септік тұлғаларының кірігу, көнеру
әрекеті үстеулерді қалыптастыруда өнімді тәсіл болып саналады. ... де ... ... ... ... ... ... арқылы
пайда болған сөздер жиі үстеу сөз ... ... ... ... әрекеті жалпы түркі тілдеріне тән құбылыс болғандықтан,
көптеген түркітанушы ... ... ... ... ... ... аламыз.
"Қарайым тілінің грамматикасынан" мекен және ... ... ... ... ... жасалу жолын көре аламыз [32, 191-192
б.]. Татар тіліндегі осындай құбылыстарды Ф.А. ... өз ... [33], ... ... зерттеуші О. Джамалдинов бұл сөздердің түбір-
қосымшаға жіктелмей, бір бүтін лексикалық бірлік ... ... [34]. Ал ... ... ... ... ... арқылы
қалыптасуы жөнінде З.З. Абсалямовтың диссертациялық жұмысында қамтылған
[35].
А.Ю. ... ... ... ... ... ... ... арнайы тоқталады және бұл тәрізді сөздердің әрдайым септік
формасында ... ... ... ... ... ... жаңа ... мағынасын иемденетіндігін айтады [36]. Ал
өзбек ... ... ... ... бұл ... мына түрде
көрсетеді: "Үстеудің морфологиялық-синтаксистік жасалу жолы өз шеңберіне
сөзтүрлендірушілік қызметінен айырылған, ... ... ... ... ... ... – белгілі бір септікте өзгермей тұрақтанып, үстеу
қатарына өткен зат есімдер, басқа да ... сөз ... [37, 7 ... өзге де ... атап ... Э.Р. ... ... А.М. Щербак, М.А. Хабичев, Н.П. ... ... А.Дж. ... С.А. ... өз ... осы мәселені
қамтып кеткен.
Кірігу, көнеру әрекетінің үстеу сөздерді қалыптастырудағы қызметі
Е.Б. ... Ж.Т. ... Ә.О. ... ... ... ... сөз болады. Аталған жас
ғалымдар қосымшалардың түбірге кірігу әрекеті арқылы үстеулер тобы ... ... ... дәлелдеуге тырысқан. ... ... ... ... ... ... атты ... жұмысында: "Қазіргі түркі тілдеріндегі кейбір
үстеулердің құрамындағы аффикстер шығу тегі жағынан алғанда, ... ... ... ... олар ... ... ... алуға
келмейтін дәрежеге жетіп түбірмен сіңісіп, оның құрамдас бөлшегі болып
қалған. Осындай алуан түрлі ... ... ... ... ... ... [38, 11 б.].
Қосымшалардың түбірге кірігу, көнеру әрекеті түркі тілдеріне ... ... кей ... орыс тілінен де байқалып отыратын құбылыс
екенін А. ... ... ... ... бүл ... В.В. ... төмендегіше түсініктеме
береді: "Зат есімнің септік формаларынан пайда болатын, ... ... ... тағы бір ... бар. Бұл ... ... жұрнаққа айналуында жатыр, мысалы: авансом, еришком, рядом және
т.б." [39, 157 б.].
"Орыс тілінің сөзжасамы" атты еңбектің авторы Е.А. ... бүл ... ... ... ... ... ғана ... өтеді [40].
Орыс тіліндегі үстеулер тарихын зерттеуші ғалым Е.И. Янович: «Зат
есімнің септік және ... ... ... негізінде, олардың
лексикалануының нәтижесінде үстеулердің жасалуы сөзжасамның ... ... ... ... - ... ... айтады [41,
92 б.].
Көнеленген септік жалғаулары орыс тілінде де кездесетін құбылыс
екендігін ... ... Бұл ... де ... ... кірігуі үстеу
тудырудың бір тәсілі болып саналады. Бірақ бұдан екі тілдегі ... ... деп ... болмайды, әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері бар.
Қосымшалардың түбірге ... ... ... ... орын ... ... даму ... қосымшалар көнеленіп, келе-келе өзі жалғанған түбірге
кірігіп кетеді. Кірігу, көнеру әрекеті осы ... ... ... бұл өзгеріс ғалымдар назарын аудармай қалған жоқ. Десек те, аталған
мәселе туралы ... бір ... ... пен ... ... ... ... қазақ тіліндегі тәуелдік жалғауының
(қосымшалардың) көнеленуін кірігу процесі ... ... [16], ... ... ... сіңісу құбылыс аясында қарастырады [42].
А. Раманова қосымшалардың ... ... ... тілде лексикалану
құбылысымен тығыз ... ... ... ... ... дамуы барысында сөздің морфологиялық кұрылысын өзгертуге өз әсерін
тигізіп отыратындықтан, көнеру, кірігу әрекеті осы ... ... ... ... айта келіп, лексикалану ... ... ... ... ... ... берілген:
«Лексикалану құрамындағы белгілі бір элементтің немесе сөз ... ... сөз ... иеленуі немесе тұрақты тіркестің біртұтас сөз
мағынасында жүмсалуы... К. Ахановтың пікірінше, барыс септігі қосымшасының
көнеленуі арқылы жасалған зорт, текке, ... ... ... тәрізді туынды
үстеулер, сондай-ақ жатые, шыгыс және көмектес септіктері ... ... ... ... ... жасалған кейде,
жаңада, әлгіде, күнде, к,апыда, лезде, ... ... ... ... ... ... лексикалану құрылысына жатады». Ғалымның
пікірі тілдегі қосымшалардың кірігу, көнеру ... ... ... ... ... ... түседі. Демек, көнеру,
кірігу әрекеті лексикалану құбылысына тікелей байланысты болғандықтан, жеке
қарастырылған кезде осы құбылыстан өз бастауын алуы ... ... соң ... кірігу, көнеру әрекетінің өзіндік ерекшеліктері мен
белгілерін сөз етуге болады. Тіл ... бүл ... әлі де ... ... ... ... кірігу әрекеті көбіне-көп жалпылама түрде
лексикалану (лексикализация) терминімен беріліп отырады. Соған сәйкес, біз
де ... ... осы ... ... ... Мәселен,
көптеген еңбектерде (Н.А.Баскаков, В.ИАсланов, ААЮлдашев, Т.Г,Агаева т.б.)
қосымшалардыңтүбірге кірігу, көнеру ... ... ... ... деп ... [16, 8-9 бб.].
Қосымшалардың ішінде септік жалғауларының көнеру сипаты тек сөзжасамға
ғана қызмет етпейді, сонымен бірге оның синтаксистік жүйеде де ... ... ... ... қызметі сөз бен сөзді байланыстырып, түрлі
грамматикалық мағына үстеп, сөздердің байланысу формаларын көрсетеді. Яғни,
көнеленуге бейім ... ... ... ... және ... ... меңгеру байланысу формасын көрсетсе, көнеленгеннен кейін қабысуға
ауысады. Яғни септіктердің көнеленуі бірнеше жағдайға әсер етеді:
1) грамматикалық мағына лексикалық мағынаға ... бір сөз табы ... сөз ... ... ... ... ... формасы қабысуға ауысады;
4) синтетикалық форма аналитикалық формаға ауысады.
Қазақ тілі де өзге ... ... ... даму ... Тарихи даму
барысында тіліміздің грамматикалық ... мен ... қоры ... ... ... ... түбірге кірігуі де – осы дамудың
нәтижесі.
Қосымшалардың түбірге кірігуі тілдің ішкі ... ... ... ол ... ... ... тікелей әсер етеді.
Тіліміздегі ... сөз ... ... ... ... бір сөз ... екінші сөз табына ауысуы, сөздердің ... ... ... - бәрі -көнеру, кірігу әрекетінің ... ... ... Бұл ... қосымшалар тілдің тарихи дамуы барысында ғана
ие ... ... ... ... ... ... өздерінің
грамматикалық мағыналарынан айырылып, жаңа ... ... ... ... ... ... ... төркіндерінен алшақтаған сөздер
өздерінің бастапқы топтарынан (мысалы: зат ... сын ... сан ... ... ... ... шығып, лексикалық мазмұны жағынан басқа
сөз табы ... ... ... ... форма жағынан не біржола
септелмейтін, не ... ... ... ... ... ... сөздерге айналады. Мұндай сөздер түбір мен қосыміпаға
жіктелмей, бір бүтін лексикалық бірлік ... ... бір ... ... мен ... ... ... да көнеру, кірігу мәселесімен тығыз ... ... бір ... ... ... қолданылған түбірлер қолданыстан
шығып, кіріккен қосымшалы түбірлерде сақталған (айт, ... ... ... сол ... ... барып, бір бүтін лексикалық бірлік
ретінде ... ... ... сөз ... ... ... ... негізінде ғана олардың аражігін ажырата аламыз.
Қосымшалардың түбірге кірігу әрекетіне Т.Г. ... ... ... "... ... ... форм ... что они
орғанически спаяны со своими корнями и составляют с ними единое ... ... и ... этимологический анализ с привлечением
материалов других тюркских языков даст ... ... ... ... ... в подобных образованиях" [21,
7б.].
Сөз түрлендіруші аффикстер кірігу, көнеру әрекеті ... жаңа ... ... ие ... ... негізінде тілімізде жаңа лексикалық
мағынаға ие сөздер ... ... А. ... пікірінше: "Туынды үстеулер
құрамында сөз тудырушы аффикстер арқылы ... ... ... ... ... жүйесінен алыстаған есім формаларының көнеруі
мен кірігуінің нәтижесінде пайда болған ... тобы бар" [10, 173 ... ... ... ... ... ... - көптік,
септік және тәуелдік ... ... ... ... ... ... жаңа ... бірліктер жасайды. Түбірге кіріккен (лексикаланған)
жалғаулар екі қызметті ... ... олар ... мағынаны
білдіруімен қатар, кейбір түбірлерге ... ... кету ... ... ... де ... ... жағдайда бүлар сөзжасам аумағына
еніп, жаңа сөздер жасауға қатысады. Бүл ... Ә. ... ... ... өзгеріске бейім категория. Өйткені көнеленген кейбір
жалғаулар жұмсалу ыңғайына қарай ... ... ... ауысып отырады",
- деген ой айтады [26, 110 ... ... ... сөз ... ... (СТК) ... ... арқылы ажыратуға болатынын айтады:
СТК жалғаулар жаңа лексикалық бірліктер жасайды, ал ... ... бен ... ... мен ... ... тұрады;
СТК жалғаулар сөзжасамда түбірмен бір бүтін лексикалық
бірлік ретінде жұмсалса, әдеттегі жалғаулар түбірден жеке морфема
болып ажыратылады;
СТК жалғаулар арқылы пайда ... ... ... ... бөлінбей, сол бүтін күйінде қабылданады;
СТК жалғаулар арқылы ... ... ... ... ... ... ... кірігуі арқылы пайда болған сөздер
басқа сөз таптарына жиі ауысып отырады.
Түбірге кіріккен жалғаулар жалғану ретіне ... үш ... ... ... ... ... Бұл ... түбірге дара
күйінде кіріккен жалғаулар жатады, яғни түбірге кіріккен жалғау
біреу ... ... ал +ға, ... бас +қа, дем +де, күн ... бір+ден т.б.
Екі түрлі жалғаудың түбірге кірігуі.
Бүл топқа түбірге қатарынан екі жалғаудың кірігіп кетуі арқылы жасалған
сөздер жатады. Мәселен, ... ... ... мен ... ... ... ... болған мынадай сөздерді атай аламыз: күн+і (тәуелдік
ж.)+мен (көмектес с.), түн+і (тәуелдік ж.) +мен ... с.), ... ж.) +нен ... с.), ... (тәуелдік ж.)+не (барыс с.) т.б.
Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... бір ... ... ... ... сөздер тобы құрайды. Есім сөздер ... ... ... ... кірігу әрекеті негізінде жаңа лексикалық
мағынаға ие сөздер пайда болады. Мысалы: ... ... ... ... ежелден, бастан, ертемен т.б. ... ... ... ... ... ... ... Ғалым Н. Оралбай оларды
"туынды көнерген түбірлер деп атаған дұрыс" [30] деп есептейді. Расында да,
бүл ... ... мен ... жігі ... ... түр ... баяғы-да, қапы-
да, дем-де, әуел-ден т.б.). Бастапқы түбір сөзді табу да қиын ... ... да ... ... Бір ... бүл ... септік жалғаулары
көнеленіп, мағынаның өзғеруіне себепші ... ... ... атқарады.
Ғалым өз еңбегінде септіктердің көнеріп, үстеуғе айналуын сөзжасамның бір
тәсілі ретінде көрсетеді. ... бүл тобы ... ... ... ... ... ... сөз таптарынан морфологиялық
жолмен жасалады.
Түркітанушы Н.К. ... ... ... бүл ... ... "При ... ... имеется полная схема падежей, и
каждый из них ... ... как ... ... этого самого
существительного. И вот в силу специальных причин один из падежей принимает
особое значение лишь ... ... с ... ... ... и этим
самым как бы отрывается от делой схемы, изолируется от нее" [18, 117 ... ... ... ... А. Ысқақов еңбегінен де жалғасын тапқан. ... ... ... ... ... ... тоқтала келіп, "...зат
есімнің кейбір септік формалары көнерген немесе көнеру әрекетіне жақын және
соған ... олар ... ... немесе айналып кеткен", - деп түйіндейді
[10, 34 б.].
Септік жалғауларының түбірге кірігу әрекеті тірі септік ... ... зат есім ... ... ... ... лексикаланған септік формалары түбірге кірігіп, жаңа лексикалық
бірліктер жасайды, синтаксистік қызметінен ... ... ... ... ... ... сөздер сөзжасамның
нәтижесі десек, онда түбір мен септік қосымшасының ... ... ... тиіс. Бұл септік тұлғалы ... ... ... ... ... дәлелдейді. Сөйтіп септіктің белгілі
бір тұлғасы септік параигмасынын бөлініп, алшақтап, өзі ... ... ... басқа сөз табына ауысады.
Т.Г. Агаева азербайжан тіліндегі лексикаланған ... ... ... көрсетеді. А. Раманова да тілімізде септік жалғауларының түбірге
кірігуінің екі жолы бар ... ... ... көне ... жалғаулары;
- тірі септік жалғаулары.
1. Фонетикалық жағынан өзгеріске ұшырау арқылы түбірге кіріккен көне
септік формалары. Бұл ... ... бір ... ... ... болып сіңісіп кеткен, бүгінде тілімізде қосымша ретінде
қолданылмайды. Бұл ... ... ... екі ... көрсеткіші кіреді:
а) -ын//-ін түріндегі көне көмектес септігінің көрсеткіштері.
Көне түркі тілдерінде көмектес септігінің -ын, -ін (-ен, өн, ... ... ... ... ... тілдерінде бұл формалар
көнерген жалғаулар болып ... Олар ... ... күзін тәрізді
үстеулердің құрамында кездеседі. Бүгінде тілімізде қолданылмайтын бұл
септік жалғаулары ғалымдар ... тыс ... жоқ. А.Н. ... ... бүл ... жыл ... ... тәулік бөлігін білдіретін
мезгіл үстеулер ("жазын", "қысын", ... мен " ... ... ... ... ... кездесетіндігін айтады [43, 284 б.].
-ын, -ін аффиксінің даму тарихы туралы пікірді, біз, А.М. Щербактың
еңбегінен көре ... ... ғғ. ... ... ... сөз
түрлендірушілік қызметін жойып, үстеулердің бір тобын тудырушы ... ... ... [44, 89 б.]. Ал ... ғғ. көне түркі
жазба ескерткіштері тілін зерттеуші В. Г. Кондратьев жазбалар ... -и(н), ... ... ... ... ... пад.) ... айтады [45, 40 б.]. ... -ын, -ін ... ... XI ... ... өз мәнін жоғалта бастаған. Бұл тұжырымға XI
ғ. туындысы "Диуани ... ... ... ... ... Г.Х.
Абдрахманованың диссертациялық жұмысы да дәлел бола алады [46].
Н. Оралбай өз ... "-ын, -ін ... зат ... ... ... ... ... жасайды" [30, 159 б.] деп көрсеткен. Ғалым бүл тұста
негізге септік жалғауларының сөзжасамдық ... алып отыр ғой ... ... ... да (Т.Г. ... Б.О. ... Э.В. ... Ғаниев, 3.3. Абсалямов) өз еңбектерінд е үстеулердің құрамынан -ын...
көне септік көрсеткіші ... ... ... ... бүл ... ... ... шығып қалып, бүгінде санаулы
сөздер (қысын, жазын) құрамында ғана келетіндігін атап көрсетсе, ... өз ... осы ... ... ... ... "Үстеулердің грамматикалық ерекшеліктері" атты
диссертациясында [48] бұл ... ... ... жасайды.
Ә.О. Ыбырайым септік жалғауларының үстеу жасаудағы ерекшеліктерін
көрсетеді. «Қазақ ... ... ... саны ... 1) ... ... ... сөздер; 2) жатыс ... ... ... 3) ... ... формасында адвербиалданған сөздер;
4) көмектес септігі формасында адвербиалданған сөздер». Автор қазіргі тіл
тұрғысынан тарихи аффикс болып ... –ын, -ін, -н ... ... ... де кездесетінін, бұл септік тұлғасының әр ... ... ... ... ... (А.М. ... көмектес септігі
(Н.К. Дмитриев), құралдық ... (А.Н. ... ... ... ... ... сөздер кездеседі: қысын, жазын, жасырын, астыртын,
үстіртін [48, 65 б.].
Е. Саурықовтың жұмысында бұл ... ... ... ... ... деп ... [38, 108 б.]. Е. Саурықов бұл ... ... ... ... бір ... ... аяқталатын қимылдың
белгісін білдіргенін айтады. Қазіргі кезде осы формалар ... ... ... ... қышын «қысымен», йазын «жазымен», күзүн
«күзімен», ілкін «алдымен». -ын, -ін, -н ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл аффикс
қазіргі түркі тілдерінде үстеу ... ... ... ... шығуы жайында ғалымдар арасында көптеген пікірлер мен ... ... ... ... бірізділік байқалмайды [38, 109 б.].
Сонымен, қазақ тілінде -ын, -ін түлғалы сөздер санаулы ғана (қысын,
жазын, ... әрі ... ... қолданылады. Бүл сөздердің құрамындағы
көне септік көрсеткіштері түбірге кірігіп, зат ... ... ... жасаған. Бүгінде оларды түбір-жалғауға ажыратпай, бүтін ... ... ... ... -ғары, -гері, -қары, -кері ... көне ... ... ... ... ... ... ішкері, тысқары, сыртқары,
ілгері, шеткері тәрізді санаулы сөздерден ғана кездеседі және қазіргі қазақ
тілінде бұл жалғаулар өнімсіз, өлі ... ... ... Тілдің тарихи
дамуы барысында көрсетілген сөздерге кірігіп ... ... ... ... көрсеткіштерінің мағынасы, құрамы мен қызметі жөнінде ғалымдар
түрліше ойлар айтады. Мәселен, Н.К. ... ... ... ... септігінің жалғауы (-ға) мен бағытты бідіруші
-ры, -рі көрсеткіштерінің қосындысынан жасалған" [49, 49 б.]. Ал ... бүл ... ... ... ерте айырылған,
қазіргі түркі тілдерінде септік ... ... ... ... ... ... [50, 17 б.]. ... жақын пікірді
В.И. Аслановтан да көре аламыз. Ғалым бұл ... ... ... ... ... [51].
Бір топ түркітанушылар – Б.О. Орузбаева, В.Г. ... ... Ф.Г. ... Р.Ф. ... ... аффикстерінің жалпы түркі тілдеріне тән көрсеткіш ... ... ... ... берілген сөздерді ... деп, ... ... жасаған [58].
Т.Г. Агаева -ғары... аффиксін лексикаланған өнімсіз қосымшалар қатарына
жатқызады және ... ... көне ... ... ... өзгеріске ұшыраған (ич+гары - ичәри, дыш+гары - дышары)
деп есептейді [21, 6 б.]. ... бүл ... ... тілінің
деректеріне сүйене отырып айтқан. Ал қазақ тілінде бүл сөздердегі -гары...
аффикстері еш ... ... ... ... ... т.б.
Біздіңше, бүл - түркі тілдеріндегі өзара фонетикалық айырмашылықтар ғана.
А. Есенқұловтың анықтауынша: "... -ғару жалғауы бағыттың ... -ра, -ре, -ру, -рү ... ... ... аса ... ... [28, 122 ... Томановтың еңбегінде: "Егер -т аффиксін барыс септігінің қазіргі
түлғасы десек, -ру аффиксі өте ескі ... ... ол ... ... өлі ... ... сақталған...", – дей келіп, бұл пікіріне дәлел
ретінде кері, ары, бері деген сөздерді келтіреді [25, 156 б.].
Н. ... ... ... ... ... ... мәнді
тудырушы жұрнақтар" деп көрсетеді [30, 160 б.]. Бүл ... ... ... ... ... деп қараймыз.
А. Раманова ғалымдар пікірін қорытындылай келе, -ғары... аффикстері
ерте замандарда өнімді ... ... да, ... өте келе өз ... ... ... қолданыстан шығып қалған деген қорытынды
жасайды. Бүгінгі күні ол ... ... ... ... кіретін санаулы
сөздер құрамынан ғана кездеседі. Тілдің тарихи дамуы ... ... ... ... ... ... формалар тірі қосымшалар деп есептелсе де, кейде түбір құрамына
кірігіп, оның ... ... ... ... құрамындағы барыс,
жатыс септікгері көрсеткіштерінің көнеленуі арқылы үстеуге ... ... ... ... ... бірге т.б.) кездеседі. Олар әдеттегі барыс
септігінің "неге?" немесе жатыс септігінің "неде?" сұрауларына жауап ... ... ... білдірмей, керісінше "қалай?", "қашан?", "қайда?" тәрізді
үстеудің ... ... ... ... ... ... ... Бүл
түстағы барыс, жатыс септіктеріндегі сөздер мен одан туып отырған ... ... ... ... ... ғана байланысты. Септік
жалғаулары, негізінен, сөз түрлендірушілік ... ... ... ... ... ... ... ұшырау арқылы сөзжасамдық
қызметті иемденген.
Септік жалғауларының түбірге кірігуі – үстеу сөздерді ... ... жолы ... ... ... (Н.К. ... Э.Р. Тенишев,
Э.В. Севортян, С.А. ... О. ... А.Н. ... ... А.М. Щербак, А.Ю. Бозиев, А. Ысқақов, М. ... Ә. ... ... ... дәлелдеп көрсетіледі. Бұл
құбылыс сөзжасамда синтетикалық ... ... ... ... ... ... тілінің сөзжасамы" атты еңбегінде ... ... ... беріліп, ол мысалдармен дәлелденген [30, 159 б.].
Септік жүйесінен алыстап, ... ... мен ... ... ... ... ие ... септік
жалғауларына С.А. Гочияеваның еңбегінде төмендегіше сипаттама берілген:
"Бұл сөз берілген формада септік ... ... ... яғни ол ... ... ... (кірігіп кеткенін)", "көмескіленгенін",
оңашаланғанын, енді оның ... ... ... ... ... оны ... қатарына қоса беруге болады. "Кірігу" әрекетінде, қандай да
бір есімнің белгілі бір септік ... ... ... ... ... сөз ... ... сөзжасамдық мағынаны иемденеді" [59, ... ... ... ... әрекеті арқылы жасалған сөздер
бірден пайда болмайды. Ол тілдің тарихи дамуы барысында баяу жүріп ... және ол ... ішкі ... ғана ... ... қарашай-
балқар тілін зерттеуші А.Ю. Бозиевтің: "үстеулер тобын ... ... ... өзіндік ерекшелігі мынада, тілдің өзі мұқият және ... ... ал бүл ... жаңа ... яғни үстеулік
мағынаны, иемденгені мен оған коп тартылатынына "көз ... ... ... да, осы жаңа ... бекітеді", - деген ... ... тура ... [36, 55 ... ... ... қапыда, баяғыда, демде, ежелден, бастан,
көптеп, кенеттен, алт, сыртқа т.б. үстеулер септік көрсеткіштерінің көнеру,
кірігу ... ... ... Бүл ... А.А. ... былай дейді:
"Септік көрсеткіштерінің бүл сөздерде сөз тудырушылық қасиетке ие екендігі
даусыз, ... ... сай бүл ... ... ... ... пайда болып, кейін пысықтауыш қызметін атқару арқылы
үстеуге айналып кеткен" [20, 305 б.].
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ысқақов өз еңбегінде кеңінен тоқталып, бұл туралы: «Қазақ тіліндегі
септік ... ... ... ... ... жиі, ал көмекгес
септігі сирек кіріккен күйде кездеседі», - деген [10, 34 ... ... Қ. ... ... ... ... ... мезгіл-мекен үстеуі (жұрнағы) болған -да қосымшасын жалғап,
мезгіл-мекен есім жасаймыз (ағашта, ауылда, ... Мұны ... ... бұрынғы жатыс жалғау дегенді септеулердің ... ... ... ... ... ... қатарына қосқан десек
болады» [54, 235 б.]. ... ... ... септік көрсеткіштерінің кірігу
әрекетін анық байқап, бағдарламасына да кіріккен ... ... ... ... ... кірігу әрекетіне ұшыраған септік
көрсеткіштері сөзжасамдық қызметті атқарып тұрғандықтан, ... ... ... ... ... сөз түбіріне кіріккен күйінде кездесетін септік
жалғаулары мыналар:
1. Барыс ... ... ... ... ... ... ... мәнді үстеулер: кешке, ертеңіне, әзірге, күніге, ... ... ... ... ... ... төменге, сыртқа;
б) Сын-бейне мәнді үстеулер: зорға, боск,а, бірге, текке, бекерге,
жоққа.
2. Жатыс септігінің ... ... ... ... үстеулер:
а) Мезгіл мәңді үстеулер: қапыда, баяғыда, қазірде, алғашқыда,
демде, ... ... ... кейде, іңірде, жуырда, әлеіде;
ә) Мекен мәнді үстеулер: төменде, ... ... ... ... алда, арасында;
б) Сын-бейне мәнді үстеулер: қапыда, лезде, абайсызда, байқаусызда.
3. Шығыс септігінің кірігуі арқылы ... ... ... ... ... ... әуелден, ежелден, баяғыдан, бастан, көптен,
ертеден, кенеттен, жаңадан, тосыннан, ... ... ... ... ... алдынан, артынан, алдан, арттан,
алыстан;
б) Сын-бейне мәнді үстеулер: ... ... ... жүресінен,
тосыннан,
4. Көмектес септігінің кірігуі арқылы пайда болған үстеулер:
а) ... ... ... ... түнімен, ертемен;
ә) Мекен мәнді үстеулер: бермен, әрмен;
б) Сын-бейне мәнді үстеулер: жайымен, жөнімен, ... ... ... ... ... ... ... әрекеті үстеу
сөздерді тудырудың бір тәсілі болып саналатындығына көз жеткіздік.
А. Раманова қазақ тіліндегі кірігу, көнеру әрекетіне ... ... ... мен көне ... ... ... ... санамалп көрсетеді:
1. Көне септік қосымшалары түбірге ажырамастай болып кірігіп кеткен
күйде де кездеседі. Соның нәтижесінде ... ... өз ... ... бірге бір лексикалық мағынаға ие болған. Сондықтан
да ... ... ... ... ... ... ілгері деген
сөздерді жо-ғары, іл-гері деп ажыратар болсақ, әуелгі ... ... ... Ал, түбірге кіріккен тірі септіктер мен бастапқы
түбірдің аражігі айқын көрініп тұрады. Мысалы: ... ... ... ... зор, бір, күн, бос ... қазіргі тілімізде де жеке
қолданыла береді;
2. Көне септік қосымшаларын этимологиялық ... ... ... ... ... ... Көне ... көрсеткіштері тілімізде өнімсіздер тобына енсе, тірі
септік көрсеткіштері өнімді қосымшалар болып саналады;
4. Тірі септік жалғаулары ... ... ... сөз ... жиі
ауысып отырады, соның негізінде тілдің сөздік құрамы да толыға түседі [16,
45 б.].
Бір септік жүйесіне тән ... ... ... көне және ... ... ұқсастықтары да бар:
1. Екеуі де түбірге кірігу барысында үстеу сөздерді тудырады;
2. ... де ... ... ... бір ... ... ... қолданылады.
И.И. Мещанинов үстеулердің есім сөздердегі септік жалғауларының
көнеленуі арқылы жасалғанын ... ... ... ... ... за
отдельными наречиями, придавая им различное значение и ... в ... ... в неизменяемыс форманты. Таким путем, т.е. различными
падежными изменениями, может от ... ... ... ряд ... ... ... ... не является склонением наречий. Оно было
надежным изменением в прошлом, когда ... еще не было ... ... ... склоняемым именем в синтаксическом ... Но ... ... формы уже закрепиласъ за наречием, они
обратились в его формант, утратив значимость ... ... ... в ... ... ... ряд ... падежного и предложно-надежного
образования от одной основы, ср. верхом, наверху, сверху и т.д.” [55, ... сөз ... ... ... бiрiнің жасалуына бiрi өзек
болып, қатысып отыратыны – ғылымда танылған ... Бұл ... ... ... кезiнде былай деген: «Не следует думать, что ... ... одна от ... непроницаемыми перегородками, напротив, в живой
языковой действительности постоянно наблюдается случай передвижения слов из
одной части речи в ... [39, 153 ... ... ... ... ... мен ... өзгеруіне әсері
Септік жалғаулары көнелене отырып, өзінің ... ... қол үзе ... ... кірігіп кетеді.
Оқшауланған септік тұлғалы сөздер (сөз ... ... ... ... де алшақтап, синтаксистік тұрғыдан ... ... Сөз ... ... ... ... ... өтеді.
Көнеленген септік тұлғалы сөздердің лексикалық және грамматикалық
мағыналары өзгеріп жаңа ... ... бұл ... ... ... де өз ... ... түбіріне кіріккен тәуелдік жалғауларын зерттеген ғалым
А.А. ... ... ... ... ... ... ... екі мағыналы сөздің бір-біріне бірігіп, өзара жымдасып ... бір ... ие ... ... байланысты ғана қолданылып
келгенін, ал түбір мен қосымшаның бір-біріне сіңісуінің ... ... ие болу ... белгілі терминмен атау қалыптаспағанын тілге тиек
етіп, автор "қосымшалардың түбірге кірігу әрекеті" деген атау ... ... ... ... ... жалғанған қосымша бастапқы мағынасы мен ... ... ... ... ... қосымша көнелену әрекетіне ұшырайды;
Бастапқы түбірмен бірігіп келіп, жаңа лексикалық мағынаны
білдіреді;
Тілде түбір ретінде саналып, өзге туынды сөздердің жасалуына негіз болады;
Сөз ... ... ... ... бірі ... [16, 44 ... ... септік жалғауларының да көнеру әрекетін анықтайды. Бұл
белгілер көнеленген септік жалғауларының ... ... ... ... ... тұр. ... көнеленуі барысында
олардың синтаксистік сипаты да өзгеріске түседі. Септік ... ... ... әрекеті тілімізде жиі кездесіп отырады. Бұл жағдайда
септік жалғауларын бастапқы мағынасы мен қызметінен айырылып, ... ... ... кірігіп кетеді. Соның негізінде ол сөзжасамдық қасиет
атқарып, сол сөзді туынды түбірге айналдырады. Бұл сөздер тілімізде ... ... ... бір бүтін бірлік ретінде қолданылады.
Қазақ тіліндегі көнеленген септік жалғауларының өзіндік ерекшеліктері
бар. Көнелену ... ... ... өз ... ... ... қызметке ие болады. Өзі жалғанған түбірмен бірігіп, бір ... ... ... сөйтіп сөздіктердің реестріне енеді. Бұл
ерекшелік көнерген септік ... тән. ... ... ... ... қатынасты білдіретін әдеттегі септік ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері болады.
1. Сөйлемдегі септік жалғаулары сөзге грамматикалық мағына үстейтін
қосымша ... ... ... септік жалғаулары сөзжасамдық қызмет
атқарады. Мысалы, 1970 жылы бір топ ақын, жазушы шахтерлермен кездесу үшін
Алматыдан Қарағандыға ... (Ә. ... ... ... ... Қарағандыға сөздері көмектес, шығыс және ... ... тұр. ... Алматы, Қарағанды сөздеріне септік жалғаулары
арқылы грамматикалық мағына ... Ал ... ... жалғаулары
сөздің түбіріне кірігіп, бөлшектеуге келмейтін біртұтас лексемаға айналады.
Сонымен бірге ол ... ... ... ... + мен ... септік),
Алматы (түбір) + дан (шығыс септік), Қарағанды (түбір) + ға (барыс септігі)
деп ... ... ... ... ... жеке ... ... алады. Мысалы, Бетімен жайылып жүрген бір ел бар, алыс-жақын,
кедей-бай демей, барымталаса береді деп біржола ... ... ... ... ІІ т., 299 б Бірде жақын ағайынның ... үйі мен ... ... аттарын мініп, Әзімхан деген ағайын жігіт екеуміз қашып
кетіп едік (С. Сейфуллин) ІІ т., 615 б. ... ... аман ... сол ... аман ... де ... аз болмас, – деді Қазықан ... ІІ т., 615 б. ... бір ... кешкілікте сабақ беріп тұратын боп
келісті (Д. Әбілов) Ү т., 338 ... орап ... ... ... екен күші ... ... қолдан?
Көрінген күншіліктен күмбезденіп,
Секілді сауыт киген болат қорған (М. Хакімжанова) Ү т., 337 б.
Бетімен, бірде, бір-бірден, ... ... ... ... ... ... және барыс септіктері түбірде көнеленуі арқылы
алғашқы заттық, ... ... ... ... ... үстеу
мағынасын білдіріп тұр. Олар түбір мен қосымшаға жіктелмей, бір лексикалық
бірлік ретінде танылады. Бұл ... ... ... ... ... Әдеттегі септік жалғауларының білдіретін грамматикалық мағыналары
әртүрлі: бағыттық, мекендік, мезгілдік. Өткен күзде ... пен ... ... ... оқып беру үшін Баукеңнің үйіне барғанмын (Ә.
Нұршайықов). Шеткі үйдің ... өте ... ... ... ... (Б. ... Осы сөйлемдердегі септік жалғаулары ... ... ... ... жеке ... ... мағынасы
айқын. Ал, Өткен-кеткеннің бәрі еске түсіп, жұрт ... ... өз ... ... таласын бастады (Б. Майлин) ІІ т., 292 б.
Атты әскерлерше ... ... ... бара ... (Б. ... ІХ ... Алғашында ырыққа көнгісі келмеген Сапар енді еріксіз ентелей басып бара
жатыр (А. Байтанаев) І., т., 209 б. ... ... ... ... ... септік жалғауларының көнеруі арқылы пайда
болған. Бет-бетіне, тәртіппен сөздері сын-қимыл ... ... ... ... ... ... ... жұмсалған.
3. Септік жалғаулары сөйлем ішінде меңгеру байланысу формасында
жұмсалса, көнеленген ... ... ... ... сөздер қабысу
байланысу формасында қолданылады, сонымен бірге сөйлем ... ... ... ... та ... Мысалы, Ниязбай қызыл тазыны
ілуде болмаса, бұл тоғайға әкелмейтін (С. ... Ал ... ... басында бір пар ақбөкен мүйізі түйенің құнымен
бағаланған (Х. Қыдырбаев) деген ... ... ... ... тоғайға
әкелмейтін, құнымен бағаланған түрінде меңгеру байланысу түрінде келген.
Ал, көнеленген септік жалғаулары ... ... ... бір тобы ... ... ... байланысқа түспей оқшау тұрса, көнеленген септік
тұлғалары арқылы қалыптасқан ... ... ... ... сөздермен қабысу
байланысу түрі арқылы байланысқа түскен. Төмендегі сөйлемдерге ... ... ... шығармаларындағы кемшіліктер, жазушының өсу
жолындағы қиыншылықтарына ... ... әлі де ... (Ғ. ... ... ... ... әні төбе көрсетіп қалады. Әйткенмен, өзге әндердің
жанында ол теңізге тамшы түскендей елеусіз ... ... бір жас ... повесін оқыдым (М. Әлімбаев). Маржанкүл
Түлкібайға осы қорқышының себебін хатында ... ... ... ... ... (Н. ... Септік жалғаулы сөз әдетте сөйлем ішінде жанама толықтауыш қызметін
атқаратын болса, түбірге кіріккен септік жалғауы арқылы қалыптасқан сөздер
екінші сөз ... ... ... сөйлемде тұрлаусыз ... ... ... ... ... егін екпес (Мақал). Аш бала тоқ ... тоқ бала аш ... деп ... ... ... қойда жылаймын дейді екен (С. Мұқанов). ... ... әлі де бар ғой (Ә. ... ... баламен сөздері шығыс, көмектес жалғауларын,
ал әкесіне, кейбіреулерімізде ... ІІІ, I жақ ... ... барыс, жатыс қабылдаған және сөйлемде толықтауыш қызметін атқарып
тұр.
Ал, Үш ғасырдан сақталған ... ... ... ... ... мен оның қосымшасы атымен болмаған (Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... беріп тұратын боп келісті (Д. Әбілов // ҚТТС, Ү т.,
338 б.). ... ... ... әдепкіде бойы мұздап, шошып қалса да, өңі
қобалжыған жоқ (Ә. Нұрпейісов). Әлі күнге өздігінен отыра ... ... ... ... ... қойған кішкентай Әшім әжесін көре сала
талпынып, қолын созып ... ... (Ә. ... ... ... ... көмектес, шығыс септіктерінің
кірігуі арқылы пайда болған үстеулер сөйлем ішінде ... ... ... ... тірізді барыс, жатыс септіктері жалғауларының көнеленуінен
жасалған үстеу сөздер "қашан?" сұрауына жауап беріп, пысықтауыш қызметінде
тұрғандығы анық. ... ... ... ... ... өзінің
синтаксистік қызметін сақтаған болса, соңғы сөйлемдердегі септік жалғаулары
түбірге кірігуінің нәтижесінде бастапқы қасиеттерін ... жаңа ... ... ... көмектес септік жалғауларының негізгі синтаксистік
қызметі меңгеріле байланысқан сөз ... ... ... ... ... ... ... қосымшаларының түбірге кірігу әрекетінің
нәтижесінде септік жалғаулары бұл қабілетінен айырылады.
Мысалы: Ұяты өзіңе келіп жүрсе, өкпелемессің! (Ғ. ... Осы ... ... араласып тұрдық, Бәкең үйімізде талай болған-ды (Т.
Төреханов). Бес ... ... бол, адам ... ... ... Адамды
ақылмен көндіру оңай ма, күшпен көндіру оңай ма? (Ғ. Сланов).
Домбыраның үні бекер мұңлы шықпаған екен (Қ. Омарүлы). Осы сөйлемдерден
өзіңе ... ... ... араласып тұрдық, бес нәрседен ... ... ... ... меңгеру байланысу формасын көре аламыз. ... ... ... ... жатыс, шығыс, көмектес жалғаулы
сөздер. Демек, тіркестің құрылуына да ... ... ... - ... түбірге кіріккен септік жалғаулары сөйлем ішінде қабыса байланысып
келеді. Мысалы,
Топырақтан өмір исі шығады,
Оны денең тиіп кетсе, ... ... ... та ... жұғады (Ө. Тұрманжанов).
Столдың үстіндегі, терезе алдындағы шашылған кітаптарды жинап, сүртіп
орын-орнына қойып жүрмін (Т. ... ем ел ... бір ... аңыз ... жыр ... сол қалпында ұсынайын,
Кешір, дос, олақ айтсақ мына бізді (М. Әлімбаев).
Ар жақтан отыратын ... ... кім ... ... ... ... ... еді,
Асығыстан барамын сұрай алмай (Қазақ әндері).
Келтірілген сөйлемдердегі көнеленген септік жалғаулы сөздер өздеріне
байланысты сөздермен қатар ... ... ... ... ... ... ... жүрмін, сол қалпында ұсынайын, асығыстан барамын.
Келтірілген ... ... ... ... түбірге кірігу
әрекетінің өзіндік белгілері мен ерекшеліктері бар тілдік құбылыс екендігін
көрсетеді. Септік жалғауларының ... ... ... ... қол үзіп үстеу сөз табын қалыптастырудағы ... ... ... ... Қ. ... А. ... М. Томанов, Н.А.
Баскаков, Э.В. Севортян, А.М. Щербак, А.Н. ... В.И. ... ... т.б. ... еңбектерінде айтылған. Алайда көнеленген септік
тұлғаларының синтаксистік ерекшеліктері әлі сөз бола ... жоқ. ... ... ... ... ... қасиеттен айырылып,
түбірге сіңісіп, кірігіп нөлдік тұлга ретінде қалыптасқаны қарастырылды.
Септік тұлғаларының көнеруі ... ... ... ... ... ... жұмсалып, қосымша мағынасының әлсіреуінен көнеруге ұласқан.
Соның нәтижесінде бір сөз табы ... ... сөз ... ... сөз
тіркесіндегі меңгеру байланысу формасы қабысу байланысу ... ... ... мүше ... ... ... ... тұлғаларының
септік парадигмасынан шығып, алшақтауы тіл білімінің ... ... ... тигізгені көрінеді.
5. Көнеленген септік жалғаулары бір сөз ... ... сөз ... ... ... ... да қатысады, ал әдеттегі көлемдік
септік жалғауларына бұл қасиет тән емес. Тегінде, әлі күнге ... ... ... ... ... хат жазып тұрады (С. Омаров) ІХ т., 93 б.
Асылында, бұл ... осы ... ... сақтайтын музейі секілді (Б.
Соқпақбаев) І т., 401 б. деген сөйлемдердегі тегінде, асылында ... есім ... ... жалғауының кірігуі арқылы жасалған.
Маржанкүл Түлкібайға осы ... ... ... ... ... ... душар болды (Н. Ғабдуллин) ҮІІ т., 43 б. Тек бір ... ... ... ... ... естігенде селт етті (Т. Ахтанов)
ІІ т., 32 б.
Дегенге «бөркің үлкен» ауыр ... ісің ... ... келді.
Тұмақты онда мақтап, мұнда кем деп,
Жеңілтек сіден екі ақыл ... сөз сіз ... ... ... ... ... ... (Айтыс) І т., 276 б.
деген сөйлемдердегі аңдаусыздан, лажсыздан, байқаусызда деген үстеу
сөздер сын ... ... ... ... ... жасалған. Яғни
септік жалғауларының түбірге кірігуі негізінде сөздің мағынасы өзгеріп, бір
сөз табынан екінші сөз табына өткен.
5. ... ... ... арқылы жасалған сөздерді сөзжасамда
туынды сөздер деп атайды. Себебі көнеленген септік ... ... ... жаңа ... ... ... қатысады. Мысалы, лажсыздан,
байқаусызда, бетімен, бірде, бір-бірден, ... ... ... көнеленген
септік арқылы туынды мағынаны иеленген, сонымен бірге септік жалғауларының
түбірге кірігіп, көнеру ... ... ... де ... ... көре аламыз [56].
6. Көнеленген септік жалғаулары арқылы ... ... ... сөз ... беріледі. Бұған дәлел ретінде зерттеу жұмысы
барысында қарап шыққан «Қазақ тілінің ... ... ... ... 1-10 т.), ... тілінің орфоэпиялық сөздігі» (Алматы, 2007), «Қазақ
тілінің сөздігі» (Алматы, 1999), «Қазақ тілінің орфографиялық ... 1978, 2002) ... ... ... ... ... жасалған
сөздердің еш өзгеріссіз сол қалпында берілуі. Зерттеу барысында септік
жалғауларының ... ... ... үш жүз ... ... сөздер
анықталды. Бұл көнеленген қосымша арқылы ... ... ... сөз ... ... сол ... құрамында септік жалғауарының жеке
морфема емес, түбірге кірігіп, бір тұтас лексемаға айналғанын көрсетеді.
Сонымен, септік жалғауларының түбірге ... ... ... ... сөздердің қазақ тілінде бар құбылыс екенін жоғарыдағы
ерекшеліктер анықтайды.
Осы ... ... ... ... ... ... ... тілде бар құбылыс екендігін толығынан айқындап береді.
Тіліміздегі тәуелдік жалғаудың түбірге кірігу әрекетін А.А. ... ... ... кірігу және жартылай немесе аяқталмаған ... деп ... ... ... Көнеленген септік жалғаулары да
түбірге дәл осы сипатта жалғанғанын зерттеу барысында байқадық, сол ... ... ... ... құрамындағы сөзжасамдық қабілетіне
қарай толық көнеленген және жартылай көнеленген септік тұлғалары деп ... ... ... ... ... ... сіңісіп кетеді де,
тұтас бір түбір күйінде жұмсалады. Бұл құбылыс ... ... ... ... ... ... ... кеткендіктен, түбір мен қосымшаға
жіктелмейді, олардың аражігі ажыратылмайды. Толық ... ... ... ... ... ... мен ... мағынасынан
айырылып, жаңа сөзжасамдық қызметке ие болады. Бұл – тілдің ұзақ ... ... ... ... сонымен бірге адам ойының жетіліп,
қажеттіліктен қалыптасатын ... Сөз ... ... ... ... ... ... көмектес септік жалғаулары) мағынасы
қолданыс барысында ... ... сол ... сіңісіп, көнеленеді.
Сонымен бірге көнеленген септік ... ... ... ... ... ... бастапқы өзі тіркескен сөздермен
(етістікпен) ... ... ... ... бұл ... ... ... таптарының қатары (үстеу, шылау, модаль ... ... ... ... ... ... жалғауларынң кірігу әрекеті үстеу
сөз табын қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... барыс,
жатыс, шығыс, көмектес ... ... ... ... әсер етіп, бір сөз табын екінші сөз табына ауыстыру қабілетіне
де ие болады. Мысалы:
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... басына келіп
шықты (М. Әуезов). Ол осы ғажайып жерден ... ... ба ... ... қайғыра қарап келе жатты (І. Есенберлин). Суы мол ... ... ... ... әкеліп еккенде, ол көбіне жергілікті жағдайға төзімсіз
болады (А. Балтабаев). ... ... ... ... үйі мен ... ... аттарын мініп, Әзімхан деген ағайын жігіт екеуміз қашып ... (С. ... ... ... ... жатыр ... ... ... ... ... алдындағы аса жауапты
да өте игілікті іс (Ана тілі). Біріншіден, мен әлі оқушымын, екіншіден, ел
ішінің өсегі ... (Б. ... ... ... ... ... бірде, шалқасынан, деген
сөздер мен тіліміздегі шындығында, біріншіден, екіншіден тәрізді ... ... ... әрекеті арқылы пайда болған. Бұлардың кұрамындағы әуелгі
түбірлерді табу онша қиын емес ... ... ... ... ... екінші), бірақ олар бүгінде өз ... ... ... септік жалғауларымен бірігіп келіп, бір бүтін мағынаны береді.
Септік ... бұл ... ... ... ... ... керісінше
одан өзге сын-қимыл мәнін (сонымен, ... ... ... мезгіл
мәнін (бірде), құптау, растау, мақұлдау мәнін (шындығында), реттік ... ... ... ... ... түбір мен жалғауға
жіктелмей, бір бүтін түбір күйінде, дайын қалпында қолданылады.
Тіліміздегі барыс, жатыс, шығыс, көмектес септік жалғауларының ... ... ... ... ... төмендегіше жіктеп көрсеттік:
Толық көнеленген барыс септік жалғауы:
Биылдыққа
жылына
жөндікке
жетісіне
кешке
әзіріне
кешке
көбіне
күніне
бірден-бірге
бірді-бірге
бет-бетіне
жылдан-жылға
тілден-тілге
тектен-текке
қолдан-қолға
орын-орнына
алды-алдына
ауыздан-ауызға
ауылдан-ауылға
қолдан-қолға
жай-жайына
Толық көнеленген жатыс септік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... | ... | |
| | ... көнеленген шығыс септік жалғауы:
әлімсақтан
қапыдан
шығар-шықпастан
шарасыздан
шалқасынан
шетінен
ондықтан
одан-бұдан
негізінен
өздігінен
өз-өзінен
молынан
ойдан-қырдан
отырар-отырмастан
лажсыздан
оқыстан
белуардан
бір-бірден
біріншіден
баяғыдан
белшеден
бағанадан
о бастан
белшесінен
бұлжытпастан
келтесінен
жуар-жумастан
жер-жерден
тумысынан
тіптен
тезінен
төтеден
тегісінен
тұс-тұстан
салғаннан
сонадан
алагөбеден
кірер-кірместен
қайтадан
күншіліктен
келтесінен
екібастан
екеу-екеуден
жалпасынан
ертеден
жаңадан
жалпасынан
жан-жақтан
қонар-қонбастан
қуанғаннан
қашаннан
етбетінен
егіз-егізден
екеуден
етпетінен
шалқасынан
жалпағынан
ғайыптан
атар-атпастан
аңдаусыздан
аз-аздан
алғашқыдан
астан-кестен
асығыстан
әлден-ақ
кейіннен
кем-кемнен
кенеттен
тұтқиылдан
тосыннан
төтеннен
әзелден
манағыдан
Толық көнеленген көмектес септік жалғауы:
Үйелменімен
атымен
шынымен
сонымен
расымен
өздігімен
тегіндікпен
тегісімен
ұдайымен
тегіншілікпен
тәртіппен
күнімен
күндікпен
қалпымен
зорымен
жайымен
есесімен
ертемен
еркімен
жентек-жентегімен
Жартылай көнеленген септік жалғауларының бұрынғы қызметінің іздерін
байқау қиын ... ... ... ... бұл ... ... ... бастапқы мағыналары сәл болса да сақталған. Бұл олардың алғашқы
белгілерінен толықтай айырылмағандығын және ... ... ... ... ... көше қоймағандығын көрсетеді. Бірақ осы жартылай
көнеленген септіктер ... ... ... сатысы деуге болады. Бұл
топтағы сөздер сөздіктерде ... ... ... сонымен бірге
тілімізде де осы қалыптасқан күйінде қолданылады. Мысалы:
Есікті ол ... ... ... салмақпен қақты (Х. Есенжанов).
Кәмшат көрші әйелге ештеме сездірмеуге тырысып, әрбір ... ... ... (Д. ... Алда ... ... кім білсін, қазірге жағдайымыз
толық қанағаттанарлықтай (Ауызекі тіл).
Осы сөйлемдердегі салмақпен, сақтықпен, қазірге деген ... ... ... жалғаулары арқылы жасалған. Берілген сөздер құрамындағы
әуелгі ... ... ... мәнін (салмақ, сақтық), мезгіл мәнін
(қазірге) жоймаған. Олардың аражігін ажырату да ... ... ... ... ... Десек те, олар кірігу әрекетіне ұшыраған,
құрамындағы септік жалғаулары өз мағыналарынан ... ... ... ... ... ... ... септік жалғауларының
түбірге жартылай кірігуі арқылы ... ... ... ... ... ... септік жалғауы:
күніге
күндікке
жер-жерге
Жартылай көнеленген жатыс септік жалғауы:
сол қалпында
байқаусызда
бүгінде
басында
барысында
бабында
шығар-шықпаста
басы-қасында
шамасында
ертеңінде
жанында
жасында
кезінде
аяғында
арасында
алақанда
қазірде
сыртта
уақытында
түбінде
тумысында
тұтқиылда
Жартылай көнеленген шығыс ... ... ... ... ... жалғауы:
алдымен
салмақпен
сақтықпен
бетімен
бойымен
тәртіппен
күнімен
қалпымен
зорымен
жайымен
есесімен
еркімен
орын-орнымен
ынты-шынтымен
ат-матымен
бесік-месігімен
бау-бауымен
кез-кезімен
жан-тәнімен
жан-ділімен
ер-мерімен
Көнеленген септік жалғаулары арқылы ... ... ... ... ... ... жалғанып, көнеру сипатына ие ... ... ... ... ... ... сөйлем ішінде ашық,
жасырын ілік жалғаулы сөздермен матаса байланысып та ... ... ... олар ілік ... ... ... және ілік ... ететіндер болып, екіге бөлінеді. ... ... ... отырып,
оларды төмендегіше жүйеледік:
Ілік тұлғасын керек етпейтіндер:
Көмектес септік
үйелменімен
алдымен
атымен
шынымен
өздігімен
Бетімен
тегісімен
күнімен
қалпымен
Жайымен
есесімен
орын-орнымен
ынты-шынтымен
ат-матымен
бесік-месігімен
бау-бауымен
кез-кезімен
жентек-жентегімен
жұп-жұбымен
жан-тәнімен
жан-ділімен
ер-мерімен
Барыс септігі
жетісіне
жылына
әзіріне
күніне
күніге
көбіне
бет-бетіне
орын-орнына
алды-алдына
жай-жайына
Жатыс септік
қалпында
зәуіде
бабында
шынында
шындығында
жасында
ертеңінде
затында
кезінде
заматында
жылында
негізінде
задында
айында
асылында
тегінде
күнінде
расында
Шығыс септік
қапыдан
шетінен
негізінен
өздігінен
өз-өзінен
молынан
белшесінен
келтесінен
тезінен
тегісінен
тігінен
тікесінен
соңынан
кішкентайынан
етбетінен
етпетінен
шалқасынан
жалпағынан
Ілік тұлғасын керек ететіндер:
Ілік септігін қажет ететін
(күтудің) ... ... ... ... ... ... жалғаулары арқылы пайда болған сөздер құрамына қарай
дара және күрделі болып, екі үлкен топқа бөлінеді.
Дара ...... ... жалғауының кірігуінен пайда болған
туынды көнерген түбірлер. Олар ... ... ... 1) ... ... дара ... кірігуінен пайда болғандар, 2) түбірге тәуелдік
жалғауынан кейін қабаттаса жалғанып пайда болғандар.
Түбірге септік жалғауларының дара түрде кірігуінен ... ... ... ... ... ... жалғанып пайда болғандар:
үйелменімен
алдымен
атымен
шынымен
расымен
өздігімен
бетімен
бойымен
тегісімен
ұдайымен
күнімен
қалпымен
зорымен
жайымен
есесімен
еркімен
жылына
жетісіне
әзіріне
көбіне
күніне
күніге
қалпында
зәуіде
басында
барысында
бабында
шамасында
шынында
шындығында
ертеңінде
жанында
жасында
затында
кезінде
заматында
жылында
задында
қолында
негізінде
айында
асылында
аяғында
арасында
алғашында
ақтығында
алғашқысында
күнінде
расында
уақытында
түбінде
тумысында
тегінде
шетінен
негізінен
өздігінен
молынан
тігінен
соңынан
кішкентайынан
жастайынан
жасынан
жалпағынан
Көнеленген септіктердің тәуелдік ... ... сөз ... қалыптасуының өзіндік ерекшелігі бар. Бұл мәселе ғалым
А. Ысқақовтың үстеулерге қатысты ... орын ... ... вклинивания (вставки) притяжательных суффиксов и ... ... ... ... (или ... и ... ... -ше, а также между корнем (или основой) и другими ...... ... окончаниями) наречных слов», – деп [24, 42
б.], тәуелдік, көптік тұлғаларының үстеу ... ... ... көрсетеді. Мысалы, автор әскерше, бише, ақынша ... ... ... ... деген көптік формаларында
келіп, түрленетінін, алайда бұдан бұл сөздердің үстеу болып қала ... ... ... ... ... да ... мысалға келтіреді.
Мысалы, өзімше, өзіңше, өзінше ... ... ... өз деген түбірден
жасалғанын, олардағы айырмашылық – бірінші сөз ... ... 1 ... сөз ... 2 ... ... сөз – 3 жағында ... ... ... ... ... ... ... үстеулер құрамында
да кездеседі.
Мен шалқамнан жығылдым (ауызекі сөйлеу).
Шалқаңнан түскеніңді сен бір-ақ білерсің (С. Мұқанов).
Болыс шалқасынан аунап құлады (Ғ. Сланов).
Бұл ... ... ... ... үстеуі шығыс
септігінің жалғаулары арқылы қалыптасқан. Ең алдымен, бұл сөздер ... бұл ... осы ... ғана ... Дегенмен, бұл сөздерде
қажетіне қарай жақ көрсеткішінде түрлене алады. Солай болғанмен, бұл сөздер
үстеу болып қала береді.
Бірақ бұдан ... ... ... септік тұлғалы сөздердің
бәрінде бұл құбылыс сақтала бермейді. Мысалы, ... ... 3 жағы ғана ... оны басқа жақта айтуға келмеді. Бұл
құбылыс ... ... ... ... ...... ... септік жалғауларының түбірге кірігуі арқылы жасалған
қос сөздерді жатқызамыз. Қос сөздерді өз ішінен екіге бөлеміз. Біріншісі ... бір ... ... ... ... қос ... Екіншісі - екі сыңары
да кірігу әрекетінен пайда болған қос сөздер.
Бір сыңары кірігу ... ... қос ... Мысалы: Бала
үйренбеген ... ... ... сыр айта да ... Иманжанов). Іс бастан-аяқ түгел баяндалады (М. Әуезов). –Қап
бәлем, Төстік, ... ... әкем ... ... ...... қояды. Төстік оның қол-аяғын байлап, бесік-месігімен суға
тастап жібереді ... ... Жол ... апас-қапаста машинаға
отырып, аэропортқа бір-ақ тартты. Бұл мысалдардағы тосыннан-тосын, бастан-
аяқ – бұл қос ... ... ... ... ...... ... түбірлер болса, тосын, аяқ түбір сөздер, ал бесік-
месігімен, апас-қапаста қос ... ... апас ... ... ... ... – септік жалғауларында көнеленген түбірлер.
Бірінші сыңары көнеленген шығыс септікті зат есімдердің ... ... ... ... шығыс септікті сын есімдердің қосарлануы
арқылы жасалған:
турадан-тура,
бостан-бос,
жайдан-жай,
бекерден-бекер,
күнәсыздан-күнәсыз,
тосыннан-тосын,
төтеден-төте,
еріксізден-еріксіз,
тікеден-тіке,
ұзыннан-ұзын,
қиыннан-қиын,
ұзақтан-ұзақ,
жападан-жалғыз.
Екінші сыңары көнеленген тәуелденген көмектес септікті зат ... ... ... ... көнеленген жатыс септікті зат ... ... ... сыңары көнеленген шығыс септікті зат есімдердің қосарлануы
арқылы жасалған:
жан-жақтан,
маңай-маңайдан,
тұс-тұстан,
ауыл-ауылдан,
жер-жерден.
Екінші сыңары көнеленген ... ... сын ... ... ... ... ... жатыс септікті сын есімдердің қосарлануы
арқылы жасалған:
ашық-жарықта,
қараңғы-қапаста,
қиын-қыстауда,
асығыс-үсігісте.
Екі сыңары да кірігу әрекетінен пайда болған қос ... ... ... ... және ... сыңары барыс септікті зат
есімдердің қосарлануы арқылы жасалған:
қолдан-қолға
күннен-күнге
ауылдан-ауылға
жылдан-жылға
кісіден-кісіге
елден-елге
бірден-бірге
бірді-бірге
жылдан-жылға
тілден-тілге
тектен-текке
ауыздан-ауызға
Тілдің дамуы барысында болып жататын түрлі ... ... ... ... ... кірігіп, көнеріп, өзінің сөздің грамматикалық
тұлғасын түрлендіру қызметінен айырылып, мағынасының өзгеруін, соған орай
синтаксистік ... ... ... ... жетуі тілде жиі
кездесетін құбылыстарға айналған. ... ... ... түбірге
кірігуі, көнеруі нәтижесінде ... ... ... лексикалық бірліктер
ретінде танылып, сөздіктерде реестр сөз ретінде ... ... ... ... жүр. Бұл сөздерді септік жалғауларының түбірге көнеруі
арқылы ... ... ... деп ... тіліндегі септік жалғаулары түбірге ... ... ... ... ... ... өзгерістер түрліше сипат алған.
Сондықтан да түбірдің өзгеруіне әсер ... әр ... ... жеке-жеке
тоқталғанды жөн көрдік.
Септік жалғауларының түбірге кірігуі сол сөздің лексикалық мағынасына
да әсер етеді. Көнеру, ... ... ... ... ... ... лексикалық мағынасынан бүтіндей айырылып, жаңа лексикалық мағынаға
ие болады. Сол арқылы тілде жаңа туынды сөздер пайда болып, ... ... ... ... да ... жалғауларының түбірге кірігу әрекеті
арқылы ... ... ... ... сөз ... сөздіктерде
беріліп отырады. Мәселен, "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде" кездесетін
бірнеше сөздерге тоқталып кетейік.
Алда үст. [57, 212 б.] 1. ... ... ... Алда деревня
үйлерінің ауласы мен бірен-саран әскери форма киген адамдар ... ... ... ... жауым тып-типыл,
Алда қызық, алда той (Қ. Аманжолов).
3. ... ... ... ... ... дәмі ... ... ас, інім (Ш. Иманбаева).
Алда сөзінің сөздікте осындай үш мағыналық ... ... ... және ... ... ... ... сөздің түбірі мекендік
мағынаны білдіретін алды – зат есімі. Жатыс ... ... ... ... жаңа ... сол ... ... мағыналық саралануы мен
атқаратын қызметін қабылдап тілде ... ... ... ... септігін қабылдаған сөздердің көбі алдымен тәуелдік
жалғауының 3 жағында түрленген: ... ... ... ... түбір алды – адамның беті қараған жағы деген мағынаны білдірген,
зат есім тобындағы сөз болса, қазіргі кезде ... ... ... ... ... негізінде жаңа туынды мағынаны иеленіп, үстеу сөз
табына өткен. Соған сәйкес сөздікте дербес сөз ретінде беріліп отыр.
Баяғыда үст. 1. ... ерте ... ... ... ... ... ... әкеліпті – деген Өсек бар (Б. ... ... атам ... ... таяғына;
Жеңіліп ең Байбурыл баяғыда.
Оспан, Мақыш сенің де есіңде ме?
Жем түсіп, ақсағаның аяғыңа (Жамбыл).
Баяғыда – ... ... ... үстеу сөз табы. Ол жатыс
септігінің -да ... ... ... кірігуі арқылы жасалған.
Бастапқы түбір «баяғы» – бұрынғы, ... атам ... ... деген
мағынаны білдіретін сын есім болса, бүгінде септік жалғауының ... жаңа ... ... ... Екі сөз екі ... ... соған сәйкес түсіндірме сөздікте дербес сөз ретінде берілген.
Бетімен үст. 1. Бет-бетімен, қалай болса солай, алды-алдына. ... ... бір ел бар, ... ... демей, барымталаса береді
деп біржола сенісіп қойған сияқты (Ғ. ... ... ... ... өтті ... ... ... де қыздай қылық.
Орындап өз дегенін келе жатыр
Бетімен көрінгенге ықтай жүріп (І. ... ... ... ... сапасын, бейнесін білдіріп тұр. ... ... ... тұлғасының көнеруі негізінде жасалған. Алайда
көмектес септігі түбірге ... ... ... ... 3 ... ... жалғанған. Бет – бастың алдыңғы жағы, жүзі деген
мағынаны білдіретін зат ... Оның ... ... көмектес септігі
жалғанып, көнеруі барысында жаңа туынды мағына ... ... ... ... ... мен мағынасының жеке-жеке саралануы негізінде,
сөздіктердің реестріне жеке сөздер ... ... үст. 1. ... ... тез. Сол жақ, ... ... ашық
терезе алдында тұрған бейтаныс жігітке екеуінің де көзі бірден қадала кетті
(М. Иманжанов).
2. ... бір ... ... шаңқан ақ үйдің екі ашпалы ... ... ашып ... үйге енді (Ғ. Мұстафин).
Бірден – сын-бейнені білдіретін үстеу сөз ... Ол ... ... тұлғасының көнеріп, түбірге кірігуі арқылы жасалған. Бастапқы түбір
«бір» – есептік санның ең ... ... ... ... сан ... бүгінде септік жалғауының тұлғасында тұрақталып, жаңа ... ... Екі сөз екі ... мағынаны білдіреді, соған сәйкес
түсіндірме сөздікте дербес сөз ретінде берілген.
Ертеден үст. 1. Ерте кезден, көп ... ... ... ... ... ертеден араласып, ежелден достасқан (Ғ. Мүсірепов).
2. Таңертеңнен бері, таң азаннан. Ертеден бері жігерін құм ... ... ... ... сыпырып тастап, Ержанды ширықтырып алға нұсқады
(Т. ...... ... ... ... сөз ... Ол ... –ден тұлғасының көнеріп, ... ... ... ... ... ... – таң ... ертемен деген мағынаны білдіретін үстеу
болса, ... ... ... тұлғасында тұрақталып, жаңа туынды
мағынаны иеленген. Екі сөз бір ғана сөз табы ... екі ... ... ... сәйкес түсіндірме сөздікте дербес сөз ретінде берілген.
Жаңадан үст. 1. Қайтадан, басқа, өзге. Баянауылда соңғы төрт-бес жылдың
ішінде жаңадан ... ... ... ... ... кейіннен. Неміс тілінің жаңадан келген мұғалімі осы
(З. Асабаев).
Жаңадан ... ... ... екі ... ... ... Үстеу
сөздің түбірі жаңа – сын есімі. Қазіргі кезде септік жалғауларының көнеріп,
түбірге кірігу әрекетінің негізінде жаңа ... ... ... ... ... ... ... сәйкес сөздікте дербес сөз ретінде беріліп отыр.
Ақырда үст. 1. ... ... ... ... Нұржан: Демеймін
сем көңілім қош болады. Жұмыртқа әйнегі жоқ, әм есігі, Әуелі жансыз, ... ... ... 2. ... ... ... бірі мін ... Ақырда
сыймай қонысқа. Белін байлап соғысқа, Ордадай шыққан тіл ... ... үст. ... ... ... ... Мен де ... шыға алмай, ақырын жылжып есіп келем. «қара ... да ... ... ... аңдаусызда соқпай ма? (З. Шашкин).
Басында үст. Әуелгіде, ... о ... ... Ол ... ... ... айта қоймап еді (Қ. Жұмаділов).
Басы-қасында үст. Бастан-аяқ жанында, маңында. ... ... ... ... бір сәрі еді, ерік ... ... (З. Шашкин).
Баяғыда үст. 1. Ертеде, ерте кезде, ... ... ... ... ... ... – деген Өсек бар (Б. ... ... атам ... ... ... таяғына; Жеңіліп ең
Байбурыл баяғыда. Оспан, Мақыш сенің де ... ме? Жем ... ... ... үст. 1. ... қалай болса солай, алды-алдына. Бетімен
жайылып жүрген бір ел бар, ... ... ... ... береді
деп біржола сенісіп қойған сияқты (Ғ. Мүсірепов). 2. ... ... ... өтті ... «ұлық», Көрсетіп бәріне де қыздай қылық. ... ... келе ... ... көрінгенге ықтай жүріп (І. Жансүгіров).
Бір-бірден үст. Жеке-жеке, жалғыз-жалғыздан. –Бір-бірден ... ... ... сол ... аман ... де олжаң аз болмас, – деді Қазыхан (С.
Бегалин).
Бірден үст. 1. ... ... тез. Сол жақ, ... ... ашық
терезе алдында тұрған бейтаныс жігітке екеуінің де көзі бірден қадала кетті
(М. Имнажанов). 2 Қатарынан, бір ... ... ... ақ ... ... ... ... бірден ашып мырза үйге енді (Ғ. Мұстафин).
Бірден-бірге үст. Бірінен екіншісіне, қолдан-қолға. Кейіннен көтеріліп
шығып жалын, ... ... ... ... қалың. Тұтасып бірден-бірге, өрт
күшейіп, Халықтардың қоймайтұғын болды жанын (Т. Ізтілеуов).
Ежелде үст. Ертеде, баяғыда. Еркің, ... ... бар, ... бар. Ел еркі үшін бас қиған, Ежелде берген сертің бар (Б. Майлин).
Ежелден үст. Бұрыннан, ... ... ... атам ... ... ежелден меймандос халық (С. Омаров).
Екіншіде үст. Бұдан былай, ендігәрі, келешекте. Бұл сөзде ақылда бар,
ғибрат та бар, Өзіңе ... ... ... ... ... ... ... менен артық жан табылар (Абай).
Екі-үштен үст. Екіден, үштен. ... ғана ... ... ... екі-
үштен кіріп шығып жүреді (С. Мыңжасарова).
Ертеде үст. Өткен заманда, баяғы кезде, көне ... ... ... ... ... шеберлігі болмаған (С. Бегалин).
Ертеден үст. 1. Ерте кезден, көп уақыттан бері, әуелден-ақ. Қазақ,
өзбек ... ... ... ... ... (Ғ. ... 2.
Таңертеңнен бері, таң азаннан. Ертеден бері жігерін құм ... ... ... ... ... ... ... ширықтырып алға нұсқады (Т.
Ахтанов).
Ертемен үст. Таң атысымен, азаннан. Қожаш ертемен қайтыпкетті ... үст. ... ... ... Ертеңінде ол жұмысқа шыққан жоқ
(Қазақстан мұғалімдері).
Ертеректе үст. Бағзы заманда, ертерек уақытта. Ертеректе осы өлкені
мекен еткен ... екі ... ... (Қ. ... 1. Алыста, қашықта. Жоталы асу тас қақпа, Тәкаппар жоңға
қиясы. Алыста сонау ... ... ... ұясы (Ж. ... І т., 467 ... Оңашада, жеке. Сізбен екеуміз аулақта тосын көзге түссек,енді ... ... ... (Ә. Көшімов)
Етбетінен үст. Адамның бетін жерге ... ... ... ... ... ... ... қақ жарып ашып әндете оқиды (М.Дүйсенов).
Жайдан-жай үст. 1. Құр бекер, бос тектен-тек. –Немене мені ... ... ... жата берем бе – деді (Н. ... ... ... ... ... ... бөктеріп жіберсе, Боздақ би
қарс болмас еді (Ғ. ... үст. ... ... ... ... ... Иран,
Тұран, «Болмас» деп жай-жайына қайтты босқа (Т. Ізтілеуов).
Жайымен үст. 1. Ақырындап қана, баяу. Жайымен ұшып бара ... ... ... кеп ... ... төмен қарай жарқ қоям деп қара суға
күп беріп түсіп ... (Ш. ... 2 ... бейқам, жайбарақат.
Мұқтардың ойында ештеме жоқ, баяғы ... зор ... ... ... ішіп отыр ... (Д. ... шыл. Жөнінде, хақында, туралы. Менің Александр Егоровичке бұл
жайында айтқан сөзімді, ... ... өз ... ... Бақбергенов).
Жалғыздан-жалғыз үст. Жанында ешкім жоқ, жеке бір өзі. Ажар ... ... ... осы ... ... (Ә. ... үст. Кішкене күнінен, қаршадайынан. Мен болсам ... ... ... ... ... ... – деді ... (Б.
Тілегенов).
Айтып өткеніміздей, септік жалғауларының көнеріп, кірігу әрекеті арқылы
қалыптасқан сөздер тілімізде өзіндік дербес лексикалық мағынасы бар ... ... ... ... ... ...... нақты
дәлелі.
Тілімізде септік жалғауларының түбірге кірігуі арқылы жасалған туынды
сөздер мағынасы жағынан алшақ ... ... ... ... ... ... көбіне үстеу сөздер жасалатыны барлық ... ... сөз ... құрылымына байланысты айтылып келеді. Дегенмен
олардан лексикалық мағыналы сөздердің түрлі мағыналық ... ... ... ... ... қыстырма сөздер септік жалғаулар формасында
қалыптасқан: ... ... ... т.б. ... ... септік
тұлғаларында түрленуі туралы М. Томанов пен Т. ... ... ... ... еңбегінде былай делінген: «Бұдан
қыстырма сөздер өзгереді (яғни ... не ... ... ... ... ... өзгермейтін сөздер тобына жатады. Егер белгілі бір
қыстырма сөз белгілі бір септік жалғауында қалыптасса, сол ... ... ... ... Ал оның сол ... ... басқа септік
жалғауын қоссақ, оның қыстырмалық қасиеті жойылады. Бұл ... ... ... қыстырма қызметінде қалыптасуы морфологиялық тұлғаға байланысты
деп айту қиын. Бір ғана ... басы ... ... ... ... ... сол ... ... ... ... интонациялық жіктеліс, сөйлемнің негізгі
құрамынан синтаксистік ... сол ... ... ... ... ... кейде сөйлемнің жеке мүшесі қызметінде
жұмсалатын кейбір сөздер қыстырма қызметінде түрленбейді, бірақ ... ... ... [56, 10 ... ... сөздер қызметінде тұрақты жұмсалып жүрген сөздердің
барлығы о баста қыстырмалық қызметте емес, ... ... ... ... ... олар тіл ... кейінгі кезеңдерінде, сөйлемде
қолданылу ыңғайында басқа сөздерден пауза арқылы ерекшелене бастап, бірте-
бірте қыстырма сөздер қызметіне ... ... ... қалыптастыруда жатыс, шығыс септіктері ... ... ... ... ... ... Анығында, олай
қарау шығарманың шындық тұрғысына деген нақты ... ... ... сын ... ... (М. ... ... қыстырма сөзі сөйлемге
қосымша модальдік әр ... тұр, яғни ... ... ... ... дұрыстауы, анық, нақтылығын айтуы мағынасында сөйлемде ... ... тұр. Ол ... септігінің –нда тұлғасының көнеруі негізінде
жасалған. Алайда ... ... ... ... ... ... жалғауының
3 жақ көрсеткішінен кейін жалғанған. Анық – ... ... дәл, ... деген
мағынаны білдіретін сын есім. Оның тәуелденген ... ... ... көнеруі барысында жаңа туынды мағына қалыптасқан. ... ... ... ... мен мағынасының жеке-жеке саралануы негізінде,
сөздіктердің ... жеке ... ... ... ... ... ... жалғаулық шылаулар да қалыптасқан.
Мысалы, дегенмен, әйткенмен, әйтпегенде ... ... ... ... септіктері арқылы жасалған. Бұл қарсылықты жалғаулықтар ... ойға ... ... ... ... ... қарама-қарсы екенін
аңғартады.
Дегенмен шыл. Алайда, әйтсе де [61, 94 б.]. ... сақ ... тым ... ... қасқыр, қабаннан ада емес шығар (І. Есенберлин).
Дегенмен балалық шағыңыз өткен ауылды ширек ғасырдан соң ... ... ... ... ... қоя ... ба? (Б. Қожабеков).
Әйткенмен шыл. Дегенмен, сонда да, сөйтсе де [57, 596 б.]. ... ... ... ... ... ғой әйткенмен, 5-6 кластар үшін
аласалық етпес деп ... (М. ... шыл. ... [57, 596 б.]. Мені ... сіздің әкеңіз ғой.
әйтпегенде немістер мені азаптап өлтірген болар еді (Ә. ... ... ... әйтпегенде ойдан шығарды дейсің бе? (З. Шашкин).
Септік жалғауларының түбірге кірігу әрекеті арқылы пайда болған сөздер
өз ішінен ... ... ... да ... Демек, тәуелдік жалғауы
бастапқы түбірге кірігу барысында оның ... да әсер ... ... жаңа ... ие ... ... олар ... жаңа синонимдер
қатарын құрады және басқа да қатарларды ... ... ... ... «Синонимдер сөздігінде» берілген [58].
Септік жалғауларының түбірге кірігу әрекеті арқылы пайда болған сөздер
өз ішінен бірнеше синонимдік ... ... ... ... ... ... ... абайсызда, қапелімде, ғайыптан, қапияда,
қапылыста, тосыннан, аңдаусызда, қапыда. Күтпеген жерден, ойда жоқта,
ойламаған жерден ... ... ... ... ... Бұл — синонимдік
қатардың ең үлкен тобы, он бір сөзді қамтиды (қалғандары, әрі кетсе, ... ... ... ... да ... ... ... түбірге
кірігуі арқылы қалыптасқан.
Қапияда. үст. Қапелімде, қапылыста [59, 26 б.]. Қараңғы түнде ... ... жол ... ... ... ... ... Заслоновтың
есімін бүкіл Одақта білмейтін жан жоқ (С. Мауленов, Жұлдыз). Өлім ... ... 16 ... ... бар еді, ... ... ... дүние
салған (С. Шаймерденов). Күләнданың соңынан салпақтап еріп жүргенде, бір
күні қапияда Қожанмен тоқайласып қалғаным бар (О. ... Үст. ... ... ... ... ... [60, 610 б.]. ... жылынағн көктем күні қарды күрт ерітті
(С. Бегалин). Кенттен телефон ... ете ... ... үст. ... ... ... [61, 610 б.]. Еті қандай
тығыз, құстың еті сияқты. өзі де ... ... ... (Р. ... ... ... біз ... өзің де жөніңді айт, ғайыптан жолыққан жақсы
жігіт, – депті қыз көзін төңкеріп (Т. ... ... ... түс
әлемінде отырғандай, күй толқынына жан толқынын тербеткендей, жер бетінен
емес, ғайыптан келген үн әуезіндей балқып ... отыр еді (Д. ... ...... ... ... ғайыптан жолжайтын
көріпкелі бар біреу болмаса, мен жүрер жол ... ... ... ... едім ғой (А. ... түскендей /шыққандай/. Ди ректордың қуанышында шек жоқ.
Япырмай, бізге бұл қайдан ... ... ... ... бізге ғайыптан түскендей
бір керемет болды (Б. Қыдырбекұлы). ... да, мен де ... ... шыққандай, сиқырлы, сырлы әнді тыңдай қалыстық (З. Асабаев).
Тосыннан үст. ... ... ... ... [62, 220 б.]. ... сөз ... жігіттерге не дерін білмеді (Ж. Сатаев). Олар ... ... мен ... ... ... астымен қарап тұр
(А. Сатаев).
Тосыннан-тосын үст. Бірден, кенеттен, күтпеген ... [62, 220 ... ... ... ... ... дәл жүректің басынан ұрғандай
әсер етті (Е. Мырзахметов). Бала ... ... ... ... ... айта да бермейді (М. Иманжанов).
Тұтқиылда үст. Аяқ астынан, ... [62, 297 б.]. есен оны ... ... (С. Талжанов). Неліктен екені белгісіз екеу ара енжерлық
туып, тұтқиылда жан-жал ... да ... (Ф. ... үст. ... ... ... [62, 297 б.]. Қоспан
ойқастап оң жаққа орағытып өтті де, айнала ... ... шыға ... тағы ... (Т. Ахтанов). Жетпіс шамалы кісі мылтықты тарсылдатып,
тұтқиылдан соқтыққан соң, ... ... ... (І. ... үст. Абайсызда, қапыда, ойламаған жерден [57, 276 б.]. Мен
де ой ... шыға ... ... ... есіп ... «Қара балықты» да
ұмыттым, бар болса, осында аңдаусызда соқпай ма? (З. Шашкин). Бір ... ... ... ... қақпанға түсіп қалды, құйрығын үзіп өзі әрең
құтылды (ХХ ғ. Қаз. әдеб.).
Абайсызда үст. Байқаусызда, қапылыста, қапелімде [57, 276 б.]. ... ... келе ... абайсызда бір терең апанға ... ... ... ... ... ... ... бір ауыз сөз
үшін мұншама жер-жебіріне ... Рәш ... ... (Б. ... Менің
бел байлаған тәуекелім – жауды абайсызда оған сездірмей басып ... ... үст. ... тосыннан, жөпелдемеде [59, 25 б.]. Қапелімде сөз
таба алмаған Жантуар күмілжи берді (С. Шаймерденов). Қапелімде қол орамалын
таба алмаған ол ... ... ... ... өтті де, ... ... (М. Хасенов). Көзін ашқан соң да ... ... ... ... жадына келтіре алмады (Х. Есенжанов).
Қапыда үст. Абайсызда, аңдаусызда; қапылыста [59, 31 б.]. ... ... ... ... түсіріп, қаруларын тартып алды (Ж. Еділбаев).
Мен Амангелдіні ғой, алаш орда мен ... боп ... ... ... ... үст. ... ... кенеттен, тосыннан, тұтқиылдан [59, 31
б.]. Батальон «маршпен» дұшпан тылына білдірмей өтті де, ... ... (С. ... жасады айла-өнер,
Оққа ұрынды қапыдан.
Қанға батып, қайран ер,
Ұшып түсті атынан (С. Мауленов).
Қапыста үст. Қапияда, кенеттен, ... ... ... [59, ... қол жау қапыста,
Ер Кировқа оқ атты.
Қайран құрыш сұңқарды
Оққа ұшырып құлатты (Жамбыл).
Бәрімізді қапыста байлап салып, жаяу ... ... алып ... ... үст. Абайсызда, аңдаусызда, тосыннан, кенеттен [59, 32 ... ... ... кеп ... ... тұсы қатты зырқ ете қалды
(Б. Нұржекеев). Сая ... сұлу ... ... ... ... ... үст. ... баяғыдан, ертеден, қашаннан, атам заманнан [61,
271 б.]. – Біздің қазақ ежелден ... ... (С. ... ... ... ... де ... сыйлас қадірлі адамым еді
(Н. Ғабдуллин).
Ертеден үст. 1. Ерте ... көп ... ... ... [61, ... ... өзбек халықтары ертеден араласып, ежелден достасқан ... 2. ... ... таң азаннан. Ертеден бері ... ... ... басқан зілді біреу сыпырып тастап, ержанды ширықтырып алға
нұсқады (Т. ... үст. Ерте ... ... ежелден, атам заманнан [63, 177
б.]. Қазақ баласы баяғыдан бері ... ... ... де бітіргені
шамалы, қайта, соғысқа барса, жол көріп ысылады (Б. Майлин).
Жайында ... да ... ... ... ... ... сөзбен
синонимдік қатар құрайды.
Жайында шыл. Жөнінде, хақында, туралы [61, 542 б.]. Менің Александр
Егоровичке бұл ... ... ... ... ... өз ... (С. ... шыл. Жайында, турасында, туралы [60, 186 б.]. Әкесі қасым төре,
ағалары Есенкелді, Саржанның бұл жөнінде ... жолы оған ... ... үст. ... алды-алдына. Бір-бірін жеңісе алмай Иран,
Тұран, «Болмас» деп жай-жайына қайтты босқа (Т. ... үст. ... о ... Не ... да ... мен
қасыңнан, Сүйкімді боп барасың алғашқыдан, ат ... ... ... ісі деп ... (Жамбыл).
Апақ-сапақта үст. Кешкілікте, қарбалас уақытта, ала көлеңкеде. Бір ... ... бес ... ... қуады (Ғ. Мұстафин).
Ара-арасында үст. Уақтылы-уақтылы, кейде. Қайталау жұмысын жүргізерде
оқу материалын үнемі қайталап оқи бермей, оның ... ... ... ... ... ... үст. 1. ... кейіннен, соңынан, түбінде. Нұржан: Демеймін
сем көңілім қош болады. Жұмыртқа әйнегі жоқ, әм ... ... ... ... ... ... 2. Әйтеуір, бәрібір. Біреуін бірі мін ... ... ... ... ... соғысқа, Ордадай шыққан тіл кесіп (Ы.
Шөреков).
Басында үст. ... ... о ... ертеде. Ол (Құрмаш) басында
күмілжіп ештеңе айта қоймап еді (Қ. Жұмаділов).
Басы-қасында үст. ... ... ... ... себілгенде өзі
басы-қасында болса бір сәрі еді, ерік бермеуге айналды (З. ... шыл. ... ... де [61, 94 б.]. ... сақ ... тым ... ... қасқыр, қабаннан ада емес шығар (І. Есенберлин).
Дегенмен балалық шағыңыз өткен ауылды ширек ғасырдан соң ... ... ... ... ... қоя ... ба? (Б. Қожабеков).
Әйткенмен шыл. Дегенмен, сонда да, сөйтсе де [57, 596 б.]. ... ... ... арналған парта ғой әйткенмен, 5-6 кластар үшін
аласалық ... деп ... (М. ... шыл. ... [57, 596 б.]. Мені ... ... әкеңіз ғой.
әйтпегенде немістер мені азаптап өлтірген болар еді (Ә. ... ... ... ... ... ... ... бе? (З. Шашкин).
Бұл сөздердің қалыптасуына негіз болған - септік жалғауларының ... ... Яғни бұл ... ... ... ... мағынасының
өзгеруіне, түрленуіне әсер етіп тұр. "... Туынды ... ... ... өзгертпей, оның мағынасына үстеліп қосылуы мағынаның
түрленуіне жатады. Сөзжасамда ол түрленген туынды ... деп ... ... б.].
Жоғарыда айтылғандарды септік жалғауларының түбірге кірігуі арқылы
бастапқы түбірдің мағынасы түрленіп, жаңа мәнге ие ... ... ... ... ... ... сөздер арқылы тіліміздің, ең алдымен,
сөздік құрамы толыға түседі, бір-біріне мәндес ... ... да ... ... ... құрамымыздың толық әрі жүйелі көрсеткіші түсіндірме
сөздіктерден көруге болады.
Бірінші бөлім бойынша тұжырым
Қосымшалардың түбірге кірігу, ... ... ... орын ... ... негізде септік категориясына қатысты жалпы тіл ... ... Ф.Ф. ... В.В. Виноградов, Е. Курилович, Р
Якобсон, Ч. ... т.б. ... ... атауға болады.
Соның ішінде Е. ... пен Ч. ... ... ... ... отырып, өзінің ... ... қол үзе ... ... ... кетеді.
Қазақ тіліндегі қосымшалардың көнеру әрекеті туралы Қ. ... ... М. ... А. ... Ә. ... Ж. ... ... Г. Тулекова еңбектерінде қарастырылған. ... ... өлі ... қосымшалардың кірігу жолына этимологиялық
тұрғыдан талдаулар жасаған.
Септік жалғауларының түбірге кірігіп, көнеруі ... ... ... да ... ... ... В.И. Асланов, А.А. Юлдашев, Т.Г. ... ... да ... ... көнеру әрекетін
сөзжасамның бір тәсілі ретінде қарастырады.
Қосымшалардың көнеру әрекеті қазақ ғалымдарының да ... ... А. ... А. ... М. Томанов, Ә. Төлеуов, А. Есенқұлов
Н. Оралбай, Ж.Т. ... Ә.О. ... Е.Б. ... ... А. ... Г. Тулекова еңбектерінде айтып
өтеді.
Септік жалғауларының көнеру әрекеті арқылы пайда болған сөздер түбір
мен қосымшаға ажыратылмай, бір ... ... ... ... туынды сөздердің жасалуына негіз болады.
Көнеленген септік ... ... ... сөздер сөздіктерде
біртұтас сөз ретінде беріліп, сөздік қорымызды байытуға үлес қосады.
Септік жалғауларының түбірге кірігуі арқылы тілде ... ... мен ... ... тобы ... септік жалғаулары арқылы қалыптасқан туынды ... ... тіл ... ... мәселелердің біріне жатады.
Қосымшалардың ішінде септік жалғауларының көнеру сипаты тек ... ... ... ... ... оның синтаксистік жүйеде де алатын орны
ерекше.
Септік жалғауларының негізгі қызметі сөз бен сөзді байланыстырып, түрлі
грамматикалық мағына үстеп, сөздердің ... ... ... ... бейім барыс, жатыс, шығыс, ... және ... ... меңгеру байланысу формасын көрсетсе, көнеленгеннен кейін қабысуға
ауысады. Яғни септіктердің көнеленуі бірнеше жағдайға әсер етеді:
1) грамматикалық мағына лексикалық ... ... бір сөз табы ... сөз ... ... ... меңгеру байланысу формасы қабысуға ауысады;
4) синтетикалық форма аналитикалық формаға ауысады.
Септік жүйесінен оқшауланған септік тұлғалы сөздер (сөз таптары) сөйлем
ішіндегі байланыстыру ... де ... ... ... байланысы артқан. Сөз таптарының ... ... ... ... септік тұлғалы сөздердің лексикалық және грамматикалық
мағыналары өзгеріп жаңа ... ... бұл ... ... ... де өз ... тигізеді.
Қазақ тіліндегі сөйлем ішінде грамматикалық қатынасты ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері бар.
Сөйлемдегі септік жалғаулары сөзге грамматикалық мағына ... ... ... ... ... ... ... қызмет
атқарады.
Септік жалғаулары сөйлем ішінде меңгеру байланысу формасында ... ... ... ... жасалған сөздер қабысу ... ... ... ... ... ... ... түспей,
оқшау тұрып та жұмсалады.
Септік тұлғаларының көнеруі сөйлем ішіндегі позициясының ... сол ... ... ... мағынасының әлсіреуінен көнеруге
ұласқан. Соның нәтижесінде бір сөз табы ... ... сөз ... сөз тіркесіндегі меңгеру байланысу ... ... ... ... ... ... ... септік парадигмасынан шығып,
алшақтауы тіл білімінің барлық құрылымына өз әсерін тигізгені көрінеді.
Көнеленген ... ... ... ... сөзжасамдық
қабілетіне қарай толық көнеленген және жартылай көнеленген септік тұлғалары
деп бөліп көрсеттік.
Көнеленген септік ... ... ... ... сөздердің басым
көпшілігі тәуелденген ... ... ... ... ие ... ... кейін келетін септік жалғаулары сөйлем ішінде ... ілік ... ... ... ... та ... ... сәйкес, олар ілік тұлғасын керек етпейтіндер және ілік тұлғасын
керек ететіндер болып, ... ... ... ... ... ... болған сөздер құрамына қарай дара және күрделі болып, екі ... ... ... ... ... ... МЕН ... ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Көнеленген септік жалғаулы сөздердің түрлері
Септік жалғаулар – грамматикалық категория тұрғысынан тұлғалары жағынан
бір-бірінен ажыратылған біртұтас грамматикалық құбылыстардың жиынтық ... ... ... ... қарай, біртектес
грамматикалық мағынаны білдіреді. Мысалы, бір ғана ... ...... ... ... ... ... жеке грамматикалық категория құрай
алмайды. Ол үшін септік жалғаулары түгел қатысуы керек.
Қазіргі түркі ... ... ... ... бір ... ... ... ұзақ тарихи дамуды кешіргендігін
зерттеушілердің пікірінен байқауға болады. ... те, ... ... 7 түрі тілімізде орныққан деуге болады. Жалпы септіктің сонау
Орхон - Енисей ескерткіштерінде 7 түрі ... ... ... қазақ
ғалымы Ғ. Айдаров екендігі баршамызға белгілі. Сол ... ... ... ... тауып келеді. Орныққан мәселе десек те болғандай. Сөйте
тұра осы септік жалғаулардың ішінде кейбір ... ... ... ... үстеулердің құрамында кездесіп отырады. Яғни ... сөз ... бір жолы ... ... Мұны ғылымда сөз еткендер де жоқ
емес. ... ... М. ... 1975 жылы ... "Үстеулер
тарихынан" атты мақаласын атауға болады [64].
"Қазақ тіліндегі үстеулер басқа сөз топтарынан үш түрлі морфологиялық
ерекшеліктері ... ... ... сөз ... ... категориясын танудағы кейбір сөз тудырушы аффикстер мен ... ... ... ... ... ... өзгеріп көнеленуіне байланысты
формалар" [65, 41 б.].
Бұл пікірлер зерттеу жұмысымыздың негізгі арқауы болмақ.
Сөйлем құрамындағы сөздердің белгілі бір ... ... ... ... даму ... олардың үстеу ретінде оқшаулануына алып
келді. Үстеулер шығу төркіні, қалыптасу тәсілі ... әр қилы ... ... бірде есім негізді, бірде етістік негізді болып
отырады. Осындай әр ... ... ... кеш ... ... деп қарауға мүмкіндік береді.
Өзге сөз таптарының үстеулер қатарына өтуі, яғни ... ... ... сияқты белгілі бір зандылықтар мен ... ... ... атап ... ... сөз ... ... қатарына өтуі
үшін мағыналық байланыс пен бейімі болу қажет. Сол тілдік единиңалардың
үстеулерге айналуына белгілі мөлшерде ... ... ... ... мезгілдік және мекендік мағыналары бар зат ... ... ... сан ... есімдіктер (сұрау және сілтеу) және көсемше тұлғалы
етістіктер. Енді ... ... ... жалғаулы үстеулердін ауысып
келген сөз таптарына нақты мысалдар арқылы токталайық.
а) ... зат ... ... бір тамаша қыз бар, көрген де, көрмеген де арманда болды в. Шашкин).
Алтай тауының бас ңарағай бар жері ... ... ... таныс (С.
Беғалин).
ә) Үстеулердін сын есімдерден жасалуы
1. Бул анығында ғажайып дастан емес пе? Мұндай ... ... ... ... (Ж. Саин).
2. Есжан кішкентайынан өзінің еңбегімен күн көріп, азаптын ауыр
жүгін арқалайды(«Қазақ ... ... ... сан ... ... ... ... ағайынымыз Қапекең үйі мен Қожатай мағзұм үйлерінің
аттарын мініп, Әзімхан деген ағайын жігіт ... ... едік (С. ... ... ... тубіне орнаған қайғыны өмірге ұмтылған жарқын ой
бірте-бірте ығыстырып шығара берді (М. Иманжанов).
в) ... ... ... Алтын орда татарларының кейбір мырзалары сияңты ... да ... ... ... ... ... ... (С. Мұқанов).
2. Сендермен қашаннан аға-інілі болғанмын (Жамбыл).
г) ... ... ... ... бүгін таң атар-атпастан Аң ңайың ... екі ... ... (Қ. ... ... ... басын жастықтан көтеріп алды (М. Дуйсенов).
ғ) Үстеулердің үстеуден ... ... ... ... деген кісі болған екен ... ... күн ... ... ... да қалды (Б. Майлин).
д) Үстеулердің көмекші есімдер арқылы жасалуы
Ашулы адамның сөзі аз болса, ыза, ... ... ... (Абай).
Байтабын батыр бастап келе ... қол ... ... ... ... ... су ішкен екен, шетінен ауырыпты (I. Есенберлин).
ж) Үстеулердің шылаулар арқылы жа-салуы
1. Олар ... ... ... ... ... ... қызмет
етті (Р. Ыдырысов).
2. Сұрап білсе, мынау кейінде кетіп бара жатқан ұзын көш ... ... екен (С. ... көнеленген септік жалғаулы үстеулер шылаудан да (септеулік
шылау) жасаладк екен. «Септеуліктер, басқа ... ... ... ... ... ... ... [10, 220 б.]. ... ... даму ... пайда болған аталмыш үстеулер кейінгі
жылдардың жемісі.
Сөздердің қосарлануы арқылы ... ... саны да, ... де ... Қосарланған сөздердің алдыңғы не соңғы сыңарларына. Кейде екі сыңарына
да белгілі бір ... ... ... ... ... көмектес) қосылып
айтылуы арқылы көптеген үстеулер жасалған.
Тілдер жүйесінде сөз ... өз ... ... ... ие. ... сөз табы тек ... ғана телінген лексика-
семантикалық, морфологиялық және ... ... ... ... ... сөз табының қалыптасу, даму жолдары бар, ... ... ... түрлі тұлғалармен ... ... ... ... ... Тілдегі сөз таптары
мағыналарының қалыптасуы, жаңаруы, көнеленуі сол сөз табының ішкі ... ... ... ... өзге сөз ... ықпалымен де жасалып
отырады. Тілдік ... жаңа сөз ... ... ... ... ... ... сөз таптарының ықпалы зор екені жоғарыда айтылды. Осы әрбір ... жаңа сөз ... ... алатын орны ерекше. Мысалы,
үстеулердің пайда болу, қалыптасуына өзге сөз таптары түрлі ... ... әсер ... ... зерттеу жұмысымызға арқау ... ... ... ... ... ... ... болған. Әрбір
сөз табының үстеу жасау қабілеті алуан түрлі болады. Өйткені сөз таптарының
бір-біріне үқсамайтын ... ... бар. ... те, оларды
бірімен-бірін байланыстырып ... ... да мол. ... ... да үзілмес байланыс бар. Тілде бір сөз табы ерте ... ... келе ... ... Бірақ олардың арасында бәрібір қатынас сақталады.
Сондықтан сөз таптарының осындай ... мен ... ... ... ... сөз ... бірін-бірі толықтыруда,
қалыптастыруда алатын орын-дары бар және септік ... да ... ... ... сөз тудырушылық қасиетке ие бола алады деген тұжырым
жасауға болады.
Үстеу сөздердің жасалуында ... ... ... ... ... бар ... айтылды. Бірақ осы септік жалғауларының жалғаулық қасиетін
анықтау ... ... ... Біз ... ... ... ... 10 томдық
түсіндірме сөздігін және қазақ тілінің фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... көмектес септік жалғаулары
арқылы жасалады.
Қазақ тілінде ... ... ... мына ... ... барыс септік жалғауының көрсеткіші;
- жатыс септік жалғауының көрсеткіші;
- шығыс септік жалғауының көрсеткіші;
- ... ... ... ... ... септік арқылы жасалуы
Барыс септігінің көнеруі туралы барлық грамматикалық еңбектерде үстеу
сөз ... ... ... ... айтылып келеді. С. ... ... ... ... ... ... ... біраз сөз адвербиалданып, үстеуге айналып кеткен: алға, артқа,
кешке, бас-басына, алды-артына, бірге, ... ... күн ... ... қолды қолына, өз алдына т.б.», – деп, барыс ... ... ... ... келтірген.
Е. Саурықов барыс септігінің екі тұлғасын – түбірге кіріккен көне
тұлғасы және тірі ... ... ... ... көне ... ... ... -ғару, -герү, -қару, -керү, -ару, -ерү барыс септіктің көне
формалары қазіргі үстеулік ... ... ... ... өлі форма
ретінде сақталғанын айтады [38, 70 б.]. Қазіргі кезде бұл тұлғалардың үстеу
жасауда ... ... ... олардың жоғары, ілгері, ары, бері
тұлғаларында ... ... ... ... ... ... ... жіктелмеу дәрежесіне жеткенін айтады. Сонымен бірге, Е. Саурықов
-қа, -ке, -ға, -ге көне ... ... де, ... ... тілдерінде де
қолданылып жүргенін айта келе, бұл барыс ... ... ... ... ... ... ауысуына қазіргі кезде де ықпал ететінін
айтады [38, 96 б.].
Сонымен, берілген қосымшалар ... ... ... ... ... ... сөз табын қалыптастыруда ең ... ... ... саналады.
Әдеттегі барыс септігі сөйлемде бағыттық, мезгілдік ... ... ... ... ... ... сол мағынада қалыптасса,
енді бірі ол мағынадан мүлдем алшақтап кетеді. Мысалы, бағыттық ... ... ... жау ... ... ... руы биылдыққа осы Елек
бойының жоғарғы жағын қыстап ... ... (І. ... ... уәді ... ... ... кешке, қонаға бір-ақ қайтты (Ж.
Нәжімеденов).
Қимыл-сын мағынадағы сөздер: Тегі жиын ... ... екі сөз ... ... тәрізді (М. Әуезов). Қазір осы орамал ауылдан-ауылға, қолдан-
қолға көшіп жүр (М. ... ... ... ... ... үстеу сөздерін
төмендегіше жүйелі түрде көрсетуге болады.
1 кесте – барыс септік жалғауының көрсеткіштері арқылы ... ... ... |-ке |-ға |-ге |-на |-не |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |зорға |әзірге ... ... ... ... ... |бекерге |алды-алдына |көбіне |
|1 кесте – жалғасы |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... |
| | | |е | | ... |текке ... ... ... | | |іге | |е ... ... ... | |жай-жайын|
| | | | | |а ... ... | |
| |е | |е | | ... | | ... | |
| | | |е | | ... барыс септіктері «Қазақ тілінің ... ... ғана ... ... ... ... ... түбірге де,
тәуелдік жалғауынан кейінде жалғанып үстеу сөз табын жасайды.
Барыс септігі төмендегідей сөз ... ... ... ... ... ... жалғануы арқылы жасалған:
кешке,
сыртқа,
ішке,
текке,
тысқа,
шаққа.
Бірінші сыңары көнеленген жатыс және екінші сыңары барыс септікті ... ... ... ... ... ... барыс септігі жалғануы арқылы жасалған:
зорға,
текке,
босқа,
аулаққа,
әзірге,
ұзаққа,
бекерге.
Үстеулерге көнеленген барыс септігі ... ... ... бір ... жүз ... көремін (Ы. Жақаев). Жүрмейсің деп
жөндікке, кейде ұрып, түртіп жүр. Жаяу мен атты тең ... ... ... жүр (Ү. ... Ат ... уәді бойынша Әжекең ауылына
кешке, қонаға ... ... (Ж. ... Алда қалай боларын кім
білсін, қазірге жағдайымыз ... ... ... тіл). ... ... бір ... ... келдім (С. Жүнісбеков). Суы мол жерде еркін
өскен тұқымды Бетпақдалаға әкеліп еккенде, ол ... ... ... болады (А. Балтабаев). Күніне бір сағат кешкілікте сабақ беріп
тұратын боп келісті (Д. Әбілов). Абай ... әр ... ... бір рет ...... ... (М. Әлімбаев). Айналайын, ағатай-ай, – ... ... ... ... ... қыз жайнаған көзіндегі жасын іркіп (Ж.
Арыстанов). Өткен-кеткеннің бәрі еске түсіп, жұрт ... ... өз ... ... таласын бастады (Б. Майлин). Будандар өзара
сұрыпталып, жылдан-жылға екшеліп, іріктеліп отырылды (М. Ермеков). Осы ... ... ... ... ... жібермек ойым бар (К. Оразалин). Сол
ғұрыппен бұл аңыз да ... ... ... ... (Ә. ... Тектен-текке адам кетем дей ме, бір себебі бар
шығар (Қ. Сатыбалдин). ... ісі ... өтіп ... ... ... ... ... терезе алдындағы шашылған кітаптарды
жинап, сүртіп орын-орнына қойып жүрмін (Т. ... ... ... ... – деп, ... ... ... бастады (І.
Жансүгіров).
2.1.2 Жатыс септік арқылы жасалуы
Көнеленген септік жалғаулары ішінде жатыс ... ... ... ... ... ... ... Бұл басқа септік жалғауларына
қарағанда жатыс септік жалғауының қолданылу ... кең ... және бұл ... ... сөз ... да сақталып қалған.
С. Исаев: «жатыс септікті сөздердің ішінде де адвербиалданып, үстеуге
айналып кеткендері аз емес: кейде, жазда, ... ... ақыр ... атам ... ... лезде, қапыда, іңірде», – деп, жатыс
септік жалғауы арқылы қалыптасқан үстеу сөз табын мысалға келтірген.
А. Ысқақов, М. Томановтар да өз ... ... ... ... ... ... кездесетінін айтып өткен. Бұл мәселе
кейінгі грамматикалық еңбектерде жалғасын ... ... ... көрсеткіштері арқылы қалыптасқан сөздерін
төмендегіше жүйелі түрде көрсетуге ... ...... ... ... көрсеткіштері арқылы пайда болған сөздер
|-та |-те |-да |-де |-нда |-нде |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... ... |
|қыста |көкте ... ... ... ... ... ... ... |өмірде |бабында | |
|2 ...... | | |
| | | | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... | |
| ... | | | | ... ... ... |кей-кейд|жасында | |
| | | |е | | ... | ... ... | |
| | | |де | | ... | ... |бүгінде |аяғында | ... | ... ... ... | ... | ... ... | | ... | ... | | | ... | ... ... | | |
| | ... | | | ... | ... | | | |
| | ... | | | ... | ... | | |
| | |а, | | | |
| | ... | | |
| | |а | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | ... септігі төмендегідей сөз таптарына жалғанады:
Зат есімдерге көнеленген ... ... ... ... жасалған:
азанда,
аяғында,
бабында,
басында,
бозалаңда,
жылда,
күнде,
көкте,
қапелімде,
қыста,
тыста,
сыртта,
іште,
түнде,
іңірде,
өмірде,
табанда,
мезетте,
шақта,
түбінде,
арада т.б.
Сын есімдерге көнеленген жатыс септігі жалғануы арқылы жасалған:
жақында,
жаңада,
алыста,
шалғайда,
аңдаусызда,
абайсызда,
осындайда,
таяуда,
жуықта,
бертінде.
Сын есімдер көнеленген тәуелденген жатыс септігі ... ... ... ... ... септікті сын есімдердің қосарлануы
арқылы жасалған:
ашық-жарықта,
қараңғы қапаста,
қиын-қыстауда,
асығыс-үсігісте,
Үстеулер көнеленген жатыс септігі жалғануы арқылы жасалған:
аулақта,
қапелімде,
әуелде,
қазірде,
шығайда,
жоғарыда,
жуырда,
жуықта,
таяуда,
кездейсоқта,
оңашада,
кейінде,
бүгінде,
ақырында,
әманда,
аңдаусызда,
ертеректе,
баяғыда.
Мысалы, Ертеректе осы өлкені ... ... ... екі ... ... ... ... қондық. Мұнда Ақынның күйеу баласы мен қзы тұрады екен
(Қазақ әдебиеті). ... оты, ... ... ... ... ... (Ұ.
Бағаев). Лайымда еліңнің маңдайына біткен еркек ұлы бол (Ғ. ... ... ... ... ... көзді сезіп, жабырқау жүзін жоғары
көтере берді де, төбеге ұрғандай тоқтай қалды, оның да түсі ... ... ... Оңаша түн... Мұндайда қыз-жігіттің сөз таппауы дүниенің
қасіреті (А. Тоқмағамбетов). Көл суы онша ... де ... Шет ... ... ... ... (С. Омаров). Оған оқта-текте бөтен де
әнші қыз бен жігіттер қосылып, той қыза түскен (І. ... ... енді ... деп, ... ... ... ... өз
мінез, әдетінен тыйылды (М. Әуезов). Әуелде құдай тағала хайуанның жанынан
адамның жанын ірі жаратқан (Абай). Жол ... ... ... ... бір-ақ тартты (Ауызекі тіл). Әншейінде шыдамды жылқы дәл
бұл уақытта ыстықты шын ауырлап мең-зең болып тұрғандай (М. ... ... ... бұрылып әлгінде келген ізімен төменгі жолға қарай тартып
отырады (Б. Соқпақбаев). Мен әуелгіде бұны ... ... ... ... ... едім, сөйтсем нағыз қызық журнал осы екен ... Бұл тек қана 1869 жылы тап ... ... ... мұның төрі
әріде, сонау Нұралы ханның кезінен басталған еді ғой (Х. ... ... оң мен ... ... да қиын ... (а.
Тоқмағамбетов). Орынбек неше күн аңдып жүріп, кеше ... бес ... ... (Ғ. ... ... жұмысын жүргізерде оқу материалын
үнемі қайталап оқи бермей, оынң ара-арасында оқушы өзін ... ... (М. ... Жауыз екен, неше жыл дәмдес болып жүріп, он ... жеп ... ... ... күздігімді тартып алды (Ғ. Мүсірепов).
Анада Ерғали барып қайтқанда бір сөзінен ... ... (Ғ. ... ... ... ... Старшина мен Бәкір молда да ... ... ... (С. ... ... машинаны ерте шақырт, мен анда-
мұнда барам (С. Бегалин). Алда-жалда ... ... үй ... ... үйде Әлжақандікі отыр. Бір қыс екеуің сыйысарсың (Ғ. Мұстафин). Осынау
ашық-жарықта ... ... ... ... анық ... ... ... (А. Нұрманов). Алты ауыл бірден кең ... ... ... тым шашыранды, ала-құла. Алаң-белеңде бас-аяғына көз жетпейді (Ғ.
Мұстафин). Дана күндегі дағдысымен таң ... ... ... ... ... ... ... (Р. Әутәліпов). Алғашында ырыққа көнгісі
келмеген Сапар енді еріксіз ентелей басып бара ... (А. ... ... аяқ астынан ақтарыла салған сыр Ержан жүрегіне әсер етпей
өте шығар еді (Т. ... ... ... ... ыңырсып, тіл
қатып жатты (Ғ. Мұстафин) І т., 260 б. Бұл оның ... ... ... ... ... да (Ғ. Сланов). Газеттің ертемен саны ... ... ... Жұрт оны алып оқып ... ... осы ... ... алып,
алғашқысында бар адам аттарының кейінгісінде жоғын көрсе, не дейді олар?
(С. Мұқанов). Бәрі де өзің ... ... ... ғой деп
армандайсың (Р. Тоқтаров). ... де түйе жыл ... ... ... ... және жүк ... ... (И. Жұмағұлов). Тек
бір рет байқаусызда әйелінің Жұмашқа айтқан сөзін естігенде селт ... ... ... ... ... ... ... (Ғ. Мұстафин).
Өтеген Мәденов 42 жылы алынып, 45 жылы Будапешт түбінде жаралы болып, ... (Ғ. ... ... ... ... ... ... (Х. Есенжанов). Битабар тумысында тұңғыш рет келер қыс ... (С. ... ... бір жас ... ... ... ... Есен оны тұтқиылда танымай қалды (С.
Талжанов).
Жатыс ... ... ... ... кірігу, көнеру
әрекетіне қарай екіге бөлінеді: 1) ... дара ... ... жатыс
септік жалғауы; 2) тәуелденген түбірге кіріккен жатыс септік ... дара ... ... ... ... жалғауы. Мысалы, Әуелде Роза
«баяғы бір өкпелегені әлі тарқамай ... ... деп ... еді (Н.
Ғабдуллин). Оларды әудемде толқын ығыстырып, жиекке көз ілеспей лақытырып
тастайды (Р. Әутәліпов). Аузынан ... ... ... бойы ... ... да, өңі қобалжыған жоқ (Ә. Нұрпейісов). Жақында алған кең бөлме,
пәтері жаңа ... ... ... ... Екен ғой өзі ... ... демеймін бұл сөзіңді бос болады,
Жұмбақты шешсем көңілім қош ... ... жоқ, әлі ... жансыз, ақырда құс болады (Айтыс).
Зәуеде жаза қалсаң, өзіңді де ... құда бала (Қ. ... ... ... ... ... ... (Б. Соқпақбаев). Тек бір рет
байқаусызда әйелінің Жұмашқа айтқан сөзін естігенде селт етті (Т. ... ... өз ... ... адам (Т. ... Бұндайда бетке
сермеген, шошайған қолдың өзі де ... ... ... ... (М. ... ат ... теңіміз емес деп баяғыда-ақ қақсамап па едім, Ақбозды
қайыр, қалғанын тағы да көреміз (Т. ... Бұл ... ой қыры жоқ, ... қой. Қар ... ... жел айдап кетеді (Ә. Сәрсенбаев). Бірде жақын
ағайынның Қалекең үйі мен Қожатай мағзұм үйлерінің ... ... ... ... ... ... қашып кетіп едік (С. Сейфуллин). Беріректе нарт
қызыл ... ... ... біткенмен, сонау қыратқа таман қоюланып, шымқай
қызыл боп кетеді (Т. Ахтанов). Осы ... ... ... ... ... баяғы-да, бой-да, бір-де, берірек-те
сияқты үстеу сөздердің барлығы түбір мен негізге ... ... ... ... жасалған.
Тәуелденген түбірге кіріккен жатыс септік жалғауы.
Естіп ем ел аузынан бір аңызды,
Сол аңыз жүрегімнен жыр ағызды.
Сырламай сол ... ... дос, олақ ... мына бізді (М. Әлімбаев).
Ол (Құрмаш) басында күмілжіп ештеңе айта қоймап еді. Ақыры шынына көшті
(Қ. Жұмаділов). Дүйсеннің өмір ... хат ... өзі ... ... ... (К. ... Енді бір ... сағаттан кейін басы-
қасында болып, өзі ... ... ... ... қолында болады
(С. Мәуленов). Ертеңінде ол жұмысқа шыққан жоқ ... ... бұл ... ... қорғаншақ, сақтық ойлағыш (М.
Әуезов). Бұл жолмен кезінде кім жүрмеді дейсің (Т. Дәуренбеков). Бұл ... ... ... ... ... ... ... (Б. Тоғысбаев).
Қашанда біреуді күтсең, заматында келе қоймайтыны бар ғой (С. ... ... ... ... нағашы апайының қолында қалыпты
(С. Сарғасқаев). ... ... ... басында,
барысында, басы-қасында, ертеңінде, затында, кезінде, жылында, заматында,
қолында үстеу ... ... ... тікелей қабылдамастан алдына тәуелдік
жалғауының 3 жағын қабылдап барып (қал(ы)п+ы+нда, бас+ы+нда, барыс+ы+нда,
басы-қас+ы+нда, ертең+і+нде, зат+ы+нда, кез+і+нде, ... ... ... ... ... түбірмен кірігуі негізнде тек үстеу сөз
таптары жасалады деген бір ... ... ... ... ... ... ... септік жалғаулары арқылы шылау сөздер ... ... ... ... ... ... ай ... ол
орысша еркін сөйлейтін болды (Б. Соқбақбаев). Әкесі қасым төре, ... ... бұл ... ... жолы оған жұмбақ (І. Есенберлин)
деген сөйлемдердегі шамасында, ... ... ... тек осы ... ғана ... ... қызметін атқарады.
Шынында, Жамбыл өзінің ақындық дәметкен баласына аталық аса қатал сын
көзімен қараған (С. Бегалин).
Негізінде, ... ... ... ... өсу ... берген бағамыз әлі де дұрыс (Ғ. Мүсірепов).
Асылында, бұл бөлме осы үйдің бұйым сақтайтын ... ... ... әлі ... ... Балзиядан үмітін үзбесе керек, үсті-үстіне хат
жазып тұрады (С. Омаров). Бұл мысалдардағы шынында, ... ... ... ... ... өзге ... мүшелерімен синтаксистік
қатынасқа түспей, оқшау орналасқан қыстырма сөздер. ... ... ... ... тек айтушының түрлі көзқарасын білдіріп тұр.
2.1.3 Шығыс септік арқылы жасалуы
Шығыс септігінің көнеруі туралы да барлық морфологиялық ... ... сөз ... ... еңбектерде үстеу сөз ... ... ... ... келеді. Ғалым С. Исаев шығыс
септікті кейбір сөздердің де ... ... ... ... ... ... А. ... М. Томанов т.б. ғалымдар еңбегінде де сөз
болады.
Шығыс септік ... ... ... қалыптасқан үстеу
сөздерін төмендегіше жүйелі түрде көрсетуге болады.
3 кесте – шығыс септік ... ... ... ... ... ... |-тен |-дан |-ден |-нан |-нен |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... |төтеден |жалпағынан |тігінен |
|бастан |күншіліктен ... ... ... ... |тектен-тек |анадайдан |кісіден- |қарғадайынан | |
| | | ... | | ... | ... |кешеден |шалқасынан |шөкесінен |
|сырттан | | | | | ... | ... ... ... ... ... | | | | | ... | ... ... ... ... ... | | ... | | ... ... н |жер- ... ... |
| | | ... | | ... ... |кешеден |астынан |етпетінен |
|бостан- | ... ... ... ... ... | ... | | ... |
| | ... ... ... | ... ... | |
| | ... ... ... |күннен-күн|
| | | ... | | |
| | ... ... | |
| | | ... | | |
| | ... ... | | |
| | | ... | | |
| | ... ... | |
| | ... |іке | | |
| | ... ... | |
| | | ... | |
|3 ...... |
| | | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | |
| | ... | | | |
| | ... | | |
| | |ан | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... жай | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | ... септігі төмендегідей сөз таптарына жалғанады:
Зат есімдерге көнеленген шығыс септігі жалғануы арқылы жасалған:
алдан,
астынан,
арттан,
бастан,
ғайыптан,
етпетінен,
кешеден,
күншіліктен,
сырттан,
үстінен,
шетінен,
тыстан,
іштен,
шөкесінен,
шалқасынан.
Сын есімдерге көнеленген шығыс септігі жалғануы арқылы ... ... ... ... ... ... жалғануы арқылы
жасалған:
молынан,
тігінен,
келтесінен,
жалпағынан,
ғайыбынан,
қарғадайынан,
қаршадайынан.
Бірінші сыңары көнеленген жатыс және екінші сыңары барыс септікті зат
есімдердің қосарлануы арқылы жасалған:
қолдан-қолға,
күннен-күнге,
ауылдан-ауылға,
жылдан-жылға,
кісіден-кісіге,
елден-елге.
Екінші сыңары ... ... ... зат есімдердің қосарлануы
арқылы жасалған:
жан-жақтан,
маңай-маңайдан,
тұс-тұстан,
ауыл-ауылдан,
жер-жерден.
Бірінші сыңары көнеленген шығыс ... зат ... ... ... ... көнеленген шығыс септікті сын есімдердің ... ... ... көнеленген шығыс септікті сын есімдердің қосарлануы
арқылы жасалған:
кем-кемнен,
аз-аздан,
мол-молдан,
тәуір-тәуірден,
асыл-асылдан.
Үстеулерге көнеленген шығыс септігі жалғануы арқылы жасалған:
бағанадан,
әуелден,
кешеден
ертеден,
ежелден,
әнеугіден,
былтырдан,
әріден,
манағыдан,
биылдан,
кенеттен.
Мысалы, Өрекписің ... ... ... орны не ... не ... (М. ... «маршпен» дұшпан тылына білдірмей өтті де, қапыдан келіп соқты
(С. Сарғасқаев). Мына бір тамаша суретті осы ... ... ... (М. ... ... ... жұрт үшеуін анталап
бас салды (Б. Нұржекеев). Енді ... ... ... (Ф. ... ... ұйықтап жатыр (Қ. Қамбаров). Байтабын батыр бастап келе
жатқан қол ыстыққа шыдай ... осы ... ... су ... екен,
шетінен ауырыпты (І. Есенберлин). Ондықтан емес-ау, бірақ көпке дейін бір
жерде отыра бергесін ... ... (Т. ... ... ... екі-үш фургон арба тауып, ауруларды соған жатқызды (М. Қаратаев).
Мұныңыз негізінен ... – деді де, ... ... тақырыбын өзгерте қойды
(Ж. Тілеков). Әлі күнге өздігінен отыра алмайтын болғасын ... ... ... ... ... Әшім ... көре ... қолын созып жылай бастайды (Ә. Нұрпейісов). Әлден уақытта денем
өз-өзінен ұйып, маужырай бастадым (С. ... ... ... ... ... ... ... хабардың бәрі осында (С. Шәріпов).
Шалдар отырар-отырмастан ... ... (З. ... ... ... ... ... неліктен досқа күлкі, дұшпанға таба болу жолына
түстік? (Х. Есенжанов). Маржанкүл ... осы ... ... ... ... ... білдіруге душар болды (Н. Ғабдуллин).
Күзетшінің айтағы басында қатты ... ... ... ... да, ... ... ... (М. Әуезов). Солдаттар белуардан шешініп, жағасында
дөңкиген қой ... бар ... ... ... екен (Б. ... ... тауып, аман лақтап берсе, сол төлді аман өсірсең де олжаң ... – деді ... (С. ... ... ... біздің аудандағы мал
басының олқылығы, біріншіден, осы жерге байланысты (З. Шашкин). ... ... бері ... ... ... де ... ... қайта,
соғысқа барса, жол көріп ысылады (Б. Майлин). Қаражанмен әзілдесу Абайдың
бағанадан бергі түйілген көңілін басқаша ... (М. ... адам о ... ... ... ... абсцесс созылмалы түрге
айналып бірнеше жыл бойы ауырады (М. Сисекенов). Жыланды ... ... бала оны ... ... ... еді, екі соққаннан
қалмай белшесінен бөліп түсті (Ә. Әбішев). Келтесінен кесіп өтіп Магнитті
жер кіндігін, Шұғылалы шымылдығын, түріп көктің ... (Қ. ... ... ... да көз ... ... ұйғарғандай, профессордың
қасына қисайып жатты (Н. Баяндин).
Айнала орап жатқан қалың ... екен күші ... ... ... ... күмбезденіп,
Секілді сауыт киген болат қорған (М. Хакімжанова).
2.1.4 Көмектес септік арқылы жасалуы
Көмектес септігінің көнеруі ... да ... ... еңбектерде үстеу сөз табының жасалуына байланысты ... ... ... А. ... М. ... т.б. ғалымдар еңбегінде
көмектес септікті кейбір сөздердің де адвербиалданып, үстеуге айналатынын
айтады.
Көмектес септік жалғауларының көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады.
4 кесте – көмектес септік жалғауының ... ... ... ... ... ... + -мен |
|1 |2 ... ... ... ... ... ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| | |
|4 ... – жалғасы | |
|1 |2 |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... ... ... ... сөз ... жалғанады:
Зат есімдерге көнеленген көмектес септігі жалғануы арқылы жасалған:
алдымен,
әупіріммен,
бетімен,
есесімен,
жайымен,
жөнімен,
күнімен,
түнімен,
расымен,
ретімен,
шамамен.
Көнеленген тәуелденген көмектес септігі арқылы жасалған сын есімдер:
түгелімен,
тұтасымен,
зорымен,
тегісімен.
Екінші сыңары көнеленген тәуелденген көмектес ... зат ... ... жасалған:
бас-басымен,
жүп-жұбымен,
жентек-жентегімен,
жан-тәнімен,
бет-бетімен,
арба-марбасымен,
бесік-месігімен,
рет-ретімен,
кез-кезімен.
Мысалы, Сонымен жарты сағаттан артық уақыт өткенде Қасын биіктің басына
келіп шықты (М. Әуезов). Есікті ол (Хакім) қайтадан қақты, ... ... ... ... ... ... ештеме сездірмеуге тырысып, әрбір сөзін
асқан сақтықпен сөйледі (Д. ... Ол осы ... ... ... ба ... ... ... қарап келе жатты (І. Есенберлин).
Алтын Орда татарларының кейбір мырзалары ... ... ... ... ... ... ... шоқынған нояндар болды (С. Мұқанов). Бетімен
жайылып жүрген бір ел бар, алыс-жақын, кедей-бай демей, ... ... ... ... ... ... (Ғ. ... Мардан сол бойымен
жаяулап жылқыға келіп, ... ... ... жоқ (І. ... ... ... тегіндікпен қолын байлата қояр түрі жоқ (Қ. Есенжанов).
Академик Әлкей Марғұлан Қазақстан жері ... ... ... ... болады»
деді (Т. Оразов). Бірнеше күн сабаққа ұдайымен бармай да қалды (Б. Майлин).
Жыртқыш тегіншілікпен ... ... ... керек еді (Ж. Орманбаев). Атты
әскерлерше тәртіппен екі-екіден кетіп бара жатыр (Б. Соқпақбаев). Осы күй
әсерінен ... сол күні ... ... ... жоқ (З. Шүкіров). Жолдасым
күндікпен әуре болып еш нәрсе шығара алмады (С. ... Сол күні ... ... ... ... ... малдары өрістен қайтты (Б. Майлин).
Осы ақ саулыққа жем беріп, күтудің зорымен қыстан аман алып ... ... ... ұшып бара ... ... ... артынан кеп түйіп
кеткенде төмен қарай жарқ қоям деп қара суға күп беріп ... ... ... өмір исі ... ... тиіп ... ... есесімен беретін
Жақсылық та топырақтан жұғады (Ө. Тұрманжанов).
Бүгін сізге сәлем берем дегенсің ертемен алып келгенім (Х. Есенжанов).
Төрелердің бәрі де қазынадан жалақы ... өз ... ... жинап алады (С. Шарипов).
Үйдің ішінде бірде-бір артық зат жоқ, ... ... ... ... (Соц. ... ... ... бар ынты-шынтымен тыңдайды да ... ... жезі бар, ... селдір сақал, сары шұбар кісі баланы ат-
матымен айнала бір қарап өтті (Ғ. Мұстафин).
Төстік оның қол-аяғын ... ... суға ... ... ... ... ... біраз төмен лақтырып алды да: – ... – деп ... ... (Ә. ... ... ел ... ... жүзін,
Әр жерге сүйегіңді көміп жүрсің.
Сандалып елден безіп нағып жүрсің,
Тентіреп бет-бетіңмен лағып жүрсің (Айтыс).
Замана шаруа, мінез ... ... ... нәби ... шариғаты өзгерсе де,
Тағриф Алла еш дерде өзгермеді (Абай).
Жанайдың ... сөз ... ... ... ... ... Ұл ... жүрген адамдар да жалғыз жүрмей, ... ... (Ө. ... ... күй ... ... айырмайды,
күйді бүкіл жан-тәнімен тыңдайтынға ұқсайды (Қ. Жұмалиев). Бұрынғы шәлкес-
шалыс, әзіл-оспақ ... өз ... ... Балзияның сақтана сараң сөйлеген
сөздерінен жалынды ықыласы, жан-ділімен беріле ... ... ... Үзіліп кеткен ер-мерімен шұбатыла сылқ ете қалған қарашыңның жаны
аузына келіп, енді шығаруға дайын еді (І. ... ... ... ... ... ... ... тілдің лексикалық құрамы мен грамматикалық
құрылысының өзгеруіне әсер ... ... ... ... ... кеңеюі
тілдің сөздік қорын ғана емес, сонымен бірге олардың қолданылу қызметін де
кеңейтеді. ... ... ... бір сөз табының жеткіліксіздігі басқа
сөз табындағы екінші бір ... сол ... ... әкеліп
соқтырады. Көнеленген септік жалғаулары да ... ... ... ... әлі де шешілмей келе жатқан даулы мәселелері
жеткілікті екені ... ... ... бірі – ... ... көнелену процесі. Негізінде үстеулер лексика-грамматикалық
тұрғыдан жалпы тіл ... ... ... ғылыми еңбектер жазылды.
Мәселен, қазақ тіл білімінде үстеулер туралы жан-жақты мағлұматты профессор
А. Ысқақовтың еңбегінен ала ... ... ... туралы қырғыз
тілінде С.А. Давлетов, өзбек ... С. ... ... тілінде
А. Шукюров, түрікмен тілінде Х. Ғафурова, тағы да ... ... ... Тіл ... ... ... ... да дерлік үстеудің морфологиялық және семантикалық жағынан
зерттелгенін байқаймыз. Бүл ғалымдар ... XX ... 50-60 ... ... Ол кезде үстеулер көбіне морфологиялық жағынан өзгермейді
деген тұрғыда сөз болды. Шынында ол ... ... ... ... да
болған сияқты. Ал қазіргі әдеби тілдің дамуының нәтижесінде үстеулердегі
морфологиялық ... ... ... ... ... да
бастады. Міне, жалпы түркологиялық, сол сияқты қазақ ... ... ... ... тек бір ... сөз ... ... мәселе ондағы
септік жалғауларының көнелену процесі туралы болмақ. ... ... ... бұл ... ... жоқ ... де ... Бірақ
барлығы да үстеулер септік жалғауларының көнеленуі ... ... ... оны синтаксистік жағынан толық көрсеткен емес.
Профессор А. ... ... ... жалғаулы үстеулерге байланысты
"Көнеленген қосымшалар деп – қазіргі тілімізде қолданылып жүрген септік
жалғауларын айтамыз. ... бүл ... ...... ... бөлінбейтін бөлшегіне айналып, ... ... ... ... ... ... ... шыққандықтан,
сыртқы тұлғасы жағынан сол септіктердің жалғауларына ұқсас келеді" дейді
[10, 335-336 бб.]. Автордың бұл ... ... ... мен көнеленген
септік жалғауын салыстыру арқылы көрсетуге болады. 1. Сағат бірде үйге кел.
2. Бірде сен барып кайтарсың.
Міне, осы ... ... бір ... ... жалғанған -де септік
жалғауы десек, екінші сөйлемдегі -де көнеленген септік жалғауы деп ... ... ... ... ... ... айналғандығын
аңғарамыз. Үстеулердің өзі кейінгі жылдардың жемісі ... ... ... даму ... осы ... септік жалғауларының көнеленуі,
тұрақталуы арқылы үстеулердің жаңадан жасалғанын байқаймыз.
Түркі тілдеріндегі "адвербиализация" деп аталатын ... ... ... ... ... ... айналуын білдіретін бірден-бір тәсіл. Бүл
атау түркі тілдер теориясында кеш қалыптасқан. ... ... ... ... сөз ... үстеуге өту процесі сонау көне түркі
Орхон, Енисей, Талас ... ... ... Одан арғы көне ... ... ... болады" [38, 59 б.]. Зерттеу барысында көнеленген
септік жалғаулы үстеулер бергі жылдардың жемісі емес, ... келе ... ... заманынан) құбылыс екеніне нақты мысалдармен көзімізді
жеткізеді.
Тілдегі әрбір лексикалық ... ... бір сөз ... жатады,
олардын өзіндік табиғаты, ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... топ ... білдіретін мағынасына
байланысты сараланатыны белгілі.
Тілдің дамуы барысында белгіті бір сөз ... тән ... ... тілі, жазба тіл, ғылым ... ... ... ... ... ... байланысты бір сөз табынан екінші сөз табына
ауысып, жаңа тұлға, жаңа мағына ретінде ... ... ... дамуына
сөздік құрамның баюына әсер етеді. Мұндай тілдік құбылыстар тіл жүйесінде
лексикалық бірліктермен ... онын ... ... ... ... қоймайды.
Сөз таптарының мұндай құбылмалылык қасиеті барлық құрылымдарға тән.
Белгілі бір сөз өзінің бастапқы ... ... ... жаңа ... жаңа қызметке ие болуы - тарихи жалғаспалы құбылыс. Яғни, сөз
өзінің бастапқы төл мағынасын өзгертіп, жаңа сөз ... тән ... ... Жаңа ... жаңа ... ... ие ... сөз өзінің
бастапқы қасиетінен арылын, жаңа сөз табының ерекшелігіне сай ... Жаңа сөз ... ... ... бойына сіңіреді. Дегенмен, пайда
болған сөз бен оның әуелгі мағынасының арасында байланыс ... ... ... ... бас ... одан да ... тілдік құрылымдарды жасауға
қатыса береді. Әрбір пайда болған жаңа тұлға өзіндік ерекшеліктерімен, ... ... ... ... құбылыстар сөз таптарының
арасында сан ғасырлық тарихымен әлі кунге дейін толассыз қалыптасу, ... Ерте ... ... сөз таптары тіл жүйесінде кейіннен қалыптасып
келе жатқан жаңа сөз табының өсіп өнуіне ықпал ететіні де ... ... сөз табы өзге сөз ... ... даму ... ие ... Түрлі
лексемалармен толығады. Қалыптасқан жаңа сөз табы тіл дамуында өзге ... ... ... ... даму сатысынан өтеді. Кейіннен
пайда болған сөз табы мен ерте ... ... сөз ... ... ... алмасулар жүреді. Мұндай тілдік единицалардың бір-
біріне өтуі - жалпы сөз ... ... ие ... сөз табы ... ... тигізбей коймайды. Тілдегі болатын осындай тілдік
күбылыстар ... ... ... тіл ... ... тіл ... ғылым тілі нақтыланып, жүйелене түседі. Ал аталмыш сөздерді
қалыптастыратын сөз таптары арасында мағыналык байланыс ... ... ... ... ... қалыптасу белгілері тілдегі түрлі құбылыстар
нәтижесінде іске асатын процесс. Яғни, конверсиялық жолмен пайда болған
жаңа сөз ... ... ... ... ... ... әр түрлі тілдік
денгейде түрады. Біріншіден, ауысушы тұлға ... ... ... ... ... сөз ... жүйесіне енбестен, синтаксистік күтші ықпалмен
өзге сөз табы қатарына өтеді. Екіншіден, есім ... ... ... ... ... ... алшактап, сөйлем ішіндегі
қызметіне байланысты ұзақ мерзімді ... ... ... ... барып үстеу ретінде танылады. Үшіншіден, етістік сөздер ... ... ... ... мағыналық сипатынан алшақтай
отырып, етістікпен жуықтасып, функциялық жақтан түрақты пысықтауыш ретінде
қолданылып барып ... ... ... ... ... ... ... сөздердің кұрылымдары да алуан түрлі болып келеді.
Синтаксистік тәсілмен жасалған тұлғаларды ... ... тек ... ... ... ... ... гүрліше. Белгілі
бір қосымшалар түбірмен :інісіп, оның ажырамас бөлігі ретінде сақталса,
енді бірі мүлдем ... ... ... ... дәрежеге жеткен.
Қайсыбір сездерді казіргі тілдік тұрғыдан ... мен ... ... жазу ... ... ... түсіндірме сөздігінің ... ... 350 ... ... септік формалы үстеулер бар екеніне
көзіміз жетті. Мұндай үстеулер көбінесе ... ... ... ... кездеседі. Сөздікте мынадай сөйлем көрсетілген: Топ-тобымен
жоғарылы-төменді үйіліп ұшқан үйректер көлден-көлге қонады. Осы ... ... –лы, -ді ... жұрнақ па, жалғау ма
ойлану керек. Тіпті мұндай үстеулердің қай сөз ... ... ... ... қашаңда есімдерге тән және тілдегі сездердің
екінші сөз табына өтуі де көбінесе есімдер ... есім ... ... ... Жатыс жалғаулы зат есімнің көнеленуі арқылы жасалған үстеу:
Жауыз екен неше жыл ... ... ... он ... ... жеп ... өзімнің күздігімді тартып алады (Т. Мүсірепов).
– Жатыс ... сын ... ... ... ... ең ... жағыңда жаңада ғана егілген жас ағаштарға Әсет
Ережепті алып келді (К. ... ... ... ... ... ... ... Ерғали барып қайтқанда бір сөзінен денем түдшігеді (Ғ. ... ... ... сан ... ... ... тауып, аман лақтап берс, сол төлді аман өсірсең де олжаң аз
болмас, – деді (С. Бегалин).
– Шығыс ... ... ... ... ... Әлден уақытта
денем өз-өзінен ұйып, маужырай бастадым (С. Жүнісов).
– Көмектес жалғаулы көмекші есімнің көнеленуі арқылы:
Газеттер алдымен қазақ ... көп ... ... ... (С.
Сейфуллин). Бұл сөйлемде көмектес жалғаулы көмекші есім жеке ... бұл ... ... ... ... ілік септігінің ашық, не
жасырын түрімен түйдекті түрде жасалуы тиіс. Бірақ бүл жерде алдымен ... ... жеке ... ... ... өзі бұл көмекші есімнің активті түр
алғанын байқайтады. Бұл сөз осы ... ... ... жұмсала келіп,
пысықтауыштық қатынаста жұмсалған.
Табиғи жағынан алғанда бүл сездің түбірі алд ... ... алд ... ... десек, ал -ы тәуелдік жалғауының III жағы екендігі үнемі
айтылып келеді. Бүл жағынан ... ... ... керек. Бірақ біз алды сөзі
дәл осы колданыста дербес мағынаға ие болып отыр дегенімізбен, ол сөз ... ... ... ... ғана іске асса керек. Өйткені алды
сөзі жеке қолданылмайтыны белгілі және бүл сөздегі тәуелдік жолғауының ...... ма, жоқ әлде ... емес пе ... де ой ... Егер -ы
жалғау болатын болса, онда тәуелдік жалғауының III жағындағы жалғау өзінен
бұрынғы ілік жалғаулы сөзбен матасу байланыста ... ... Осы ... ... ... де көруге болады. Қысы-жазы сөзіндегі тәуелдік
жалғауы езінен бұрын ілік жалғауын керек етпейді. Оның тарихи ... ... ... ... ... өмірдің қысы-жазы болып матаса байланысқан сөз
тіркесі болуы тиіс. Бірақ қазіргі кезде мұндай ... ... ... ... ... Өйткені қысы-жазы сөзіндегі -ы жалғаудан ... ... ... ... онда жалғаулық қызметтен түбірге кірігу
процесі пайда ... сөз ... ... сыңарда жұмсалмай, тіпті еңді
зат есімнен үстеуге ауысу процесі туындаған. Осы сияқты алды сөзіндегі -ы
жалғауы да ... ... ... сол ... ... ... осы ... жалғанған көмектес жалғауында да аталмыш процесс
қалыптасқан. Сонда көмектес септігі де осы сөзге ... ... ... ... енді ... ... Сонда бір ғана алд сөзінде бірнеше
езгеріс пайда болып отыр. ... ... ... тәуелдік жалғауының
өзінде алды сөзіне кірігу болса, енді оған көмектес септігінің кірігуі тағы
да туындаған. Міне, алдымен ... жеке дара ... ... үстеу
сөз табы, екіншіден, пысықтауышқа ауысуы пайда болып отыр. Бір сөздегі ... ... ... көмекші есімдерді жан-жақты талдауға мүмкіндік
тудырады. Оның үстіне бір септіктің көнеленуінен сөзжасамдық ... ... ... табуда. Бір ғана көмекші есімдегі (дербес мағынасы жоқ сөз)
осы құбылыс дербес мағынасы бар сездерде ... да ... ... орын алуы
мүмкін.
– Етістіктің көнеленуі арқылы жасалған үстеулер: Ол сыртқы кең қақпаны
ашар-ашпастан Төлегенді енгізіл жіберді (Д. ... Оң жақ ... ... ... Жел ... ... ... ел жатар-
жатпаста ауылға жетесің (Ғ. Мұстафин).
Міне, бұл ... ... ... тек ... жалғаулары арқылы осынша
сөз таптарынан жасалады екен.
Тіпті ұстеулер жоғарыдағы сөз таптарынан ғана емес, үстеудің өзінен де
көнеленген септік жалғаулары арқылы үстеу ... ... ... Барыс септігі жалғану арқылы:
Алда ... ... кім ... ... ... ... (Ауызекі тіл).
– Жатыс септігі жалғану аркылы: Күн ұзын ... ... ... ... ғана ... (Н. ... Шығыс септігі жалғану арқылы: Колхоз ... ... ... ... та, ауыл ... да бұған мән бермейді (С. Жүнісов).
– Көмектес септік жалғану арқылы: Бірнеше күн сабақка ұдайымен бармай
да қалды (Б. Майлин).
Осы ... ... ... ертеден, ұдайымен үстеулерінің түбі
қазір, әзір, ерте, ... ... де, ал ... ... ... жатыс,
шығыс, көмектес жалғаулары көнеленген, яғни үстеулерге кірігіп кеткен ... ... ... келгеңде, үстеулер бірнеше салада басқа сөз
таптарынан ауысу арқылы жасалса, соның бірі септік жалғаулардың ... ... мол ... екенін көрсетуді мақсат еттік.
Көнеленген септік ... ... ... ... сөздерін
қалыптастырады. Ал үстеулердің сөйлемдегі негізгі синтаксистік ... ... ... Жоғары бөлімдер де айтып ... ... ... тұлғалары септік жүйесінен ... ... бір ... тұрақтала келе, өзінің бастапқы синтаксистік қызметін жойып, жаңа
синтаксистік қызметті қабылдайды.
Үстеулердің қызметі жалпы түркі тіл ... ... ... ... еңбектер жазылды. Солардың ішінде Л.Н. Харитонов, С. ... ... және С.А. ... ... айтуға болады. Қазақ тіл
білімінде үстеулердің қызметі ғалым А. Ысқақов еңбегінен ... ... ... ... ... ... Ә.О. ... ерекшеліктері), Б. Таңсықбаева (сөзжасам ... ... ... ... ... бір ... осы ... көнелену принципі, шындап келгенде,
бірнеше бағыттарға себеп болады.
Біріншіден, осы көнеленген септік ... ... ... ... ... ... ... мен септік жалғауға
қатысы айқындалуы тиіс.
Барыс септігі – көлемдік септіктер қатарына жатады. ... ... ... – іс-әрекеттің жанама объектісін білдіру, оның бағытын
көрсету.
Бірақ ... ... ... ... жүрген бірқатар сөздер барыс
септік тұлғасында келіп ешқандай жанама объектіні, бағытты білдірмейді.
Сөзіміз дәлірек болу үшін мысалдар келтірейік.
Тектен-текке адам ... дей ме, бір ... бар ... (Қ. Сатыбалдин).
Қамбарбектің ісі қолдан-қолға өтіп тексеруге түсті (С. Бақбергенов).
Алда қалай боларын кім ... ... ... ... (С. ... ... ағатай-ай, - деді, сол кезде күндікке үндемей отырған
қыз жайнаған көзіндегі жасын іркіп (Ж. Арыстанов).
Суы мол ... ... ... ... ... ... ... еккенде, ол
көбіне жергілікті жағдайға төзімсіз болады (А. Балтабаев).
Абай сөзін әр қазақ күніге бір рет ауызға ... - ... ... ... ... жерге бір сағат бұрын келдім (С. Жүнісов).
Сөйлем ішіндегі ... ... ... ... ... нақ
үстеу сөз табының ерекшелігіне сай қолданысқа ... ... - ... да ... ... тұр.
Жоғарыда кездескен кешке сөзіне тоқталайық. Аталмыш сөз үстеу ретінде
кейінгі жылдары қалыптасып, толық мағынаға ие болған. ... тек ... ... қазіргі тіл тұрғысынан еш ажыратуға, ... ... ... құрамын қазіргі қазақ тілі бойынша талдасақ - ... ... ... тән ... ... ... ... ретінде
танылады. Яғни, сөз құрамындағы жалғауда сөз түрлендіруші қасиет жоғалған,
өлі форма түрінде ғана көнеленген септік жалғауы десек те ... Егер ... сөз ... ... ... ... қараса, онда сөз толығымен
үстеулер қатарынан алшақтап ... ... ... ... онда қимылдың, іс
- әрекеттің бағытын ... ... еді. ... ... ... мен
қосымшаны бөлшектеуге әбден болады. Бірақ сөз сөйлем ішінде түрленбейтін
қасиетімен үстеулер тобының сұрағына ... ... ... ... деп ... ... Сөз бойында септік жалғауының ешбір белгісі
байқалмайды. Өйткені кешке сөзі бұл ... ... ... бір ... ... тұр. Сол ... ... қосарлану арқылы да жасалады
екен. Сондай-ақ, күніге деген үстеуді де ... ... ... ... қарап, үстеудің үнемі деген семаны білдіріп тұрғанын байқаймыз.
Сонымен қатар, күн - зат ... ... ... ... III ... барып, барыс септігі қосылған. Бұл тәуелдік ... ... ... ... ... ... жалпы осы тектес үстеулердің
құрамында өте ... ... енді осы ... ... ... ... арқылы жасалған үстеу
мағыналы тұрақты тіркестерге келейік. Мұндай үстеулер де жоғарыдағыдай ... ... ... септігіне келер болсақ, олар көбіне дербес мағынасы
бар сөздерден жасалғанын аңғарамыз:
Ішсе ішіне, жесе жайына;
ажалды киік адырға;
ұстағанның қолында, ... ... бір ... ... ... екі ... [әр ... неше саққа];
жылдың жылына;
көрінер көзге;
көрер көзге;
бір көрмеге.
Сөздікте (ҚТФС) барыс септігінде тұрған осынша үстеу мағыналы тұрақты
тіркестерді кездестірдік. Енді осы ... ... ... ... Бір көрмеге тәп – тәтті,
- Қазаны мен қалбаңы.
Дөң айналмай ант атты,
Бүксіп, бықсып ар жағы
(А. Құнанбаев).
2) ... ... боп, ... ... ... ... қайтіп қаламыз,
Ойыңды енді азат қыл,
Қалсын былай балалық
(С. Торайғыров).
3) Құдай басқа салмасын, сен секілді,
Желмен жерге жығылып, жар ... бір ... ... ... ... ... бос ... Құнанбаев).
Бұл мысалдардан да барыс септігінің берер мағынасын еш аңғармаймыз. Тек
дайын қалпында қолданылып тұр. Тұрақты тіркестердің өздері даяр ... орны ... ... ... қолданысқа енетін тілдік
единица екені белгілі.
Барыс септіктің қазіргі тіліндегі жалғауы - ға, - ге, - қа, -ке ... ... ... көне жазба ескерткіштерінде де дәл осы формада
сақталғанын В.Т. Кондратьев өзінің "Очерк ... ... ... ... ... ... "Дательный падеж в языке ... с ... ... -қа, - ка, который присоединяется как и
основам на глухой согласный, так и к ... на ... ... и
гласный" [3, 12 б.].
Қазақ тіліндегі көнелік белгілер ... ... ... ... ... ... падеж в слове ұзаққа ... күн ... ... ... ... литературных языков
Восточного Туркестана, для которых данный падеж в славах, ... ... ... ... был не ... а ... - дейді [4, 35
б.].
Бұдан әрі кешке, жылына, ... ... ... де осы ... ... ... ... тіліндегі септік ... ... ... ... құрамында жүруінің тарихи дәлелі мен
себебі барлығы айқын.
Осы сияқты қазіргі таңда көне ... ... ... ... ... үстеулерді зерттеп жүрген ғалым Е.Б. ... ... ... ... атты ... ... болады.
Мұндай көнеленген септік жалғаулары арқылы жасалған кез келген үстеудің
құрамынан жалғауды бөліп ала алмаймыз. Өйткені қолайсыз, әрі сөз ... ... ... ... ... алмайды. Аталмыш жалғаулар септік
жалғауларының тұлғалары болғанымен, ... ... ... ... ... ... ... мен (бір бүтін) тұтас алып ... ... ... бір ... ... бөлшегі болып танырлықтай
дәрежеге ауысқан.
Қазіргі қазақ тілінде мекенді білдіретін жатыс септігі формасының
көнеленуі ... сөз бен ... ... ... бірлік ретінде
лексикаланған сөздер өз алдына үлкен бір топ ... ... ... ... ... да, құрылымдары да әр түрлі. Белгілі мекенді
білдіретін сөздер өз ... топ ... ... ... ... арнайы сөз тудырушы қосымшалардың көмегімен бірден жасала
салған жоқ. Қарастырғалы отырған ... ... ... ... ұзақ ... ... ... өткен. Белгілі лексикалық единицалар
бір сөз табынан екінші бір сөз табына ауысқан. Бұл ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы колданыста ... ... ... ... ... ... асады. Қалыптасу
барысында сөздер неше түрлі тілдік деңгейден орын алады. Белгілі бір сөздер
қосымшалар көмегімен жасалса, енді бірі ... ... ... бір ... ... Лексика - семантикалық тәсіл бойынша сөздер формасын
өзгертпестен сөйлемдегі ... ... ... ... өзгертіп, белгілі бір сөз ... ... ... ... ... ... сөздер бір - бірімен қосарланып,
тіркесіп, бірігіп колдануының салдарынан лексикаланып, үстеулер ... ... ... ... ... ... бір бөлігі жатыс септігі формаларымен ауысып келген. Мұндай сөз
жасау тәсілдерінің барлығы конверсиялық ... ... ... ... ... ... ауысып келген сөздердің бір тобы мекендік
қатынасты білдіретін ... ... ... ... ... төменде, кеште,
ертеде, басында, т.б сөздері. Аталмыш сөздердің қалыптасу жолы ... ... ... ... зат ... ... ... - белгілерін байқап көрейік. ... ... ... ... ... ие ... ... және мезгілдік үстеулердің
түбірі зат есімнің қай түрінен жасалғанын анықтау қажет. Біршама деректерге
сүйене отырып, ... ... ... ... -Да, -де, - та, - ... ... ... алда, артта, іште, сыртта, тыста сөздерінің
түбірі ... ... ... зат ... Қараңыз, алды + да, арт +
та, іш + те, сырт -та, тыс +та. Ал ... ... ... ... ... ... зат ... туындаған. Қапыда, жоғарыда, төменде,
әуелде, жуыкта сөздерінің түбірі үстеу сөздер, сол сияқты жақында, ... ... ... ... сын ... ... ... Негізінен,
жатыс септігі формасы арқылы адвербиалданған тұлғалар әр ... ... ... ... ... ... де сол ... болады.
Құрылымдық ерекшелігін саралағанда аталмыш үстеулердің көбі жатыс ... ... ... тәуелдік жалғауының 3-ші жағын салу арқылы арт
+ ы + нда, сырт +ы + нда, іш + і + нде, аст + ы + нда ... ... есім ... ... ... ... ... жатыс
формасының үстеу сөз құрамындағы белгісі мен ... ... ... ... ... ерекшеліктерді салыстыру қажет. Соның салдарынан
үстеулерге тән жатыс формасының қызметі айқындалады. Мысалы:
– Желбегей киген қызыл жемпірі мына ... ... оны ... түрі ... ... ... бола ма, бір ... жаққанға (Абай) деген сөйлемдердегі
күнде сөздерінің бір-бірінен ... ... бар? ... ... ... мағыналық байланыстылығы әр түрлі. Бірінші сөйлемдегі
күнде сөзі заттық атау ретінде жүмсалатын күн сөзімен ... да, ... ... сөзі ... күн ... алшақтап, жалпы мезгілдік
қатынасты білдіріп тұр. Мұндай мағыналық қасиет ... сөз ... ... белгілерінің бірі болып саналады.
Жатыс септігіне байланысты "Қазақ тілінің фразеологиялық ... ... ... ... ... аталмыш тұлғада келетін үстеу
мағыналы ... ... өте көп ... ... жетті. Мәселен,
арасат оты жанғанда,
бұра мұздан тайғанда;
басы айдауда, малы талауда;
аяқ жетер жерде;
ұлы ойда, қызы қырда;
көңілі көкте, басы ... ... ... ... иненің ұшында;
жаны тырнағының ұшында;
дес бергенде;
ішкені алдында,
ішпегені артында;
фәнидің жүзінде;
таңда мақшар болғанда;
кісідегінің кілті ... ... ... ... іні ... ... жоқ ... барында; бас жарылса, бөрік ішінде;
жабулы қазан жабулы күйінде;
қазаныңды асып, отыныңды жағып отырғанда [жүргенде]. Сонымен ... ... ... ... ... тіркес кездесті. Тұрақты тіркестерді
сөйлем ішінде көрейік:
1. Жуан/бел ... ... маңы ... Чемодан көтерген жастар
ағылып келіп ... ... жуан ... ... Иманжанов).
2. Жаздың сарша тамызында. Жаздың сарша тамызындағы таңдардың бірі. Күн
көкте өрмелеп, ... ... ... ... ... Басы айдауда, малы талауда. Егер ... ... ... ... менің қорадағы биелерім құлын тастайды. Айғыры кісінегеннің
басы айдауда, малы талауда болады – депті (Ш. ... Аяқ ... ... ... ... еш жерден іздегенмен таппайсың. Ол аяқ
жетер жерде жоқ (Б. Өтемісов).
5. Көңілі көкте, басы жерде. Жаманның көңілі көкте, жерде басы,
Алыс қой ... екі ... өзі ... ойы ... ме ... ... ... Құлағым сенде. Ой, маған алаңдама, құлағым сенде, сөзімді мүдірмей
айта бер (А. ... ... ... Алшынбай өзі ұлық болып көрмесе де, түптеп келгенде,
старшынды, тіпті, кейде аға сұлтанды да сайлаушының ең мықтысы болатын
(М. ... Өлі мен ... ... Уайымның көбі... Абаймен байланысты. Өлген
Мағаш пен бүгін өлі мен ... ... Абай ... ... ... ... мүсіркеп, есіркей толғанады (М. Әуезов).
9. Жабулы қазанды жабулы күйінде. Жан керек болса, өмірден үміт ... ең ... ... ... келсін. Оған шейін жабулы қазанды
жабулы күйінде қалдыра тұрайық (С. ... Әзер ... ... жалыны қазан түбін енді жалай бастаған от ... ... кала ма ... шегір көздерін отқа қадай түседі (Ә.
Шәріпов).
11. Қас пен көздің арасында. -А - а... ... - ай, қас пен ... ... болып қала жаздадым (3. Қабдолов).
12. Бас аманда. Мынау маңайдағы ел ... ... ... Бас ... ... ... қазатын, малыңды суаратын, ... ... сол ... ... (М. ... Дер кезінде / шағында. Біз болсақ кеше дер кезінде Есболат Қарасуына
жетіп қондық. Түн бойы айғай ... атой ... ... де ... (М.
Әуезов).
14. Демнің арасында. Кемпір мен Қадиша демнің арасында әкей-үкей болды да
қалды (А. ... Өлі мен ... ... ¤ Өлім ... ... ... ... Өлген Мағаш пен бүгін өлі мен тірінің арасындағы ... ... ... жарадар жанымен мүсіркеп, есіркей толғанады (М.
Әуезов).
Осы тектес мысалдарды келтіре беруге болады. Осы ... ... сөз бен ... ... ... қасиетін анықтау
қиындық тудырады. Бұл сөйлемдерден де ... ... ... ... ... ... адвербиалданған сөздер тобы шығыс септігінің формалары
арқылы да туындаған. Белгілі бір сөз ... ... ... ауысу
процесіне аталған септік жалғауларының әсері мол. Шығыс ... ... ... тұтастай үстеулер қатарына ауысуына әсер еткен. ... ... ... септігімен қатынасқа түскенде үстеулер қатарына өте
бермеген. Көптеген ... ... зат ... тән сөз ... ... сөз түрлендіру жүйесіне түсіп отырған. ... ... ... ... ... ... ... олардың семантикалық және
морфологиялық белгілеріне сүйенген дұрыс. Қазақ тілінде -дан, -ден, ... -нан, -нен ... ... ... ... көбінесе мезгіл, мекен,
қимыл - сын, себеп - ... ... ... Тіл ... ... арқылы қалыптасқан үстеулер тұлғалық дамуынан бөлек мағыналық
топтарын да кеңейтіп, сөйлем ішінде ... ... ... ... ... дәлелді болу үшін жекеленген сөздердің сипатына
токталып, мысалдармен ... ... -Тан, -тен, -дан, -ден ... ... ... ... талдап көрейік. Мезгіл үстеулері
тілімізде қимылдың әр алуан мерзімдік белгілерін білдіру үшін қолданылады.
Сөйлем ... ... ... қызметін ... Кәрі күн келе ... ... ... ... ... қара жерді қарғағандай,
Шашырап жалын шықты ... (I. ... ... ... ... өзімнің де ежелден сыйлас қадірлі адамым еді
(Н. Ғабдуллин).
3. ... сұлу жайы ... ... жұрт ... қыз ... ... арсыздықпен, ұятсынбай,
Қолы жетпес нәрсеге тыртақтаған
(Абай)
Келтірілген мысалдардан мезгілдік ... ... ... ... ... ... септігінің формалары зат есімдермен
біртұтас ... ... ... ... ... ... есімдердің
сөз түрлендіру жүйесінде тұр деп айту ... ... ... еді. ... да, ... ... да толық үстеулер қатарына ауысқан сөз қимылдың
мезгілін білдіріп, ... ... ... ... телініп
тұр.
Шығыс септігі формасының мекен үстеулерін қалыптастырудағы ... ... ... ... ... -дан, -ден, -тан, -тен, -нан,
-нен қосымшаларымен жасалған. Мұндай үстеулер морфологиялық ... ... ... Олар ... өзге сөз ... ... келген сөз
формалары. Яғни, единица белгілі бір сөз табынан өзге сөз табы ...... ... ... Бұл ... ең алдымен, сөз
семантикалық жақтан өзгереді. Оның ... ... әсер ... ... мен ... ... өзі ... табылады. Мысалы: І. Айнала орап
жаткан қалың орман, Кім екен күші жетіп еккен қолдан? Көрінген ... ... ... ... ... ... (М. Хакімжанова)..
2. Тұс - тұстан аспанға атылған ракеталар төңіректі күндізгідей жарық
етіп тұр (Т. ... ... ... ... ... ... ... дал болған Өсерхан
енді өз бетінше қорғанысқа көшті (С. Беғалин).
Қимыл-сын үстеулер тілімізде шығыс септігі ... кең ... ... ... ... ... ... қалай жүзеге
асқандығын білдіреді. Мысалы:
Әсел тосыннан сөз берген жігіттерге не дерін білмеді (Ж.Сатаев).
Қоспан ойқастап оң жаққа орағытып өтті де, ... ... ... шыға
келіп сойылын тағы сермеді (Т. Ахтанов).
Айдан басшылары мені төтеннен шақырта қалғаны (Д. ... ... ... ... (Қ. ... мысалдардан қимыл-сын үстеуінің мағыналық ерекшелігін ... ... ... ... ... Сол ... себеп-салдар үстеулері де
жатыс септігінің формасы ... ... ... ... ... сөз ... ... қатарына ауысып отырған. Мысалы,
амалсыздан, лажсыздан, шарасыздан, т.б.
Бұл мысалдарды да тарихи тұрғыдан ғана ... мен ... ... ... жалғауларын көнеленген деп түсінгеніміз жөн. Өйткені, олар
тілдің даму ... ... яғни ... ... ... ... ... адвербиалданған сөздер тобының біразы көмектес
септігі формасында қалыптасқан. Олардың барлығы қазіргі кезде үстеу болып
толық қалыптасқан. Көбінесе олардың ... есім ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған үстеулер.
Газеттер алдымен қазақ еңбекшілерінің көп жеріне таратылатын болсын. (С.
Сейфуллин).
Бірнеше күн ... ... ... да ... (Б. ... күй әсерінен Болат сол күні күнімен арыла алған жоқ (3. Шукіров).
Бұл мысалдардан аталмыш ... ... сөз ... ... ... үстеудің жасалғанын байқаймыз. Бірінші сөйлемде көмектес жалғаулы
көмекші есім жеке қолданылған. Негізінде бұл ... ... ... ... ... ... не ... түрімен түйдекті түрде жасалуы тиіс (үйдің
жаны, есік алды). Бірақ бұл жерде алдымен сөзі өз ... жеке ... ... өзі бұл ... ... активті түр алғанын байқаймыз. Бұл
сөз осы қалпында үстеу қажетінде қолданыла келіп, пысықтауыштық қатынаста
жұмсалған.
Табиғи ... ... бұл ... ... алд ... Сонда алд табиғи
жағынан түбір десек, -ы тәуелдік жалғауының III жағы екендігі үнемі айтылып
келеді. Бұл жағынан талас ... ... ... ... біз алды сөзі дәл ... ... ... ие болып отыр дегенімізбен, ол сөз тек көмектес
жалғауы жалғануының негізінде ғана іске асса керек. Өйткені алды сөзі ... ... және бұл ... ... ... III ... ы ... ма, жоқ әлде жалғау емес пе деген де ой келеді. Егер -ы ... ... онда ... ... III ... жалғау езінен бұрынғы
ілік жалғаулы сөзбен матасу байланыста ... ... Осы ... ... сөзінен де көруге болады. Қысы-жазы сөзіндегі ... ... ... ілік жалғауын керек етпейді. Оның тарихи себебі де бар. Тарихи
жағынан алғанда өмірдің қысы-жазы ... ... ... сөз ... тиіс. Бірақ қазіргі кезде мұндай басыңқы сыңардағы сөз тіркесі тілде
кездеспейді. Өйткені ... ...... гөрі ... кірігіп
кеткен. Сондықтан онда жалғаулық қызметтен түбірге кірігу процесі пайда
болып, сөз тіркесінде басыңқы ... ... ... енді зат ... ... ... туындаған. Осы сияқты алды сезіндегі -ы ... ... ... ... сол ... ... кеткен.
Енді осы сезге жалғанған көмектес жалғауында да аталмыш ... ... ... ... де осы ... кірігу нәтижесінде түбір
зат есімнен енді үстеуге айналған. Сонда бір ғана алд ... ... ... ... ... ... көмекші есімдегі тәуелдік жалғауының
езінде алд сөзіне кірігу болса, енді оған ... ... ... ... ... Міне, алдымен сөзінің жеке дара қолданып, біріншіден, үстеу
сөз табы, екіншіден, пысықтауышқа ауысуы пайда болып отыр. Бір ... ... ... бүкіл көмекші есімдерді жан-жақты ... ... Оның ... бір ... ... сөзжасамдық процестің де
қатысы керініс табуда. Бір ғана көмекші ... ... ... жоқ сөз)
осы құбылыс дербес мағынасы бар сөздерге бұдан да күрделі түрде орын ... ... ... үшінші сөйлемдерді де талдап көрейік. Екінші
сөйлемде ұдайымен үстеуінің тарихи жағынан ... ... ... - ... ... ... ұдайы сөзіндегі -ы да жалғау болуы ықтимал. Бірақ
мұны дәлелдеу үшін ... ... ... ... ету ... ... Үдайы
- сөзін негізгі түбір ретінде ала берейік. Оған ... - мен ... ... ... ... ... ... ұдайы нұсқасы кеп
қолданылады. Бірақ берер мағыналары - бір.
Жалпы бұл барлық септік формалары не себептен көнерген, ... ... өтіп ... ... ... белгілі зерттеуші Е. Ағманов ... ... ... септік жалғауларының көнеруі мен олардың түбірлер
кұрамына өтуі де, осы сөздердің есімдер ... ... өтуі де бір ... - ... ... өздерін меңгеріп келген сөздерден ажырап, басқа
етістіктердің жетегінде пысықтауыштық қызметте жұмсалуына байланысты ... ... ... бірді алса нөл болады" ... ... ... ... ал оны ... ... меңгереді. Ал "Ашу бірден
қысқан Жұмабек алғашында тығылып ештеңе айта алмады" дегенде, "бірден ... ... ... ... сөз. Екінші мысалдағы "бірден "
сөзінің адвербиализациялануына ... ... ... ... ... жоқ
етістікпен тіркеске түсіп, соны пысықтауы себеп болған. Осы арада да тілдік
үнем заңының әсері ... ... ... ... "бірден"
компоненті о баста күрделі құрамды фразеологизм болса ... Ол ... ... "бір" және "дегеннен" ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін "бірдегеннен"
деп айтады. Ал фразеологизмдердің дені пысықтауыштық қызметте ... Олай ... ... ... ... " ... "бір" сан ... мен
"деген" көмекші етістігінің (есімше тұлғадағы) тіркесінен ... ... ... ... түсіп қалуынан жасалған,
сонымен бұл тіркестің даму жолы бұлай болса керек: "бір ... ... " ... ... ... ... ... байқалады: О баста "бір дегеннен"
қалпында бұл үстеу іс-әрекеттің кейінге қалмай басталысымен орындалғандығын
(не орындалатынын) білдірсе, кейін ол ... ... ... ... ... "қас пен ... ... тектес мән қосылған"
[66, 158 б.].
Зерттеушінің "не ... ... ... ... ... ... ақылға
сыйымды. Жұмысымыздың өн бойында осы пікірді негізге ала ... ... әрі ... ... ... үйге ... сен ... қайтарсың.
Міне, осы сөйлемдердегі бірінші бірдеген ... ... -де ... ... ... ... ... сөйлемдегі -де көнеленген септік
жалғауы деп білеміз. Сонда ... ... ... ... ... аңғарамыз. Үстеулердің өзі кейінгі жылдардың жемісі екенін
ескерсек, сонда тілдің дамуы ... осы ... ... ... ... ... ... жаңадан жасалғанын байқаймыз.
Бұл секілді құбылыстар, сондай-ақ жоғары, ... ... ... ... ... -керу, т.б. формалардан үстеу-лердің сөз табы ретінде
қалыптасуы көне түркі ескерткіштер дәуірінен басталатынын көре ... ... ... ... ... бастапқы сөз түрлендіру қабілетін
жоғалтпай дамып келеді. ... ... тіл ... ... ... ... ... отырған.
"Сөйлемде сөздердің арасындағы алуан түрлі синтаксистік қатынастарды
көрсетіп, өзі жалғанған сөзге әр түрлі грамматикалық мағына үстеп, сөз ... ... ... орын ... зат ... ... ... бірі - септік жалғау Септік жалғау дегеніміз зат пен оның іс-
әрекеті (қимылы), я зат пен ... ... ... ... ... ... ... көлемдік, амал-
құралдық, себеп-мақсаттық сияқты қатынастарды білдіріп, заттық мән ... ... ... [68, 74-75 б.]. ... ... негізінен зат
есімге тән грамматикалық категория. Дегенмен сөздің ... тек ... ... ... ... заттанған сын есімдер мен сан есімдерде,
есімдік, тіпті етістік атауларында да бола ... Осы ... ... ... үлгілері кездеседі.
Үстеулердің септелуі туралы қазақ тіл білімінде екі түрлі пікір
қалыптасқан. ... - ... ... ... ... форма деп танып, оны үстеу сөзжасамының бір тәсілі ретінде
қарастырады [10, 15-28 б.]. Ал, ... ... ... бір ... ... ... ... синхрондық аспектіден қарап, оны
түрлену жүйесі деп есептейді. Мұны алғаш айтқан профессор С. ... [68, 94 ... өн ... нақты мысалдармен үстеулер құрамындағы септік
жалғауларының жалғаулық қасиеттен толығымен айрылғанын, түбірге ... ... ... ... ... дәлелдеуге талпындық. Қазіргі
таңда үстеулердің септелу қасиетін ... ... ... бар [69, ... Тілдегі құбылыстар үнемі даму процесінде болатыны белгілі. Сондықтан
онда әр түрді ... ... ... ... ... ... септелуі - қазіргі әдеби тіліміздің жемісі. Бірақ осы септелу
мен көнеленген септік жалғауларын (үстеу ... ... ... ... ... ... септік жалғаулар тек 4 септікте, яғни
барыс, жатыс, шығыс, ... ... ғана ... Бұл ... ... ... күштілігінен болса керек.
2.3 Көнеленген септік жалғаулары арқылы жасалған мағыналық-синтаксистік
қатынастар
Қандай да болмасын жаңа сөз ... ... бар ... ... ... Сондықтан туынды үстеулердің жасалуына басқа сөз
таптары да қатысады. Ғалымдар тiптi үстеудің сөз табы ... ... ... сөз ... ... ... ... деп санайды. Ал, ол сөз
таптарының үстеу жасау қабiлетi әр түрлі. Қазақ тiлi ғалымдары да ... ... сөз ... ... айта ... ... зат есiм, сын ... сан есiм, етiстiктердi атайды. Олардан А. ... [10], ... [70], Е. ... [38], Б. Таңсықбаеваны [71] атауға болады.
А. Ысқақов: «Үстеу сөздер заттың әр қилы қимылы мен ... ... ... ... ... мекендік, мезгілдік, шарттық, мелшерлік күй-
жайларын және ... ... ... Ал, ... ... ... ретінде қолданылатын басқа есім сөздер мен етістік формалары (мысалы,
көсемшелер) ... да ... ... ... ... ... болып қызмет атқаратын ондай есім ... мен ... ... ... қасиеттерін жоймайды. Осы себептен пысықтауыш
мүше болған сөздердің барлығы бірдей үстеу болуы шарт ... Ол осы ... және Мен ... колхоздан пана таптым, енді орным осын-да (М. Әуезов)
деген сөйлемдерді алсақ, бірінші сөйлемдегі пысықтауыш үйде ... ... ... ... ... – осында деген сөз. Бірақ мағына
жағынан бұл екі пысықтауыштың арасында ... ... бар: ... қолданылып пысықтауыш болып тұрған үйде деген зат есім тұрушының
мекенін (орнын) айқын білдірсе, осында деген пысықтауыш тұрушының ... ... ғана ... тұр. ... үй ... зат есім ... тұрып қана пысықтауыш болып ... ... ... ... ... осы ... ... болғанымен, -нда қосымшасы оның табиғи
бөлшегі болып тұрақталып, ... ... Сол ... ол тек пысықтауыш
қызмтінде жұмсалады.
Сол сияқты, бірге бірді қосса, екі ... ... ... келгенмен,
жақынға жақынның қасиеті бірден танылмайды (М. Әуезов) ... ... ... ... түрі ... ... мағынасы мен қызметі
екі басқа. Олардың екеуінің де бастап-ы түбірі – бір, ... де ... ... септік жалғауы -ге. Бірақ бүл сөз ... ... екі ... ... ... бірге өзінің тура мағынасында қолданылып,
толықтауыш болып тұр. Ол барыс ... ... ... ... негізгі
сұрауларына жауап береді. Ал, екінші ... ... сөзі ... ... ... ... ... адвербиалдық мағынаға көшіп,
қимыл қалай жасалатындығын білдіреді. Ендеше, алғашқы сейлемдегі ... сөз ... ... сан есім ... екінші сөйлемдегі бірге деген
сөз үстеу сөз болады.
Осылар тәрізді, бірден бірді кемітсе, ноль ... ... ... ... ... көзі, бұлау-дай (Ғ. Мұстафин) дегендегі бірден деген сез
алғашқы сөйлемде шығыс септіктегі зат есім (толықтауыш) бо-ады да, ... ... сөз ... ... ... жағынан әуелгі төркіндерінен (мысалы: зат есімдердің,
сын ... сан ... ... ... ... мазмұны жағынан қимылдың алуан түрлі күй-жайларын білдіретін
сөздер үстеуге жатады. Тіліміздегі бірге, бірде (кейде ... ... ... ... кейде, шалқасынан, жүресінен, зорға, жатқа,
босқа, текке, қапыда, ... ... ... ... ... ... мұнда, сонда, осында сияқтанған үстеулердің барлығы да жоғарыдағыдай
көнелену жолымен қалыптасқан үстеулер.
Қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... мағына жағыиан екі жарылып, ... ... ... үстеуге айналса, екінші жағынан, ... ... ... да (мысалы: есімдердің де) қатарында қалып жүрген сөздер көп.
Мұндай сөздер, ... ... ... ... көмектес септіктердің
формаларында жиі ұшырайды [10, 333-334 бб.].
А. Ысқақов үстеулердің әр түрлі сөз ... ... ... ... ... ... ойын ... қорытады: осылайша мағына ... ... ... зат ... сын ... сан
есiмдердің, есiмдiктердің қатарларынан) болiнiп, лексикалық мазмұны жағынан
қимылдың алуан ... ... ... ... ... жатады»
[10, 334 б.].
Әсiресе, септiк жалғаулы үстеулер ... ... ... келе
жатыр. Үстеудi зерттеген ғалымдардың бәрі септiк формадағы ... ... Ол ... тiлi ... да ... Ысқақов үстеу сөздерді мағынасына қарай сегіз топқа бөліп көрсетеді.
«1) Мезгіл үстеулер.
2) Мекен үстеулер.
3) Мелшер үстеулері.
4) Сын (я ... ... ...... ... ... ... Себеп-салдар үстеулері.
8) Топтау (я бөлу) үстеулері» [10, 341 б.].
Осы мағыналық топтар үстеу сөздердің сөйлемдегі ... ... ... Бұл ... ... ... ... болса, көнеленген
септік тұлғалары арқылы қалыптасқан үстеулердің де бірнеше мағыналық
топтары ... ... ... ... ... я дәл мезгілін білдіреді де,
қашан? қашаннан? сияқты сұрауларға жауап береді.
Мезгіл үстеулері аса көп. ... ... ... сөздер жатады:
кешке,
әуел-баста,
ерте, күнімен,
ертеден,
күні кешке,
бүгін таңда,
анда-санда,
оқта-текте,
кейде,
кей-кейде,
әлгінде,
осындайда,
апақ-сапақта,
таң сәріде,
ежелден,
баяғыдан,
әуелден,
қазірде.
Мекен үстеулері қимылдың орнын (мекенін), бағытын білдіреді де, ... ... ... ... ... ... ... мынадай сөздер
жатады:
ілгеріде,
әріде,
алға,
артта,
алды-артынан,
сонда, осында,
мұнда,
одан-бұдан.
Сын (бейне) үстеулері ... ... ... ... ... ... ... білдіреді де, қалай? қайтіп? қалайша? кімше? неше? (не
сияқты?) сияқты сұрауларға жауап береді. Бұл бай ... ... ... қапыда,
лезде,
шалқасынан,
айтар-айтпастан.
Себеп-салдар үстеулері амалдың себебін я ... ... ... ... ... жатады:
жоққа,
босқа,
құр босқа,
бекерге,
амалсыздан,
лажсыздан,
шарасыздан.
Топтау (я саралау) үстеулері амалдың және басқа қарым-қатынастың бірігу
арқылы істелгенін немесе, ке-рісінше, жекеленіп ... ... ... ... ... ... ... сияқтанған
сұрауларға жауап береді. Мысалы:
он-оннан,
қырық-елуден,
аз-аздан,
көп-көптен,
топ-тобымен,
рет-ретімен,
тең-теңімен,
алды-алдына,
бас-басына,
үйді-үйіне.
Туынды үстеулердің iшiнде кеңiстiк септiк ... шығу ... зат есiм ... ... ... ... күнде, сыртта, iште,
кеште, тыста, ... ... ... сырттан, түнде, басынан, күнiмен,
шынымен, түсте.
Туынды үстеулер мекен, мезгiл, сын мағыналарын бiлдiредi.
Көнеленген септіктер арқылы жасалған ... ... ... сөздер
Мысалы,
тыста жүр,
сыртқа шық,
алыста қалды,
төтеден келді,
анадайдан айқайлады,
жақында отыр,
iшке кiр,
артқа ... ... ... ... жатыр,
жоғарыда тұр,
кейінде тұр сияқты қолданыстар да мекен мағынаны анық аңғартып тұр.
Сыртта ... ... ... ... (Ғ. ... асу тас ... жоңға қиясы.
Алыста сонау аулақта,
Ақиық бүркіт ұясы (Ж. Сыздықов). Мына көкжалдар маралдарға ... ... (І. ... Сонау арманырақта көк ала болып аспанмен
таласқан ұшы-қиырына көз жеипейтін биік таулар (С. ... ... ... ... ... көп ... көрінеді
(Қ. Сатыбалдин). Тұс-тұстан аспанға ... ... ... ... етіп тұр (Т. ... ... де қараша үйдің қандайын
да, бірдей ғой, таң қалмайсың таңдай ұра, сонадан көз ... мына бір ... бар ... ... ... (Ж. ... Алда деревня үйлерінің
ауласы мен бірен-саран әскери форма киген адамдар көрінеді (Б. ... ... ... ... ... ... білдіретін
үстеулер мыналар:
ауылдан-ауылға тарады,
кісіден-кісіге ауысты,
жан-жақтан келіп жатыр,
ауылдан-ауылға ағылып жатыр,
елден-елге тарап кетті.
Қазір осы орамал ауылдан-ауылға, қолдан-қолға көшіп жүр (М. ... жау ... жаны ... ... ... ... өзі ... (Ш.
Мұртазаев).
Көнеленген септіктер арқылы жасалған мезгілдік мәндегі үстеу сөздер
Ал,
түнiмен ұйықтамады,
жылда ... ... ... ... ... ... ... кел,
қыста оқимыз,
жазда кездесемiз,
түнде көрiстi,
күнде келемiз,
iңiрде кел,
түсте ұйықта,
кешке кел,
жуырда келеді,
бүгінде түсіндім,
әманда әңгімелесеміз,
ертеректе дамыған,
бағанадан күтіп отыр,
әуелден таниды,
кешеден ... ... ... ... ... колданыстағы бұл үстеулердің мезгiл мәнiнде
колданылғаны бiрден ... ... ... жаратушылар, уәді бойынша Әжекең ауылына кешке, қонаға бір-ақ қайтты
(Ж. Нәжімеденов). Күнде еп-ерте келетін ... да нақ ... ... ... ... ... (Б. Қыдырбекұлы). Жақында алған кең бөлме,
пәтері жаңа әдемі-ақ. Дүние деген әйдемде Екен ғой өзі ... ... ... ... ... жылдық ішінде жаңадан бірнеше
совхоздар ... ... бір жас ... ... оқыдым (М. Әлімбаев).
Ертең осы санды қайта ... ... бар адам ... ... ... не дейді олар? (С. Мұқанов). Қазақ баласы баяғыдан бері
соғысқа бармай ... де ... ... ... ... ... ... ысылады (Б. Майлин). Біздің қазақ ежелден ... ... ... ... ... еркің бар, Еркіндейтін көркің бар. Ел еркі үшін ... ... ... ... бар (Б. ... ... ол ... шыққан
жоқ (Қазақстан мұғалімдері). Ертемен үст. Таң атысымен, азаннан. ... ... ... (С. ... ... бері жігерін
құм қылып, еңсесін басқан зілді біреу сыпырып тастап, ержанды ... ... (Т. ... ... ... ... ... өнеріне
шеберлігі болмаған (С. Бегалин). Ертеректе осы өлкені мекен еткен ... ... ... (Қ. ... Мен ... ... ... жалшылықта
өткен, сіңірі шыққан кедеймін – деді ... (Б. ... ... ... ... мұғалімі осы (З. ... ... ... таяу ... Қарт бақтың ең шеткі жағында жаңада ғана егілген
жас ағаштарға Әсет Ережепті алып ... (К. ... бірі ... бірі ... –Оң жақ ... ... ... Жел ауысып
кетпесе адаспайсың, ел жатар-жатпаста ауылға барасың ... ... ... сем көңілім қош болады. Жұмыртқа әйнегі жоқ, әм
есігі, Әуелі жансыз, ақырда құс болады ... ... ... ... ... үстеулер мыналар:
күннен-күнге өсіп келеді,
жылдан-жылға байып барады,
кез-кезімен орындалып отырады,
кей-кейде хабарласады,
жеме-жемде орындамаймын,
жылдан-жылға, күннен-күн жылжып өтеді,
ашық-жарықта жетіп ... ... ... бір ... Будандар өзара сұрыпталып, жылдан-жылға
екшеліп, іріктеліп отырылды (М. Ермеков).
Замана шаруа, мінез күнде ... ... нәби ... шариғаты өзгерсе де,
Тағриф Алла еш дерде өзгермеді (Абай).
Жаманды күнде азғырса, жан демейді,
Жақсы жаннан кей-кейде таяқ жейді.
Күнінде неше бүлік ... да, ... жан боп ... ... ... ... ... апсиған жүзін анық көріп, өзін-өзі
әрең ұстайтын (А. Нұрманов).
Алты ауыл бірден кең даланы күңіренте қозғалды. Көштері тым ... ... ... көз ... (Ғ. Мұстафин).
Дана күндегі дағдысымен таң алаң-елеңде сиырын күрпілдетіп сауып алып,
машинаға сүтін әкелетін (Р. Әутәліпов).
Көнеленген септік арқылы қалыптасқан үстеулер ... ... ... ... ... Мысалы,
кенеттен адастық,
тегiншiлiкпен бермейдi,
жөнімен сөйле,
қапыда калды,
расымен кетесiң бе?
тегiндiкпен келiспейдi,
әупiрiммен құтылдым,
шамамен құй,
етпетiнен құлады,
шалқасынан түстi,
тәртіппен сөйледi,
текке ұрынба,
ретiмен кiрдi,
шынымен кетесiң бе?
қолдан-қолға өтті,
тектен-текке ... ... ... ... ... ... ашуланды,
босқа келді,
текке ұялды,
бекерге күлесің,
аңдаусызда айтып еді,
абайсызда кездесті,
қапысызда жеңілді,
төтеннен келді,
тосыннан танымады,
шұғылдан шыға келді,
оқыстан жеңілді,
молынан бөлінді,
амалсыздан келісті,
жалпағынан қойды,
тұтасымен бере ... жүре ... ... ... ... ... күтті,
тікеден-тіке айтып салды,
ұзыннан-ұзын соғылған,
жападан-жалғыз қалды,
тәуір-тәуірден жина,
асыл-асылдан құралған,
қапелімде жолықты,
кездейсоқта жоғалттым,
лезде бітірді деген сияқты колданыстарда ... ... ... ... күй тартқанда көзін айырмайды, күйді бүкіл жан-тәнімен
тыңдайтынға ұқсайды (Қ. ... ... ісі ... ... ... (С. Бақбергенов). Қазір осы орамал ауылдан-ауылға, қолдан-
қолға көшіп жүр (М. Қаратаев). Тектен-текке адам кетем дей ме, бір ... ... (Қ. ... ... жайылып жүрген бір ел бар, алыс-жақын,
кедей-бай демей, ... ... деп ... ... ... сияқты
(Ғ. Мүсірепов). Сол жақ, директор кабинетінде, ашық ... ... ... жігітке екеуінің де көзі бірден қадала кетті (М.
Имнажанов). Бірінен екіншісіне, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... өрт күшейіп, Халықтардың қоймайтұғын болды жанын (Т. ... ... ... ... ... қақ жарып ашып әндете
оқиды (М. Дүйсенов). –Немене мені ... ... ... ... ... бе – деді (Н. ... Жайдан-жай Нілдіні бөктеріп жіберсе, Боздақ
би қарс ... еді (Ғ. ... ... ... өзіне-өзі осы сұрақтарды қойды (Ә. Қалмырзаев).
Бір-бірін жеңісе алмай Иран, Тұран, ... деп ... ... ... ... ұшып бара ... бүркіт аңдаусызда
артынан кеп түйіп кеткенде төмен қарай жарқ қоям деп қара суға күп ... ... (Ш. ... Олар жау ... үйді қоршап,
қапысызда немістерді қолға түсірді (Ә. Меңдібаев). Кенеттен жылынған көктем
күні қарды күрт ерітті (С. ... ... ... оң жаққа орағытып
өтті де, айнала беріп, тұтқиылдан шыға келіп ... тағы ... ... Әсел ... сөз ... жігіттерге не дерін білмеді (Ж. Сатаев).
Аудан басшылары мені ... ... ... (Д. ... ... кенеттен терезесін
Жауып қойса қайтпекпін, қарама деп,
Ыдыстағы мөп-мөлдір тұнық тамшы,
Кездейсоқта ... қала ма деп (Ж. ... осы ... ... ... айырылам ба дегендей жан-жағына қайғыра
қарап келе жатты (І. Есенберлин). ... ... ... жатыр (Қ.
Қамбаров). Атты әскерлерше тәртіппен екі-екіден ... бара ... ... ... жалт ... ... ма, әлде шынымен састы ма, орнында
қалт тұрып қалған (Ж. ... ... ... арқылы мөлшер, шама мағынасын білдіретін
үстеулер де ... ... ... ... ... ... ... (Қ. Жұмаділов). Академик Әлкей ... жері ... ... ... ... ... деді (Т. ... үстеу шама, мөлшер мәнін білдіреді. Мысалы, кем-кемнен ала бер,
аз-аздан беріп тұр, мол-молдан сал.
Екінші бөлім бойынша тұжырым
Қазақ тілінде көнеленген септік ... мына ... ... ... ... ... ... жатыс септік жалғауының көрсеткіші;
- шығыс септік жалғауының көрсеткіші;
- көмектес септік ... ... ... ... ... білдіретін жатыс септігі формасының
көнеленуі салдарынан сөз бен ... ... ... бірлік ретінде
лексикаланған сөздер өз алдына үлкен бір топ құрайды.
Жатыс септігінің формасымен ... ... ... бір тобы ... ... ... ... іште, сыртта, жоғарыда, төменде, кеште,
ертеде, басында, т.б сөздері.
Көнеленген септік жалғаулары арқылы қалыптасқан сөздер ... ... ... қатынаста жұмсалады. әдеттегі септік
жалғаулары сөйлемде толықтауыштық әрі ... ... ... ... ... ... тек ... қатынас орнайды.
Көнеленген септіктердің пысықтауыштық қатынаста түрлі мағыналары ... ... ... ... ... ... сөздер, мезгілдік
мәндегі үстеу сөздер, сын-бейне, амал мәндегі үстеулер, ... ... ... ... ... қалыптасқан.
ҚОРЫТЫНДЫ
Көнеленген септік жалғаулары арқылы қалыптасқан туынды сөздердің
синтаксистік ерекшелігі тіл біліміндегі өзекті мәселелердің біріне ... ... ... ... ... диахрондық
және типологиялық бағыттарда мазмұндық мәне қатынастық көзқарас тұрғысынан
жан-жақты ... ... ... ... ... категориясына
қатысты жалпы тіл білімінде Л. Ельмслев, ... В.В. ... Е. ... Р ... Ч. Филлмор т.б.
ғалымдар еңбектерін ... ... ... ... Е. ... пен
Ч. Филлмор еңбектері ерекше.
Морфологиялық тұрғыдан септік категориясы грамматикалық мағыналары бар
септік ... ... ... грамматикалық категория болып
табылады.
Септікті екі түрлі анықтауға болады:
1) септік синтаксистік қатынасты білдіретін грамматикалық категория;
2) сөйлем ... ... бір ... мен ... ... ... ... форма (атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес).
Септіктердің мағынасы туралы тіл білімінде ... ... А. ... ... ... ... көрсетеді:
1) септіктердің мағынасы бар, алайда септік формалары көпмағыналы;
кейбір ... ... ... ...... бір-бірінен ажырату
оңай емес (Б. Дельбрюк, А.А. Потебня).
2) септіктердің мағынасы бар, және септік ... ... ... ... ... ... ... (Р.О. Якобсон, А.В.де Гроот,
Э. Бенвенист).
3) септіктердің мағынасы жоқ, олар тек сөйлемде ғана нақты семантикалық
сипатты ... ... ... – таза ... ... (Ч. ... септіктердің мағынасы бар деген пікірлерді қолдаймыз. А. Вежбицкая
жинақтаған пікірлер ішіндегі Р.О. ... және тағы ... ... көп мағыналы емес деген ... ... ... бір ... бір ... және ... жұмсалымы
нәтижесінде пайда болатын бірнеше туынды ... ... ... ... ... ... ... бұл жағдайда септіктердің мағынасы
туралы емес, олардың сөйлемдердегі беретін мағыналары жөнінде айту орынды.
Септік жалғаулары ... ... ... жалғастырушылық,
грамматикалық мағынасынан қол үзе келіп түбірмен кірігіп кетеді.
Қазақ тіліндегі қосымшалардың көнеру әрекеті ... Қ. ... ... М. ... А. Хасенова, Ә. Қайдаров, Ж. ... ... Г. ... ... ... ... ғалымдар
еңбектерінде өлі түбірлерге қосымшалардың кірігу жолына ... ... ... ... ... ... ... туралы пікірлер
түркітанушы ғалымдардың да еңбектерінде кездеседі.
Н.К. Дмитриев, В.И. ... А.А. ... Т.Г. ... Орузбаевалар да қосымшалардың кірігу, көнеру әрекетін
сөзжасамның бір ... ... ... ... әрекеті қазақ ғалымдарының да ... ... А. ... А. Ысқақов, М. Томанов, Ә. Төлеуов, А. ... ... Ж.Т. ... Ә.О. ... Е.Б. Саурықов,
Ө.А. Жұмағүлова, А. ... Г. ... ... ... ... ... ... әрекеті тілден орын алған құбылыс.
Тілдің даму барысында қосымшалар ... ... өзі ... ... ... ... көнеру әрекеті осы арқылы ... ... бұл ... ғалымдар назарын аудармай қалған жоқ. Десек те, аталған
мәселе туралы ... бір ... ... пен ... ... ... ... қазақ тіліндегі тәуелдік жалғауының
(қосымшалардың) көнеленуін кірігу процесі негізінде ... Г. ... ... ... ... ... қарастырады.
Қосымшалардың ішінде септік жалғауларының көнеру сипаты тек сөзжасамға
ғана ... ... ... ... оның ... жүйеде де алатын орны
ерекше.
Септік жалғауларының негізгі қызметі сөз бен сөзді байланыстырып, түрлі
грамматикалық мағына ... ... ... ... ... Яғни,
көнеленуге бейім барыс, жатыс, шығыс, ... және ... ... ... ... ... ... көнеленгеннен кейін қабысуға
ауысады. Яғни септіктердің көнеленуі бірнеше ... әсер ... ... мағына лексикалық мағынаға ауысады;
6) бір сөз табы екінші сөз ... ... ... ... байланысу формасы қабысуға ауысады;
8) синтетикалық форма аналитикалық формаға ауысады.
Септік жүйесінен оқшауланған септік тұлғалы сөздер (сөз таптары) ... ... ... де ... ... ... байланысы артқан. Сөз таптарының ауысу процесі синтаксистік
деңгейде өтеді.
Көнеленген септік тұлғалы ... ... және ... ... жаңа ... ... бұл ... сөздің синтаксистік
қызметіне де өз әсерін тигізеді.
Қазақ тіліндегі сөйлем ішінде грамматикалық қатынасты білдіретін
әдеттегі ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері бар.
1. Сөйлемдегі септік жалғаулары сөзге грамматикалық мағына үстейтін
қосымша ретінде есептелсе, көнеленген септік жалғаулары ... ... ... ... ... ... ... байланысу формасында
жұмсалса, көнеленген септік жалғаулары арқылы ... ... ... ... ... ... бірге сөйлем мүшелерімен
байланысқа түспей, оқшау ... та ... ... ... бір ... повесін оқыдым (М. Әлімбаев). Негізінде, Сәкен шығармаларындағы
кемшіліктер, жазушының өсу жолындағы қиыншылықтарына берген ... әлі ... (Ғ. ... тілдік деректер септік жалғауларының түбірге кірігу
әрекетінің өзіндік белгілері мен ерекшеліктері бар ... ... ... ... жалғауларының көнеленіп, септік категориясының ... қол үзіп ... сөз ... ... ... ... сипаты туралы Қ. ... А. ... М. ... ... Э.В. ... А.М. ... А.Н. ... В.И.
Асланов, Т.Г. ... т.б. ... ... ... ... септік тұлғаларының синтаксистік ерекшеліктері әлі сөз
бола қойған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... түбірге сіңісіп, кірігіп нөлдік тұлга ретінде
қалыптасқаны қарастырылды. Септік тұлғаларының ... ... ... ... ... сол тұлғада жұмсалып, қосымша мағынасының
әлсіреуінен көнеруге ұласқан. Соның нәтижесінде бір сөз табы ... сөз ... ... сөз ... ... ... формасы
қабысу байланысу формасына ауысқан. Сонда септік тұлғаларының ... ... ... тіл ... ... ... өз ... көрінеді.
Тіліміздегі тәуелдік жалғаудың түбірге кірігу әрекетін А.А. Раманова
«толық ... ... ... және ... немесе аяқталмаған кірігу
құбылыстары» деп екіге жіктеп көрсетеді. Көнеленген ... ... ... дәл осы ... ... зерттеу барысында байқадық, сол себепті
көнеленген септік жалғауларының түбір ... ... ... ... көнеленген және жартылай көнеленген септік тұлғалары деп бөліп
көрсеттік.
Көнеленген септік ... ... ... ... ... басым
көпшілігі тәуелденген сөздерге жалғанып, көнеру сипатына ие ... ... ... ... септік жалғаулары сөйлем ішінде ... ілік ... ... ... ... та қолданыла береді.
Осыған сәйкес, олар ілік ... ... ... және ілік ... ететіндер болып, екіге бөлінеді. Көнеленген септік жалғаулары арқылы
пайда болған сөздер құрамына қарай дара және күрделі болып, екі ... ... ...... ... жалғауының кірігуінен пайда болған
туынды көнерген түбірлер. Олар іштей екіге бөлінеді; 1) ... ... дара ... ... пайда болғандар, 2) түбірге тәуелдік
жалғауынан кейін қабаттаса ... ... ... ... септік жалғауларының түбірге кірігуі арқылы жасалған
қос сөздерді ... Қос ... өз ... ... бөлеміз. Біріншісі -
тек бір сыңары кірігу әрекетіне ұшыраған қос ... ... - екі ... ... ... ... ... қос сөздер.
Қазақ тіліндегі септік жалғаулары түбірге кірігу әрекетінен ... ... ... болған өзгерістер түрліше сипат ... да ... ... әсер ... әр тілдік жағдайға жеке-жеке
тоқталдық.
Септік жалғауларының түбірге кірігуі сол сөздің лексикалық мағынасына
да әсер ... ... ... ... ... ... ... сөз
бастапқы лексикалық мағынасынан бүтіндей айырылып, жаңа лексикалық мағынаға
ие болады. Сол арқылы тілде жаңа туынды сөздер пайда ... ... ... түседі. Сондықтан да септік жалғауларының түбірге кірігу әрекеті
арқылы қалыптасқан сөздердің барлығы ... сөз ... ... отырады. Мәселен, "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде" кездесетін
бірнеше сөздерге ... ... үст. [, 212 б.] 1. ... ... ... Алда деревня
үйлерінің ауласы мен бірен-саран әскери форма киген адамдар көрінеді (Б.
Момышұлы).
2. ... ... ... ... тып-типыл, Алда қызық, алда той
(Қ. Аманжолов).
3. Алдыңда, жаныңда; алыста емес. Ғылым ... дәмі ... Алда ... інім (Ш. ... ... ... осындай үш мағыналық сипаты берілген, яғни
мекендік және мезгілдік ... ... ... ... ... мекендік
мағынаны білдіретін алды – зат есімі. Жатыс септігінің көнеленуі негізінде
пайда болған жаңа сөздер сол ... ... ... ... ... ... қабылдап тілде тұрақталған. Құрылымдық сипатын
талдағанда жатыс ... ... ... көбі ... ... 3 жағында түрленген: ал-ды-да, аст-ы-нда, сырт-ы-нда, іш-і-нде.
Бастапқы түбір алды – адамның беті ... жағы ... ... ... есім тобындағы сөз болса, қазіргі кезде септік жалғауларының көнеріп,
түбірге ... ... ... жаңа ... ... ... ... сөз
табына өткен. Соған сәйкес сөздікте дербес сөз ретінде беріліп отыр.
Тілімізде септік жалғауларының түбірге кірігуі арқылы жасалған ... ... ... алшақ емес. Септік жалғауларының ... ... ... ... үстеу сөздер жасалатыны барлық ... ... сөз ... ... ... ... ... Дегенмен
олардан лексикалық мағыналы сөздердің түрлі мағыналық ерекшеліктерін
көруге, кездестіруге ... ... ... ... ... ... ... формасында
қалыптасқан: ақырында, расында, дұрысында т.б. ... ... ... ... ... ... ... Шынында, дұрысында деген мағынаны білдіреді. Анығында, олай
қарау шығарманың шындық тұрғысына деген нақты ... ... ... сын ... ... (М. Қаратаев). Анығында қыстырма сөзі ... ... әр ... тұр, яғни ... ... айтылып тұрған
ойды дұрыстауы, анық, ... ... ... ... қыстырма
қызметін атқарып тұр. Ол жатыс септігінің –нда тұлғасының көнеруі негізінде
жасалған. Алайда ... ... ... ... ... ... жалғауының
3 жақ көрсеткішінен кейін жалғанған. Анық – ... ... дәл, ... ... білдіретін сын есім. Оның ... ... ... ... ... ... жаңа туынды мағына қалыптасқан. Тілде анық,
анығында сөздерінің қызметі мен мағынасының ... ... ... ... жеке сөздер ретінде қабылданған.
Септік жалғауларының түбірге кірігу әрекеті арқылы пайда болған ... ... ... ... ... да ... Демек, тәуелдік жалғауы
бастапқы түбірге кірігу барысында оның мағынасына да әсер ... ... жаңа ... ие сөздер жасалып, олар тілде жаңа синонимдер
қатарын құрады және ... да ... ... ... ... ... «Синонимдер сөздігінде» берілген [111].
Септік жалғауларының түбірге кірігу әрекеті арқылы пайда болған сөздер
өз ішінен бірнеше ... ... ... толықтырып отырады. Олар
төмендегідей:
Кенеттен, тұтқиылдан, қапыста, абайсызда, қапелімде, ғайыптан, қапияда,
қапылыста, тосыннан, аңдаусызда, қапыда. ... ... ойда ... жерден деген мағынаны білдіретін үстеу сөздер. Бұл — синонимдік
қатардың ең үлкен тобы, он бір ... ... ... әрі ... ... ... ... Барлығы да септік жалғауларының көнеріп, түбірге
кірігуі арқылы қалыптасқан.
Жоғарыда айтылғандарды септік ... ... ... ... ... ... түрленіп, жаңа мәнге ие болатынын байқадық. Осы
тәсілдің негізінде пайда ... ... ... ... ең алдымен,
сөздік құрамы толыға түседі, бір-біріне мәндес сөздер қатары да молаяды.
Бұл ... ... ... ... әрі ... ... ... көруге болады.
Септік жалғауларының түбірге кірігуі арқылы тілде ... ... мен ... ... тобы ... ... көнеленген септік жалғаулары көлемдік мағынада жұсалатын
төрт септік жалғаулары негізінде қалыптасады:
- барыс септік жалғауының көрсеткіші;
- жатыс септік ... ... ... ... ... көрсеткіші;
- көмектес септік жалғауының көрсеткіші.
Қазіргі қазақ тілінде мекенді білдіретін жатыс септігі формасының
көнеленуі салдарынан сөз бен ... ... ... ... ретінде
лексикаланған сөздер өз алдына үлкен бір топ ... ... ... ауысып келген сөздердің бір тобы мекендік
қатынасты білдіретін алда, артта, іште, ... ... ... ... ... т.б ... ... жалғаулары арқылы қалыптасқан сөздер сөйлем ішінде
түрлі синтаксистік-мағыналық қатынаста ... ... ... ... толықтауыштық әрі пысықтауыштық қатынаста ... ... ... ... тек ... ... ... септіктердің пысықтауыштық қатынаста түрлі мағыналары анықталды.
Көнеленген септіктер арқылы мекендік мәндегі үстеу ... ... ... ... ... амал ... ... мөлшер, шама
мағынасын білдіретін үстеу сөздер ... ... ... ... ... ... сөз ... кіріккен септік жалғауына тән ... ... ... ... ... ... ... жасалған туынды
сөздердің сөз таптарына қатысы көрсетілді;
көнеленген септік жалғауының ... ... ... ... ... ... нәтижесіндегі мағынаның өзгеруіне әсері талданды;
септік жалғауының ... ... ... ... ... дәлелденді.
Ғылыми зерттеу нәтижесінде алынған тұжырымдар қосымшаларға қатысты,
сөздердің байланысу формаларына қатысты теорияның дамуына ықпалын ... ол ... оқу ... ... курстарды оқыту кезінде
пайдаланыла алады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Фортунатов Ф.Ф. ... ...... ... 1957. – 471 ... ... В.В. Русский язык. – Москва: Наука, 1972. – 614 с.
3. Якобсон Р.О. Шифтеры, ... ... и ... ... //
Принципы типологического анализа языков различного строя: ...... 1972. – С. ... ... Т.П. О ... ... ... предложения // Общее и
русское ... – М.: ... 1976. – С. ... ... Е. ... по ... – М., 1962. – 456 ... Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. – М.: Наука, 1958. –
536 с.
7. Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В.Н. ... ... ... ... 1990. – 682 ... ... Н.А. Явления лексикализации аффиксов в тюркских
языках // Лексикографический сборник. Вып. IV. – М.: Гос. изд. иност.
и нац. ... 1960. – С. ... ... Н.З. Основные пути развития ... ... ... – М.: ... 1973. – 403 с.
10. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – ... Ана ... ... 383 ... Аманжолов С.А. Септік жалғаудың қызметі // Тіл мәселелері: Жинақ. –
Алматы: Ұлт мәдениеті институт баспасы, 1936. – 64 ... ... С. ... қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Өнер, 2007. – 340
б.
13. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Сөз ... мен ... ...... ... 2003. – 240 ... Әміров Р. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Ғылым, 1983. – 168 ... ... ... ... ... ... ... /
Жауапты ред. Е. Жанпейісов. – Астана: Елорда, 2002. – 784 ... ... А.А. ... қазақ тіліндегі сөз түбіріне кіріккен тәуелдік
жалғаулары: филол.ғыл.канд.дис. – ... 2004. – 144 ... ... П.М. ... ... ... языка: В 2-х ч.
– СПб.: Тип. имп. АН, 1897. – Ч. 2. – 92 с.
18. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского ... – М.-Л.: Изд. АН ... – 276 ... ... В.И. О путях установления первичных корней слов с
непродуктивными аффиксами в тюркских языках (на ... ... // ... по грамматике и лексике тюркских языков:
сб.тр. – Ташкент: Наука, 1965. – С. ... ... А.А. ... ... ... форм как ... ... и словаря // Вопросы языкознания. –
1977. – № 1. – С. 62-73.
21. Агаева Т.Г. ... ... форм в ... языке: автореф. дис. канд. филол. наук. – Баку, 1987.
– 26 с.
22. Орузбаева Б.О. ... в ... ... – Фрунзе: Илим,
1964. – 312 с.
23. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – ... Ана ... 1992. – 448 ... ... А. ... в ... ... языке. – Алма-Ата: Изд. АН
Казахской ССР, 1950. – 142 ... ... М.Т. ... ... ... ... ... Автореф. дис. д-ра филол. наук. – Алма-Ата, 1975. – 126 с.
26. Төлеуов Э. Сөз таптары. – Алматы: Ғылым, 1982. – 126 ... ... ... ... I. ...... Ғылым,
1967. – 264 б.
28. Есенкұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар. – Алматы:
Ғылым, 1976. – 240 ... ... А. ... ... ...... ... университеті,
2003. – 271 б.
30. Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. – Алматы, 2001. – 213 б.
31. Оралбаева Н. Қазіргі ... ... сан ... ... ...
Алматы: Ғылым, 1994. – 104 б.
32. Мусаев К.М. Грамматика караимского языка. – М.: Наука, 1964. – 344 ... ... Ф.А. ... в ... ...... 1985. – 108 с.
34. Джамалдинов О. Наречие в современном уйгурском языке: автореф. ... ... ...... 1965. – 16 ... ... 3.3. Наречие в современном башкирском языке: автореф. дис.
канд. филол. наук. – М., 1977. – 24 с.
36. ... А.Ю. ... имен ... ... ... в карачаево-балкарском языке. – Нальчик, 1965. – 88 с.
37. Фузаилов С. Наречие в современном узбекском ... ... ... ... ... – М., 1953. – 18 ... ... Е.Б. Адвербиалдану продесінің құрылымдық-семантикалық сипаты
(көне түркі және қазіргі ... ... ... тілдері деректері
негізінде): филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1999. – 139 б.
39. Виноградов В.В. Исследования по ... ... – М.: ... ... 559 ... Земская Е.А. Современный ... ... ...... 1973. – 304 ... ... Е.И. ... в истории русского языка. – Минск: Изд.
БГУ им. Ленина, 1978. – 144 с.
42. Тулекова Г. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... дис. – Алматы, 2007. – 120 б.
43. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. ... Изд. АН ... 1956. – 569 ... Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов Х-ХІІІ вв. ... ... – М.-Л.: Изд. АН ... 1961. – 204 ... Кондратьев В.Г. Грамматический строй языка памятников древнетюркской
письменности ҮІІІ-ХІ вв. – Л., 1981. – 191 ... ... Г.Х. Қожа ... Яссауидің "Диуани Хикмет"
тіліндегі септік жалғауларының сипаты: Филол. ғыл. канд. дис.
– Алматы, 2000. – 106 ... ... Э. ... ... зат есім ... ... 1971, 90 ... Ыбырайым Ә.О. Үстеулердің грамматикалық ерекшеліктері: Филол. ғыл.
канд. дис. – Алматы, 2000. – 153 ... ... Н.К. ... ... языков. – М.: Изд. Вост. литер., 1962. –
607 с.
50. Щербак А.М. Очерки по сравнительной ... ... ... ... ... речи, изобразительные слова). – Л.: Наука,
1987. – 151 с.
51. Асланов В.И. О ... ... ... ... слов ... ... в ... языках (на материале
азерб. языка) // Исследования по грамматике и лексике тюркских языков.
–Ташкент: Наука, 1965. – С. 114-133.
52. ... А.Дж. ... ... в азербайджанском языке //
Тюркологический сборник. – М.: Наука, 1966. – С. ... ... С.А. ... в карачаево-балкарском языке. – Черкесск, 1973.
– 119 с.
54. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. ... ... ... И.И. Члены предложения и части речи. – М.: ... 1978. ... ... ... М., ... Т. ... ... тіліндегі қыстармалар. –
Алматы, 1983. – 47 ... ... ... түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: ...... ... 1974. – 1 т. – 695 ... Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер сөздігі. – ... 1962. – 455 ... ... ... ... ... / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10
томдық. – Алматы: Ғылым, 1974. – 6 т. – 695 ... ... ... ... ... / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10
томдық. – Алматы: Ғылым, 1974. – 4 т. – 695 ... ... ... ... ... / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10
томдық. – Алматы: Ғылым, 1974. – 3 т. – 695 ... ... ... түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқ. А.Ы. ... ...... ... 1974. – 9 т. – 695 ... ... тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқ. А.Ы. Ысқақов: 10
томдық. – Алматы: ... 1974. – 2 т. – 695 ... ... М. ... ... // ... тілі мен ... – 1975. –6-
шығуы. – 45-49 бб.
65. Дүйсенбі С. Түркі тілдеріндегі үстеулер тарихы // ... тілі ... – 2001. – №9. – 25-29 ... ... Е. ... ... ... – Атматы: Мектеп, 1986.
–112 б.
67. Аблақов Ә., Исаев С., Ағманов Е. Қазақ тіліндегі сөз ... ... ... ...... Санат, 1997. – 320 б.
68. Аманжолов С. Қазақ тілінің грамматикасы. I бөлім. Морфология. ... ... 1939. – 103 ... ... Н., Мадина Ғ., Әбілқаев А. Қазақ тілі. – Алматы: Мектеп,
1982. – 296 ... ... Қ. ... ... күрделенген сөйлемдер. – Алматы: ... – 197 ... ... Б. ... ... ... үстеудің сөзжасам жүйесі:
филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2006. – 168 ... ... Ж.Т. ... ... ... мен ... ... ғыл.
канд. дис. – Алматы, 1993. – 251 б.
73. Сайранбаев С. Үстеулі сөз тіркесі туралы // Қазақ тілі мен әдебиеті: 2
шығуы. – ... 1973. – 54-57 ... ... К. Тіл ... ... – Алматы: Санат, 1993. – 496 б.
75. Жұмағұлова Ө.А. Қазақ тіліндегі көсемшенің ... мен ... ... ғыл. ... дис. – ... 1999. – 173 б.
76. Ерғалиев Т. Қазақ тіліндегі ... ...... 1958. – 104 ... ... А. ... тіліндегі есімдікгердің тарихынан. – Алматы: Ғылым,
1966. – 73 б.
78. ... М.К. ... в ... ... ... дис. ... филол. наук. – Алма-Ата, 1970. – 30 с.
79. Қалыбаева А., Оралбаева Н. ... ... ... морфемалар
жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1986. – 192 б.
80. Щербак А.М. ... ... ... ... текстов
Х-ХІІІ вв. из Восточного Туркестана. – М.-Л.: Изд. АН СССР, 1961. –
204 с.
81. Юлдашев А.А. ... ... и ... форм ... ... ... – М.: ... 1977. – 270 с.
82. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык: в 2 ч. – М., 1952. – 1 ч. ... ... ... С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. –
Алматы: Ана ... 1992. – 144 ... ... И.Х. Падежи имен существительных в ... ... ... канд. филол. наук. – Баку, 1959. – 24
с.
85. Абсалямов З.З. ... в ... ... языке:
автореф.дис.канд.филол.наук. – М., 1974. – 24 ... ... В.Г. ... ... как система построения и общая теория
грамматики. – Л.: Наука, 1988. – 138 с.
87. Баскаков Н.А. Историко-типологическая ... ... ... ... Наука, 1979. – 274 с.
88. Бенвенист Э. Общая лингвистика. – М.: Прогресс, 1974. – 446 ... ... Ф.Г. ... ... в ... ... ... Наука, 1982. – 303 б.
ҚОСЫМША А
Тілдік материалдардың дереккӨздері
1 ... Қара сөз. ...... ЕЛ, 1993. – 272 ... ... М. ... Роман-эпопея: Жиырма томдық шығармалар жинағы. –
Алматы: Жазушы, 1979. – 3 т. – 424 ... ... С. ... // ... ... 5 ... – Алматы:
Жазушы, 1972. – Т.1. – 476 б.
4. ... Ғ. ... мен ...... Жазушы, 1992. – 400 б.
5. Мұстафин Ғ. Таңдамалы шығармалар. –Алматы: Жазушы, 1973. – 576 б.
6. ... З. ...... ... 1983. – 463 ... ... К. Жол. – ... Жалын, 1989. – 432 б.
8. Шашкин З. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1972. – 445 ... ... С. ... ...... ... 1982. – 442 ... Иманжанов М. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1977. – 448 б.
11. Ғабдуллин Н. Өмірдің бұралаң жолы. – Алматы: Жазушы, 1987. – 615 ... ... А. ... ... – Алматы: Жазушы, 1987. – 544 б.
13. Мұхамеджанов Қ. Өнер жайлы ойлар. – ... ... 1989. – 544 ... ... Ә. ... – Алматы: Жазушы, 1983. – 463 б.
15. Нұршайықов Ә. Мәңгілік махаббат жыры. – Алматы: ... 2005. – 608 ... ... Т. ... және ...... ... 1983. – 442 б.
17. Кекілбаев Ә. Роман және повестер. – Алматы: Жазушы, 1989. – 400 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 125 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Жалғаулы сөздердің классификациясы және олардың сипаттамасы23 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Ағылшын тілінің морфологиясын синтаксистік негізде оқыту әдістемесінің негіздері56 бет
Газет мақалалары тақырыптарының синтаксистік құрылымы35 бет
Диуани-хикмет” ескерткіші тілінің грамматикалық ерекшеліктері (тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының қолданылуы)122 бет
Септік жалғауымен көнеленген үстеулердің тарихи даму жолы17 бет
Септіктің аналитикалық формасын жасайтын тілдік бірліктер48 бет
Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы62 бет
Тілдегі эмоционалдылық пен экспрессивтілік және олардың синтаксистік жүйедегі көрінісі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь