Қазақ прозасындағы сал-серілер образы


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3



I Сал.серілер жайындағы қазақ романдары ... ... ... ... ... ... ... ... ..


II Сәкен Жүнісов "Ақан сері" дилогиясындағы Ақан образы ... ... ...


III Зейін Ақышев "Жаяу Мұса" романындағы Жаяу Мұса образы ... .


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...



Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... .
1. Рахыжанов Т. Қазіргі қазақ романының поэтикасы. II бөлім. //Педагогика институтының филология факультетінің студенттеріне арналған оқу- методикалық құрал // Алматы., - 1992.
2. Дадебаев Ж. Өмір шындығы мен көркемдік шешім. Алматы: "Ғылым", - 1991.
3. Дадебаев Ж. Жазушы еңбегі және тарихи шындығы. Алматы: "Қазақ университеті", - 2001.
4. Жүнісов С. Ақан сері. Алматы: "Жазушы", - 1994, I том.
5. Жүнісов С. Ақан сері. Алматы: "Жазушы", - 1981, II том.
6. Жұбанов З. Замана бұлбұлдары. Алматы: "Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет" баспасы, - 1963.
7. Әбішев Ә. Найзағай. Алматы: "Жазушы", - 1969.
8. Мұқанов С. Балуан Шолақ. Алматы: "Өнер", - 1980.
9. Ақышев З. Жаяу Мұса. Алматы: "Жазушы", - 1990.
10. Әбдезұлы Қ. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 жылдардағы қазақ прозасы. // Дәстүр және жалғастық //, Алматы: "Санат", - 2001.
11. Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлғалар және қазақ әдебиеті. Оқу құралы, - Алматы: Қазақ әдебиеті, 2004.
12. Әлімқұлов Т. Көк қаршыға. Алматы, - 1994.
13. Негимов С. Қазақтың сал-серілері. Ғылыми эсселер. Алматы: Ана тілі, - 2005.
14. Атымов М. Қазақ романдарының поэтикасы. Алматы: Қазақ ССр-нің "Ғылым"баспасы, - 1975.
15. Қирабаев С. Шығармалары. Екінші том. // Сын мақалалар және зертеулер// Алматы: Жазушы, 1992.
16. Имашев М. Жаяу Мұса. // Нұрғали Р. 7, шығармалар жинағы.// Алматы: Жазушы, - 1992.
17. Қирабаев С. Әдебиет және дәуір талабы. // Сын мақалалар мен зерттеулер.// Екінші кітап, Алматы: ҚазАқпарат, 2008.
18. Қирабаев С. Тәуелсіздік өрісі. // Сын мақалалар мен зерттеулер.// Алматы: Жазушы, - 1976.
19. Бердібаев Р. Роман және заман. Алматы: Жазушы, - 1967.
20. Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. Алматы: Қазақ ССР-нің "Ғылым" баспасы, - 1979.
21. Бердібаев Р. қазақ романы. Алматы: Қазақ ССР-нің "Білім" баспасы, - 1975.
22.Ақан сері. // Қазақ әдебиет тарихы// 10 том, Алматы, - 2006, Т.5.
23. Марғұлан Ә. Шығармалары. 2 том. // Д.Ә.Марғұлан, Д.А.Марғұлан.//, Алматы: Алатау, - 2000.
24. Хұсайынов Ш. Үкілі Ыбырай. Алматы: Жазушы, - 1972,
25. Сүлейменов Т. Сегіз сері. Тарихи ғұмырнамалық хикая. Алматы: өнер, - 1991.
26. Қорғанбек А. Біржан бұрмалары: әдебиет пен өнер хақындағы ой-толғамдар. Алматы: Информ-Арна, 2006.
27. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, - 1992, - 349.
28. Қазақ әдебиеті энциклопедия. Алматы: "Білім" баспа үйі, - 1991.
29. Әбуталиев Н. Сегіз сері. Алматы: Жалын, - 1991.
30. Рахымжанов. Романның баяндау жүйесі. (С.Жүнісовтің "Ақан сері" романына сын.). Жұлдыз, 1994, №2, 192-196 б.
31. Керімов Ш. Сал-серлік дәстүрдің этнографиялық қырлары // қазақ фольлорының тарихилығы, Алматы, 1993.
32. Ысмайылов Е. Ақындар. Алматы, 1956.
33. Сейфуллин С. Ақан сері. Алматы, 1955.
34. Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы: "Жазушы", 1989, - 318 б.
35. Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. Алматы: "Ғылым", 1976, 148 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге

ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ‭ ‬ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Әдебиет және фольклористика кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Қазақ прозасындағы сал-серілер образы
Орындаған:
4-курс студенті‭ ‬С.Сейдикенова‭ ‬
Ғылымы жетекшісі:‭
Доцент‭ ‬ С.Қалқабаева
‭ ‬
Норма бақылаушы:
Доцент‭ ‬ Ж.‭ ‬Мәмбетов‭ ‬
Қорғауға жіберілді:‭
" " 2010ж.
Әдебиет теориясы және
фольклористика кафедрасының
меңгерушісі,профессор‭ ‬ Б.Майтанов‭ ‬
Алматы‭ ‬2010
‭ ‬ Реферат
‭ ‬Дипломдық жұмыстың тақырыбы:‭ ‬Қазақ прозасындағы сал-серілер образы
‭ ‬Дипломдық жұмыстың көлемі:
‭ ‬Пайдаланған әдебиеттер саны:
‭ ‬Тірек сөздер:‭ ‬Өмір шындығы және көркем шындық,‭ ‬көркемдік шешім,‭ ‬көркемдік жинақтау,‭ ‬тақырып,‭ ‬характер,‭ ‬пейзаж,‭ ‬көркемдік деталь,‭ ‬тарихи роман,‭ ‬портрет,‭ ‬психологизм,‭ ‬баяндау.‭ ‬.‭
Жұмыстың құрылы:‭ ‬Кіріспе
I тарау.‭ ‬Сал-серілері жайындағы қазақ романдары.
II‭ ‬тарау.‭ ‬С.‭ ‬Жүнісовтің‭ "‬Ақан сері‭" ‬дилогиясындағы Ақан‭ ‬образы.
III тарау.‭ ‬З.‭ ‬Ақышевтің‭ "‬Жаяу Мұса‭" ‬романындағы Жаяу Мұса образы.‭
Жұмыстың мақсаты мен міндеті:‭ ‬Бітіру жұмысының негізгі мақсаты‭ ‬-‭ ‬жазушылардың сал-серілер бейнесін өз шығармаларында қалай суреттеді,‭ ‬қандай негізге сүйеніп жасады.‭ ‬Сал-серілер образын жасауда жазушылар ерекшеліктеріне сипаттама беру.‭
Жұмыстың жалпы сипаттамасы:‭ ‬Бірінші тарауда жалпы қазақ әдебиетіндегі проза жанрындағы өнер адамдары туралы жазылған‭ ‬тарихи‭ ‬романдар жайында жалпы сипаттама беру.
‭ ‬Екінші тарауда‭ "‬Ақан сері‭" ‬романы,‭ ‬ондағы автор идеясы,‭ ‬басты кейіпкер‭ ‬-‭ ‬Ақан сері образын жасаудағы жазушы шеберлігі,‭ ‬характер жасау тәсілдері,‭ ‬ақынның жан дүниесін берудегі психологизмге бару жолдары,‭ ‬ақын туындыларының туу сәттеріне суреттеледі.‭
Үшінші тарауда‭ ‬II‭ ‬тараудағы сөз етілген жайлар‭ "‬Жаяу Мұса‭" ‬романынан қарастырылады.‭ ‬Романда тарихи шындық,‭ ‬заман шындығы қалай көркемдік шешім тапқан,‭ ‬Жаяу Мұса өнер адамы ретінде қалай бейнеленгені жайлы сипаттама‭ ‬беріледі.
‭ ‬Жұмыста қолданылған әдістер:‭ ‬Жұмыcта зерттеудің әдіс-тәсілдерінің бірнеше түрлері пайданылды.‭ ‬Олардың негізгілері‭ ‬-‭ ‬дәстүрлі сипаттама әдісі,‭ ‬тарихи салыстырмалы,‭ ‬теориялық,‭ ‬типалогиялық салыстыру әдістері.‭
Пайданылған дерек көздері:‭ ‬Қазақ жазушыларының‭ ‬тарихи романдары,‭ ‬әдебиет‭ ‬сыншыларының мақалалары,‭ ‬ғалымдардың зерттеулері.
Глоcсарий
‭ ‬Сал-сері‭ ‬-‭ ‬ақын композитор,‭ ‬әнші болуының үстіне артистік,‭ ‬бишілік,‭ ‬фокусшылдық қасиеттерді бойына жиған жан-жақты өнерпаздар болған.‭ ‬Серілер таза,‭ ‬әдемі киіну,‭ ‬кербез,‭ ‬кербездіәк мінезімне өз ортасынан өң бойы озық тұрады,‭ ‬олар жомарттық,‭ ‬сопылық,‭ ‬білімдарлық қасиеттерін айналасына өнеге етіп шашатыны,‭ ‬тек өнер жолына беріліп,‭ ‬сауық құрып,‭ ‬аңшылық,‭ ‬саятшылықпен айналысатын болған.
‭ ‬Жырау‭ ‬-‭ ‬өз жанынан өлең-жыр шығарып‭ ‬айтатын және эпикалық дастандар мен толғауларды орындайтын халық поэзиясының өкілі.‭
Көркемдік жинақтау‭ ‬дегеннің өзі‭ ‬-‭ ‬әдеби тип жасау әрекеті.‭ ‬Жинақтау үшін суреткерге бәрінен бұрын талғампаздық керек.‭ ‬Әдебиеттегі адамның психологиясы мен іс-әрекетінің әр алуан бұралаң-иірімдерін ғана смес,‭ ‬сол көркем бейнені жасауға керек өмірлік материалдың өзін жазушы сұрыптап,‭ ‬саралап пайдаланады.
‭ ‬Образ‭ ‬-‭ ‬эстетикалық мәні бар,‭ ‬ойдан шығару арқылы әрі нақты,‭ ‬әрі жинақты жасалған адам өмірінің әсем суреті.‭ ‬Образдың қазақшасы‭ ‬-‭ ‬көркем бейне.
‭ ‬Авторлық идея‭ ‬-‭ ‬суреткердің о бастағы ой өзегі,‭ ‬объективтік идея нақты шығарманы туатын мақсатының нәтижесі.
‭ ‬Бір шығармадағы бірнеше және алуан жеке тақырыптар мен идеялардың басын бір жерге қосып,‭ ‬бір арнамен өрбітіп‭ ‬тұрған бірегей,‭ ‬өзекті мәселені негізгі идея дейміз.
‭ ‬Көркемдік шешім‭ ‬-‭ ‬шығарманың сюжетінде де шешуші кезеңнің бірі‭; ‬суреткердің өзі суреттеп отырған өмір шындығына шығарағн‭ "‬үкімі‭"‬,‭ ‬адамдардың арасындағы қарама-қарсы тайталастардың,‭ ‬күрделі күрестердің бітуі,‭ ‬түрліше тағдырлардың тартысынан туған нақты нәтиже‭; ‬Оқиғаға қатысушының ең ақырғы хал күйі‭; ‬Күллі құбылыс‭ ‬-‭ ‬көріністердің сахнасы.
‭ ‬Шарықтау шегі‭ ‬-‭ ‬сюжеттік дамудың ең жоғарғы сатысы,‭ ‬адамдар арсындағы қимыл-әрекеттің мейлінше күшейіп,‭ ‬өрбіп жеткен жері,‭ ‬шығармадағы драмалық тартыстың өрістеп шыққан биігі.
‭ ‬Көркемдік шындық‭ ‬-‭ ‬өмір шындығының жазушының ой иелегінен,‭ ‬творчестволық керегінен өтіп,‭ ‬қорытылып,‭ ‬әдеби шығармадағы баяндалудан,‭ ‬көркем суретке айналған қалып.‭
Монолог-‭ ‬драмалық шығармадағы,‭ ‬сондай-ақ басқа әдеби шығармалардағы кейіпкердің ішкі көңіл-күйін білдіретін толғау сөзі‭; ‬кейіпкерді сөйлету тәсілі.‭
Портрет‭ ‬-‭ ‬сөз өнеріндегі портрет бір қалыпта қатып тұрып қалатын,‭ ‬өзгеретін,‭ ‬қозғалатын жанды келбет,‭ ‬тірі кескін.
Мазмұны

Кіріспе.................................................................................................3
I‭ ‬ Сал-серілер жайындағы қазақ романдары..................................
II‭ ‬Сәкен Жүнісов‭ "‬Ақан сері‭"‬ дилогиясындағы Ақан образы...........
III‭ ‬Зейін Ақышев‭ "‬Жаяу Мұса‭" ‬романындағы Жаяу Мұса образы.....
Қорытынды................................................................
Пайдаланылған әдебиеттер‭ ‬тізімі.........................
Кіріспе
‭ ‬Зерттеудің өзектілігі.‭ ‬Прозалық шығармаға адамның ішкі дүниесінің сыртқы себептерімен,‭ ‬жалпы ақиқат шындықтың тарихи шындықпен үйлесіп,‭ ‬автордың алуан-алуан оқиғаларды қиыстыруы болып келеді.‭ ‬Автор өмір шындығы мен тарихы шындықты өз ойымен жалғастыра отырып көркем шығарма жазады.‭ ‬Жазушының көңіл-күйі әрқашан өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның хал-жағдайына байланысты,‭ ‬өзін қоршаған шындықтың саяси-әлеуметтік сырымен сабақтас.‭ ‬Ол қуана шалқыса да,‭ ‬жабырқай толғанса да өзі жасаған кейіпкерімен бірге өмір жасайды.‭ ‬Кейіпкер өмірімен автордың ішкі жан дүниесі бірігіп,‭ ‬астасып отырады.‭ ‬Проза жанрынында көркемдік шындық,‭ ‬көркемдік жинақтау,‭ ‬көркемдік тәсіл,‭ ‬көркемдік шешім кеңінен қолданылады.‭ ‬Жазушының шеберлігіне байланысты көптеген әдіс-тәсілдерді пайдаланады.‭ ‬Көп жағдайда сюжетті өз дәуірінен,‭ ‬нақтылы шығармалардағы‭ ‬көркемдік шешімнен бөліп алып,‭ ‬жеке қарастыру ұтымды бола бермейді.‭ ‬Шығармалар көбінесе өмірдің өзінен туады,‭ ‬оларды халықтардың тұрмысындағы жағдайлардың әдебиеттегі көрінісі деу лайық.
‭ ‬Проза жанрынында көбінесе белгілі кейіпкердің өмірі,‭ ‬өмір сүрген ортасы мен қоғамдық қайшылықтар суреттеледі.‭ ‬Әр халық әдебиетінде бұрыннан келе жатқан,‭ ‬бір әдебиеттен екінші әдебиетке,‭ ‬дәуірден дәуірге көшіп жүрген сюжеттер бар.‭ ‬Осындай сюжеттер тарихи романдарда да қолданылады.‭
Қазақ әдебиетінде өнер адамдары туралы жазылған көптеген тарихи шығармалар бар.‭ ‬Тарихи шығармалар жазу барысында тарыхтан көп ауытқымай,‭ ‬көркем сөзбен өрнектей отырып,‭ ‬өнер адамының өмір сүрген заманын шынайы етіп оқырманына жеткізу білу керек.‭ ‬Өнер адамдары жайындағы аңыз-әңгімелерге сүйене отырып,‭ ‬өнер адамдарының жан-жақты қырларын ашып беру керек.‭ ‬Өнер адамдары ішіндегі сал-серілердің ғұмырнамалық тарихын жазу барысында,‭ ‬олардың өмір сүру салттарын кеңінен қарастырады.‭ ‬Тарихи кейіпкерлер кейде жеке жара ашылып,‭ ‬бертін келе автордың өзіндік суреткерлік шеберлігімен,‭ ‬дүниетанымымен,‭ ‬көркемдік шығарма құрылымымен ұштастырып қарала бастады.
‭ ‬Сал-серілер образын жасағанда тарих пен көркем әдебиетті ұштастыра отырып терең бойлау қажет.‭ ‬Олардың бейнесін толықтай ашу аясында авторлық шеберлік пен авторлық баяндау үлкен рол атқарады.
‭ ‬Зерттеу нысаны.‭ ‬Қазақ әдебиетіндегі проза жанрындағы қазақтың сал-серілері туралы жазылған шығармаларға тоқталу.‭ ‬Сал-серілер өмірі,‭ ‬олар өмір сүрген заман жайлы қалам тартқан С.Мұқанов,‭ ‬С.Жүнісов,‭ ‬З.Ақышев,‭ ‬Ә.Әбішев,‭ ‬Т.Әлімқұлов,‭ ‬т.б.‭ ‬жазушылар туындыларындағы сал-серілер образын жасаудағы шеберліктеріне кеңінен‭ ‬тоқталып өту.‭ ‬Олардың сал-серілер туралы тарихи романдар жазудағы басты мақсаттары мен идеяларын,‭ ‬образ жасаудағы амал-тәсілдерінің сипаты мен сыры кеңінен сөз болады.‭
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.‭ ‬Зерттеу жұмысының басты мақсаты қазақ жазушыларының туындыларындағы‭ ‬сал-сері образдарының әр түрлі қырларын,‭ ‬сыр сипатын анықтау.
‭ ‬Осы мақсатқа орай‭ ‬мынадай міндеттердің шешімін табу көзделеді:
‭ ‬-‭ ‬XIX ғасыр‭ ‬мен XX ғасырдағы сал-серілер өмірі жайлы тарихи роман жазған жазушылар(С.Мұқанов,‭ ‬С.Жүнісов,‭ ‬Ә.Әбішев,‭ ‬З.Ақышев,т.б.‭ ) ‬шығарталарына тоқталу‭;
-‭ ‬Өнер адамдары жайындағы тарихи шығармалар жазған жазушылардың шығармаларының әдебиет теориясы саласындағы зерттелуін анықтау.

Зерттеу жұмысының дереккөздері.‭ ‬Бітіру жұмысын жазу барысында С.Мұқанов,‭ ‬С.Жүнісов,‭ ‬Ә.Әбішев,‭ ‬З.Ақышев,‭ ‬т.б.‭ ‬тарихи романдары,‭ ‬Ә.Марғұлан,‭ ‬С.Қирабаев,‭ ‬З.Қабдоловтың әдебиет теориясы жайындағы еңбектері,‭ ‬сонымен қатар зерттеуші ғалымдардың монографиялары мен мақалалары қолданылды.‭
Зерттеудің әдіс-тәсілдері.‭ ‬Зерттеу жұмысын жазу барысынжа зерттеудің әдіс-тәсілдердің бірнеше түрі пайдаланылды.‭ ‬Олардың негізгілері‭ ‬-‭ ‬дәстүрлі сипаттама әдісі,‭ ‬тарихи салыстырмалы,‭ ‬теориялық,‭ ‬типологиялық салыстыру әдістері.
‭ ‬ Зерттеу жұмысының практикалық мәні.‭ ‬Зерттеу материалдары мен тұжырымдары жоғары оқу‭ ‬орындарында әдебиет теориясы,‭ ‬қазақ әдебиетінің тарихы пәндерінен дәріс оқуда септігін тигізеді.
‭ ‬Дипломдық жұмыстың құрылымы.‭ ‬Жұмыс кіріспеден,‭ ‬екі негізгі тараудан,‭ ‬қорытынды мен пайданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Қазақ сал‭ ‬-серілері жайындағы қазақ романдары.
Ән,‭ ‬әуен қазақ халқының аңызы бойынша аспан әлемінен түсіп,‭ ‬ықылым заманнан осы кезге дейін жетіп отыр.‭ ‬Көкте қалықтаған ән көшпенді қазақ даласына жетіп,‭ ‬мұны естіген халық сондықтан,‭ ‬әуендік қасиетке ие болды деп есептеледі.‭ ‬Сондай-ақ халық арасында:‭ "‬Әуен мен әуезге деген қабілет дүниеге келгенде‭ ‬дарыған‭"‬,‭ ‬-‭ ‬деген болжам бар.‭ ‬
Қазақ қашанда өнерге ерекше мән берген,‭ ‬өнер десе ішкен асын жерге қойған халық.‭ ‬Өнер адамдарына ерекше құрмет көрсетіп,‭ ‬ерекше ілтипат көрсеткен.‭ ‬Соның дәлелі ретінде өнер адамдары туралы көптеген аңыз-әңгімелер халық арасында тараған.‭ ‬Сол әңгімелерді жинақтай отырып,‭ ‬өнер адамдары туралы көптеген ақын,‭ ‬жазушылар тарихи шығармалар жазды.‭ ‬Өнер адамы өмірі мен өмір сүрген дәуірін көркем суреттеу оңай жұмыс емес.‭ ‬Қиындығына қарамай көптеген қазақ жазушылары тәуекелдерге барды.‭ ‬Бірақ тәуекелге бел буған жазушыларымыз өз дегендеріне жетті.‭ ‬Мәселен,‭ ‬Мұхтар Әуезовті әлемге танытқан‭ "‬Абай жолы‭" ‬роман-эпопеясы Абай образын кең эпикалық көлемде сомдап алғашқы үлгі көрсеткіші болды.‭ ‬М.Әуезов эпопея арқылы Абайды әлемге танытса,‭ ‬Абайды оқи отыра‭ ‬Мұхтар Әуезовты‭ ‬әлем таныды.‭ ‬М.Әуезов халық арасынан шыққан Абай бейнесін,‭ ‬Абай тұлғасын‭ ‬жан-жақты аша білді.‭ ‬Жарты ғасыр уақытты қамтитын бұл шығарма ақын өмірі мен ақын өмір сүрген заманның ащы шындығын толық бейнелей алды.‭ ‬Абай ұлылығын ұлықтаған ұлы шығарма болды.‭ ‬Ал Сәбит Мұқановтың‭ "‬Аққан жұлдыз‭" ‬еңбегін де қазақтың сөнбес жұлдызы Шоқанды бізге барлық қырынан көрсете білді.‭ ‬Шоқан бейнесі бұл романда жоғарыдан,‭ ‬биіктен көрінді.‭ ‬Шоқанның баға жетпес қасиеттері,‭ ‬қазақ халқы үшін жанын беруге дайяр жас жігіт өмірі толық қамтылады.Ақын Сұлтанмахмұт Торайғыров өмірін Д.Әбілов‭ "‬Ақын арман‭" ‬шығармасында көркем әрі шынайы етіп керемет суреттеген.‭ ‬Автор тарихи шындықты көркем пайдалана отырып,‭ ‬ақын бейнесін,‭ ‬портретін айқын көрсете білді.‭ ‬Бердібаев романдағы:‭ "‬1965‭ ‬жылы‭ "‬Жазушы‭" ‬баспасынан Д.Әбіловтің‭ "‬Ақын арманы‭" ‬романы ақындық,‭ ‬азаматтық,‭ ‬қайраткерлік тұлғасының қалыптасу жолдарын,‭ ‬күрес хикаяларын көрсетуге арналған.
‭ ‬Романда Сұлтанмахмұттың тұлғасын ашатын жүйелі сюжеттік желі тартқан.‭ ‬Әр түрлі іс-әрекеттер кезінде Сұлтанмахмұттың жанды бейнесі айқындала түседі.
‭ ‬Бірде махаббат сезіміне құлай берілген,‭ ‬өмірге құштар жан ретінде көрсек,‭ ‬екінші бір жерде елінің ауыр халін жеңілдету үшін білім,‭ ‬жол іздеген асыл арман адамы деп танимыз.‭"(‬ 2,‭ ‬290‭ ‬б.‭) ‬-‭ ‬деп автордың ақын бейнесін ашудағы еңбегін жоғары бағалады.
‭ ‬С.Бақбергеновтің‭ "‬Қайран шешем‭" ‬туындысында атақты күйшілер Құрманғазы мен Дина образын жасауда өмір шындығы мен көркем шындықты қатар ала отырып,‭ ‬асқан шеберлікпен сипаттаған.‭ ‬Ал,‭ ‬Т.Әлімқұлов‭ "‬Сейтек сарыны‭" ‬мен‭ "‬Телқоңыр‭" ‬әңгімелерінде күйшілер бейнесін өнер мен өмірді байланыстырып,‭ ‬бізге тамаша жеткізе білген.‭ ‬Өшпес‭ ‬із қалдырған осынау ұлы тұлғаларымызды ұрпақтан ұрпаққа жеткізу жолында көптеген ғалымдарымыз,‭ ‬ақын-жазушыларымыз талмай еңбек етті.‭ ‬Аталған жазушылар тарихи шындықты көркемдік шындыққа айналдыру барысында аянбай тер төккендері көрініп тұр.‭
Сонымен қатар,‭ ‬қазақ халқы өнер адамдарының ішінде сал-серілерді де ерекше құрмет тұтып,‭ ‬қасиеттеген.‭ ‬Қазақ халқының бай әдебиетінің,‭ ‬қызықты да,‭ ‬қыры мен сыры мол саласы‭ ‬-‭ ‬сал-сері өнері.‭ ‬Оның астарына үңіліп,‭ ‬тереңдеп зерттесек,‭ ‬сан өнерді тоғыстырған құрама‭ ‬-‭ ‬синкреттілігін аңғару қиын емес.‭ ‬Қазақтың сал-серісінің бойында сан алуан өнер түрлері табылады,‭ ‬оның алдымен ақын,‭ ‬композитор,‭ ‬әнші болуының үстіне‭ ‬жыршылық,‭ ‬циркаштық,‭ ‬акробаттық,‭ ‬қуақылық,‭ ‬артистік өнердітең ұстауы өнердің синкреттілік сипатына тән.‭ ‬Тіліміздегі серілік деген сөздің‭ "‬сегіз қырлы,‭ ‬бір сырлы‭"‬ деген фразалық тіркеспен синонимдік‭ ‬мағынада жұмсалуыда сондықтан.‭ ‬Серілер заман ағымымен,‭ ‬әр алуан тағдырымен сыр шертеді.‭
Сал-серілік дәстүр,‭ ‬әр алуан өнер ортасынан оқшау тұратын өнер адамдарының ел мен жерге деген кіршіксіз сүйіспеншілігінен,‭ ‬ұлтық‭ ‬болмыс-бітімінен,‭ ‬мейлінше сөздік қоры бай қазақ тілінің көркемдігінен бастау алып,‭ "‬сал‭" ‬мен‭ "‬сері‭"‬ типтерінің пайда болуына негіз болса керек.‭ ‬Адам мен қоғам арасындағы тарихи сабақтастық өткен‭ ‬дәуірден сыр шертеді,‭ ‬адам баласының сана-сезімінің жаңаруына ықпал етеді.‭ ‬Сал-серілерге тән ұлттық сипат уақыт пен кеңістік аясында әрқилы дамып,‭ ‬қоғамның ілгері дамуында дара тұлғалардың ұлттық болмысын жан-жақты көрсетіп,‭ ‬ұлт өкілі ретінде халықтың ортасынан табылады.‭
Сал-серілер өнері біздің дәуірімізге синкреттілік-драмалық,‭ ‬артистік болмысын,‭ ‬кейбіреуі музыкалық қуатынан айырылып құр текст түрінде ғана жетіп отыр.‭ ‬Біздің қолымыздағы ескі көз қарттардың естеліктері мен кейбір қолжазбадағы деректер ғана.‭ ‬Осы тамтұм‭ ‬деректерге сүйене отырып сал-серілік өнердің‭ ‬сан-қыйлы сипатына тоқталамыз.‭
Сал-серілердің ойындары үлкен жиын,‭ ‬ас-тойларда халықтың көңілін көтерген.‭ ‬Олардың топтасып жүруі,‭ ‬ауыл-ауылды аралаған сәтте тұтас ансамбльдің,‭ ‬театрдың орнын атқарғаны белгілі.‭ ‬Олардың құрамында ақын,‭ ‬әнші,‭ ‬мерген,‭ ‬балуан,‭ ‬қуақы түрлі-түрлі өнерпаздар болды.‭ ‬Серілер тобының бірдей ат мінуі,‭ ‬салдардан ерек киімі,‭ ‬басындағы үкісі де көшпелі дала артистеріндей әсер қалдыратын-ды.‭ ‬Салдың ауыл сыртына келіп құлауы,‭ ‬қыздардың көтеріп алып кетуі белгілі дәрежеде эстетикалық мәні болды,‭ ‬халықтың драма өнерінің ойын-сауықтың бір түрі қызметінде жүрді.
‭ ‬Қазақтың сал-серілер тұлғасы‭ ‬-‭ ‬ғасырлар бойы ұлт мақтанышы болатын,‭ ‬жаратылысынды дарынды,‭ ‬қазақтың өзгеге ұқсамайтын дара болмысын жаһандану үрдісінде жарқырата көрсететін сегіз қырлы,‭ ‬бір сырлы,‭ ‬импровизаторлық,‭ ‬синкретті өмірді дәріптеуші,‭ ‬дарынды өнер иелері.‭ ‬Ұлт әдебиеті қазақтың халықтық музыка мәдениетінде өзіндік орны бар‭ ‬XIX‭ ‬ғасырдың екінші жартысы мен‭ ‬XX ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген Сегіз сері,‭ ‬Біржан сал,‭ ‬Ақан сері,‭ ‬Үкілі Ыбырай,‭ ‬Жаяу Мұса,‭ ‬Балуан Шолақ,‭ ‬Мәди Бәпиұлы,‭ ‬Естай сияқты сал-серілеріміз бар.
‭ ‬Сал-серілер дәстүрді ұстанған,‭ ‬адамдық құндылы бар,‭ ‬танымдық мұраларға бай,‭ ‬жан-жақты өнер иелері‭ ‬-‭ ‬қазақ сахарасының рухани келбеті.‭ ‬Дәл,‭ ‬нақты кезеңі белгісіз,‭ ‬сал-серілер типі ескі дәуірден сақталған.
‭ ‬Академик Әлкей Марғұлан сал-серілік дәстүр жайында нақты деректер келтірген.‭ "‬Тарих көзімен қарасақ,‭ ‬серілік ту бастан түрік қағанаты кезінен шыға бастаған.‭ ‬Серілік әдет қылған ойшы кісінің бірі‭ ‬-‭ ‬Иоллық деген кісі.‭ ‬Ол өзі ғажайып аңшы,‭ ‬мерген,‭ ‬атты күтіп ұстайтын бапкер,‭ ‬сонымен қатар ақын,‭ ‬жырау болған дейді.‭ ‬Ағалары Білгі хан мен‭ ‬Күлтегін қайтыс болғанда оларға арнап эпикалық оқиғаларды әдемілеп құрып,‭ ‬тасқа жазып қалдырған.‭ ‬Түрік қағанатының асқарлы биі Тоныкөк терең ойшыл кемеңгер білгіш‭ ‬болған.‭ ‬Өлерінде басына қоятын тасқа атақты жазуды ол өз қолымен жазып қалдырған...‭ ‬Қазақ аңыздары бойынша Қорқыт ескі дәуірдегі серіліктің бастаушының бірі.‭ ‬Ол атақты шешен,‭ ‬ел басқарушы,‭ ‬онымен қатар дүлдүл жырау,‭ ‬асқан күйші,‭ ‬бірінші қобыз жасаушы,‭ ‬қазақ музыкасының атасы.‭ ‬Қорқыттың қобызы мен музыкасын өзіне мұрат еткен ұрпақтары‭ ‬-‭ ‬әл-Фараби,‭ ‬Нысан абыз,‭ ‬Қойлыбай,‭ ‬Жанақ ақын тағы басқалар.‭" (‬3,‭ ‬174‭ ‬б.‭)
Академик Ә.Марғұлан сонау түрік қағанаты кезінен бастап кейінгі хан,‭ ‬билеріміз,‭ ‬жырауларыз бен жыршы,‭ ‬күйшілерімізді сал-серілер деп қарастырған.‭ ‬Сондай-ақ Ә.Марғұлан сал мен‭ ‬сері типінің өзгешелігі мен ұқсастығын жан-жақты талдап көрсетеді:‭ "‬Бір айтатын ой,‭ ‬сал мен сері типті емес,‭ ‬екеуі алуан,‭ ‬екі дәстүр өрнектері.‭ ‬Олардың бірінен-бірінің өзгешелігі‭ ‬-‭ ‬тұрмыс көрінісінді,‭ ‬типінде.‭ ‬Еңалдымен сал сері деген сөздер қалай туған‭? ‬Осыдан бастайық.‭ "‬Сал‭" ‬европа тілімен айтқанда эксцентрик,‭ ‬немесе өз бағытымен жүретін бір алуан адам.‭ ‬Оның бар арманы сылқымдық,‭ ‬кербездік,‭ ‬киімді әдемі киіну,‭ ‬өзімен қатар жүрген адамның бәрінен де қияпатымен де,‭ ‬киімі мен деартық болу,‭ ‬асып түсу.‭ ‬Ер тоқымның өзі де басқаныкіндей болмай,‭ ‬алтынмен,‭ ‬күміспен өрнектеліп,‭ ‬ерекше салтанатпен жасалады.‭" ‬Ал ғалым Е.‭ ‬Тұрсынов‭ "‬сал‭" ‬мен‭ "‬серінің‭" ‬кейде қатар айтылатынын,‭ ‬серілер салдардан‭ ‬кейін пайда болғанын богема сарындарын жырлаушы өнер адамдары деген қорытындыға келеді.‭ ‬Ендеше,‭ ‬сал-серілер‭ ‬-‭ ‬музыкалық шығармаларда,‭ ‬ән-күйді қазақ даласында өркендетіп,‭ ‬таратушы өкілдері.‭ ‬Олардың ерекше қасиеті‭ ‬-‭ ‬ақындығы,‭ ‬әншілігі,‭ ‬күйшілігі,‭ ‬елді әнмен сәнге бөлейтін,‭ ‬адам жанына ізгілік нұрын себетін зиялылығы.‭
Осындай баға жетпес алтын,‭ ‬күмістерімізді қазіргі жастарымызбен кейінгі ұрпақтарымызға қалай дәріптеп келеміз‭? ‬Ендігі жерде‭ ‬сал серілеріміздің өмірі,‭ ‬тыныс-тіршілігі туралы қандай прозалық шығармаларды білеміз‭? ‬Соған тоқталып кетсек.‭
Сал-серілердің ұлттық келбеті,‭ ‬болмыс-бітімі‭ ‬-‭ ‬ұлттық менталитеттен‭ ‬.‭ ‬Сал‭ ‬туындайтын қазақ ұлтының даму диалектикасымен тығыз байланысты.‭ ‬Талай ғасырлар бойы қазақ даласын әсем ән мен қоңыр күйге,‭ ‬жырға толтырған дарынды ұлдары,‭ ‬серілік құрған сал-серілері туралы жазылған тарихи сыры мен мәні сақталып,‭ ‬көркем әдебиет заңдылықтарын сақтай отырып сөзбен сурет салған жазушылар шығармаларының көркемдік құрылымын,‭ ‬жазылу тарихын,‭ ‬образды сомдау ерекшеліктерін зерттеу.‭
Қазақтың сал-серілері туралы әдебиетімізде көптеген шығармалар жазылды.‭ ‬Қазақтың атақты жазушылары С.Жүнісов,‭ ‬Т.Әлімқұлов,‭ ‬С.Мұқанов,‭ ‬З.Ақышев,‭ ‬Ә.Әбішев,‭ ‬т.б.‭ ‬Солардың бірі еліміздің дарынды жазушысы Сәбит Мұқановтың Балуан Шолақ өмірін суреттеген‭ "‬Балуан Шолақ‭" ‬романын айтуға болады.‭ ‬Автор Балуанның балалық шағынан бастап басынан өткен қиыншылықтарымен қуаныштарын жете суреттеген.
‭ ‬Профессор З.Қабдоловтың өзі:‭ "‬С.Мұқановтың бұл шығармасын роман деп алып қарауымызға әбден‭ ‬болады.‭ ‬Бұл жерде бір ғана Балуан образы ғана ашылып қоймай басқа да кейіпкерлердің образдары толық ашылған.‭ ‬Сондықтан бұл шығарманың повесть деуден гөрі,‭ ‬роман деп қараймын.‭" ‬-‭ ‬деп‭ "‬Балуан Шолақ‭" ‬романын жоғары бағалаған.‭
С.Мұқанов романда Балуанның‭ ‬тарихи адам екенін ескере отырып,‭ ‬тарихтан алыстамай көркем бейнелеген.‭
Балуанның анасы қарулы кісі болады.‭ ‬Балуан‭ "‬Алып анадан туады‭" ‬демекші анасына тартқан қарулы болады.
‭ ‬Жазушы Балуанның бейнесін көрсеткенде‭ "‬Шолақ‭" ‬атануының себебі қыста далада қалып,‭ ‬саусақтары үсіп қалып содан‭ "‬Шолақ‭" ‬атанды дейді.‭ ‬Өзінің өлеңінде:
‭ ‬Атандым Нұрмағамбет-Балуан Шолақ,
‭ ‬Бір қолым үсіп кетті болдым олақ
Сұлу қыз,‭ ‬келіншекке тиышсыздаумын,
Жалғыз-ақ тал бойында мінім сорақ‭!‬,‭ ‬-
деп‭ ‬көрсетсе,‭ ‬профессор Ахмет Жұбанов:‭ "‬Замана бұлбұлдарында‭" ‬Балуанның саусактары күйіп қалған деп айтады.‭ ‬Мына өлеңді мысал ғып алады:
Мен Шолақ жас басымнан болдым ояу
‭ ‬Оң қолым отқа күйіп болдым қаяу.
‭ ‬Сонымен қатар,‭ ‬Балуанның өліміне байланысты А.Жұбанов өз еңбегінде:‭ "‬Балуан Шолақ‭ ‬1919‭ ‬жылы төрт‭ ‬-бес күн ауырып,‭ ‬елу бес жасында қайтыс болады.‭"(‬6,102‭ ‬б.‭)‬ -‭ ‬деп береді.‭ ‬Ал романда:‭ "‬Балуанның жолында биік жақпар тасты кесіп өтетін тар кезең болушы еді.‭ ‬Бұрын осы тастан өткенде ол әлденеге сезіктенетін еді,‭ ‬сондықтан сақтанып,‭ ‬абайлап өтетін еді.
‭ ‬Бүгін ол қауіп ойдан шықты.‭ ‬Оманды жаңғырта‭ "‬Ғалия‭" ‬әнін шырқаған ол тастың тар кезеңді жолынан жүріп өте бергенде,‭ ‬артынан мылтық гүрс ете түсті.
‭ ‬Селк еткен Балуан жалт қарауға шамасы келмеді,‭ ‬тұла бойы әлденеге шымырлап,‭ ‬жүрегі төмен тарқан сияқтанды.‭ ‬Төсінен төмен қарай ып-ыстық бірдеме жылжи жөнелді...‭(‬8,‭ ‬221‭ ‬б.‭)‬ -‭ ‬деп кісі қолынан қаза тапқанын тілге тиек етеді.‭
С.Мұқанов‭ "‬Балуан Шолақ‭" ‬романында‭ ‬Балуан мінезінің қайтпас‭ ‬қайсар,‭ ‬кекшіл болғанын,‭ ‬жігіттерге тән барлық қасиеттерді ашып көрсетеді.‭ ‬Жас кезінен-ақ патша өктемділігін көріп өседі.‭ ‬Ауылдары өртеніп,‭ ‬сол кезде күшігі мен құсы жанып кеткен-ақ кеудесіне‭ "‬патша‭" ‬деген сөз‭ ‬жүрегіне‭ ‬шемен болып жабысады.‭ ‬Сол кезден бастап қарапайым халықты жақтап,‭ ‬сөзін сөйлейді.
‭ ‬Сал-серілердің репертуарында бұрын дәстүрлі халықтық ойындары болса,‭ ‬енді ойын түрлері орыс цирк өнерімен байи түсті.‭ ‬Осының бір ғана дәлелі‭ ‬-‭ ‬Балуан Шолақ Баймырзаұлы.‭ ‬Оның ойындарында спорттық,‭ ‬атлеттік сипат басым,‭ ‬мұның өзі көпшілікке театрлық көрініс түрінде қойылатын.‭
Ахмет Жұбанов ел арасынан жинаған материалдарына сүйеніп,‭ ‬Балуан Шолақтың репертуарына тоқталыпты.‭ ‬Балуан Шолақтың өз өлеңдері өз репертуарынан,‭ ‬циркаштық,‭ ‬спорттық‭ ‬ өнерінен көп мағлұмат бере алады.‭ ‬Ол:
‭ "‬Өнерпаз атқа мініп неге керек,
‭ ‬Тудым мен өнерпаз боп елден ерек.
‭ ‬Есікті шегіншектеп сүзгенімде,
‭ ‬Ұшырдым тақтайларын төртке бөліп‭"‬,‭ ‬-‭
десе,‭ ‬бірде
‭ ‬"Бұл күнде отыз бесте менің жасым,‭
Қамалдың бұзып жүрмін мен талайын
‭ ‬Кешегі сентябрьдің базарында,‭
Көтердім елу бір пұт кірдің тасын.‭"‬,‭ ‬-‭
деп мақтанышпен жырлайды.‭ ‬Оның өнер көрсететін жері жәрмеңке алаңы.‭ ‬Сауда бар жерде ақша жүреді,‭ ‬өнерпаздардың өнері де тікелей товарға байланысты.‭ ‬
Әсем Ақбозбен ел аралап,‭ ‬думан-сауықпен күн кешірген Шолақ бір ауылда қыз ұзату тойына кез болады.‭ ‬Ауылдың әдетімен,‭ ‬кещкі ойынла қыз-бозбала аралас отырғанда,‭ ‬Шолаққа‭ ‬ұзатылатын қыздың жанынан орын тиеді.‭ ‬Сол кезде серілікпен жүрген‭ ‬Балуан Шолақ жиырма үштегі бозбала жігіт болатын.‭ ‬Қасына отырған қызға қараса:аршыған жұмыртқадай әппақ жүзді,‭ ‬мөлдір көзді,‭ ‬мінезі ойнақы біреу екен.‭
Қызға қылықты Шолақ шүйіркелесе‭ ‬отырып сырын біліп алады:‭ ‬ұзатқалы отырған күйеуін менсінбейді екен,‭ ‬амалсыз барғалы отырғанын сезеді.‭ ‬Қыздың аты‭ ‬-‭ ‬Балқаш,‭ ‬әкесінің аты‭ ‬-‭ ‬Қожа.‭ ‬Балуанның бала жасынана бойына біткен бір мінезі‭ ‬-‭ ‬аяныштық еді.‭ ‬Сол қалпына бүгінде бағып,‭ ‬сырласқан қыжының‭ ‬қақпанына қалай түскенін аңғармай қалады.‭ ‬Баратын күйеуіне наразылық зарын айтқан қыз көз жасын көптен жасыра,‭ ‬Балуанға көрсете маржандай‭ ‬төгіп отырды да,‭ "‬бүгіндік қана емес,‭ ‬өмірлік панаңа ал‭!" ‬деген өтінішін айтады.‭ ‬Ұзақ сырдың аяғы серт байлаумен тынады.‭
Уәде‭ ‬-‭ ‬ертең түнде қыз үйінен ұрланып шығады да,‭ ‬екеуі Балуан Шолақтың еліне аттанады.‭ ‬Бірақ еліне аман-есен жетсе де,‭ ‬қалың малмен қаншама ұрыс,‭ ‬қаншама тартыс болады да,‭ ‬Балқашты Балуан бермейді.‭
Балуанның адам сүйсінер қасиетінің бірі‭ ‬-‭ ‬уәдесіне берік болуы.‭ ‬Автор бұл қасиетін‭ "‬Адам барым барымта‭" ‬деген бөлімінде анық байқатады.‭ ‬Өтірік жала жауып бүкіл туысқандарын түрмегем жаппақ болғанда,‭ ‬түрме бастығы Долгоносовтың жалғыз қызы Татьянаны барымта етіп алып қашады.‭ ‬Хор қызындай айдай сұлу‭ ‬орысн тауға алып барып,‭ ‬сауғалағанда,‭ ‬Татьяна екеуі тауда жалғыз қалады.‭ ‬Сұлу қызға келгенде осалдығы бар Балуан Шолақ Ғалияға берген уәдесінен танымай,‭ ‬нәпсісін жеңе біледі.‭
Балуан Шолақтың‭ "‬Балуан‭" ‬атануы бойына біткен керемет күш иесі болғанында.‭ ‬Көкшетаудағы бір жиында елу бір пұт кірдің тасын көтеріп,‭ ‬дүйім жұртты таң қалдырған.‭ ‬Од балуан ғана емес дала цирк негізін қалаушы.‭ ‬Аттың құлағында ойнаған,‭ ‬шауып келе жатып неше түрлі қимылдар жасап,‭ ‬дүйім елді аузына қаратқан.‭ ‬1919‭ ‬жылы орыстың палуаны Иван Кореньмен күресіп,оның қабырғасын сындырады.‭ ‬Екі иығына‭ ‬екі адам отырған дай,‭ ‬алып күш иесі болады.‭
Сонымен бірге,‭ ‬С.Мұқанов Балуанның ән-күйге деген құштарлығын шебер‭ ‬cуреттейді.‭ ‬Балуан Шолақ жастайынан ән мен күйге,‭ ‬өнерге құштар болып өседі.‭ ‬Бертін келе,‭ ‬жігіт шағында Балуан Шолақ әншілік пен балуандықты қатар алып жүреді.‭ ‬Әке-шешесі қайтыс болған соң,‭ ‬Ғаникей деген қызға үйленген Балун Шолақ ел аралап салдық құрады және жалғыз жарым жүрмей,‭ ‬жанына әнші-күйші,‭ ‬палуан,‭ ‬өнерлі жастарды жинайды.‭ ‬Топ құрып,‭ "‬ансамбль‭" ‬болып сауық құру Балуан Шолақ дәстүріне айналады.
‭ ‬Сал-серілік құра жүріп,‭ ‬өзі ұстаз тұтқан Біржан сал,‭ ‬Ақан сері әндерінің тамаша орындаушысы әрі насихаттаушысы болады.‭ ‬Олардың әнші-компазиторлық дәстүрін берік ұстанады.‭ ‬Балуан‭ ‬Шолақ кейін өзі де ән шығарады.‭ ‬Бұл тұрғыдан алғанда,‭ ‬ол қазақтың әншілік өнерін өрістетуге үлкен үлес қосқан компазитор.‭ ‬Көкшетау,‭ ‬Қарқаралы,‭ ‬Қараөткел,‭ ‬Сарысу,‭ ‬Семей,‭ ‬Баянауылда болады,‭ ‬Арқаның әндерін Жетісуға жеткізеді.
‭ ‬Балуан Шолақ осындай сапарларының бірінде Ғалияға кездеседі.‭ ‬Автор оның Ғалияға кездесіп,‭ ‬ғашық болуын ерекшк бір шабытпен суреттейді.‭ ‬Бір күні Балуан Шолақ Атбасар‭ ‬-‭ ‬үш өзеннің түйісетін қаласына базарға келеді де,‭ ‬қымызшылар түскен бір үйге түскісі келеді.‭ ‬Оның достары Ғалия деген келіншектің үйіне түсуін сұрайды.‭ ‬Сол үйге келсе,‭ ‬түрі таныс бір келіншекпен танысады.‭ ‬Ғалия өз қолымен бір кесені Балуанға ұсынып,‭ ‬екіншісін Шолақтың жігіттерінің біреуіне береді.‭ ‬Сол кезде бұл келіншекті қай көргенін есіне алады.‭ "‬Тоқсанбайдың асында шапан жапқан келіншек екен,‭ ‬оның аты Ғалия екен ғой‭" ‬деп отырып,‭ ‬оның сұлулығына құмарта түседі.‭
Бірақ Балуан Ғалияны қаншама жақсы көргенімен аяғында одан еш нәрсе шықпады да,‭ ‬біраз күндер өткен соң,‭ ‬оны абақтыға жауып тастайды.‭ ‬Өйткені,‭ ‬Ғалияның күйеуі Біржан,‭ ‬өзінің достарынан Балуан Шолақты Ғалиядан айырып,‭ ‬жолатпау мақсатында қамауды өтінеді.‭ ‬Достары үлкен бастықтар,‭ ‬ояздар болатын.Сөйтіп олар Балуан Шолақты абақтыға қамап қояды.‭
Ғалияның көз тартар сұлулығы Балуанды бейжай қалдырмайды.‭ ‬Оның халық арасында кеңінен тараған‭ ‬-‭ "‬Ғалия‭" ‬мен‭ "‬Сентябрь‭" ‬әндері.‭ "‬Ғалия‭" ‬әні нәзік сезім дүниесін,‭ ‬мөлдір махаббатты шеберлікпен сыршыл әуенде жырлаған лирикалық ән.‭ ‬Балуан Шолақтың сырға толы‭ "‬Талдыкөк‭"‬,‭ "‬Ашылы айырық‭"‬,‭ "‬Қос перне‭"‬,‭ "‬Кенже қоңыр‭"‬,‭ "‬Құлан‭ ‬кісінес‭"‬,‭ "‬Дікілдек‭"‬,‭ "‬Ыңғайтөк‭"‬,‭ "‬Желдірме‭"‬,‭ "‬Қосалқа‭"‬,,‭ "‬Қос барабан‭"‬,‭ "‬Сарын‭" ‬сияқты өлеңдері осы күнге дейін халық арасында кеңінен тараған.‭ ‬Романда Балуан Шолақ әндері ауыздан-ауызға тарап,‭ ‬барша қазақ даласына қалай тарағаны көркем өрнектелген.‭ ‬Қазақ‭ ‬сырлы сөздерін жетік меңгерген Сәбит Мұқанов романда Балуан образын дәріптеуде сөз қасиеттерін шеберлікпен қолдана білген.‭
Романда Балуан Шолақтың әншілікпен бірге аңшылық өнері де көрініс табады.‭ ‬Сәйгүлігі Ақбозатқа мініп,‭ ‬тау-тауды аралап,‭ ‬аң аулағанды жақсы көреді.‭ ‬Жанына жолдастарын ертіп,‭ ‬айлап жүріп аң аулап,‭ ‬көптеген ауылдарға кездеседі.‭ ‬Қай ауылға ат басын бұрмасын Балуанды‭ ‬үйіне қонақ қылып,‭ ‬мал сойып,‭ ‬сыйлап жіберетін болған.‭ ‬Балуанаға нақақтан‭ ‬-нақақ жала жабылып,‭ ‬қуғында жүргеннің өзінде халық аса құрмет-‭ ‬қошеметпен қонақ еткен.
Осындай қуғын-сүргін кезінде кіндік қаны тамған Жетісу жеріне сапар шегеді.‭ ‬Туған жерінде бірнеше жыл тұрақтап,‭ ‬Көкшетау өңіріне қайта оралады.‭ ‬Арқа еліне қайтып келген уақытында патша өкіметіне халық көтерілісі‭ ‬басталайын деп жатады.‭ ‬Балуан Шолақ қара халықтың басын қосып,‭ ‬патшаға қарсы қол бастап шығады.‭ ‬Бірақ елін патша құрсауынан қайтсем құтқарм деген арманына жете алмай,‭ ‬жауыздар қолынан мерт болады.‭ ‬Автордың осы сәттерді суреттеген де керемет талант иесі екенін көре аламыз.‭
Сан өнерімен халықтыриза етіп,‭ ‬Сарыарқасын сазды әуенімен тербеткен,‭ ‬заманының айтулы сал-серісінің бірі‭ ‬-‭ ‬Балуан Шолақ‭ ‬Баймырзаұлының өмірі туралы сыр шертетін тағы бір шығарма Есмұхамбет Айтмағамбетұлының‭ "‬Балуан Шолақ пен Сағындық‭ " ‬әңгемесі.‭
Бұл әңгіме Балуан Шолақтың басынан өткен оқиғалар жиынтығынан құралған.‭ ‬Әңгіме желісі Ғалиясын аңсап,‭ ‬бара жатқан Балуанның бір ауылға түскендегі өткен жәйтті суреттейді.‭ ‬Балуан түскен ауылдың халқы балуан өнерін көріп,‭ ‬әніне сусындағанша асық болады.‭ ‬Балуан күш өнерін,‭ ‬ән өнерін көрсеткен соң қайтуға ыңғайланып жатқанда ауыл ақсақалы:‭ "‬Сағындық деген жиеніміз келіп жатыр.‭ ‬Буыны бекіп,‭ ‬бұғанасы қатпаған өрім жас.‭ ‬Бірақ бойында күшпен қайрат мол секілді.‭ ‬Биылдан бері топқа түсіп жүр.‭ ‬Әзірше жамбасы жерге тиіп,‭ ‬меселі қайтып көрген жоқ.‭ "‬Ағаның жағасынан ұстау-ақымақтың ісі‭" ‬деседі ғой.‭ ‬Әйткенмен,‭ "‬күш атасын танымас‭" ‬деген тағы бар.‭ ‬Қарсы болмасаң сол баланы өзіңмен бір ұстастырмақ едік.‭ ‬Байқап көріп,‭ ‬бала қайратына көңілің толса,‭ ‬оң батаңды бер,‭ ‬толмаса екібастан...‭" (‬15,62б.‭) ‬деп қолқа салады.‭ ‬Балуан Шолақ‭ "‬мақұл‭" ‬деп келісе кетеді.
‭ ‬Екі палуанын ортаға шығарып дүйім жұрт істің ақырын күтуде.‭ ‬Балуан Шолақ балаң жігітті ары-бері дөңгелетіп күшін байқап көрді.‭ ‬Жігіт жас болса да қайратты екен.‭ ‬Балуан жігіттің сағын сындырмай жай ғана:‭ "‬Ол Сағындықты тік көтерген бойы Күндей ананың алдына алып барып,‭ ‬ақ батасын беріп,‭ ‬жігіттің болашағы бар екенін айтпақ еді.‭ ‬Осы жерде бір күтпеген жағдай болды.‭ ‬Оң қолымен Сағындықты салақтата көтеріп,‭ ‬Күндей анаға беттеген Балуан Шолақтың аяғы әлде бір шұқанаққа түсіп кетті де,‭ ‬тізесі сәл бүгілді.‭ ‬Осы сәтте Сағындықтың аяғы жерге тиіп те қалған екен.‭ ‬Сағындықтың тілеуін тілеген жігіттерге осыеың өзі де жеткілікті еді.‭ ‬Орындарынан даурыға көтеріліп,‭ ‬Сағындықты қаумалап алып кетті.‭ ‬Ауыздарында бір-ақ сөз:
‭ ‬-‭ ‬Балуан Шолақтың тізесін бүктірдің.‭ ‬Жігіт екенсің,‭ ‬Сағындық‭!" (‬37,63-64б.‭) ‬деп Балуанның ақкөңілдігін пайдаланып кетеді.‭ ‬Осылай автор Балуан Шолақтың ақкөңіл,‭ ‬жомарттық қасиеттерін көрсетіп кетеді.
‭ "‬Балуан Шолақтың белгісіз бір мықтымен кездесуі‭" ‬бөлімінде Балуанның бір мықтымен,‭ ‬алып күшімен ойда жоқта,‭ ‬түнде кездеседі.‭ ‬Жол үстінде тұрған белгісіз жан қараңғыда Балуанға өтіп кетуге мұрсат бермей тұрып алады.‭ "‬Балуан Шолақ‭" ‬десе басқа емес патшаның өзі де үркіп түсетін,‭ ‬бірақ ана қазақ мыңқ етпеді.‭ ‬Ашуға булыққан Балуан орнынан атып тұрып,‭ ‬иығынан алып жерге қадамақшы болып еді,‭ ‬адам сенгісіз Шолақ анадай жерге ұшып түсті.‭ ‬Ызаланған,‭ ‬намыстанған балуан артына қарамай кетіп қалады.‭ ‬Кейін:‭ "‬...Ана белгісіз қазақтың менен қайраты асқанына тіпті де өкінбеймін.‭ ‬Бір ғана өкінішім бар.‭ ‬Ашу үстінде сол қазақтың аты-жөнін сұрамай кетіппін.‭ ‬Өкінішім сол-мыңның түсін білгенше,‭ ‬бірдің атын білу ләзім.‭ ‬Оқасы жоқ алмас қылыш қын түбінде жатпас деген.‭ ‬Тірі‭ ‬болса жарық дүниеге шығар әлі.‭" (‬15,68б.‭) ‬-‭ ‬деп өкінеді.‭ ‬Балуан бойынан жеңіліп қалдым деген өкініш емес,‭ ‬сол адамның есімін сұрамағаны үшін өкінеді.‭ ‬Өзін жеңіп кеткені үшін оған кек сақтамай,‭ ‬қайта сол белгісіз жанның жарыққа шығуын,‭ ‬халыққа танылуын тілейді.‭ ‬Осыған қарап,‭ ‬біз Балуан Шолақты күш иесі ғана емес,‭ ‬жүрегі пәк,‭ ‬жаны таза адам болғанын көреміз.‭
Алуан Шолақтың өмірін шолып,‭ ‬қорытындылай келсек,‭ ‬жалпы айтқанда орыстар,‭ ‬байлар жүргізген саясаттың кесірінен Балуанның өмірі қуғын-сүргінде өтеді.‭ ‬Ақырында атып өлтіреді,‭ ‬осыдан кейін Аманкелді‭ ‬Иманов бастаған көтеріліске барлық қазақтар қол қосып,‭ ‬орыстарға,‭ ‬байларға қарсы шығады.‭
Сал-серілікті Қарқаралы елінде дамытқан қазақтың халық ақыны‭ ‬-‭ ‬Мәди Бәпиұлы.‭ ‬Мәди Бәпиұлы қазақтан шыққан‭ ‬біртуар әнші‭ ‬-‭ ‬композитор,‭ ‬ақын.‭ ‬Қарқаралы елінде туып-өскен.‭ ‬Әкесі ерте қайтыс болып,‭ ‬туысы Жақабайдың қолында өседі.‭
Мәди тағдыры‭ ‬-‭ ‬қиыры мен шиыры көп тағдыр.‭ ‬Таудан тауға қашып жүрсе де әр адамның жүрегінен ойып орын алатын қаншама туындыларды‭ ‬дүниеге әкелді.‭ ‬Мәдидің ұшы қиыры жоқ қиындыққа толы өмір жолы туралы Әбдіжәміл Әбішевтің‭ "‬Найзағай‭" ‬романынан оқи аламыз.‭
Автор‭ "‬Найзағай‭" ‬романында‭ ‬қазақ өнерінде‭ "‬Мәди‭" ‬аты алтын әріппен жазылып қалған,‭ ‬қайта тумас қазақтың баласы Мәди Бәпиұлының біз білмес батырлығы,‭ ‬сөзге шеберлігі,‭ ‬қарапайым халыққа деген жанашырлығы жайында сыр шертеді.
‭ ‬Алдындағы өнер,‭ ‬мәдениет саласында атағы шыққан Ақан сері,‭ ‬Біржан сал,‭ ‬Балуан Шолақ,‭ ‬Үкілі Ыбырай,‭ ‬Жаяу Мұса,‭ ‬Абай,‭ ‬Естай әндерімен сусындаған Мәди ауыл-аймаққа әйгілі болып,‭ ‬той-думандарда жай халықтардың мұң-мұқтаждарын,‭ ‬олардың көріп отырған зорлық-зомбылықтарын әшкерелей жырлайды,‭ ‬толғайды.‭ ‬Ақындық,‭ ‬әншілік өнері қалыптасқан Мәди ауылда,‭ ‬аймақта өтілген айтыстарға қатысып,‭ ‬өткір тілімен,‭ ‬әсем ән ырғағымен жеңістерге жетіп,‭ ‬өзі де ағаларына еліктеп,‭ ‬ән шығара бастайды.‭ ‬Көңілге қонымды,‭ ‬жастар көкейінен орын тапқан‭ "‬Үшқара‭"‬,‭ "‬Шіркін-ай‭"‬,‭ "‬Мәди"әндері орталық өлкеге тез тарап,‭ ‬халық арасында жас ақын композитордың беделі арта түседі.‭
Өнерімен,‭ ‬ақындығымен,‭ ‬қайтпас қайсарлығымен бүкіл қазақ даласына аты мәшһүр болған Мәди бейнесін ерекше өрнектеген.‭ ‬Романда Мәди образы халық арасында аңызға айналады.‭ ‬Келбетін білмесе де оның әндерінің арқасында барша халыққа мәлім болады.‭ ‬Азулы болыс-байлардың қысымын көреді.‭ ‬Туған жерден алыстатып жер аударып,‭ ‬артынан қуғын түсуі Ә.Әбішов романында егжей-тегжейлі,‭ ‬көркем көрініс тапқан.‭ ‬Барлық өнер адамына тән қасиет-‭ ‬ғашық болуда романда керемет суреттелген.‭ ‬Ақын жанының сұлулыққа құмар болып ғашық болмауы мүмкін‭ ‬емес.‭ ‬Мәдидің де қайғы-қасіретке толы өмірінің қуанышы болған нәзік жанды арулардың сұлулығын өте шебер бейнелей білген.
‭ ‬Әрине,‭ ‬өнер адамы халықтың сүйіктісі болған соң дұшпаны да көп болады.‭ ‬Ішіне пышақ айналмайтын қара ниет адамдар қай заманда болмасын арам пиғылдарын жүзеге асырады.‭ ‬Міне осындай,‭ ‬адамдар Мәди соңына түсіп,‭ ‬тыныш өмір сүруіне мүмкіндік бермейді.‭ ‬Автор осының бәрін өмір шындығы мен көркемдік шындықты қатар ала отырып айқын көрсетеді.
‭ "‬Мәд ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қақақ прозасындағы сал-серілер образы49 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
Балалар прозасы76 бет
Дәстүр мен жаңашылдықтың әдебиеттегі маңызы8 бет
Жетімдер бейнесі84 бет
З.Ахметовтің ғылыми зерттеулері және қазіргі әдебиеттанудың теориялық мәселелері349 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» роман – эпопеясы /жарыққа шығуы жайлы8 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
О.Бөкеев, Д.Исабеков повестеріндегі подтекст мәселесі60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь