Қазақ прозасындағы сал-серілер образы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3



I Сал.серілер жайындағы қазақ романдары ... ... ... ... ... ... ... ... ..


II Сәкен Жүнісов "Ақан сері" дилогиясындағы Ақан образы ... ... ...


III Зейін Ақышев "Жаяу Мұса" романындағы Жаяу Мұса образы ... .


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...



Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... .
Зерттеудің өзектілігі. Прозалық шығармаға адамның ішкі дүниесінің сыртқы себептерімен, жалпы ақиқат шындықтың тарихи шындықпен үйлесіп, автордың алуан-алуан оқиғаларды қиыстыруы болып келеді. Автор өмір шындығы мен тарихы шындықты өз ойымен жалғастыра отырып көркем шығарма жазады. Жазушының көңіл-күйі әрқашан өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның хал-жағдайына байланысты, өзін қоршаған шындықтың саяси-әлеуметтік сырымен сабақтас. Ол қуана шалқыса да, жабырқай толғанса да өзі жасаған кейіпкерімен бірге өмір жасайды. Кейіпкер өмірімен автордың ішкі жан дүниесі бірігіп, астасып отырады. Проза жанрынында көркемдік шындық, көркемдік жинақтау, көркемдік тәсіл, көркемдік шешім кеңінен қолданылады. Жазушының шеберлігіне байланысты көптеген әдіс-тәсілдерді пайдаланады. Көп жағдайда сюжетті өз дәуірінен, нақтылы шығармалардағы көркемдік шешімнен бөліп алып, жеке қарастыру ұтымды бола бермейді. Шығармалар көбінесе өмірдің өзінен туады, оларды халықтардың тұрмысындағы жағдайлардың әдебиеттегі көрінісі деу лайық.
Проза жанрынында көбінесе белгілі кейіпкердің өмірі, өмір сүрген ортасы мен қоғамдық қайшылықтар суреттеледі. Әр халық әдебиетінде бұрыннан келе жатқан, бір әдебиеттен екінші әдебиетке, дәуірден дәуірге көшіп жүрген сюжеттер бар. Осындай сюжеттер тарихи романдарда да қолданылады.
Қазақ әдебиетінде өнер адамдары туралы жазылған көптеген тарихи шығармалар бар. Тарихи шығармалар жазу барысында тарыхтан көп ауытқымай, көркем сөзбен өрнектей отырып, өнер адамының өмір сүрген заманын шынайы етіп оқырманына жеткізу білу керек. Өнер адамдары жайындағы аңыз-әңгімелерге сүйене отырып, өнер адамдарының жан-жақты қырларын ашып беру керек. Өнер адамдары ішіндегі сал-серілердің ғұмырнамалық тарихын жазу барысында, олардың өмір сүру салттарын кеңінен қарастырады. Тарихи кейіпкерлер кейде жеке жара ашылып, бертін келе автордың өзіндік суреткерлік шеберлігімен, дүниетанымымен, көркемдік шығарма құрылымымен ұштастырып қарала бастады.
Сал-серілер образын жасағанда тарих пен көркем әдебиетті ұштастыра отырып терең бойлау қажет. Олардың бейнесін толықтай ашу аясында авторлық шеберлік пен авторлық баяндау үлкен рол атқарады.
1. Рахыжанов Т. Қазіргі қазақ романының поэтикасы. II бөлім. //Педагогика институтының филология факультетінің студенттеріне арналған оқу- методикалық құрал // Алматы., - 1992.
2. Дадебаев Ж. Өмір шындығы мен көркемдік шешім. Алматы: "Ғылым", - 1991.
3. Дадебаев Ж. Жазушы еңбегі және тарихи шындығы. Алматы: "Қазақ университеті", - 2001.
4. Жүнісов С. Ақан сері. Алматы: "Жазушы", - 1994, I том.
5. Жүнісов С. Ақан сері. Алматы: "Жазушы", - 1981, II том.
6. Жұбанов З. Замана бұлбұлдары. Алматы: "Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет" баспасы, - 1963.
7. Әбішев Ә. Найзағай. Алматы: "Жазушы", - 1969.
8. Мұқанов С. Балуан Шолақ. Алматы: "Өнер", - 1980.
9. Ақышев З. Жаяу Мұса. Алматы: "Жазушы", - 1990.
10. Әбдезұлы Қ. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 жылдардағы қазақ прозасы. // Дәстүр және жалғастық //, Алматы: "Санат", - 2001.
11. Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлғалар және қазақ әдебиеті. Оқу құралы, - Алматы: Қазақ әдебиеті, 2004.
12. Әлімқұлов Т. Көк қаршыға. Алматы, - 1994.
13. Негимов С. Қазақтың сал-серілері. Ғылыми эсселер. Алматы: Ана тілі, - 2005.
14. Атымов М. Қазақ романдарының поэтикасы. Алматы: Қазақ ССр-нің "Ғылым"баспасы, - 1975.
15. Қирабаев С. Шығармалары. Екінші том. // Сын мақалалар және зертеулер// Алматы: Жазушы, 1992.
16. Имашев М. Жаяу Мұса. // Нұрғали Р. 7, шығармалар жинағы.// Алматы: Жазушы, - 1992.
17. Қирабаев С. Әдебиет және дәуір талабы. // Сын мақалалар мен зерттеулер.// Екінші кітап, Алматы: ҚазАқпарат, 2008.
18. Қирабаев С. Тәуелсіздік өрісі. // Сын мақалалар мен зерттеулер.// Алматы: Жазушы, - 1976.
19. Бердібаев Р. Роман және заман. Алматы: Жазушы, - 1967.
20. Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. Алматы: Қазақ ССР-нің "Ғылым" баспасы, - 1979.
21. Бердібаев Р. қазақ романы. Алматы: Қазақ ССР-нің "Білім" баспасы, - 1975.
22.Ақан сері. // Қазақ әдебиет тарихы// 10 том, Алматы, - 2006, Т.5.
23. Марғұлан Ә. Шығармалары. 2 том. // Д.Ә.Марғұлан, Д.А.Марғұлан.//, Алматы: Алатау, - 2000.
24. Хұсайынов Ш. Үкілі Ыбырай. Алматы: Жазушы, - 1972,
25. Сүлейменов Т. Сегіз сері. Тарихи ғұмырнамалық хикая. Алматы: өнер, - 1991.
26. Қорғанбек А. Біржан бұрмалары: әдебиет пен өнер хақындағы ой-толғамдар. Алматы: Информ-Арна, 2006.
27. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, - 1992, - 349.
28. Қазақ әдебиеті энциклопедия. Алматы: "Білім" баспа үйі, - 1991.
29. Әбуталиев Н. Сегіз сері. Алматы: Жалын, - 1991.
30. Рахымжанов. Романның баяндау жүйесі. (С.Жүнісовтің "Ақан сері" романына сын.). Жұлдыз, 1994, №2, 192-196 б.
31. Керімов Ш. Сал-серлік дәстүрдің этнографиялық қырлары // қазақ фольлорының тарихилығы, Алматы, 1993.
32. Ысмайылов Е. Ақындар. Алматы, 1956.
33. Сейфуллин С. Ақан сері. Алматы, 1955.
34. Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы: "Жазушы", 1989, - 318 б.
35. Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. Алматы: "Ғылым", 1976, 148 б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ‭  ‬ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Әдебиет және фольклористика кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Қазақ прозасындағы сал-серілер образы
Орындаған:
4-курс студенті‎ ...... ... ......... ... ‬ Ж.‭ ...... ...
" " ... теориясы және
фольклористика кафедрасының
меңгерушісі,профессор‭ ‬ ...... ...... ‏Дипломдық жұмыстың тақырыбы:‭ ‬Қазақ прозасындағы сал-серілер образы
‎ ‏Дипломдық жұмыстың көлемі:
... ... ... ... ... ‬Өмір шындығы және көркем шындық,‭ ‬көркемдік шешім,‭ ‬көркемдік жинақтау,‭ ... ... ... ... ... ... роман,‭ ‬портрет,‭ ‬психологизм,‭ ‬баяндау.‭ ‬.‭ ... ... ... тарау.‭ ‬Сал-серілері жайындағы қазақ романдары.
II‭ ‬тарау.‭ ‬С.‭ ‬Жүнісовтің‭ ... ... ... ... ... ... ‬З.‭ ‬Ақышевтің‭ "‬Жаяу Мұса‭" ‬романындағы Жаяу Мұса ... ... ... мен ... ... жұмысының негізгі мақсаты‭ ‬-‭ ‬жазушылардың сал-серілер бейнесін өз шығармаларында қалай суреттеді,‭ ‬қандай ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне сипаттама беру.‭
Жұмыстың жалпы сипаттамасы:‎ ‏Бірінші тарауда жалпы қазақ әдебиетіндегі проза жанрындағы өнер адамдары ... ... ... ‬романдар жайында жалпы сипаттама беру.
... ... ... ... ... ‬ондағы автор идеясы,‭ ‬басты кейіпкер‭ ‬-‭ ‬Ақан сері образын ... ... ... ... ... тәсілдері,‭ ‬ақынның жан дүниесін берудегі психологизмге бару жолдары,‭ ‬ақын туындыларының туу сәттеріне суреттеледі.‭
Үшінші ... ‏II‭ ... сөз ... ... "‬Жаяу Мұса‭" ‬романынан қарастырылады.‭ ‬Романда тарихи шындық,‭ ‬заман шындығы қалай көркемдік шешім ... ... Мұса өнер ... ... ... бейнеленгені жайлы сипаттама‭ ‬беріледі.
‎ ‏Жұмыста қолданылған әдістер:‭ ‬Жұмыcта зерттеудің әдіс-тәсілдерінің бірнеше ... ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ‬тарихи салыстырмалы,‭ ‬теориялық,‭ ‬типалогиялық салыстыру әдістері.‭
Пайданылған ... ... ... ... ... романдары,‭ ‬әдебиет‭ ‬сыншыларының мақалалары,‭ ‬ғалымдардың зерттеулері.
Глоcсарий
... ‬-‭ ... ... ... ... ... артистік,‭ ‬бишілік,‭ ‬фокусшылдық қасиеттерді бойына жиған жан-жақты өнерпаздар болған.‭ ‬Серілер таза,‭ ‬әдемі киіну,‭ ‬кербез,‭ ‬кербездіәк мінезімне өз ... өң бойы озық ... ... ... ‬сопылық,‭ ‬білімдарлық қасиеттерін айналасына өнеге етіп шашатыны,‭ ‬тек өнер жолына беріліп,‭ ‬сауық ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬өз жанынан өлең-жыр шығарып‭ ‬айтатын және эпикалық дастандар мен толғауларды орындайтын ... ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬әдеби тип жасау әрекеті.‭ ‬Жинақтау үшін суреткерге бәрінен бұрын талғампаздық керек.‭ ‬Әдебиеттегі адамның ... мен ... әр ... бұралаң-иірімдерін ғана смес,‭ ‬сол көркем бейнені жасауға керек өмірлік материалдың өзін жазушы сұрыптап,‭ ‬саралап пайдаланады.
... ‬-‭ ... мәні ... ... ... арқылы әрі нақты,‭ ‬әрі жинақты жасалған адам өмірінің әсем суреті.‭ ‬Образдың қазақшасы‭ ‬-‭ ... ... ... ... ‬-‭ ... о ... ой ... ‬объективтік идея нақты шығарманы туатын мақсатының нәтижесі.
‎ ‏Бір шығармадағы бірнеше және алуан жеке ... мен ... ... бір жерге қосып,‭ ‬бір арнамен өрбітіп‭ ‬тұрған бірегей,‭ ... ... ... идея ... ... ... ‬-‭ ... сюжетінде де шешуші кезеңнің бірі‭; ‬суреткердің өзі суреттеп отырған өмір ... ... ... ... ... ... ... ‬күрделі күрестердің бітуі,‭ ‬түрліше тағдырлардың тартысынан туған ... ... ... ... ең ... хал ... ‬Күллі құбылыс‭ ‬-‭ ‬көріністердің сахнасы.
... ... ‬-‭ ... ... ең ... ... ‬адамдар арсындағы қимыл-әрекеттің мейлінше күшейіп,‭ ‬өрбіп жеткен жері,‭ ‬шығармадағы драмалық тартыстың өрістеп шыққан биігі.
... ... ‬-‭ ... шындығының жазушының ой иелегінен,‭ ‬творчестволық керегінен өтіп,‭ ‬қорытылып,‭ ‬әдеби шығармадағы баяндалудан,‭ ‬көркем суретке айналған қалып.‭
Монолог-‎ ‏драмалық шығармадағы,‭ ‬сондай-ақ ... ... ... ... ішкі ... ... ... сөзі‭; ‬кейіпкерді сөйлету тәсілі.‭
Портрет‎ ‏-‎ ‏сөз өнеріндегі портрет бір қалыпта қатып тұрып қалатын,‭ ‬өзгеретін,‭ ... ... ... ... кескін.
Мазмұны

Кіріспе.................................................................................................3
I‭ ‬ Сал-серілер жайындағы қазақ романдары..................................
II‭ ‬Сәкен Жүнісов‭ "‬Ақан сері‭"‬ дилогиясындағы Ақан образы...........
III‭ ‬Зейін ... ... ... ... Жаяу Мұса ... ... ... ‏Зерттеудің өзектілігі.‭ ‬Прозалық шығармаға адамның ішкі дүниесінің сыртқы себептерімен,‭ ‬жалпы ақиқат шындықтың тарихи шындықпен үйлесіп,‭ ‬автордың алуан-алуан ... ... ... ... ... өмір ... мен ... шындықты өз ойымен жалғастыра отырып көркем шығарма жазады.‭ ‬Жазушының көңіл-күйі әрқашан өзі өмір ... ... ... ... байланысты,‭ ‬өзін қоршаған шындықтың саяси-әлеуметтік сырымен сабақтас.‭ ‬Ол қуана шалқыса да,‭ ‬жабырқай толғанса да өзі ... ... ... өмір ... ‬Кейіпкер өмірімен автордың ішкі жан дүниесі бірігіп,‭ ‬астасып отырады.‭ ‬Проза жанрынында көркемдік шындық,‭ ‬көркемдік жинақтау,‭ ‬көркемдік тәсіл,‭ ‬көркемдік ... ... ... ‬Жазушының шеберлігіне байланысты көптеген әдіс-тәсілдерді пайдаланады.‭ ‬Көп жағдайда сюжетті өз дәуірінен,‭ ‬нақтылы шығармалардағы‭ ‬көркемдік шешімнен бөліп ... ... ... ... бола бермейді.‭ ‬Шығармалар көбінесе өмірдің өзінен туады,‭ ‬оларды халықтардың тұрмысындағы жағдайлардың әдебиеттегі көрінісі деу лайық.
... ... ... ... ... ... ‬өмір сүрген ортасы мен қоғамдық қайшылықтар суреттеледі.‭ ‬Әр халық әдебиетінде бұрыннан келе жатқан,‭ ‬бір әдебиеттен екінші әдебиетке,‭ ... ... ... жүрген сюжеттер бар.‭ ‬Осындай сюжеттер тарихи романдарда да қолданылады.‭
Қазақ әдебиетінде өнер ... ... ... көптеген тарихи шығармалар бар.‎ ‏Тарихи шығармалар жазу барысында тарыхтан көп ауытқымай,‭ ‬көркем ... ... ... ... ... өмір ... заманын шынайы етіп оқырманына жеткізу білу керек.‭ ‬Өнер адамдары жайындағы аңыз-әңгімелерге сүйене отырып,‭ ‬өнер адамдарының жан-жақты қырларын ашып беру керек.‭ ... ... ... ... ... ... жазу ... ‬олардың өмір сүру салттарын кеңінен қарастырады.‭ ‬Тарихи кейіпкерлер кейде жеке жара ашылып,‭ ‬бертін келе ... ... ... ... ... ... ... құрылымымен ұштастырып қарала бастады.
‎ ‏Сал-серілер образын жасағанда тарих пен ... ... ... ... терең бойлау қажет.‭ ‬Олардың бейнесін толықтай ашу аясында авторлық шеберлік пен авторлық баяндау үлкен рол атқарады.
... ... ... ... ... ... қазақтың сал-серілері туралы жазылған шығармаларға тоқталу.‭ ‬Сал-серілер өмірі,‭ ‬олар өмір сүрген заман жайлы қалам тартқан С.Мұқанов,‭ ‬С.Жүнісов,‭ ‬З.Ақышев,‭ ... ... ... ... ... ... образын жасаудағы шеберліктеріне кеңінен‭ ‬тоқталып өту.‭ ‬Олардың сал-серілер туралы тарихи романдар жазудағы басты мақсаттары мен ... ... ... амал-тәсілдерінің сипаты мен сыры кеңінен сөз болады.‭
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... туындыларындағы‭ ‬сал-сері образдарының әр түрлі қырларын,‭ ‬сыр сипатын анықтау.
... ... ... ... ... ... табу көзделеді:
‎ ‏-‎ ‏XIX ғасыр‭ ‬мен XX ғасырдағы сал-серілер өмірі жайлы тарихи роман жазған жазушылар(С.Мұқанов,‭ ‬С.Жүнісов,‭ ‬Ә.Әбішев,‭ ‬З.Ақышев,т.б.‭ ) ... ... ... ... ... тарихи шығармалар жазған жазушылардың шығармаларының әдебиет теориясы саласындағы зерттелуін анықтау.

Зерттеу жұмысының дереккөздері.‭ ... ... жазу ... ... ... ... ‬З.Ақышев,‭ ‬т.б.‭ ‬тарихи романдары,‭ ‬Ә.Марғұлан,‭ ‬С.Қирабаев,‭ ‬З.Қабдоловтың әдебиет теориясы жайындағы ... ... ... ... ... ... мен ... қолданылды.‭
Зерттеудің әдіс-тәсілдері.‭ ‬Зерттеу жұмысын жазу барысынжа зерттеудің әдіс-тәсілдердің бірнеше түрі пайдаланылды.‭ ‬Олардың негізгілері‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... салыстыру әдістері.
‎ ‏ Зерттеу жұмысының практикалық мәні.‎ ‏Зерттеу материалдары мен тұжырымдары жоғары оқу‭ ... ... ... ... ... тарихы пәндерінен дәріс оқуда септігін тигізеді.
‎ ‏Дипломдық жұмыстың құрылымы.‭ ‬Жұмыс ... ... ... ... ... мен ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Қазақ сал‭ ‬-серілері жайындағы қазақ романдары.
Ән,‭ ‬әуен ... ... ... ... ... әлемінен түсіп,‭ ‬ықылым заманнан осы кезге дейін жетіп отыр.‭ ‬Көкте ... ән ... ... ... ... ... ... халық сондықтан,‭ ‬әуендік қасиетке ие болды деп ... ... ... ... "‬Әуен мен әуезге деген қабілет дүниеге келгенде‭ ‬дарыған‭"‬,‭ ‬-‭ ‬деген болжам бар.‭ ‬ ... ... ... ... мән ... ... десе ... асын жерге қойған халық.‭ ‬Өнер адамдарына ерекше құрмет көрсетіп,‭ ‬ерекше ілтипат көрсеткен.‭ ‬Соның дәлелі ретінде өнер адамдары туралы көптеген аңыз-әңгімелер ... ... ... ‬Сол әңгімелерді жинақтай отырып,‭ ‬өнер адамдары туралы көптеген ақын,‭ ‬жазушылар тарихи шығармалар жазды.‭ ‬Өнер адамы өмірі мен өмір ... ... ... ... оңай ... ... ... қарамай көптеген қазақ жазушылары тәуекелдерге барды.‭ ‬Бірақ тәуекелге бел буған жазушыларымыз өз дегендеріне жетті.‭ ‬Мәселен,‭ ... ... ... ... "‬Абай жолы‭" ‬роман-эпопеясы Абай образын кең эпикалық көлемде сомдап алғашқы үлгі көрсеткіші болды.‭ ‬М.Әуезов эпопея арқылы Абайды әлемге танытса,‭ ... оқи ... ... ... ‬әлем таныды.‭ ‬М.Әуезов халық арасынан шыққан Абай бейнесін,‭ ‬Абай тұлғасын‭ ‬жан-жақты аша ... ... ... ... қамтитын бұл шығарма ақын өмірі мен ақын өмір сүрген заманның ащы шындығын толық ... ... ... ... ... ұлы шығарма болды.‭ ‬Ал Сәбит Мұқановтың‭ "‬Аққан ... ... де ... ... ... ... бізге барлық қырынан көрсете білді.‭ ‬Шоқан бейнесі бұл романда жоғарыдан,‭ ‬биіктен ... ... баға ... қасиеттері,‭ ‬қазақ халқы үшін жанын беруге дайяр жас жігіт өмірі ... ... ... ... ... ... "‬Ақын арман‭" ‬шығармасында көркем әрі шынайы етіп керемет суреттеген.‭ ‬Автор тарихи шындықты көркем пайдалана отырып,‭ ‬ақын бейнесін,‭ ‬портретін айқын ... ... ... романдағы:‭ "‬1965‭ ‬жылы‭ "‬Жазушы‭" ‬баспасынан Д.Әбіловтің‭ "‬Ақын арманы‭" ‬романы ақындық,‭ ‬азаматтық,‭ ‬қайраткерлік тұлғасының қалыптасу жолдарын,‭ ... ... ... арналған.
‎ ‏Романда Сұлтанмахмұттың тұлғасын ашатын жүйелі сюжеттік желі ... ‬Әр ... ... ... ... ... бейнесі айқындала түседі.
‎ ‏Бірде махаббат сезіміне құлай ... ... ... жан ретінде көрсек,‭ ‬екінші бір жерде елінің ауыр халін жеңілдету үшін ... ... ... асыл ... ... деп танимыз.‭"(‬ 2,‭ ‬290‭ ‬б.‭) ‬-‭ ‬деп автордың ақын бейнесін ашудағы еңбегін жоғары бағалады.
... ... ... ... ... ... ... мен Дина образын жасауда өмір шындығы мен көркем шындықты ... ала ... ... ... ... ... ... "‬Сейтек сарыны‭" ‬мен‭ "‬Телқоңыр‭" ‬әңгімелерінде күйшілер бейнесін өнер мен өмірді байланыстырып,‭ ‬бізге тамаша жеткізе білген.‭ ‬Өшпес‭ ‬із қалдырған осынау ұлы ... ... ... ... жолында көптеген ғалымдарымыз,‭ ‬ақын-жазушыларымыз талмай еңбек етті.‭ ‬Аталған жазушылар тарихи шындықты көркемдік шындыққа айналдыру барысында аянбай тер ... ... ... ... ... ... ... өнер адамдарының ішінде сал-серілерді де ерекше құрмет тұтып,‭ ‬қасиеттеген.‭ ‬Қазақ халқының бай әдебиетінің,‭ ‬қызықты да,‭ ‬қыры мен сыры мол ... ‬-‭ ... ... ... ... үңіліп,‭ ‬тереңдеп зерттесек,‭ ‬сан өнерді тоғыстырған құрама‭ ‬-‭ ‬синкреттілігін аңғару қиын емес.‭ ‬Қазақтың ... ... сан ... өнер ... ... ... ... ақын,‭ ‬композитор,‭ ‬әнші болуының үстіне‭ ‬жыршылық,‭ ‬циркаштық,‭ ‬акробаттық,‭ ‬қуақылық,‭ ‬артистік өнердітең ұстауы өнердің синкреттілік сипатына ... ... ... ... ... ... қырлы,‭ ‬бір сырлы‭"‬ деген фразалық тіркеспен синонимдік‭ ‬мағынада жұмсалуыда сондықтан.‭ ... ... ... ‬әр ... ... сыр шертеді.‭
Сал-серілік дәстүр,‎ ‏әр алуан өнер ортасынан оқшау ... өнер ... ел мен ... ... кіршіксіз сүйіспеншілігінен,‭ ‬ұлтық‭ ‬болмыс-бітімінен,‭ ‬мейлінше сөздік қоры бай қазақ тілінің ... ... ... ... ‬мен‭ "‬сері‭"‬ типтерінің пайда болуына негіз болса керек.‭ ‬Адам мен қоғам арасындағы тарихи сабақтастық өткен‭ ‬дәуірден сыр ... ... ... ... жаңаруына ықпал етеді.‭ ‬Сал-серілерге тән ұлттық сипат уақыт пен кеңістік аясында әрқилы дамып,‭ ‬қоғамның ілгері дамуында дара тұлғалардың ... ... ... көрсетіп,‭ ‬ұлт өкілі ретінде халықтың ортасынан табылады.‭ ... ... ... дәуірімізге синкреттілік-драмалық,‎ ‏артистік болмысын,‭ ‬кейбіреуі музыкалық қуатынан айырылып құр текст ... ғана ... ... ... қолымыздағы ескі көз қарттардың естеліктері мен кейбір қолжазбадағы деректер ғана.‭ ‬Осы тамтұм‭ ‬деректерге сүйене отырып сал-серілік өнердің‭ ... ... ... ... ойындары үлкен жиын,‎ ‏ас-тойларда халықтың көңілін көтерген.‭ ‬Олардың топтасып жүруі,‭ ‬ауыл-ауылды аралаған сәтте тұтас ансамбльдің,‭ ‬театрдың орнын атқарғаны белгілі.‭ ... ... ... ... ‬мерген,‭ ‬балуан,‭ ‬қуақы түрлі-түрлі өнерпаздар болды.‭ ‬Серілер тобының бірдей ат мінуі,‭ ‬салдардан ерек киімі,‭ ‬басындағы үкісі де көшпелі дала ... әсер ... ... ауыл ... ... құлауы,‭ ‬қыздардың көтеріп алып кетуі белгілі дәрежеде эстетикалық мәні болды,‭ ‬халықтың драма өнерінің ... бір түрі ... ... ‏Қазақтың сал-серілер тұлғасы‭ ‬-‭ ‬ғасырлар бойы ұлт мақтанышы болатын,‭ ‬жаратылысынды дарынды,‭ ‬қазақтың өзгеге ... дара ... ... ... ... ... сегіз қырлы,‭ ‬бір сырлы,‭ ‬импровизаторлық,‭ ‬синкретті өмірді дәріптеуші,‭ ‬дарынды өнер иелері.‭ ‬Ұлт әдебиеті қазақтың халықтық музыка мәдениетінде ... орны ... ... ... ... ... мен‭ ‬XX ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген Сегіз сері,‭ ‬Біржан ... ... ... ... Ыбырай,‭ ‬Жаяу Мұса,‭ ‬Балуан Шолақ,‭ ‬Мәди Бәпиұлы,‭ ‬Естай сияқты сал-серілеріміз бар.
‎ ‏Сал-серілер дәстүрді ұстанған,‭ ‬адамдық құндылы ... ... ... бай,‭ ‬жан-жақты өнер иелері‭ ‬-‭ ‬қазақ сахарасының рухани келбеті.‭ ‬Дәл,‭ ‬нақты кезеңі белгісіз,‭ ‬сал-серілер типі ескі ... ... ... ... ... ... ... жайында нақты деректер келтірген.‭ "‬Тарих көзімен қарасақ,‭ ‬серілік ту бастан ... ... ... шыға ... ... әдет ... ойшы ... бірі‭ ‬-‭ ‬Иоллық деген кісі.‭ ‬Ол өзі ғажайып аңшы,‭ ... ... ... ... ... ‬сонымен қатар ақын,‭ ‬жырау болған дейді.‭ ‬Ағалары Білгі хан мен‭ ... ... ... ... ... эпикалық оқиғаларды әдемілеп құрып,‭ ‬тасқа жазып қалдырған.‭ ‬Түрік қағанатының асқарлы биі Тоныкөк терең ойшыл кемеңгер білгіш‭ ... ... ... ... ... ... жазуды ол өз қолымен жазып қалдырған...‭ ‬Қазақ ... ... ... ескі ... ... ... бірі.‭ ‬Ол атақты шешен,‭ ‬ел басқарушы,‭ ‬онымен қатар дүлдүл жырау,‭ ‬асқан күйші,‭ ‬бірінші қобыз жасаушы,‭ ‬қазақ ... ... ... ... мен ... ... мұрат еткен ұрпақтары‭ ‬-‭ ‬әл-Фараби,‭ ‬Нысан абыз,‭ ‬Қойлыбай,‭ ‬Жанақ ақын тағы басқалар.‭" (‬3,‭ ‬174‭ ‬б.‭)
Академик Ә.Марғұлан сонау түрік ... ... ... ... хан,‎ ‏билеріміз,‭ ‬жырауларыз бен жыршы,‭ ‬күйшілерімізді сал-серілер деп қарастырған.‭ ‬Сондай-ақ Ә.Марғұлан сал мен‭ ... ... ... мен ... ... ... көрсетеді:‭ "‬Бір айтатын ой,‭ ‬сал мен сері типті емес,‭ ‬екеуі алуан,‭ ‬екі ... ... ... ... өзгешелігі‭ ‬-‭ ‬тұрмыс көрінісінді,‭ ‬типінде.‭ ‬Еңалдымен сал сері деген сөздер қалай туған‭? ... ... ... ‬европа тілімен айтқанда эксцентрик,‭ ‬немесе өз бағытымен ... бір ... ... ... бар ... ... ... ‬киімді әдемі киіну,‭ ‬өзімен қатар жүрген адамның бәрінен де ... де,‭ ... мен ... ... ... ... ‬Ер тоқымның өзі де басқаныкіндей болмай,‭ ‬алтынмен,‭ ‬күміспен өрнектеліп,‭ ‬ерекше салтанатпен жасалады.‭" ‬Ал ғалым Е.‭ ‬Тұрсынов‭ "‬сал‭" ‬мен‭ "‬серінің‭" ... ... ... ... ... ... пайда болғанын богема сарындарын жырлаушы өнер адамдары деген қорытындыға ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ... даласында өркендетіп,‭ ‬таратушы өкілдері.‭ ‬Олардың ерекше қасиеті‭ ‬-‭ ‬ақындығы,‭ ‬әншілігі,‭ ‬күйшілігі,‭ ‬елді әнмен сәнге ... ... ... ... ... себетін зиялылығы.‭
Осындай баға жетпес алтын,‎ ‏күмістерімізді қазіргі жастарымызбен ... ... ... ... ... ... жерде‭ ‬сал серілеріміздің өмірі,‭ ‬тыныс-тіршілігі туралы қандай прозалық шығармаларды білеміз‭? ‬Соған тоқталып кетсек.‭
Сал-серілердің ұлттық келбеті,‎ ‏болмыс-бітімі‭ ‬-‭ ‬ұлттық ... ‬.‭ ... ... қазақ ұлтының даму диалектикасымен тығыз байланысты.‭ ‬Талай ғасырлар бойы ... ... әсем ән мен ... ... ... ... дарынды ұлдары,‭ ‬серілік құрған сал-серілері туралы жазылған тарихи сыры мен мәні сақталып,‭ ... ... ... ... ... сөзбен сурет салған жазушылар шығармаларының көркемдік құрылымын,‭ ‬жазылу ... ... ... ... ... ... ... ... әдебиетімізде көптеген шығармалар жазылды.‭ ‬Қазақтың атақты жазушылары С.Жүнісов,‭ ... ... ... ‬Ә.Әбішев,‭ ‬т.б.‭ ‬Солардың бірі еліміздің дарынды жазушысы Сәбит Мұқановтың Балуан Шолақ өмірін суреттеген‭ "‬Балуан ... ... ... ... ‬Автор Балуанның балалық шағынан бастап басынан өткен қиыншылықтарымен қуаныштарын жете суреттеген.
... ... ... ... бұл ... ... деп алып қарауымызға әбден‭ ‬болады.‭ ‬Бұл жерде бір ғана Балуан образы ғана ашылып қоймай басқа да кейіпкерлердің образдары толық ... ... бұл ... повесть деуден гөрі,‭ ‬роман деп қараймын.‭" ‬-‭ ‬деп‭ ... ... ... ... ... ... романда Балуанның‭ ‬тарихи адам екенін ескере отырып,‭ ‬тарихтан алыстамай көркем бейнелеген.‭
Балуанның анасы қарулы кісі ... ... ... ... ... ... анасына тартқан қарулы болады.
‎ ‏Жазушы Балуанның бейнесін көрсеткенде‭ "‬Шолақ‭" ‬атануының ... ... ... ... ‬саусақтары үсіп қалып содан‭ "‬Шолақ‭" ‬атанды дейді.‭ ‬Өзінің өлеңінде:
... ... ... ... ... үсіп ... ... олақ
Сұлу қыз,‭ ‬келіншекке тиышсыздаумын,
Жалғыз-ақ тал бойында мінім сорақ‭!‬,‭ ... ... ... ... ... ... бұлбұлдарында‭" ‬Балуанның саусактары күйіп қалған деп айтады.‭ ‬Мына ... ... ғып ... ... жас ... ... ояу
‎ ‏Оң ... отқа ... ... қаяу.
‎ ‏Сонымен қатар,‭ ‬Балуанның өліміне байланысты А.Жұбанов өз ... ... ... ... ... төрт‭ ‬-бес күн ауырып,‭ ‬елу бес жасында қайтыс болады.‭"(‬6,102‭ ‬б.‭)‬ -‭ ‬деп береді.‭ ‬Ал романда:‭ "‬Балуанның жолында биік ... ... ... ... тар кезең болушы еді.‭ ‬Бұрын осы тастан өткенде ол әлденеге сезіктенетін ... ... ... ... ... еді.
‎ ‏Бүгін ол қауіп ... ... ... ... ... ‬әнін шырқаған ол тастың тар кезеңді жолынан жүріп өте бергенде,‭ ‬артынан мылтық гүрс ете түсті.
... ... ... жалт ... ... ... ‬тұла бойы әлденеге шымырлап,‭ ‬жүрегі төмен тарқан сияқтанды.‭ ‬Төсінен ... ... ... ... ... жөнелді...‭(‬8,‭ ‬221‭ ‬б.‭)‬ -‭ ‬деп кісі қолынан қаза ... ... тиек ... ... ... Шолақ‭" ‬романында‭ ‬Балуан мінезінің қайтпас‭ ‬қайсар,‭ ‬кекшіл ... ... тән ... ... ашып ... ‬Жас кезінен-ақ патша өктемділігін көріп өседі.‭ ‬Ауылдары өртеніп,‭ ‬сол кезде күшігі мен құсы жанып кеткен-ақ кеудесіне‭ "‬патша‭" ‬деген ... ... ... ... ... ‬Сол кезден бастап қарапайым халықты жақтап,‭ ‬сөзін сөйлейді.
‎ ‏Сал-серілердің репертуарында бұрын дәстүрлі халықтық ойындары болса,‭ ‬енді ойын ... орыс цирк ... байи ... ... бір ғана ... ‬-‭ ... Шолақ Баймырзаұлы.‭ ‬Оның ойындарында спорттық,‭ ‬атлеттік сипат басым,‭ ‬мұның өзі көпшілікке театрлық ... ... ...
Ахмет Жұбанов ел арасынан жинаған материалдарына сүйеніп,‎ ‏Балуан Шолақтың репертуарына тоқталыпты.‭ ‬Балуан Шолақтың өз ... өз ... ... ‬спорттық‭ ‬ өнерінен көп мағлұмат бере алады.‭ ‬Ол:
... атқа ... неге ... ‏Тудым мен өнерпаз боп ... ... ... ... ... ... тақтайларын төртке бөліп‭"‬,‭ ‬-‭
десе,‭ ‬бірде
... ... отыз ... ... ... ... ... жүрмін мен талайын
... ... ... ... елу бір пұт кірдің тасын.‎"‏,‎ ‏-‎
деп мақтанышпен жырлайды.‭ ‬Оның өнер ... жері ... ... ... бар жерде ақша жүреді,‭ ‬өнерпаздардың өнері де тікелей ... ...... ... ел ... ... күн кешірген Шолақ бір ауылда қыз ұзату тойына кез болады.‭ ‬Ауылдың әдетімен,‭ ‬кещкі ойынла қыз-бозбала аралас отырғанда,‭ ... ... ... ... орын ... ... кезде серілікпен жүрген‭ ‬Балуан Шолақ жиырма үштегі бозбала жігіт болатын.‭ ‬Қасына отырған қызға ... ... ... ... ‬мөлдір көзді,‭ ‬мінезі ойнақы біреу екен.‭
Қызға қылықты Шолақ шүйіркелесе‎ ‏отырып ... ... ... ... ... ... менсінбейді екен,‭ ‬амалсыз барғалы отырғанын сезеді.‭ ‬Қыздың аты‭ ‬-‭ ‬Балқаш,‭ ‬әкесінің аты‭ ‬-‭ ‬Қожа.‭ ‬Балуанның бала жасынана бойына біткен бір ... ‬-‭ ... ... ... қалпына бүгінде бағып,‭ ‬сырласқан қыжының‭ ‬қақпанына қалай түскенін аңғармай қалады.‭ ‬Баратын күйеуіне наразылық зарын айтқан қыз көз жасын ... ... ... ... ... ‬төгіп отырды да,‭ "‬бүгіндік қана емес,‭ ‬өмірлік панаңа ал‭!" ‬деген өтінішін айтады.‭ ‬Ұзақ сырдың аяғы серт байлаумен тынады.‭
Уәде‎ ‏-‎ ... ... қыз ... ұрланып шығады да,‭ ‬екеуі Балуан Шолақтың еліне ... ... ... ... ... де,‭ ‬қалың малмен қаншама ұрыс,‭ ‬қаншама тартыс ... да,‭ ... ... ... ... адам ... ... бірі‎ ‏-‎ ‏уәдесіне берік болуы.‭ ‬Автор бұл қасиетін‭ "‬Адам барым барымта‭" ‬деген бөлімінде анық байқатады.‭ ... жала ... ... туысқандарын түрмегем жаппақ болғанда,‭ ‬түрме бастығы Долгоносовтың жалғыз қызы Татьянаны барымта етіп алып қашады.‭ ‬Хор қызындай айдай ... ... ... алып ... ... ... екеуі тауда жалғыз қалады.‭ ‬Сұлу қызға келгенде осалдығы бар Балуан Шолақ Ғалияға берген уәдесінен ... ... жеңе ... ... ... "‏Балуан‭" ‬атануы бойына біткен керемет күш иесі болғанында.‭ ‬Көкшетаудағы бір жиында елу бір пұт кірдің ... ... ... ... таң қалдырған.‭ ‬Од балуан ғана емес дала цирк негізін қалаушы.‭ ‬Аттың ... ... ... келе ... неше ... ... жасап,‭ ‬дүйім елді аузына қаратқан.‭ ‬1919‭ ‬жылы орыстың палуаны Иван Кореньмен күресіп,оның қабырғасын ... ... ... ... адам ... ... ... күш иесі болады.‭
Сонымен бірге,‭ ‬С.Мұқанов Балуанның ән-күйге деген құштарлығын шебер‭ ‬cуреттейді.‭ ‬Балуан Шолақ жастайынан ән мен күйге,‭ ‬өнерге құштар ... ... ... ... ... ... ... Шолақ әншілік пен балуандықты қатар алып жүреді.‭ ‬Әке-шешесі ... ... ... ... ... ... үйленген Балун Шолақ ел аралап салдық құрады және жалғыз жарым жүрмей,‭ ‬жанына әнші-күйші,‭ ‬палуан,‭ ‬өнерлі жастарды жинайды.‭ ... ... ... ... сауық құру Балуан Шолақ дәстүріне айналады.
... құра ... ... ... ... Біржан сал,‭ ‬Ақан сері әндерінің тамаша орындаушысы әрі насихаттаушысы болады.‭ ‬Олардың әнші-компазиторлық дәстүрін берік ұстанады.‭ ‬Балуан‭ ... ... өзі де ән ... ‬Бұл тұрғыдан алғанда,‭ ‬ол қазақтың әншілік өнерін өрістетуге үлкен үлес қосқан компазитор.‭ ‬Көкшетау,‭ ‬Қарқаралы,‭ ‬Қараөткел,‭ ‬Сарысу,‭ ‬Семей,‭ ‬Баянауылда болады,‭ ... ... ... жеткізеді.
‎ ‏Балуан Шолақ ... ... ... ... ... ... оның ... кездесіп,‭ ‬ғашық болуын ерекшк бір шабытпен суреттейді.‭ ‬Бір күні Балуан Шолақ Атбасар‭ ‬-‭ ‬үш өзеннің түйісетін ... ... ... де,‭ ... ... бір үйге түскісі келеді.‭ ‬Оның достары Ғалия ... ... ... түсуін сұрайды.‭ ‬Сол үйге келсе,‭ ‬түрі таныс бір келіншекпен танысады.‭ ‬Ғалия өз қолымен бір кесені Балуанға ұсынып,‭ ‬екіншісін Шолақтың ... ... ... ... ... бұл келіншекті қай көргенін есіне алады.‭ "‬Тоқсанбайдың асында шапан жапқан келіншек екен,‭ ‬оның аты Ғалия екен ғой‭" ‬деп отырып,‭ ... ... ... ... ... ... Ғалияны қаншама жақсы көргенімен аяғында одан еш нәрсе шықпады да,‎ ... ... ... ... ... ... жауып тастайды.‭ ‬Өйткені,‭ ‬Ғалияның күйеуі Біржан,‭ ‬өзінің достарынан Балуан Шолақты Ғалиядан ... ... ... ... ... ‬Достары үлкен бастықтар,‭ ‬ояздар болатын.Сөйтіп олар Балуан Шолақты ... ... ... ... көз тартар сұлулығы Балуанды бейжай қалдырмайды.‎ ‏Оның халық арасында кеңінен тараған‭ ‬-‭ ... ... ... ... "‬Ғалия‭" ‬әні нәзік сезім дүниесін,‭ ‬мөлдір махаббатты шеберлікпен сыршыл әуенде ... ... ән.‭ ... Шолақтың сырға толы‭ "‬Талдыкөк‭"‬,‭ "‬Ашылы айырық‭"‬,‭ "‬Қос перне‭"‬,‭ "‬Кенже қоңыр‭"‬,‭ "‬Құлан‭ ‬кісінес‭"‬,‭ "‬Дікілдек‭"‬,‭ "‬Ыңғайтөк‭"‬,‭ "‬Желдірме‭"‬,‭ "‬Қосалқа‭"‬,,‭ "‬Қос барабан‭"‬,‭ "‬Сарын‭" ... ... осы ... ... ... ... кеңінен тараған.‭ ‬Романда Балуан Шолақ әндері ауыздан-ауызға тарап,‭ ‬барша қазақ даласына қалай тарағаны көркем ... ... ... ... ... ... ... Мұқанов романда Балуан образын дәріптеуде сөз қасиеттерін шеберлікпен қолдана білген.‭
Романда Балуан Шолақтың әншілікпен бірге ... ... де ... ... ‏Сәйгүлігі Ақбозатқа мініп,‭ ‬тау-тауды аралап,‭ ‬аң аулағанды жақсы көреді.‭ ‬Жанына жолдастарын ертіп,‭ ‬айлап жүріп аң аулап,‭ ‬көптеген ауылдарға кездеседі.‭ ... ... ат ... ... ... ... қонақ қылып,‭ ‬мал сойып,‭ ‬сыйлап жіберетін болған.‭ ‬Балуанаға нақақтан‭ ‬-нақақ жала ... ... ... өзінде халық аса құрмет-‭ ‬қошеметпен қонақ еткен.
Осындай қуғын-сүргін кезінде кіндік қаны тамған Жетісу жеріне сапар шегеді.‭ ‬Туған жерінде бірнеше жыл ... ... ... ... ... ... ... қайтып келген уақытында патша өкіметіне халық көтерілісі‭ ‬басталайын деп жатады.‭ ‬Балуан Шолақ қара ... ... ... ... ... қол ... ... ‬Бірақ елін патша құрсауынан қайтсем құтқарм деген арманына жете алмай,‭ ... ... мерт ... ... осы сәттерді суреттеген де керемет талант иесі екенін көре аламыз.‭ ... ... ... ... ... сазды әуенімен тербеткен,‭ ‬заманының айтулы сал-серісінің бірі‭ ‬-‭ ‬Балуан Шолақ‭ ‬Баймырзаұлының өмірі туралы сыр шертетін тағы бір ... ... ... ... ... пен ... " ‬әңгемесі.‭
Бұл әңгіме Балуан Шолақтың басынан өткен оқиғалар жиынтығынан құралған.‎ ‏Әңгіме ... ... ... ... ... ... бір ауылға түскендегі өткен жәйтті суреттейді.‭ ‬Балуан түскен ауылдың халқы ... ... ... ... сусындағанша асық болады.‭ ‬Балуан күш өнерін,‭ ‬ән өнерін көрсеткен соң қайтуға ыңғайланып жатқанда ауыл ақсақалы:‭ "‬Сағындық деген жиеніміз ... ... ... ... ... ... өрім жас.‭ ‬Бірақ бойында күшпен қайрат мол секілді.‭ ‬Биылдан бері ... ... ... ... жамбасы жерге тиіп,‭ ‬меселі қайтып көрген жоқ.‭ "‬Ағаның жағасынан ... ... ... ... ... ... ... танымас‭" ‬деген тағы бар.‭ ‬Қарсы болмасаң сол баланы өзіңмен бір ұстастырмақ едік.‭ ‬Байқап көріп,‭ ‬бала қайратына көңілің ... ‬оң ... ... ... ... ... ‬деп қолқа салады.‭ ‬Балуан Шолақ‭ "‬мақұл‭" ‬деп келісе кетеді.
... ... ... ... дүйім жұрт істің ақырын күтуде.‭ ‬Балуан Шолақ балаң ... ... ... күшін байқап көрді.‭ ‬Жігіт жас болса да қайратты екен.‭ ‬Балуан жігіттің сағын сындырмай жай ғана:‭ "‬Ол Сағындықты тік ... бойы ... ... ... алып барып,‭ ‬ақ батасын беріп,‭ ‬жігіттің болашағы бар екенін айтпақ ... ... ... бір ... ... болды.‭ ‬Оң қолымен Сағындықты салақтата көтеріп,‭ ‬Күндей ... ... ... Шолақтың аяғы әлде бір шұқанаққа түсіп кетті де,‭ ‬тізесі сәл бүгілді.‭ ‬Осы сәтте ... аяғы ... тиіп те ... ... ‬Сағындықтың тілеуін тілеген жігіттерге осыеың өзі де жеткілікті еді.‭ ‬Орындарынан даурыға көтеріліп,‭ ‬Сағындықты қаумалап алып кетті.‭ ‬Ауыздарында бір-ақ сөз:
‎ ‏-‎ ... ... ... бүктірдің.‭ ‬Жігіт екенсің,‭ ‬Сағындық‭!" (‬37,63-64б.‭) ‬деп Балуанның ақкөңілдігін пайдаланып кетеді.‭ ‬Осылай автор Балуан Шолақтың ақкөңіл,‭ ... ... ... ... ... ... белгісіз бір мықтымен кездесуі‭" ‬бөлімінде Балуанның бір мықтымен,‭ ‬алып күшімен ойда ... ... ... ... үстінде тұрған белгісіз жан қараңғыда Балуанға өтіп кетуге мұрсат бермей тұрып алады.‭ "‬Балуан Шолақ‭" ... ... емес ... өзі де ... ... ... ана қазақ мыңқ етпеді.‭ ‬Ашуға булыққан Балуан орнынан атып тұрып,‭ ‬иығынан алып жерге қадамақшы болып еді,‭ ‬адам сенгісіз Шолақ ... ... ұшып ... ... ... ... ... қарамай кетіп қалады.‭ ‬Кейін:‭ "‬...Ана белгісіз қазақтың менен қайраты асқанына тіпті де ... ... ғана ... ... ... үстінде сол қазақтың аты-жөнін сұрамай кетіппін.‭ ‬Өкінішім сол-мыңның ... ... ... атын білу ... ... жоқ ... ... қын түбінде жатпас деген.‭ ‬Тірі‭ ‬болса жарық дүниеге шығар әлі.‭" (‬15,68б.‭) ‬-‭ ... ... ... ... жеңіліп қалдым деген өкініш емес,‭ ‬сол адамның есімін сұрамағаны үшін өкінеді.‭ ‬Өзін ... ... үшін оған кек ... ‬қайта сол белгісіз жанның жарыққа шығуын,‭ ‬халыққа танылуын тілейді.‭ ‬Осыған қарап,‭ ‬біз Балуан Шолақты күш иесі ғана емес,‭ ‬жүрегі ... ... таза адам ... ... ... ... ... шолып,‎ ‏қорытындылай келсек,‭ ‬жалпы айтқанда орыстар,‭ ‬байлар жүргізген саясаттың кесірінен ... ... ... ... ... атып ... ... кейін Аманкелді‭ ‬Иманов бастаған көтеріліске барлық қазақтар қол қосып,‭ ‬орыстарға,‭ ‬байларға қарсы шығады.‭
Сал-серілікті ... ... ... ... халық ақыны‎ ‏-‎ ‏Мәди Бәпиұлы.‭ ‬Мәди Бәпиұлы қазақтан шыққан‭ ‬біртуар әнші‭ ‬-‭ ‬композитор,‭ ... ... ... ... ... ерте ... болып,‭ ‬туысы Жақабайдың қолында өседі.‭
Мәди тағдыры‎ ‏-‎ ‏қиыры мен шиыры көп ... ... ... ... ... де әр ... ... ойып орын алатын қаншама туындыларды‭ ‬дүниеге әкелді.‭ ‬Мәдидің ұшы қиыры жоқ қиындыққа толы өмір жолы ... ... ... ... ... оқи ... ... "‏Найзағай‭" ‬романында‭ ‬қазақ өнерінде‭ "‬Мәди‭" ‬аты алтын ... ... ... ‬қайта тумас қазақтың баласы Мәди Бәпиұлының біз білмес батырлығы,‭ ‬сөзге шеберлігі,‭ ‬қарапайым халыққа ... ... ... сыр шертеді.
‎ ‏Алдындағы өнер,‭ ‬мәдениет саласында атағы шыққан Ақан сері,‭ ... ... ... ... ... ... ‬Жаяу Мұса,‭ ‬Абай,‭ ‬Естай әндерімен сусындаған Мәди ауыл-аймаққа әйгілі болып,‭ ‬той-думандарда жай халықтардың мұң-мұқтаждарын,‭ ‬олардың көріп отырған зорлық-зомбылықтарын әшкерелей жырлайды,‭ ... ... ... өнері қалыптасқан Мәди ауылда,‭ ‬аймақта өтілген айтыстарға қатысып,‭ ‬өткір тілімен,‭ ‬әсем ән ырғағымен ... ... ... де ағаларына еліктеп,‭ ‬ән шығара бастайды.‭ ‬Көңілге қонымды,‭ ‬жастар көкейінен орын ... ... ... ... орталық өлкеге тез тарап,‭ ‬халық арасында жас ақын композитордың беделі арта ... ... ... ... қайсарлығымен бүкіл қазақ даласына аты мәшһүр болған Мәди бейнесін ерекше ... ... Мәди ... ... ... аңызға айналады.‭ ‬Келбетін білмесе де оның әндерінің арқасында барша халыққа мәлім болады.‭ ‬Азулы болыс-байлардың қысымын ... ... ... ... жер ... ... ... түсуі Ә.Әбішов романында егжей-тегжейлі,‭ ‬көркем көрініс тапқан.‭ ‬Барлық өнер ... тән ... ... ... ... ... ... ‬Ақын жанының сұлулыққа құмар болып ғашық болмауы мүмкін‭ ‬емес.‭ ‬Мәдидің де қайғы-қасіретке толы өмірінің ... ... ... жанды арулардың сұлулығын өте шебер бейнелей білген.
‎ ‏Әрине,‭ ... ... ... ... ... соң дұшпаны да көп болады.‭ ‬Ішіне пышақ айналмайтын қара ниет адамдар қай заманда болмасын арам ... ... ... ... осындай,‭ ‬адамдар Мәди соңына түсіп,‭ ‬тыныш өмір сүруіне мүмкіндік бермейді.‭ ‬Автор осының бәрін өмір шындығы мен көркемдік ... ... ала ... ... ... ... ... барша халыққа мәшһүр еткен,‭ ‬оның қайталанбас даусы мен суырып салма ақындығы,‭ ‬жүрегінің батырлығы.‭ ‬Мәди ... ... ... бір сезім силайтын,‭ ‬естігенде жан жүрегіңді тебірентетін құдіретті.‭ ‬Ән құдіретін‭ "‬Қаракесек‭"‬,‭ "‬Үшқара‭" ‬сияқты рухы ... ... көре ... ... ... ... ... темір тордың арғы жағына түскенде,‭ ‬ауылын,‭ ‬жерін,‭ ‬елін сағынғанда сағыныштан туған.‭ ‬Туған ... ... ... ... ... әнмен жеткізе білген.‭
Мәди‎ ‏1919‎ ‏жылы түрмеден қашып,‭ ‬тау-тасты паналайды.‭ ‬Сол кезде Мәди аңызға айналады.‭ ‬Елдің ... ... ... өзін‭ "‬Мәдимін"деп айтып,‭ ‬атын жамылып жүретін болған.‭ ‬Мұндай көріністің бірі-‭ ‬Ә.Әбішовтың романында жіті бір шеберлікпен суреттелген.‭ "‬Автор Мәдиді ең алдымен ... ... ... ... бас ... өз ... батыры,‭ ‬халық қамқоры ретінде көрсетеді.‭ ‬Өзінің әнімен,‭ ‬жырымен ол туған елінің рухын көтерсе,‭ ‬күнделікті тіршілік үшін ... ... ... ... ... ... ... батыр ұл елім деп еңіреген кезде,‭ ‬қорлыққа шыдай алмай,‭ ‬үстем таппен,‭ ‬ел әкімдерімен,‭ ‬патша‭ ‬өкілдерімен бетпе-беткеліп қалады.‭"(‬11,‭ ‬352‭ ‬б.‭) ‬Ол ... ... ... ... уақыт тығылып жүреді.‭ ‬Мәдидің атақты‭ "‬Шіркін-ай‭" ‬әні осы ... ... ... ‬Ән арқылы өзінің көңіл-күйін жеткізеді.‭ ‬Ақын‭ "‬шіркін-ай‭" ‬деп тағдырына налиды.‭
Атағы ... бола ... ... ... ‏өткір тілді ақындық,‭ ‬әншілігін көре алмаушы билік басында отырғандар,‭ ‬оны халықтан алыстату ... жала ... ... орта ... ... ‬Қарқаралы,‭ ‬Семей,‭ ‬Омбы түрмелерінде өткізеді.‭ ‬Торға түскендей ақын‭ ‬-‭ ... ... ... ‬мұңайяды да жігерленіп шығармашылығын тоқтатпай үдей түседі.‭ ‬Бірде бостандық,‭ ‬бірде серілік,‭ ‬бірде темір қайтадан торға түскен Мәди,‭ ... ... ән ... ‬өзінің орындауымен қоршаған аймаққа таратады.
‎ ‏Мәдидің өзі өсіпжетілген өлкесі Қарқаралыға арналған әнінің мазмұны жан ... ... ... ... ... ‬тау,‭ ‬аспан,‭ ‬бұлтты күндер,‭ ‬жайлаудың жайы,‭ ‬кіндік кескен жер,‭ ‬жасдәурен кез,‭ ‬жалтақтап қызығын көре ... ... ... семсер алып жауға қарсы шығуға шақырады,‭ ‬үгіттейді.‭ ‬Әннің әуені де кең көлемді,‭ ‬орта ... ... ... ... ... жоғары дәрежедегі ерекше туынды.‭ ‬Мәдидің өскен ортасы,‭ ... ... өнер ... ... ... дами келе,‭ ‬оны өзінің дарынды замандастарының қатарына қосты.
‎ ‏Мәди өлеңдерінің де Ақан ... ... сал ... сияқты әлеуметтік астары қалың болды.‭ ‬Ал енді ғашықтық,‭ ... ... ... ‬табиғат тақырыбында ақын шығармашылығында Мәдидің көңіл-күйін,‭ ‬ішкі сезім толқындарын шынайы жеткізудегі маңызы жоғары.
Халық ақыны,‭ ‬әнші-сазгері дәрежесіне жеткен Мәди Бапиұлының шығармашылығы‭ ... ... ... ... ‬XX ғасыр ұрпағының музыкалы-эстетикалық,‭ ‬көркемдік құдіретін,‭ ‬рухын тәрбиелеуде өз үлесін қосып,‭ ‬ұрпағының рухани байлығын тәрбиелеуге ... ... ... ... ... ... ... тағы бір өкіліне жатқызуға болатын адам қазақтың сал-серілерінің бірі‭ ‬-‭ ‬Ақан сері ... ... да ... ... ... ... ... Шолақ сынды қазақ арасынан шыққан ақын,‭ ‬сері жігіт.‭ ‬Оның тамыры өз халқының ғасырлар бойы жасаған жан тебірентер жүрекке жылы ... ... ... ... сері табиғатын ашуда Тәкен Әлімқұловтың‎ "‏Көк қаршыға‭"‬ повесі үлкен орын ... ... ... ... ... сыр ... ... ‬сол заманның тұтас қоғамдық,‭ ‬әлеументтік шындығын сипаттайды.‭
Т.Әлімқұлов ақын образын жасауда табиғат аясында айшықты,‭ ‬айбынды көрінеді.‭ ‬Табиғатты шынайы,‭ ‬өте ... ... ... ... ... ... бейнесі Т.Әлімқұлов повесінде ерекше бір қырынан‭ ‬танылады.‭ ‬Осы орайда профессор Қ.Абдезұлының:‭ "‬Т.Әлімқұлов өз ... ... ... ... ... тән ... ... ‬көрсету үшін сан-сала оқиғалар,‭ ‬кезеңдерді кең қамтитын,‭ ... ... ... ... ... ... ... желілерді іздеп жатпайды.‭ ‬Ақан өмірбаянынан ең бір айшықты,‭ ‬жарқырап көрінетін тұсына ат басын тіреген де,‭ ... ... ... жан ... үшін ерекше мәні болған бірнеше оқиғалық желіні негізге алады.‭ ‬Осы желі бірте-бірте ақын ... ... ... ... ‬деп жоғары баға береді.‭ (‬7,134б.‭)
Автор тарихта өшпес аты ... Ақан ... бір ғана ... байланысты оқиғаны алып,‭ ‬сол оқиғаға‭ ‬байланысты және онымен жақындас мәліметтерді ұштастырып,‭ ‬шындық құбылысты суреттеу үлкен көркемдік қажеттіліктен туады.‭
Ақанның ... ... ... бір ... ... ... ... ‬аң-құс жаратылысын түсіну,‭ ‬саятшылықпен айналысу Ақан сері ... бір ... ... ... тілі мен табиғат тілі үндесе білген.‭ ‬Т.Әлімқұловтың өз ... ... ... ... құс салғанын,‭ ‬әрине,‭ ‬көргенім жоқ.‭ ‬Бірақ оның есесіне Қаратау өңіріндегі қаршыға ... ... ... ... ... кетеді.‭ ‬Көзімен көрмесе де көргендей етіп суреттеуі жазушының асқан шеберлігі.‭ ‬Ақанның табиғатпен жан дүниесінің үндесуін нақты оқиғалармен тартымды ... ... ... ... ‬Ақын жан-дүниесін табиғат құбылысымен көркем айшықтырады.‭ ‬Ақан жанының сұлулығы‭ ‬-‭ ‬жан-жануарлар,‭ ‬өсімдіктер аясында ерекшеленеді.‭
Т.Әлімқұлов‎ "‏Көк қаршыға‭" ‬повесінде Құлагерінен ... ... ... өміріне жұбаныш болған қыран құсы көк қаршығаны,‭ ‬яғни Көкжендетті көк түтінге тұншықтырып өлтірген Тінә болыстың астамшыл әрекетін қаламгер шығарма ... ... ... ... кестелейді.‭
Шығарма ішкі монолог,‎ ‏авторлық баяндаулар,‭ ‬кейіпкер сөзі көркемдік тәсіл ... ... ... ... ... ... ... жайында:‭ "‬С.Жүнісовте авторлық баяндаудың салмағы басымырақ та,‭ ‬ал Т.Әлімқұлов болса,‭ ‬ішкі монологтың бар қыр-сырын терең меңгеріп пайдаланған.‭ ‬Сондықтан да Т.Әлімқұлов ... ... ... ... да Ақан ... ішкі жан дүниесі,‭ ‬жүрек сыры,‭ ‬көңіл толқындары анағұрлым астарлы,‭ ‬терең тебіренісімен оқырманын тербетеді.‭ ‬Осының негізінде ... өте ... ... ... есте қалады‭"‬.‭ (‬7,144б.‭) ‬деп көрсетіп кетеді.‭ ‬Сал-серілік дәстүрді барша сән-салтанатымен ұстанған Ақан сері жүйрік ат,‭ ... ... ... тазыны жан серігі еткен.
Ақан өмірінің соңғы жылдарында басынан өткен қиыншылықтарды автор жіпке тізгендей көрсетіп кеткен.‭ ‬Қаламгер Ақан жан ... ... ... ... ... дейін көркемдік жинақтаудан өткізген.‭ ‬Тақырыпты кеңінен аша отырып,‭ ‬ақын портретін өмір шындығымен көркемдік шындықты үйлестіре отырып,‭ ‬ғажайып туындыны дүниеге әкелді.
... ... ... болмысы дара.‭ ‬Оның шығармалары әуендік‭ ‬-‭ ‬нақыш-ырғағы жағынан да ... өріс ... да,‭ ... ... ... да‭ ... классикалық ән өнерінің үздік үлгілері болып табылады.‭
Ақан сері образы,‎ ‏әндері Қазақстан жазушылар шығармаларына арқау болған.‭ ... ... ... ... да Ақан ... бейнесін тұлғалайды.‭ ‬Ол жайында екінші бөлімде кеңінен тоқталамыз.

С.Жүнісовтің‭ "‬Ақан сері"дилогиясындағы Ақан образы:
... ... ... мен ... зер ... ... болсақ,‭ ‬халықтың рухани өмірінде ерекше орны бар сал-серілер мен әнші-күйшілердің өмір жолы,‭ ‬шығармашылық шыңдары туралы шығармалар баршылық.‭ ... ... ... ... ірі ... ... сері,‭ ‬Ақан сері,‭ ‬Жаяу Мұса‭; ‬Балуан Шолақ,‭ ... ... ... сал тағы ... ... тұлғасы жазушылардың шығармашылық көзқарасымен әдеби кейіпкер ретінде болмыс бітімімен әдебиетіміздің жаңа ... орын ... ... осынау бейнеленген тұлғалардың ішінде Солтүстік Қазақстан өңірінен шыққан қазақ халқының әйгілі әнші-композитор,‭ ‬ақын Ақан сері тағдырының жан-жақты,‭ ‬әрі әр ... ... ... ... ... ... қаламгерлері Ақан образына көп көңіл бөлді.‭ ‬Оның өмірі қазақ әдебиетіміздегі драма жанр кейіпкерлерінің бірі саналады.‭ ‬Ғабит Мүсіреповтің‭ ‬әйгілі‭ "‬Ақан сері-Ақтоқты‭" ... ... ... ... көрген Мұхтар Әуезов пен Сәбит Мұқанов қосылып жазған‭ "‬Ақан-Зайра‭" ‬драмасы Ақан бейнесін көркем суреттей алды.‭ ‬Проза жанрында сакен Жүнісовтің‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬повесінде ақын өмірінің қайшылықты тағдырын,‭ ‬әлеуметтік шындығын ... ... ... көш ... дараланған ақын-жазушыларымыз осы тақырыпта қалам тартты.‭ ‬Ірілі-ұсақты сол шығармалардың қай-қайсысы да осал болған жоқ,‭ ‬әдебиетімізге сүбелі дүние ретінде қосылып тақырып ... ... ... ... ... ‬Ал осындай қас жүйріктерден кейін тәуекел етіп Ақан тұлғасын сөз етудің жауапкершілігін пайымдап көрейікші.‭ ‬С.Жүнісов тәуекел етіп қана қоймады.‭ ‬Ақан сері ... ... ... ... ... алды.‭ ‬Табанды жазушы діттеген мақсатына жетті.‭ ‬Ол қазақ даласын сұлу әндерімен тербеткен дара ... ... ... екі ... ... тағылымды шығарма ны дүниеге әкелді.‭
Ақан сері өскелең өмірдің ащылы-тұщылығын,‎ ‏жақсылығын терең сезініп өз‭ ‬шығармашылығында ... ете ... өнер ... болды.‭ ‬Оның шығармашылығының бағыты әр салалы:‭ ‬біріншісі‭ ‬-‭ ‬әншілігі.‭ ‬Көп ... ... ... ... ... ... әсем де ... ‬ойнақы етіп тыңдаушысын қанағаттандыра білсе,‭ ‬әнді жай орындамай‭ ‬домбыраның қоңыр даусымен сүйемелдей білу әншінің дарындық қыры менсыры еді.‭ ... ... ... ... ... ... өз ... шыншыл суырып салма,‭ ‬жағымсыз емес,‭ ‬өмір сүйгіш,‭ ‬махаббат,‭ ‬аңшылық,‭ ‬саятшылдық және мансапшы‭ ‬ел ... ... ... тап ... ... сынауы,‭ ‬әшкерелеуі.‭ ‬Ал өмірдің шындығын ақындық тілмен‭ ... ... ... ... ... ... ... төртінші сала болса,‭ ‬ақынның композиторлығы‭ ‬-‭ ‬алғашқы өнерлерінен кейін қалмайтын бесінші сала.‭ ‬Ақын ән мәдениетіне көптеген жаңарған,‭ ... мол әр ... ... ... биік ... ... ... тудырған немесе сұлулығы мен әндері бір ғасырдан артық кезеңді бастан кешіріп,‭ ... ... ... ... себеп болған Ақанның бойындағы ананың сүтінен дарыған,‭ ‬әрі ... ... ... ... ... дәріс алған деп түсінетін.‭ ‬Оның қашан да ғашықтық,‭ ‬өмір сүйгіш,‭ ‬ынтазарлық махаббат лирикасымен ерекше нәзік сезім ... ... ... ... ... ... қоңыржай сиқырлы үндері адам даусымен үндесіп,‭ ‬тыңдаушысын сиқырлы үнмен баурап алып кетеді.‭ ‬ ... ... ... ... ... ... ... зор дайындықпен келгенін байқатады.‭ ‬Оталық кейіпкер‭ ‬-‭ ‬Ақан серінің ... ... ... ... ... ... ... ақындық,‭ ‬шешендігі,‭ ‬талғамды тектілігі,‭ ‬өзіне ғана тән кісілік қасиеттері,‭ ... ... ... ... жанын жаулап алар сыпайылылығы,‭ ‬бәрі-бәрі де қамтылып,‭ ‬нанымды ашылып отырады.‭
Жазушы Ақанды ортасынан бөліп алып ... ... ... ... ... ... талас-тартыстарда,‭ ‬жиын-тойларда,‭ ‬дау-дамайлы мәселерде аңғартып иотырады.‭ ‬Ел іші Ақанды осындай дара бітім-болмысына бола ерекше ... ... Ақан ... деген ықыласы,‭ ‬ерекше махаббаты да шығарма өң бойында жиі бой тастап отырады.‭ ‬Сондай бір сәттеАқан төңірегінен өзінің досы әнші Файзолланың ... ... ... ... ... ... сері ел ішін ... ‬міндетін артпайын деген оймен,‭ ‬елеусіз ғана бір ақсақалдан жөн сұраса,‭ ‬ол мұның кім екенін ... ... ... ‏-‎ ... ... ... ... ‬Алла-тағала бар екенсің ғой‭! ‬О,‭ ‬жасаған ризамын,‭ ‬ризамын бергеніңе.‭ ‬Тура менің үйіме мына ... ... ... әкелуін қарашы.‭ ‬Айналайын‭ ‬-‭ ‬деп,‭ ‬аттың шылбырына оралып оң жағына бір,‭ ‬сол жағына бір ... ... ес ... ‬-‭ ... ... ешқайда бармайсың,‭ ‬Файзолла үйі ешқайда қашпайды.‭ ‬Біздің үйге келген қонақ ешқайда баспайды,‭ ... ... ... ... ... ... ‬Сөзінің соңғы жағын қуанышпен әндетіп,‭ ‬Ақанның қолтығынан демептүсіруге ... ... сері де ... ... ... ‬Үй ... мақамына салып соның ұйқасымен даусын көтере тұрып:‭ ‬-‭ ... ... ... жұрт ... ... ... ‬Жасағанның ертеңде күні бар,‭ ‬сыбаға ешқайда қашпайды.‭ ‬Ел ... ... ... ... ... ... ... бар ед жастайғы,‭ ‬сонда барып түнейік,‭ ‬бүгінше мұрсат беріңіз,‭ ... ... ... ... бас ... ... сәл‭ ‬ойланып қалды да,‭ ‬тағы өлеңдетті.
‎ ‏-‎ ‏Ақанжан,‭ ‬сен ат ... ... ... ... ... ... ... көрдегі,‭ ‬сендей азаматты түсіріп ала алмаса,‭ ‬қайда бұл шалдың қазақшылықтан көргені,‭ ... ... ... тізе ... ... ... ... тұрған мына Әлтайдың имансыз боп өлгені‭! ‬-‭ ‬дегенде Ақан амалсыз түсті аттан.‭" (‬5,‭ ‬91‭ ... ... ... ... ... бұл ... ... халқының серіге деген қалтқысыз ықыласы жатыр.‎ ‏Сері мен ақсақал арасындағы аяқасты туа ... осы ... ... ... ... ... қасиетін,‭ ‬жомарттылығын,‭ ‬ақынжандылығын,‭ ‬сөзді ұтымды қолданар тапқырлығын көрсетер жанды суретке айналдырып жіберіп ... ... ел ... ‏ел ... Ақанға жат емес.‭ ‬Халқының ащы зарын,‭ ‬мұң-қайғысын әніне қоса білген Ақан,‭ ‬орайы келген тұстарда оған арашасы да бола ... ... ... мұрагері алдында,‭ ‬би-болыс,‭ ‬атқамінерлер алдында сөз сөйлеген Ақан аузына жазушы мынандай терең,‭ ‬мағыналы,‭ ... ... ... ... "‏...-‎ ‏Қазақ,‭ ‬қазақ болғалы,‭ ‬жасыл бақты,‭ ... ... ... шөлді,‭ ‬жалпақ түзді мекендеген еркін өскен ерке халық еді.‭ ‬Аузынан ... ән,‭ ... ... ... ... ... ат түспеген сері,‭ ‬жаны жайлау көңілі ояу,‭ ‬сергек халық еді.‭ ... ... ... мен ... ән ... ... еркесі аққу,‭ ‬қазға даусын қоқан жазира жасыл дала,‭ ‬көк аспандай кең,‭ ‬қара жердей‭ ‬жомарт,‭ ‬бұлақтай таза,‭ ‬таудай асқар,‭ ‬күміс ... ... ... ... ... ... адам келсе,‭ ‬қол қусырып қарсы алар,‭ ‬досының басына күн‭ ‬туса қайғысын бөлісіп,‭ ‬барын беріп байлығын жұмсар кең пейілді,‭ ... таза ... ... " (‬5,‭ ‬268‭ ‬б.‭)
Бұл сөздерді Ақандай өнерпаздардың халқына деген ... ... ... ... ‬-‭ ... деп ұққан үлкен жүректі сезімі жатыр.‭
С.Жүнісовтің‭ ... ... ... Ақан өмір ... ... ... сабақтарын әр тараптан таразылайды.‭ ‬ел әңгімелеріне ден қояды.‭ ‬Жазушының‭ "‬Ақан ... ... гөрі ... ... ... ... ... ‬Көркем,‭ ‬тарихидеген екі сөз анықтауыш қызтетін атқарғанда да шежіре‭ ‬-‭ ‬тарихилық негізі үшін бір ұғымға қамтылған.‭ ‬Біздің ойымызша,‭ ... ... ... ... емес,‭ ‬жазушылық шығармашылық еркіндікті пайдалануды,‭ ‬бірақ соның өзінде тарихи негізден алшақтап кетпей,‭ ‬белгілі дәрежеде ... ... ... көздеген.‭ ‬С.Жүнісовтің бұл шығарманыжазуына,‭ ‬атағы мәшһүр әнші ақындыжазуына себеп,‭ ‬ең алдымен жазушының Ақан сері ... жас ... ... ... ‬құлағына әбден сіңісті болғаны әсер етсе керек.‭ ‬Автор аттың бабына,‭ ‬сынына,‭ ... мерт болу ... ... ... аударады.‭ ‬Көкше жеріне,‭ ‬ел-жұрт жағдайын,‭ ‬тамаша табиғатына зор мән береді.‭ ‬Тұтас алғанда,‭ "‬Ақан сері‭" ‬романы үлкен дайындық,‭ ‬асқан ... ... ... ... ... ... де ... ‏Роман негізінен әуелеп ұшқан‭ ‬аққу үніндей дауысы бар,‭ ‬қазақтың біртуар ақыны,‭ ‬әнші композитор,‭ ‬сегіз ... ... ... ... ... (‬Ақжігіт‭) ‬Қорамсаұлының өмірін арқау еткен.‭ ‬Тарихи‭ ‬-өмір баяндық шығармада халқымыздың әншілік табиғаты,‭ ... ... ... ... ‬Ақан әнші басынан өткен трагедиялық хал,‭ ‬мұны Біржан сал да басынан‭ ‬өткізген.‭ ‬Демек,‭ ‬Ақанға тиген қамшы‭ ‬-қазақ ... ... ... халқына тиген таяқ.‭ ‬Автор соны Ақан айналасына жиналып ән салатын,‭ ‬өнер жастары Ғазиз,‭ ‬Естай бейнелерімен беріп отыр.
... ... мен ... ... ... белгілі Ақанның өнерпаздық қасиеті және ұлан ғасыр серілік жәйттері бұл романның ұтымды қырларын көрсетеді.
‎ ‏ ... ... ... ... ... тек қана ... ... арнаған,‭ ‬әділдік,‭ ‬теңдік жолында өмірін қиюға дайын тұратын ақын болмысын тұлғалауда жазушы тартымды,‭ ‬тосын ... ... ... ... ... дерт ... ... ‬нәзік жанды,‭ ‬сын мінез,‭ ‬ақылды да зирек ... ... ... ‬ақынның серілігін,‭ ‬саятшылық өнерін тамылжыта суреттейтін тұстары,‭ ‬өзінің өнер айдында соңына ерген,‭ ‬рухани шәкірттері Сұлтанмұрат,‭ ‬Аяған,‭ ‬Бәтжандарға қатысты жан ... ... ... ... ... Ақан ... ... түседі‭"‬.‭ (‬7,142-143б.‭)‬,‭ ‬-‭ ‬деп Қ.Әбдезұлы романды сипаттай отырып,‭ ‬жазушы‭ ‬шеберлігін айшықтап көрсете кетеді.
‎ ‏ Романда Ақанның тек серілік ... ғана ... ... ... ... ... ... ‬әнші ұлының әділетшіл қамқорының іс-әрекеті арқылы‭ ‬XIX ғасырдың ... ... ... ... ... жәйттерді,‭ ‬қоғамдағы рулық тартыстар мен таптық қайшылықтарды,‭ ‬патша‭ ‬-отаршылық саясаттық қарым-қатынастармен ... ... ... ... ... қисынды,‭ ‬дәлелді,‭ ‬әсерлі суреттеген.‭ "‬Жолаушылап келгендей әдейі ат басын тіреп,‭ ‬өз үйінде басынып,‭ ... ... ... мына ... Ақанның жыны түсіп,‭ ‬арқасы қозды.‭ ‬Сырттай кектеніп,‭ ‬зығыры қайнаған Нұртаза секілді ел билеген шонжарлар жұмсап отырған ... ... ... ... ... бекінген сері көзі шоқтай жанып,‭ ‬Шәкейдің қолындағы домбыраны алды.‭ ‬Алды да бір-екі ... ... ... қарады.
‎ ‏-‎ ‏Ақиреттен сөйлеп,‭ ... ... ... ... ... мен даяр.‭ ‬Дөмше молда ел бұзар,‭ ‬күмше ... ен ... ... ... кім ... ... ... алыңыздаршы.‭ ‬Байқаймын,‭ ‬от тығуға емес,‭ ‬соқтығуға келген екенсіздер...‭" ... ... ... ... ... молла болып жүрген байлардың қолшоқпарларының сазайын осылай береді.
... ... ... ... ‬қазақ даласындағы өктемдік,‭ ‬феодалдармен шонжарлардың сұмдық‭ ‬әрекеттері романда айқынырақ әшкереленген.‭ ‬Сол тұстағы жалпы ауыл ... ... ... ата ... ... тән ... ‬анайы мінезге тән сипаттарды,‭ ‬сән-салтанатты даңғаза байлар тұрмысы мен жоқшылықтан зардап шеккен жарлы‭ ‬-‭ ‬жақыбайлардың күйкі тіршіліктері де роман сюжетінен ... ... ... ... өн ... Ақан басындағы ауыр хал кезеңнің күрделі көріністері нанымды сипат алады.‭ ‬Осы жерде Қ.Әбдезұлының мына сөзін мысалға келтіруге ... ... ... ... мойынға мінген діни оқу міндетін артқа тастап,‭ ‬алтын бесік,‭ ‬сұлу мекен Сырымбетке қайта оралған ақынның алдынан елді ... ... ... ... ... орта ... ьжан ... бар көрінісінен көлегейлеп шығады.‭ ‬XIX‭ ‬ғасырдың екінші жартысындағы дала өмірі,‭ ... ... жас ... ... ... шабыт,‭ ‬дарынына қуат дартқанымен,‭ ‬осы өмірдің екінші жағы,‭ ... ... ... ... қоғамдық жүйе енді Ақан сері тағдырына сергелдең әкеледі.‭ ... ... ... ... ... ... жарған Ақан‭ ‬сері өмірінің күнгейінен,‭ ‬көлеңкесі көп тағдыр белестері роман ... ... ... ... ... ‬Романда ел суреттері,‭ ‬дала дидары,‭ ‬қарапайым адамдардың өмірге өнерге құштарлықтары терең сезіледі.‭ ‬Жазушы еңбегі арқылы жүйелі,‭ ‬нанымды өріс ... Ақан ... қиын да ... бола тұра ... жақын,‭ ‬көпке силы.‭ ‬Шығармадағы өмір өрісі,‭ ‬өнер-өнегесі Ақан сері бейнесі төңірегінде жаңа ... ие ... ... ... ‏-‎ ... ... ғана емес,‭ ‬халқымыз тарихындағы ақын-әнші,‭ ‬өнерпаздардың жиынтық үлгісі,‭ ‬ұнамды белгілерінің бірі.‭
Ақан алдымен өмірге,‎ ‏айналасына,‭ ‬табиғатқа ойлы,‭ ‬әсемпаз көзбен жіті ... ... ақын ... ... ... "‬-‭ ... қарашы,‭ ‬Ақтоқты.‭ ‬Мына қос уыс шөпте бір-біріне ұқсамайтын неше түрлі балауса бар.‭ ‬Сырттай қараса түрі көп емес ... ‬Ал зер ... ... ... ... ... шөп ... ‬Мынау бүлдіргеннің жапырағы,‭ ‬мынау раң,‭ ‬мынау қымыздық,‭ ‬атқұлақ,‭ ‬жыланқияқ,‭ ‬мына бірі қоза сияқты...‭ ‬Ағаштың бауырына не бір шөптер ... ... ... маңында сал да,‭ ‬күн де,‭ ‬көлеңке де,‭ ‬ылғал да жетеді.‭ ‬Ал,‭ ‬гүлдердің сан түсті бояудан көйлек киген неше түрі бар емес пе,‭ ... ... да ... ... ‬Ол ... ... ... ‬аялайды,‭ ‬арадай ұшып жүріп ән салып,‭ ‬гүл жырын,‭ ‬әсемдік жырын ... ... ... ... ... ... ‬Маған әрқайсысыңның бір тал шашың,‭ ‬кірпігің,‭ ‬айдындай ашық көзіңнің жанары,‭ ‬селт еткен қабағың,‭ ... ... ... ... ... ... ... ернің-‭ ‬бәрі де жыр.‭" (‬4,‭ ‬76‭ ‬б.‭) ‬Автордың суреттеуінше,‭ ‬Ақан-‭ ‬әсем табиғатты,‭ ‬адам қасиетіне тән ... ... ... әсемпаз,‭ ‬әстет,‭ ‬жаны сүйген аруларды артықтайтын,‭ ‬асыл жар үшін жан қиюға әзір ... ... ... ... Ақан ескі ... ... ... қалыптасқан сорақы дәстүрі-‭ ‬қызды теңіне қосуға ерік бермей,‭ ‬сүймеген біреуге‭ ‬қалың малға зорлықпен сатушы өктем,‭ ‬надан қауымға ... қыр ... ... ... ... ... да дархан азамат.‭ ‬Қыздарды саятшылыққа баулып,‭ ‬еркіндікке,‭ ‬азаттыққа шақырып,‭ ‬барынша тәуелсіз болуларына жағдай жасайды.‭ ‬Елдің қарсылығына қарамай ескі салт-дәстүрмен емес ... ... ... өмір ... ... ‬Надан халықтың көзін ашып,‭ ‬өмір талабына сай тіршілік етуге,‭ ‬жаңаша ойлануға бағыттауға тырысады.‭ ‬Ақан-‭ ‬бұл романда ескі әдеп-ғұрыпты,‭ ... ... ... берік ұстаушы өктем,‭ ‬топас топтардың ел алдында өлтіре мінеп әшкерелеуші,‭ ‬зұлматты жақтаушы дін иелерінің бет пердесін жыртып,‭ ‬пасықтығын паш ... ... ... ... ашуда С.Жүнісов романында үстем орта,‭ ‬ел билеушілер,‭ ‬атқа мінерлер арасында ... ... ... ашып ... ... ‬Азнабай,‭ ‬Жанбота,‭ ‬Батыраш сияқты бай-болыстардың қарапайым халықтарға тізесін батырған қиянатшыл адамдардың ... ... ... ‬Профессор Қ.Абдезұлы романдағы Ақан образына былай сипаттама береді:
... ... ... өмірі мен басынан өткен қиыншылықтарына қарамай өз биігінде болды.‭ ‬Ақан тірі кезінде аңызға айналған тұлға.‭ ‬Ал,‭ ... ... ... оның ... толы ... өнеріндегі таңбасы.‭ ‬Ақан серінің өмірінде кездескен ауыртпашылықтары аз болған жоқ.‭ ‬Бәтима,‭ ‬Ұрқия сынды ... өлім ... ... сүйгенінен тірідей айырылуы,‭ ‬өмірінің қызығы,‭ ‬мәні болған Құлагерінен,‭ ‬құмай тазысы Басаралысыдан,‭ ‬ұшқыр қырандары Көкжендеті мен қараторғайы-‭ ‬бәрінен бірінен соң ... ... ... ... ... ... шыр айналдырады‭" ‬дегендей қиын тағдыр болды.‭ ‬Бірақ Ақан осындай қиын тағдырын өнерімен жеңе ... ... ‬,‭ ... ... Қорамсаұлы‎ ‏-‎ ‏халқымыздың ән-өлең дәстүрін өз ортасында,‭ ‬халқы арасында өрістетуші.‭ ‬Әншілік өнерді өзін ... ... ... ... ... ... ‬ерекше әншілік мектебі бар ұстаз.‭ ‬Ақан сері‭ ‬-‭ ... ... ... ән ... ... ‬аңшылық,‭ ‬мергендік өнерімен сауық-сайран құрушы,‭ "‬дала театрының‭" ‬жетекшісі.‭ ... ... ... дарын иесі Ақан‭ ‬жарым-жақыбайдың мүшкілі қалін ойлайтын батагөй,‭ ‬достарына қилы тағдырына араша түсуші,‭ ‬жарлы-жалқы серіктеріне қалың беріп‭ ‬,‭ ‬немесе ... да жар ... ... ... ... ... ‏өнерпаз.‭ ‬Ақынның бұл қасиеті дилогияның әр тарауларынан байқалып тұрады.‭"‬Ақанның‭ ‬әсем,‭ ‬сазды ... ... ... ... ... "‬Мақпал‭"‬,‭ ‬қай-қайсысы болса да сұлулықты сүйген,‭ ‬соған табынған жанның,‭ ‬өмірдің әсем ... ... ... ... ... ... деген өжет мінездің қара күштің ешбір белгісі жоқ,‭ ‬қайта сыйластық,‭ ‬адамгершілік‭ ‬,‭ ‬адамдық ... ... ... ... етекті санаған заманда оларды осынша‭ ‬ардақ тұтып,‭ ‬төбесіне көтерген Ақан гуманизмінің сырын да осы ... ... ... ... ‬б.‭) ‬Бұл әндер қазақ қыздарының‭ ‬аянышты тағдырларынан сыр шертеді.‭ ‬Мәселен оның‭ "‬Сырымбет‭"‬,‭ "‬Балқадиша‭"‬,‭ "‬Құлагер‭"‬,‭ "‬Үштоты‭"‬,‭ "‬Қараторғай‭" ‬атты өлеңдерінің ... ... ... ... ... ... айырылып,‭ ‬Сырымбет саласында жаралы аңдай қала береді.‭ ... жел ... ... ... ... таста отырған Ақанның бойы тоңазып,‭ ‬қалтырағандай болды.‭ ‬Ауық-ауық күрсінген сері ... да ағаш ... ... ... ... ... ... қосты.‭ ‬сүйгеніне қосыла алмай,‭ ‬жалғызсырап,‭ ‬иесіз тауда оңаша отырған әнші саусағы домбыра пернелерін бойлап,‭ ‬төменгі сағақта үздік ... ... ... ... ... қос ішек те,‭ ... ... бөліскендей мұңды үнмен егіліп,‭ ‬баяу күрсініп,‭ ‬сыңсығандай болды...‭" (‬4,164б.‭) ‬Міне,‭ ‬осылай‭ "‬Сырымбет‭" ‬әні өмірге келді.‭ ‬Әрбір тыңдаған адамның ... орын ... ‬ән ... екі ғашықтың жүрегінен жаралған еді.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬романдағы Ақан қанауға,‭ ‬қысымшылыққа,‭ ‬озбырлыққа ... ... ... ... ... үшін ... қасарысып,‭ ‬қымыл әрекет еткенімен,‭ ‬Ақтоқтыға ара түсе алмады.‭ ‬Ақынның ару қызға деген ... ... ... ... басы ... ... қалады.‭
Асыл жарынан айырылған қалың қайғыдан қан жұтып,‎ ‏жан азабын тартады,‭ ‬күңірене түсіп,‭ ‬қатты күйзеледі.‭ ‬С.Жүнісов сол сәттегі ... ... ... ... ... қасына кеп,‭ ‬ымырттай түнеріп үнсіз жайғасқанда да,‭ ‬Ақан селт ... ... ... ... ... ... домбырасын алдына алып,‭ ‬әлгі әнін баяу тарта береді.‭" (‬4,‭ ‬150‭ ‬б.‭) ‬-‭ ‬деп ... ... ... ... ... ... мұң бар,‭ ‬сағыныш,‭ ‬қайғы-қасірет те болады.‭ ‬Бірақ бұл ... ақын ... жара ... ... ‬моральдық жағынан күйзелткенімен,‭ ‬біржолата күйзелтіп тастамайды.‭ ‬Қайта соның әсерінен туған ән ақынға ... рух ... ... ... ... құлшынтады.‭ ‬Сондықтан ақын жанды қаһарман өмірден,‭ ‬жарық дүниенің қызығынан күдер үзбей,‭ ‬болашаққа бет түзейді,‭ ‬Ұрқияға үйленеді,‭ ‬Тастан байдың ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ... ‬ел ісіне араласады.‭
Сол себепті романдағы Ақан портреті:‎ ‏оның көзімен көріп,‭ ‬құлағы естіген,‭ ‬кейде өзі тікелей араласқан,‭ ‬қоғамдық,‭ ‬өмірлік ... ... ... болып табылады.‭
Қалың малдың құрбаны болып,‎ ‏надан адамдардың құрсауына түсіп,‭ ‬қанаты қайырылған балапанға ұқсайтын қыз тағдыры қиын-ақ қой.‭ ... қыл ... бір ұшы ... ... ... ... ... ‬Сол сормаңдай арулардың шерлі тағдыры Ақанды бейжай қалдырған емес.‭ ‬Сондай қыл шылбыр нәзік мойнына ... ... ... ... қапа ... ... көмейіне‭ "‬Балқадиша‭" ‬әні сайрап келе қалды.‭ ‬Бұл ән талай нәзік жандылардың ... ... ... ... тағы да ... суреткерлігіне,‎ ‏ән табиғатын түсіне білетін аңғарымпаздығына еріксіз тәнті боласыз.
... ... ... барады.‭ ‬Желсіз мақпал түн Көкше жерін баяу бүркеп келеді.‭ ‬Қос ішекті баяу шертіп ... сері ... ... ... ... ... жұмсақ,‭ ‬қоңыр үнмен құстай қалқыған жаңа,‭ ‬жібек әнді толқыта салды:
... ... ... ... ... ... ... тағып,‎ ‏-‎ ‏деп жолды ұзақ,‭ ‬қалқыта созды да,‭ ‬ендігі жол бөгеліп барып,‭ ‬қайта жалғады.‭
Бірге өскен ... ... ... ... сенен нағып‭?!
Қараторғай,
... ... ... шырылдайсын,‎ ‏жерге қонбай‭!
Кешқұрым майда самал тербеген Қоскөлдің толқынындай жұмсақ әрі ... ... ... қырандай қалықтап,‭ ‬Көкше даласынан асып,‭ ‬бүкіл қазақ жеріне қанат қағып бара жатқандай‭ ‬әр буынын соза тебірене салғанда қанаты ... ... ... ән тұла ... шым-шымдап шымырлап қорғасындай балқытады.‭" (‬5,‭ ‬360‭ ‬б.‭)
Атақты‎ "‏Қараторғай‭" ‬әнінің шығуын серінің көңіл толқынысын жазушы осылай ... ... ... ... ... көңіл,‭ ‬мұңы да,‭ ‬қорғасындай балқытар саз әуені де,‭ ‬көкірек ... дөп ... ... ... та бәрі-бәрі астасып жатқандай.‭
Ақанның‎ "‏Үштоты‭" ... ... жай ... ... бас қайғыларына ортақтасады.‭ ‬Байлардың үш қызына арналған бұл ән,‭ ‬қыздар сұлулығын дәріптейді.‭
Сұлуға деген ақын көңілі ... ... ... ... ... ... ‬тежеу болуға тиіс емес.‭ ‬Ақан туындылары жастардың махаббат еркіндігін ту етіп аспанға көтеретін асқақ арманның ойы мен ... ... ... жоқ ... ... көз ... суарылған мұңы мен мүддесінің қайнары.‭ ‬Бірін-бірі сүйген екі жастың дегендеріне жеткен шақтарын табиғи жырлайды.‭
Ақан сері ... ... ... тағдыры‭ ‬-‭ ‬Құлагерге байланысты.‭ "‬Құлагер‭" ‬әні‭ ‬-‭ ‬Ақан шығармашылығының шыңы.‭
Ақанның алты алашқа тағының жайылуы,‎ ... ... ... ... осы ... ат шабыстарында бәйгенің алдын бермеуі еді.‭ ‬Сағынай байдың бәйгеге қосқан Құлагер аты шамалаған уақытта межелі жерге келмегенде автор оны:‭ "‬...Ақанның ... ... тер ... ... ... ... маңдайында бөрткен тер маржандай мөлдіреп,‭ ‬тынысы тарылып,‭ ‬кешкі‭ ‬таза ауа жетпей барады...Сары аттың үстіндегі Ақан көзі ... ... ... ... ... ... естімей,‭ ‬көзінің алды бұлдырап,‭ ‬тұнып барады.‭" (‬4,‭ ‬343‭ ‬б.‭) ‬-‭ ‬деп сипаттама береді.‭
"Баспа‎ ‏-‎ ‏бас қызға бермес ... ... өзі Ақан үшін ... қаншалықты қымбат екендігін білдіреді.‭ ‬Ақан құлагерді:‭
Ор ... ... еді ... жерің,‎
Шаттанып тұрушы еді қосқан елің.
... ‬-‭ ... олжа ... ... ... ... сағақ,‭ ‬сондан керім,-
деп тұлпарын тамаша суреттейді.‭ ‬Тұлпары Құлагердің мерт болуы ақын жанына қатты батады.
... ... ақын ... ... да оның шындық,‭ ‬творчествалық толғанысы суреттелмей көбінесе ол білгір,‭ ‬шешен ретінде көрінеді.‭ ‬С.Жүнісов романында Ақанды табиғатпен,‭ ‬хайуанатпен ұшыратса да,‭ ‬ақынша ... ... ... ... ... ... ‬ғашықтарымен,‭ ‬достарымен,‭ ‬Құлагерімен тілдескен сөздерінен ақындық,‭ ‬шешендік,‭ ‬тапқырлықты ... ... ... даңқын әні мен саятшылығы ғана емес,‭ ‬ғашықтық сырлары да шығарған.‭ ‬Автор ақынның ғашықтық жайттерін ізгі сезімдерге ... ... ... Ақанның да досы,‭ ‬оның ғашық болған қыздары шын,‭ ‬пәк махаббатты ардақтайтын асыл ... ... де ... әрі ... ... ... ... Ақанның бір кездеҚадишаға көз тастауы,‭ ‬одан кейін ... ... ... Ақтоқтыға егіле ғашық болуы,‭ ‬кейін Ұрқияны алып қашып,‭ ‬адал жар етуі‭ ‬-‭ ‬бәрі шын,‭ ‬дәлелді таза ... ... ... ... ... ... екені реалистік сипатпен берілген.‭ ‬Асылы,‭ ‬Ақанның ғашықтық ғаламаттары жастық пен достық сырлары өмірден өрбіген шынайы,‭ ... ... ... ... ... туындаған керемет ән әуендері қалың,‭ ‬дүйім халықтың ойынан шығады,‭ ‬жан-жүректі,‭ ‬көңілді тербейді.‭ ‬Терең тамырлы достықтан,‭ ‬шынайы сүйіспеншіліктен ... ... ‬-‭ ... ... ... мен оның ... ардақтайды,‭ ‬нәзік сезім мен тұңғиық сырды әспеттейді.‭ ‬Ақан сезімі,‭ ‬сыры‭ ‬-‭ ‬көңілдің нұры,‭ ‬сезімнің сыры арқылы қалың көпшіліктің дәл ... ... орын ... ... басындағы тағдыр‭ ‬-‭ ‬талайы,‭ ‬ғашықтық мұң шері‭ ‬-‭ ‬ұлт тарихындағы,‭ ‬өнер өлкесіндегі жекеленген өнерпаздар ... ауыр хал ... ... ‬жазушы С.Жүнісов Ақан сері бейнесі арқылы сол кездегі қоғам,‭ ‬кезең көріністерін ғана ... ... ... ... ‬-‭ ... ... ... өмірінде терең сезім,‭ ‬сыршыл,‭ ‬сипаттар мен бедерлі өрнектелген.
‎ "‏Ақан сері‭" ‬романындағы негізгі жүйелер,‭ ‬қым-қуыт шиеленістер,‭ ... ... ... ... ... ... ... жар іздеген осынау қыздар,‭ ‬қалыңдықтар төңірегінде ширатылған желідей болып тартылған.‭ ‬Сүймеген адамға,‭ ‬малға сатылған,‭ ‬асыл да сұлу әнші әрі ... ... ... Ақан оны алып қашады.‭ ‬Бірақ зорлық күштер қызды Ақаннан тартып әкетеді.‭ ‬Сүйген қосағы,‭ ‬жары Ұрқия баладан қайтыс ... ... әрі әнші ... жар етіп ... ... ... ... секілді қанбүріккен діншілер қорлықпен өлтіреді.‭ ‬Осының бәрі үшін ... ... ... ... ... ... кеудесін ыза кернейді.‭ ‬Әділетті еркін серілікті,‭ ‬халқына дархандылықты аңсаған Ақан серіге зоршылық таптар қара ниет ... ... ‬би ... ... өшпенділік отын тұтатады.‭ ‬Серінің қыр соңынан түседі.‭ ‬Жазықсыз әкесі Қорамсаның ... ... ... ... ... сорақы бейнелер‭ ‬-‭ ‬Тастан,‭ ‬Бақтыбай,‭ ‬Нұртаза,‭ ‬Сүлеймен,‭ ‬Науан,‭ ‬тағы басқалар.‭ ‬С.Жүнісов осы залым,‭ ‬сұрқыя пенделердің ... ... ... ... ... ... ... жарынан аайырылып,‎ ‏жаны жүдеген серінің ендігі жансерігі қанаты‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... сергек мінезін,‭ ‬асқан жүйріктігін әсерлі сипаттайды.
‎ ‏Бастысы,‭ ‬әрине Ақан ман оның ... ... ... данқ пен ... ‬ел ... мен адамдар қарым-қатынасы болып табылады.‭ ‬Бұл жайттар жазушы еңбегінен алуан ізденіс,‭ ‬дерек көздері,‭ ‬көркемдік құпиялар енгізінде бедерлі де нанымдыөріс алады.
... ... ... ‬Құлагер‭ ‬-‭ ‬бұл романдағы абзал бейнелер.‭ ‬Ақан үшін Құлагер сірә,‭ ‬ең сүйкімді,‭ ‬асыл да қадірлісі.‭ ‬Романдағы Ақан,‭ ‬Құлагер тұлғасын‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.‭ ‬Автор осы бейнелер арқылы кезең,‭ ‬уақыт сырларын ашады,‭ ‬өмір мұратын,‭ ... ... ... ... зор ... ... ... сері көптеген әндері көңілі кеткен,‭ ‬ықыласы құлаған ақмаңдай қыздарға байланысты ... ... өмір ... ... сол ... ... ... тарату‭ ‬-‭ ‬Ақан өмірінің драмалы сәттерін ашуға жатады.‭ ‬Осыдан келіп романда Ақтоқты,‭ ‬Ұрқия,‭ ‬Балқадиша,‭ ‬салуа ... ... ... ... ... образға келудің жолы әр қилы‭ ‬.‭ ‬Нақты тарихи факт болмағанымен,‭ ‬ол ... ... ... ... ‬,‭ ... туғанын зерттеген ғалымдарымыз бар.‭ ‬салыстыра қарағанда,‭ ‬С.Жүнісовтің романыңда өмірлік деректің ізімен бұлжытпай жүріп отрудан гөрі,‭ ... ... ... ... түсу үшін бір қыздың басындағы оқиғаны екіншісіне көшіріп,‭ ‬өзінше жазушылық концепция ұстанғанын аңғарамыз.‭ ‬Тарихи шығармалар тәжірибесіне жүгінгенде,‭ ‬М.Әуезовтың Абай‭ ‬-‭ ... ... бас ... ... бірыңғай пландағы ақылды екі әйел бір романда ауырлық етеді деп Айғанымды ерте көз жұмдыратынын білеміз.‭ ‬Сол секілді ... де Ақан ән ... ... ... ... ... ... бастан кешкен трагедия‭ ‬-‭ ‬Ақтоқты мен Ұрқияға байланысты.‭ ‬Ел арасында Ақан сері мен ... ... ... ... ... ... ... ‬Ақан өмірінде қанша әйел кездескенімен де дәл Ақтоқты оқиғасындай шиеленісті,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬махаббатының биіктігін,‭ ‬беріктігін танытады.‭
Ең негізгісі,‎ ‏жазушы ... ... ... ‬Ақан,‭ ‬Біржандар арқылы өнерпаздар мұраты мен тағдыр-талайы ... ... ... ... ... "‬ер ... ‬-‭ ‬ат‭" ‬сипаты,‭ ‬ғашықтық хикаяларымен дәуір дидары,‭ ‬қоғамдық құбылыстар негізінде көркем де ... ... ... ие ... ... қай ... алсақта,‎ ‏ол табиғат көрінісі болсын,‭ ‬мейлі кейіпкердің түр сипаты,‭ ‬мінезі,‭ ‬қақтығыс сөздері немесе саятшылық,‭ ... ... ... ... ... ... нақышталғаны сезіледі.‭ ‬С.Жүнісов өткен‭ ‬заман сырларын‭ ‬ғана емес,‭ ‬ескі ауылдың ... ... ... ... ... ... өзгешеліктерін,‭ ‬сол өңірдің жер-су,‭ ‬өсімдіктер атауларын,‭ ‬тіпті рулардың мінез-құлықтарына дейін әбден түп-түбіне жеткізіп тәптіштеп,‭ ‬тартымды жеткізе білген.‭ ‬Автордың ... ... ... ... ... үшін Ақан ... ‬серілік құрып,‭ ‬сайран салған ел мен жерді,‭ ‬әлеуметтік ортаны,‭ ‬Ақан өмірін көп жылдар бойы шынайы‭ ... ... ... ... арқасында осындай қазақ әдебиетінің ортасынан ойып орын аатын шығармаға қол жеткізді емес пе‭? ‬Академик-жазушы З.Қабдолов С.Жүнісовтың төрт ... ... ... алғы сөзінде:‭ "‬Алдымен Сәкен Жүнісов‭ ‬-‭ ‬туған жерге тамырын терең жіберген дала жыршысы.‭ ‬Дала ... ... ... ‬-‭ ... сұлу ... ... жыршысы‭ "‬,‭ ‬-‭ ‬дей келе,‭ "‬Сәкенге тән тағы бір ерекше сипат‭ ‬-‭ ‬батылдық.‭ ... ... ... ... ‬М.Әуезовтің атақты‭ "‬Абай жолынан‭" ‬кейін ақын туралы тағы бір‭ ‬эпопея жазам деу шынында да ессіз ерлік емес пе‭? ... бұл ... ... және ... сәтті шықты.‭"(‬6,‭ ‬6‭ ‬б.‭) ‬-‭ ‬деп баға беруі де автор үшін ... ... ... ...
Ал романның тіліне келер болсақ,‎ "‏Ақан сері‭" ‬дилогиясының тілі жатық,‭ ‬жарасымды тіл.‭ ‬С.Жүнісов адамдар мен табиғат ... ... ... дәл әрі ... бейнелей‭ ‬білген.‭ ‬Қазақ халқының тіл байлығын жетік ... ... ... ... тізе ... ... ... сөздерін әсем де көркем қиюластыра,‭ ‬шебер сөйлете алған.‭ ‬Жазушының көркем тіліне,‭ ‬кейіпкер толғанысын,‭ ... ... ... ... ... ... қолдана білетіндігіне көп мысал келтіруге болар еді.‭ ‬Бірінші кітаптағы елдің мазасын ... дала ... ... ... бейнеленуі,‭ ‬қасқыр психологиясын дәл бере білуі сөз жоқ,‭ ... ... ... аша түсетін сәтті көріністер,‭ ‬сөзге жан‭ ‬бітіру,‭ ‬көркемдік бояуларды ұтымды пайдалану дегеніміз осы.‭ ‬Белгілі ... ... ... ... ... ... ... ‬деген еңбегінде С.Жүнісовтің‭ "‬Ақан сері дилогиясына зор баға беріп,‭ ‬осы қырлары жөнінде ... ... ... ... ... ‏-‎ ... жатық,‭ ‬жарасымды тіл.‭ ‬Автор адам мен табиғат құбылыстарын дәл суреттей біледі.‭ ‬Жазушының халықтық тіл байлығының меруертін еркін игеріп,‭ ‬шығармасына ... ... ... аңғарылады.‭"(‬20,‭ ‬205‭ ‬б.‭)
Осы соңғы жылдары‎ ... бір ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті‭" ‬атты зерттеу кітабы жарық көрді.‭ ‬С.Қирабаев бұл ... ... ... ең ... ... ... ... сері‭" ‬дилогиясын да атап,‭ ‬жан-жақты тоқтала кетеді.‭ "‬Ақан сері‭" ‬романы да ... ... озық ... ... кіреді.‭ ‬Мұнда беймезгіл заманда өмір кешкен өнер адамының жан дүниесі жарқын бейнеленген.‭ ‬Ол үлкен өнер иесі есебінде әрқашан халық ішінде ... ... өмір ... ... ‬рухани демеушісі боп көрінеді.‭ ‬Сұлулықты сүйе білген Ақанның әндері де,‭ ‬өлең-жыры да,‭ ‬ол кешкен серілік өмір десол ... ... ... ... ... ... дасұлулық,‭ ‬өнер өлмейді.‭ ‬Ақан да кейінгі ұрпаққа өлмейтін өмір ... ... ... ... ... ... ... ұғындырады...‭"(‬36,‭ ‬162‭ ‬б.‭)
С.Жүнісов‎ "‏Ақан сері‭" ‬дилогиясының баяндау жүйесіне тоқталмас бұрын,‭ ‬алдымен Т.Рахымжановтың мына сөзіне тоқтала кетсек:‭ ... ... ... ... ... ... ‬авторлық баяндау‭ ‬-‭ ‬оның құрылымын ұйымдастырушы негізгі тәсіл болып табылады.‭ ‬Демек,‭ ... ... ... ... ‬-‭ ... ... де,‭ ‬қоғамдық құбылыстар менадам жанының қыртыс-қатпарларынын терең суреттеген эпикалық туындыда барлық оқиғалар тек автордың атымен баяндалмайтыны белгілі.‭ ‬Қаһармандардың ой-өрісі,‭ ... ... ‬,‭ ... ... қарама-қайшы сан алуан тағдырлар тоғысып,‭ ‬өзара қақтығысып,‭ ‬кереғар келіп жатады.‭ ‬Әрине,‭ ‬оның бәрін авторлық жалаң‭ ... беру ... ... ‬Сол себепті проза жанрынында кейіпкер сөзі‭ ‬елеулі орын алады.‭"(‬9,192‭ ‬б.‭) ... ... ... ... ... тікелей байланысты.‭ ‬С.Жүнісов романында кейіпкердің сөзін беру барысында әр түрлі амал-тәсілдерді қарастырған.‭ ‬Диалогтар‭ "‬Ақан ... ... ... ... аша ... ... ... әр қырынан көрінген.‭ "‬Мұнда‭ ‬диалогтардың түрлері көп.‭ ‬Соның ішінде суретті,‭ ‬роман оқиғаларына ... ... ... ... ... атап өтуге болады.‭"(‬9,‭ ‬192‭ ‬б.‭)‬ -‭ ‬деп Т.Рахымжанов‭ "‬Жұлдыз‭" ‬журналына шыққан‭ "‬Романның баяудау жүйесі‭" ‬мақаласында көрсетіп кетеді.‭ ‬Романда диалогтар белгілі ... ... ... өзара әңгімелері арқылы ашылады.‭ ‬Оқиғаны қайталап сұрақ қою барысында,‭ ‬ойдың ... ... ... кеңістігінде қайта оралуы жиі кездеседі.‭ ‬Мәселен,‭ ‬романда елдің бәріне тісін,‭ ‬тырнағын батырған азулы Біршекті ... ... ... ... Ақан ... Тастан үйіне түсіп,‭ ‬сол жерде саятшылыққа қайта тоқталып,‭ ‬қасырмен болған қызық әңгімесін қайта баяндайды.‭
Романдағы ақын диалогынан сол кездегі,‭ ‬сол ... ... ... ... ‬Көршілес отырған қарауыл мен керей руларының арасындағы тыныс-тіршіліктері,‭ ‬талас-‭ ‬тартыстары Ақан айтқан‭ "‬Азнабай мен қасқыр‭" ‬туралы ... ... ... ... ... болыс тіл білмес қарқырдың өзін керей еліне қарсы айдақтап жіберуі,‭ ‬автордың рулар арасындағы бітпес алауыздықты,‭ ‬бір-бірін көре алмас ... ... ... ... ...
Әгімедегі Ақан мен қасқыр арасындағы диалог:‎ "‏Ал енді сүттен ақ,‭ ‬судан таза бола тұрып,‭ ‬осы жүрісің не‭? ‬Далада ордалы ... ... ... ... ... ‬Сен болсаң үнемі жалғыз шабасың малға.‭ ‬Қаншығыңнан басқа серінің де,‭ ‬досың да ... ... ... ең ... да,‎ ... да адам дейміз.‭ ‬Оның да аласы мен құласы бар‭"‬,-‭ ‬дейді Біршек.‭ " ‬-‭ ‬Сен мені ... ... ... ‬,‭ ... Шөбектен тараған Багалы,‭ ‬Мырзалы балаларынын қарашы.‭ ‬Қасқырдан бетер емес пе,‭ ‬бірін-бірі атарға оғы,‭ ... аузы ... ... ... ... ... ... әшкерелеумен аяталады.
‎ ‏Романнан алынған мына диалогта:
‎ "‏-‎ ... ... ... ... ... іліп әкетті.‭ ‬-‭ ‬Елде бұзылмаған ештеме қалмады.‭ ‬Қаймағы бұзылмаған жалғыз дін,‭ ‬мұсылманшылық ақ жол еді.‭ ‬Ол да бұзылып барады.‭ ‬Дін ... ... ... ... ... ... ‬не ... бар‭?
-‎ ‏Тоқтат әрмен тантымай‭! ‬Не айтып келесің,‭ ‬дорба ауыз,‭ ‬-деп Ақан қалшылдап кетті.‭ ‬-‭ ‬Тағы да ... ... жаға ... ... ‬Не ... отырсыңдар...
‎ ‏-‎ ‏Ақан шырағым,‭ ‬сап-сап‭! ‬Ел сөзін естіп,‭ ‬мына тақалған дауды ... ‬ел ... ... де,‭ ‬діннен безбесін,‭ ‬мұсылман баласы бір-бірімен қырғи қабақ болмасын деп ара ағайын болып келдік,‭ ‬-‭ ‬деп еді ... ... ... ... диалогтар жүйелі дамиды:‭ ‬біріншіден пайымдау,‭ ‬одан кейін барып қарсылық көрсетіледі.‭ ‬Романның баяндау жүйесінде диалогтағы ойдың қозғалысына кейіпкер сөзіне,‭ ‬автор ... ... ... ... ... қысқа болып келуі,‭ ‬ой тұжырымға бай,‭ ‬икемді болып келуі,‭ ‬өмірлік ситуацияға ерекше мән беріп тұр.‭ ‬Кейіпкерлер бірінің сөзін бірі іліп‭ ... ... ... ... ... ... Ақан сері романының ауқымы мол,‭ ‬тынысы кең.‭ ‬Автор қазақ халқының салт-дәстүрін,‭ ‬мінез-құлқын,‭ ‬жақсы қасиеттерін айта отырып,‭ ‬ел арасындағы ынтымақтастық пен ... паш ... ... жерде жұртшылық ой‭ ‬-мүддесімен қаламгердің өмірге деген көзқарасы іштей тоғысып жатады.‭ ‬Осындай жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... ‬өріліп кеткенге ұқсайды.
‎ ‏Автордың ақын психологиялық жан дүниесін терең ашуға тырысады.‭ ‬Романдағы Ақан бейнесі арқылы ... ... ... ең ... ‬-‭ ... ... ... ‬Туындыдағы Ақан портретінен‭ ‬сегіз қырлы,‭ ‬бір сырлы,‭ ‬табиғи ... өте ... ... иесін көре аламыз.‭ ‬Т.Рахымжановтың айтуынша:‭ ""‬Ақан сері‭" ‬романындағы ... ... жан ... ашуға,‭ ‬характерін әлеуметтік қақтығыстар,‭ ‬қарама-қайшылықтар арқылы,‭ ‬шыңдап,‭ ‬шынықтыруға көмектеседі.‭ ... соң ... ... тағы бір ... ‬-‭ ‬ондағы оқиғалардың дамуы,‭ ‬шиыршық атып,‭ ‬шиеленісуі басты тұлға‭ ‬-‭ ‬Ақан серінің ... ... ... отырады.‭ ‬Бұл ретте портреттің де атқаратын қызметі мәнді.‭ ... әр ... ... өмір тәртібі,‭ ‬мінез-құлқына қарай даралауға,‭ ‬сюжеттік желілердің өзара кірігіп,‭ ... ... ... ... елулі әсер етеді.‭" ( ‬,‭ ‬49‭ ‬б.‭) ... ... ... ... ... ... көп мән бермей,‭ ‬Ақанның басынан өткен көп қиыншылықтарды жеті бейнелеген.‭ ‬Ақынның басынан ... ... аз ... ... сұлу ... ... қалуы,‭ ‬сүйіп қосылған жары Ұрқияны жер қойнауына беруі,‭ ‬баласындай әлпештеп қараған Құлагердің мерт болуы бәрі адам төзгісіз қайғы‭ ... ... ... осы ... ерекше бір шабытпен шебер баяндай білген.‭ ‬Ақан өміріндегі осы қасіреттің ең ... ‬-‭ ... ... мерт ... ... ... ... байы‭ ‬-‭ ‬Сағынайдың асына жиналған әр елдің беделді ... ... ‬Үш ... ... шақырып,‭ ‬тек қарауыл елінен ешкімді‭ ‬шақырмайды.‭ ‬Бірақ ауыл адамдарының қарсылығына қарамай Ақан шақырылмаған асқа жалғыз барады.‭ ‬Ақаннсың шақырылусыз ... ‬ел ... ... пен ... ... ... Нұрмағамбетке Ақанның тілінің ащылығы,‭ ‬өз өзін еркін ұстауы,‭ ‬серілігі ұнамаса,‭ ‬Батырашты Құлагердің атақ даңқы ішіне қызғаныш отын ұялатады.‭ ‬Осы тұстағы ... пен Ақан ... ... ру мен ру ... бітпес жауластықтың бастамасы сияқты әсер қалдырары анық.
‎ "‏Ал С.Жүнісовтің‭ ... ... ... ... ... баяндау жүйесінде ертеден бері еніп,‭ ‬уақыттың талай тезінен өтіп,‭ ‬ерекшеленген‭ "‬диалог-мінездеме‭"‬,‭ "‬диалог-дау‭" ‬жиі кездеседі.‭ ... да жөні ... ... ... бұл ... ... ... "‬Ажар мен ажал‭"‬,‭ "‬Өліара‭" ‬және тағы басқа пьесалар жазып,‭ ‬диалог құруға әбден төселген ... ... ... ‬Т.Рахымжановтың бұл тұжырымындағы‭ "‬диалог-дау‭" ‬романда көптеп кездеседі.
... ... алып ... кеткенде,‭ ‬Нұртазаның қаны қарайып Қорамсаға және оның жақтастарына айбат көрсетіп,‭ ‬қоқан-лоқы көрсетуі,‭ ‬және де екі елді ... ... екі ... ... ... ... найсап ел ішіне у сеуіп отыр,‭ ‬ертең бар жасымыз сол умен ... ... -‭ ... от ... да ... ... ‬Тағы да тоқалы Қадиша мен Тастанның арсындағы диалогтарды да ... ... ... ... өнерімен қоса,‎ ‏саятшылық,‭ ‬мергендік,‭ ‬атбегілік,‭ ‬құсбегілік қасиеттері көп.‭ ‬Ат баптап,‭ ... ... ... ... ... ең ... ... бірі.‭ ‬Романда С.Жүнісов Ақанның сүйікті тұлпары Құлагерді қалай ... ... ... ... ... ... қыралығы керемет бейнеленген.‭ ‬Жазушы ақынның тұлпары,‭ ‬қыран құсы,‭ ‬құмай тазысы арқылы серінің серілік тұлғасын ашуда романға ерекше көркемдік ... ... ... ... ... ... мен Біршек арасындағы тартысты тамаша суреттеп,‭ ‬ақынға‭ "‬Азынабай мен қасқыр‭" ‬ертегісін айтқыза отырып,‭ ‬халық ... ... ... ... де бетін ашып кетеді.‭ ‬Ақан Біршекті тілге тиек ете отырып,‭ ‬Азнабай мен Жанбота сияқты болыстардың Көкшетау жерінен шыққан Біржан‭ ‬салға ... ... осы ... арқылы әжуалап,‭ ‬болыстарды күлкі қылып,‭ ‬байларға тісін батырып алады.
‎ ‏Ақан серінің серісі ... ... ... қыраны.‭ ‬Көкжендет тырнағынан ұшқан құс та,‭ ‬жүгірген аң да құтылмайтын қырағы.‭ ‬Дилогияның ... ... ... елден жырақтап қалған кездері қыран құсы Көкжендет ақын мен ұлы Ыбан екеуінің асыраушысы болады.
... ... ... ... ... ... ... қимылдайтын сәйгүлік Құлагердің қастындықпен өлтірілуі Ақан өміріндегі орын‭ ‬толмас қайғы болды.‭ ‬Батыраштың көре алмаушылығының,‭ ... ... ... ... жетті.‭ ‬Ақанды қанатынан айырған Сағынай асына шақырылмай баруы,‭ ‬орыс оязының әйелі Анна Ивановнаның келуі,‭ ‬оның ... ... ... ... ... ... ‬дала халықтарының мәдениетін,‭ ‬Ақан серінің өнерін жоғары бағалауы автордың көркемдік шындықты аса дарындылықпен шебер суреттеуі көрініп тұр.‭ ... ... ... ... ... ғана емес,‭ ‬бүкіл қазақ халқының қанатын қайырып кетті.‭ ‬Құлагерінен айырған‭ ‬Ақанды болыс-байлар жайына қалдыра қоймады.‭ ‬Қыр соңынан қалмай,‭ ‬Басаралының,‭ ... ... ... ... бар ... ... ‬Ақын осындай қайғы-қасіреттерді көтере алмай өмірден баз кешіп кетеді.‭ ‬Оның елден,‭ ‬туған-туыстан жырақтап кетуі,‭ ‬ешкімнің ақын жан ... ... ... ... алмауында болды.‭ ‬Өмір ден баз кешкен ақын жүрегі қан жылады.‭
Сонымен,‎ ‏С.Жүнісов‭ ... ... ... сол Ақан өмір ... ... ... көтере білді.‭ ‬Ақанның қайғы-қасіретке толы өмірімен айналасындағы жанашырлары,‭ ‬өнер сүйер халық ... елді ... ... ... ортасында болған әлеуметтік тартысты суреттей отырып,‭ ‬сол заманның ащы шындығын көтерген.‭ ... ... ... ... ұштастыра келе ел тағдырын,‭ ‬өнерге деген қазақ халқының сүйіспеншілігімен қоса,‭ ‬надандардың Ақанға ... ... ... әрі нақты көрсеткен.‭
Қамшының сабындай келте ғұмырының соңына қарй Ақан сері інісі Әйбергеннен,‎ ‏сүйген жары‭ ‬-‭ ... ... ‬ел ... ... қағажу көріп,‭ ‬Омбы қаласына келген патша тағының мұрагері‭ ‬-‭ ‬Цесаревичтен де меселі қайтып,‭ ‬үлкен жан күйзелісіне ... ... ... ... ... ... ‬жоқ-жұқана тұрмыстың,‭ ‬жалғыздықтың зарын тартады.‭ ‬Ел үшін зорлык-зомбылық,‭ ... ... ... кеңсесінде қызмет істейтін патша чиновниктерінің екі жүзділігі,‭ ‬рухани дағдарыстар Ақан психологиясының бір бөлігі‭ ‬-‭ ‬портреттен де көрініс береді.
... күні ... түсі ... ... ме,‭ ‬...екі көзі қан талап,‭ ‬өңі қуарып,‭ ‬қос ішінде шалқасынан түсіп жатып алды.‭ ‬Көзі ілініп ұйықтамайды да,‭ ... ... ... ‬күрсінетін сияқты.‭" (‬5,‭ ‬369‭ ‬б.‭)
С.Жүнісовтің бұл портреттік суреттемедегі шеберлігі‎ ‏-‎ ... ... ... ... ... тоңмойын,‭ ‬томырық мінез-құлқына риза болмаған ақынның моральдық,‭ ‬рухани күйзеліс сыртқы кескін-келбетіндегі өзгерістер арқылы бере ... ... түн ... ... шала ... "‬қанталаған көз‭"‬,‭ ‬қаны қашып‭ "‬қуарған жүз‭" ‬сияқты портреттік детальдар,‭ "‬анда-санда үһілеп‭"‬,‭ ‬арлы-берлі дөңбекшіген дне ... ‬ел ... ... ... ... да ... ақынның психологиялық күй құбылыстарын дәлме-дәл береді.‭
Сол сияқты‎ "‏Ақан сері‭"‬ дилогиясында:‭ ‬Ақтоқты,‭ ‬Қадиша,‭ ‬Әйберген,‭ ‬Әлібек батыр,‭ ‬Ғазиз ақын және т.б.‭ ... ... ... ... кейіпкерлердің портреттері де олардың ішкі жан қозғалыстарына орайластырып сипатталады.‭
Ғалым Ж.Дадебаев‎ "‏Өмір шындығы ... ... ... ... ... ... сері ... өмірі мен ортасының шындығына қатысты бүгінгі күнге дейін жұртшылық назарынан тыс қалып келген көптеген деректер бар.‭ ‬Солардың ішінде Ақан мен ... ... мен ... ... ... мерт болуы туралы мағлұматтардың мазмұны ерекше назар ... ... өз ... ... өмірлік негізі ретінде осылай деректерге сүйенген.‭ ‬Сонымен бірге ... Ақан ... ... ... айтылмаған халық ауыз әдебиеті үлгілерін түгел қабыл алмағаны да рас.‭ ‬Мысал мына бір деректе.‭ ‬аңыз-әңгіме жүйесінде сақталған хабарларға көңіл ... ... ... ... ... ‬Ақтоқты мен Ақан екеуі қашқан уақытта,‭ ‬Ақан Атқтоқтыны алдына міңгестіріп,‭ ‬Есілден өтіп бара ... ... қуып ... ... ... сері Ақтоқтыға қанжар салып өлтіріп өзі өзеннен ... ... ... кетеді деп айтылады.‭ ‬Бірақ С.Жүнісов романында Ақтоқтыны аман қалдырып,‭ ‬Ақанды кіршіксіз таза ... алып ... ... ... ... ажалдан құтқарып қалады.‭
С.Жүнісов өз туындысында:‎ ‏Нұртаза болыс,‭ ‬Сүтемген бай,ояз ... ... ... ... ... ‬бірталай ұнамсыз геройлардың портрет галериясын жасаған.‭
"Ақан сері‎" ‏романының баяндау жүйесіне тән бір қасиеті:‭ ‬жазушы ұнамсыз кейіпкерлердің ... ... ... ... ... біріктіріп суреттеген.‭ ‬Мәселен,‭ ‬Қараөткел қаласындағы ояз Коноваловтың кеңсесін күзететін қараауылдардың,‭ ‬қазақ жұртынаннедоимке алым-салығын жинайтын полиция,‭ ‬жандармдардың,‭ ‬кең ... ... ... ... ... ... ... ‬қастандықтардан қорғайтын офицерлер мен солдаттардың портретінде:‭ ‬темір,‭ ‬болат,‭ ‬мырыш тәрізді металдардың түрлері бүтіннің ... ... ... ... жүз ... ... ‏-‎ ‏бірнеше пәуеске,‭ ‬тарантасты ояз арбалары,‭ ‬жан-жағында,‭ ‬арқасында шошайған мылтық,‭ ‬күнге жарқылдаған ... ... ... ... әскерлері бар,‭ ‬түс ауа сау етіп‭ ‬Шыңғыс ауылынан келіп түсті.‭ ... ... ... медалі,‭ ‬значоктарын таққам станица атамандары да бар.‭" (‬5.‭ ‬237‭ ... ... ... ... тағдыры мен аяқталған,‭ ‬яғни жазушы Ақан образын сомдауда реальды ... ‬-‭ ... ... ... ... аңды жеңе білген Ақан заманға қарсы тұра ... ... ... баласы Ыбанмен аскеттік сүруге мәжбүр болды.‭ ‬Бұл мәселе академик ... ... ‬:‭ ... ... ... ‬-‭ ... күні орыс ... "‬Челевек в мире отчуждения‭" ‬яғни‭ ‬өскен ортасынан жеру,‭ ‬қоғамынан түңілу,‭ ‬жатсыну,‭ ‬жалғызсырау формасы ... ... ‬-‭ ... сөзі ... ... ... қабылдауға тұрарлық.‭(‬18,‭ ‬166‭ ‬б.‭)
Ақынның әнші,‎ ‏домбырашы,‭ ‬ақындық,‭ ‬серілік өнері мен шығармащылығы алдындағы дарын иелері ... ... ... ... ... ... ‬Құлтуманың,‭ ‬т.б.‭ ‬әнші-композитарлардың әншілік-композиторлық шығармашылығының қалыптасып дамуына,‭ ‬шыңдалуына әсері тиді.‭
Ақан ... ‏-‎ ... ... ... ‬Лирикалық шығармалары‭ ‬-‭ ‬әдемілік пен махаббаттың асыл өрнектері,‭ ‬поэтик образдың сарқылмас көзі.‭ ‬Ақанның бойын билеп,‭ ‬жүрегінен ... ... ... мен ... нағыз сентиментализм.‭
Ақанның осы күнге дейін жеткен ... ... ... ‬қазақ халқының жүрегінен мәңгі орын алары хақ.‭ ... ... ... ұрпақта ақынның өнерін өлтірмей‭ ‬-‭ ‬ғасырдан ғасырға жалғастырылуы еш ... ... ... ... ... Жаяу Мұса ... ‏ Сал-серілер ішіндегі аты аңызға айналған,‭ ‬өмірі жұмбақ ертедегідей ел еркесі,‭ ... ... ... пен ... ... айналған Мұса Байжанов болды.‭ ‬Ол жастайынан домбыраның үнімен жанын тебіренті,‭ ‬қазақ музыкасына ден ... ... ... тән кербездік,‭ ‬жинақылық,‭ ‬сезімталдық Жаяу Мұсаға тән.‭ ‬Қазақтың белгілі халық ... ... мен ... арасындағы танымал көптеген әндердің авторы Мұса Байжанұлы.‭ ‬Мұса қазақ өнеріне жаңашылдық алып келген,‭ ‬алғаш рет қазақ даласына сырнай мен скрипканың үнін ... ... ... әнімен қоңыр даусымен баурап алған ұлы тұлға.‭ ‬Мұса өнері бүкіл қазақтың кең байтақ даласын әнге толтырып,‭ ‬елдің сусынын қандырған.‭ ‬Кең ... ерке ... Мұса ... ... ... Зейін Ақышевтің‭ "‬Жаяу Мұса‭" ‬романы қазақ әдебиетінен өз ... алды ... ... ... ... ... мен өжеттігі бірдей,‭ ‬аттыдан жаяу жүріп кек алған батыр атамыз‭ ‬-‭ ‬Жаяу Мұсаға ескерткіш.‭"‬-‭ ‬деп автор өзі айтпақшы,‭ ‬бұл ... ... ... ... ... ... ... келешек ұрпағына аманат етіп қалдыру.‭ ‬Қазақ елінің ел болып қалыптасу жолында аянбай тер төккен ұлдарының‭ ... ... ... ... бар ... ... ... тұтас,‭ ‬бір жүйеге бағындырылған көркем шығармадағы әрбір сюжеттік желінің ... ... ... ... ұсақ ... дәлелденген.‭ ‬Осы орайда көркем шығарманы күрделі композициялық жүйе деп қарастырсақ,‭ ... ... ... әр ... оның идеялық-эстетикалық мән-мағынасын айқындайды.‭ ‬Портрет те туындының шағын құрылысы ретінде автордың айналаны қоршаған орта мен адам ... ... ... бағыт-бағдар сілтейтін көркемдік құралына айналады.
‎ ‏Шынтуайтына келгенде,‭ ‬адамның мінез-құлқын,‭ ‬көзге көріне бермейтін ішкі жан ... ... ... ... ... ... ролі ... ‬Осы ойымыздың айқын көрінісін жазушы Зейін Ақышевтің‭ "‬Жаяу Мұса‭" ‬романынан көре аламыз.‭
Әрине,‎ ‏көркем әдебиеттердің заңдылықтарына сай әрбір тарихи оқиғаны,‭ ... ... өнер ... ... ... ... негізінде жазылған көркем шығармаларда әр жазушы өзнің көркемдік шеберлігіне орай образ,‭ ‬нақты өмірдің шындығын бейнелейтін көркем туынды ... ... ... ... ... ... Мұсаның адам ретінде өмірді тануы,‭ ‬қабылдауы ғажап құбылыс.‭ ‬Сондықтан ол өз ортасынан оқшау.‭ ‬Жаяу Мұсаның өзгелерде қайталанбас эмоциялық,‭ ‬психологиялық ерекшеліктер оның жеке ... ... ... ... ... ‬Жазушы З.Ақышев Мұсаның қоғамдағы ролін оқырман сұранысына сай дер ... ... ... арқау етіп,‭ ‬ұлттық тұлғаны биік деңгейге көтерді.‭ ‬Сал-серілерде жинаған байлықты саналы ғұмырына,‭ ‬сәнді де ... ... ... ... ... ... келе жатқан дархандылығы,‭ ‬жомарттылығы болса керек.
‎ "‏Жаяу Мұса‭" ‬-‭ ‬қазақ халқының тұрмысын,‭ ‬салт-санасын,‭ ... ... ... танытқан және сол қиын кезеңде өмір сүрген ақын,‭ ‬әнші,‭ ‬композитор Жаяу Мұса ... ... ... ‬Бір жақсысы,‭ ‬З.Ақышев әрбір қоғамдық құбылысқа суреткерге тән қырағы көзбен қарайды‭; ‬оның қозғалтушы көздерін,‭ ‬қайнар ... ... ... ... бір-бірімен байланысын айқындайды‭; ‬нәтижесінде күрделі,‭ ‬қарама-қайшылықты өмірдің кең ... ... ... ... бұл ... жазу үшін де ... еңбек етіп,‎ ‏Мұсаның туып өскен жеріне саяхат жасап,‭ ‬көптеген‭ ‬адамдармен ... ... ... ... ... ... беттерін қайта ашып,‭ ‬Мұса өмірін асқан көркемділікпен ... ... ... тиек ... ... ... ... отбасынан шыққан халық әнші-композиторлық өнерімен танылған Байжанұлы Мұса.
‎ "‏Қазіргі тарихи романда да бас кейіпкерлердің ... ... ... ‬З.Ақышев‭ "‬Жаяу Мұса"романының бет ашар сөзінде:‭ "‬Жалғанда ... төрт жыл ... ... ... бүкіл‭ ‬өмірін кітапқа түсіру мүмкін емес.‭ ‬Әсіресе,‭ ‬Жаяу Мұса өмірі,‭ ‬өйткені оның әр жылы,‭ ‬бейнелеп айтқанда,‭ ‬бір кітапқа ... ... ... жазады‭ ‬.‭ ‬Рас сөз.‭ ‬Сөйтсе де З.Ақышев Жаяу Мұса туралы романда бас кейіпкердің ана құрсағында жатқан ... ... ... ‬57‭ ...
Туылмай жатып,‎ ‏ана құрсағында жатып-ақ қиыншылықтарды көреді.‭ ‬Дүние есігін аша салып-ақ ... ... ... ... ... ... шешесінің таяғына шыдамай,‭ ‬әкесінің жалғыз атын мініп қашуы Мұса өміріндегі ... бір ... ғана ... ... ... өнер ... ... қиындығын,‭ ‬үстемдік таптың халыққа деген қиянатшылдығын Мұса өмірі арқылы көрсетпек ... ... ... Мұса ... ... бірге Қызылжар қаласына барады.‭ ‬Көпес татарға жұмысқа тұрып бос уақытында‭ ‬өз бетінше оқи бастайды.‭ ‬Кедей ... өмір ... Жаяу Мұса ... қиыншылық көрседе,‭ ‬жасымай халық үшін күресе білген‭ ‬батыр ұлының бірі.‭ ‬Бөтен қалаға барып,‭ ‬орыстың тілін үйреніп,‭ ‬мәдениетімен ... ‬Ол тез ... орыс ... үйреніп,‭ ‬орыс жазушыларының шығармашылығымен,‭ ‬қаланың музыкалық өнерімен танысады.‭ ‬Бозбала өзінің білімінің жеткіліксіз екендігін,‭ ‬әрі қарай оқу қажеттілігін ... ... ... ... ‬ол Омбыға аттанады.‭ ‬Бұл туралы Ахмет Жұбанов былай деп жазды:‭ "‬Ресейдің ... ... ... ... Омбы ... ... ең ... бастапқы музыкалық білім алудың өзі орындалмас арман болатын.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬Омбы Мұсаның музыка мектебіне айналады.‭ ‬Ол орыс классиктерінің шығармашылығын ... ... ... ... ... ‬концерттерге қатысады.‭ ‬Бұл қалада Мұса бірінші рет үрмелі аспаптар оркестрінің ойынын естиді,‭ ‬орыс халық ... ... ... ... ... ... ... мәлімет алады.‭ ‬Егер ол бұған дейін тек ән мен ... ғана ... ... ... ... жанрлары‭ ‬-‭ ‬марш,‭ ‬вальс,‭ ‬мазурка және тағы басқа болатынын білді.‭" ‬Мұса Омбыда көп жаңа нәрсемен таныс ... ‬ол үшін би ... ... ... ... ... ақын ... шығармашылық шабытты сезінді.‭ ‬Домбыра мен қобызбен қатар,‭ ... және ... ... ... ... ... Мұса тек Ресейде болып жатқан толқулар туралы ғана емес,‭ ‬әлемдегі барлық маңызды оқиғалар туралы өз түсінігін қалыптастырды.‭ ‬Ол байлар мен ... ... ... ... ... ... ... Омбыда қазақтан шыққан тұңғыш офицері Шоқан Уәлиханов пен таныс болып,‭ ‬екеуі бір үйде тұрады.‭ ... ... көп ... ... ‬Ол ... ... білім алуына көп көмектеседі.‭ ‬Шоқан бейнесі шығармада автордың баяндау шеберлігінің арқасында өте тартымды‭ ‬және ... ... ... өскен еліне,‭ ‬Мұса сауатты азамат,‭ ‬көптеген музыка аспаптарында шебер ойнап ән ... ... ... болып оралады.‭ ‬Жазда ауылына қайтып келген кезінде Мұса ауыл адамдарына Омбыда көргені жайлы әңгімелеп беретін.‭ ‬Оның даңқы далаға жайыла бастады.Қазақтың ... мен ... ... орындаумен қатар,‭ ‬ол орыстың,‭ ‬татардың,‭ ‬башқұрттың сазды аспаптарын шеберлікпен игерді.‭ ‬Мұса өз тыңдармандарын орыс музыкасының кейбір үлгілерімен ... ... сырт ... де дала ... әсер ... ... ... мен жүріс-тұрысы,‭ ‬гармон мен скрипкадағы ойыны,‭ ‬орыс ақындарының туындыларының аудармалары оны ... ... ‬Ол ... қоғамдық өміріне де белсене қатысатын.‭ ‬Өзінің сүйікті атына мініп алып,‭ ‬ауылдарды аралап,‭ ‬адамдарға газеттер мен журналдардан,‭ ... ... ... ... ... әндер орындап,‭ ‬домбыра,‭ ‬скрипка мен гармонда ойнап,‭ ‬халықтың көңілін көтеретін.‭ ‬Өнерпаздың айналасына қашанда халық көп жиналатын.‭ ‬Ән мен күй,‭ ‬ойын-сауық,әзіл мен ... оның ... ... ... ... ... ‬-‭ ... Мұса мен Мұстафа Шормановтардың ызасына тиетін.‭ ‬Қайдағы бір кедейдің атағы олардан асып ... ... Мұса ... ... ... алғандай көрінетін.‭ ‬Бір күні Мұса әнін айтып Шормановтардың ... өтіп бара ... ... ... оның ... ... ... қояды.‭
"-‎ ‏Екінші,‭ ‬мұнан былай Мұса деген атты ... ... ... тұрғанда басқа қазақ баласы Мұса бола алмайды.‭ ‬Бір елге екі Мұса көп‭! ‬Әліне қарамай атыңды Мұса қоюын ... ... ... ... ... ... ... қой айдап қайтқан саудагерінің қойының соңынан Қызылжарға жаяу ... деп ... ... ... ... ... ... енді,‭ ‬енді жүре бер.‭ ‬Ауылыңа жаяу кет.
... ... ... ... ... ... Боштаевқа аттандырды.‭
-Өшірсін кенегеден,‎ ‏өшсін Мұса аты.‭ ‬Жаяу атандырсын‭!" ‬деуінің себебі,‭ ‬олардың ойынша,‭ ‬Мұса ... ... ... қазақ даласының‭ ‬беделді тұқымдарына құрмет көрсетіп,‭ ‬атынан түсуі тиіс еді.‭ ‬Шорманов дала тек ... ... ‬-‭ ... ... тиіс деп ... ... Шормановтарға қарсы кедей Мұса шарасыз еді.‭ ‬Сазгер әнші енді ауылдарда жаяу аралай бастады.‭ ‬Сөйтіп ... ... ол Жаяу Мұса ... ... ... Шорманов әншіні қорлау үшін оның атын тартып алған болатын.‭ ‬Қазақ үшін жаяу ... ‬-‭ ... ... Мұса,‭ ‬енді Жаяу Мұса,‭ ‬уайымға батпай,‭ ‬баяғыдай ауылдарды аралап,‭ ‬әнін ... ... мен ... ... ‬халықтың көңілін көтеретін.‭ ‬Дегенмен Шормановтардың әлімжеттігі Мұсаның намысына тиді.‭ ‬Ол тек ... ... ғана кек ... алатындығын түсінді.‭ ‬Әнші Шормановтардың дөрекілігіне өнердің жеңілмес күшін қарсы қойды.‭ ‬Осылайша,‭ ‬бүлік пен күрестің гиміне айналған оның ... ... ‬-‭ "‬Ақ ... ‬пайда болды.‭ ‬Ән тек Шормановтардың ғана әшкерелеп қана қоймай,‭ ‬қазақ даласындағы ... өмір ... ... ‬Мұса осы ән арқылы Мұстафадан өз кегін қайтарды.‭ ""‬Ақ сиса‭" ... ... ... ... жәй ... ... ... бара жатса,‭ ‬құлағына‭ "‬Ақ сиса‭" ‬келгендей шошып оянады,‭ ‬ояу отырса,‭ ‬ауыл сыртынан біреу‭ "‬Ақ сисаны‭" ‬шырқап өтіп бара ... ... ... ... ... ‬ауылдан жаяу айдалып бара жатқан көзі өткір,‭ ‬қара торы жігіт ... жалт ... ... қарап тұрғандай,‭ ‬кейде жұдырығын түйіп айбат шеккендей,‭ ‬кейде ... ... ... ... ... ‏Мұстафадан тыныштық кетті.‭ "‬Ақ сисаны‭" ... жан ... ... ... алмады‭"‬.
‎ ‏Ауылдың өмірімен танысып,‭ ‬болыс,‭ ‬би,‭ ‬әкімдердің жай ... ... ... зорлық-зомбылығын әшкерелеп,‭ ‬Баянауылдың аға сұлтаны Мұса Шормановпен оның інісі Мұстафаның іс-әрекетін әшкерелеп,‭ ‬Омбы генерал-губернаторына ... ... ... ... ... ерегіс-тартыстың нәтижесінде,‭ ‬ағайынды Шормановтар‭ ‬әр қилы жалалар жауып,‭ ‬Жаяу Мұсаны он екі ... жер ... ... ... ... "‬Тұтқын зары‭" ‬әндері осы кезде пайда болады.‭ ‬Тұтқында екі жылды атқарысымен өзі сұранып әскер қатарына ... да ... ... ... ‬Қазақстанға бағытталған генерал М.Г.‭ ‬Черняевтің отрядына қосылып,‭ ‬жүк батальон құрамында Шымкент,‭ ‬Әулие ата,‭ ‬Верный әскери жорығына қатысады.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‏Генерал Черняевтің қазақ халқына жасаған қорлығына шыдамаған Шоқан мен Мұса әскер қатарында бола беруден бас тартып,‭ ‬бостандыққа шығысымен ... ... ... өз ... ... ... ‬ауылнай болып сайланады.‭ ‬Көп ұзамай Жаяу Мұсаны жаулары қайталап қуғынғасалып тынышын алады.‭ ‬Жай халыққа әрі ... ... ... ... ... ... Мұса ... ‬аймақ билеушілердің зорлық-зомбылықтарын әшкерелеу мақсатымен Петербургқа аттанады.‭ ‬Орыс патшасының кеңсе қызметкерлерінен қолдау таппай,‭ ‬Украина,‭ ‬Латвия,‭ ‬Польша елдерін аралап,‭ ‬Қазан ... ... ... ... ‬Дарын иесі Мұса өлең,‭ ‬арнау,‭ ‬ән шығармашылығының екінші саласы‭ ‬-‭ ‬әлеуметтік теңсіздікті әшкерелейтін бас бостандықты аңсайтын ... ... ... ... ыңғайлы сазды әуен қосылып шыққан:‭ "‬Шормановқа‭"‬,‭ "‬Хаулау‭"‬,‭ "‬Толғау‭" ‬әндері халық арасында тез ... ... ... ... арасында танымал әндерінің бірі‭ ‬-‭ "‬Құлбай‭" ‬-‭ ‬оның қайын атасына арналған.‭ ‬Әнде кекесін де,‭ ‬қулық та,‭ ‬ойнақы әзіл де ... ... және оның ... ... мен ... ... ... ‬Мұса оның қызы Сапарға жылы лебізін айтады.‭ ‬Бойжеткен Сапар Мұсадан ... жас ... ... жайбарақат ауыл өмірінен ләззәт алып,‭ ‬жұбайы,‭ ‬балаларымен жолдастарының арасында өмір сүріп жатты.‭ ‬Бұл кезең ақынның өміріндегі ең тыныш,‭ ‬бейбіт кезі ... ... бұл ... өмір ... ... ... ұзамай Сапар қайтыс болады.‭ ‬Мұса әйелінің өліміне қатты қайғырды.‭ ‬Бұл ... ... мен ... ... ... арасында қырғи қабақтық өрши түсті.‭ ‬Өз жарының бейітіне балаларымен ... ... ... отыратын.‭ ‬Ол қайтыс болған әйеліне‭ "‬Сапар‭" ‬әнін арнады.‭ ‬Жаяу Мұса ... ... ... ... да,‭ ‬мазмұны жағынан да көп қырлы,‭ ‬әрі бай.‭ ‬Оның шығармашылығына атақты әнші сазгерлер Біржан мен Ақанның және үздік‭ ... ... ... ... ... ‬Ақын өзінің‭ "‬Гаухар қыз‭" ‬туындысын Біржанның,‭ ‬Ақан серінің ықпалымен шығарған.‭
З.Ақышев романында жаяу Мұса бейнесі кеңінен ашылған.‎ ‏Басына түскен ... ... жеңе ... ... ... ‬басқа демей кінәсін бетіне басқан.‭ ‬Мінезінің қайсарлығы,‭ ‬тік болуы романда ерекше суреттеледі.‭ ‬Байлардан жасқанбай,‭ ‬кедейдің сөзін сөйлеп,‭ ‬соларды жақтаған.‭
Романда Жаяу Мұса ... әр ... ... ... ... ... болатын.‎ ‏Табиғат көрінісі де кейіпкердің жан дүниесімен бірлікте,‭ ‬сабақтастықта суреттелетін болғандықтан,‭ ‬шығарманың эстетикалық әсері арта түседі.‭ ‬Осында туған жер ... ... ... ... ... өмірге келуіне әсер етеді.‭ ‬Алыста жүріп,‭ ‬туған жерін сағынып‭ "‬Сүйіндік‭"‬,‭ "‬Бозторғай‭" ‬әндерін шығарады.‭ ‬Мұса әндерінің қай-қайсысын алсаң да туған жерге,‭ ... елге ... ... ... ... ... қасиеттер,‭ ‬жеке адамның бойындағы жақсы,‭ ‬жаман мінездер ешқашан уақыт кезеңіне тәуелді ем ес.‭ ‬Жаяу Мұсаға қайғы қасірет әкелген ... қай ... ... өмір ... ‬Сондай адамдар Шорманның Мұстафасы мен Боштайдың Құсайыны жаяу Мұса ... ... ... ... Жаяу ... ‏-‎ ... күші ... ‬алдына қойған мақсаттары айқын,‭ ‬әрдайым әділеттілік,‭ ‬әлеуметтік ... ... ... әрі күрескер тұлға.‭ ‬Сол себепті З.Ақышев Жаяу ... ... ... ... ... ашылып,‭ ‬болашақ тағдыры шешілетін өмірдің қиын-қыстау кезеңінде оны толық суреттейді де содан ... ақын ... ... ... ... ... ... "‏Жаяу Мұса‭" ‬романы халықтың ардагер,‭ ‬ақын ұлы‭ ‬-‭ ... Мұса ... ... ... ... мен ... туралы айтқанымен,‭ ‬негізінен феодалдық қарым-қатынастарға құрылған қазақ қауымының ... ... ... ... ... ... ... көркем тарыхшылдық,‭ ‬қоғамдыққұбылыстар Жаяу Мұса характерін бейнелеуде елеулі орын алады.‭ ... ... ... сомдағанда әлеуметтік-психологиялық‭ ‬жағынан терең зерттеулер жүргізеді.‭ ‬З.Ақышев үшін кейде Жаяу Мұса образы өнер ... тән ... ғана ... ... ... ... оқиғаларға белсене араласуымен қадірлі.‭
Шығармадағы Жаяу Мұсаның рухани жағынан кемелденіп,‎ ‏өсіп-жетілуі қоғамдық тарихи құбылыстардан тартынбай,‭ ‬аянбай ат ... ... ... ... ... ... сыртында,‭ ‬адам аласы ішінде‭" ‬деген мақал бар.‭ ... ... ... жаны ... ... адам баласы қанша тұйық болғанымен,‭ ‬оның жан толқынысын,‭ ... ... ... ... дене мүшесі бар.‭ ‬Ол‭ ‬-‭ ‬көз.‭ ‬Дәлірек айтқанда,‭ ‬шығармадағы адам жанының‭ ‬айнасы‭ ‬-‭ ‬көз.‭
Автор‎ "‏Жаяу Мұса‭" ... ... ... сомдағанда:‭ ‬олардың әлеуметтік жағдайын,‭ ‬шыққан тегін,‭ ‬мінез-құлқынашуға ерекше мән береді.‭ ‬Айталық,‭ ‬шығармадағы:‭ ‬Мұстафа,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬екіжүзділік,‭ ‬сараңдылық,‭ ‬дүниеқоздылық тән десек,‭ ‬олардың қарау,‭ ‬арам ниеттерінде,‭ ‬сыртқы портреттерінде де осы қасиеттері тайға таңба басқандай көрініп жатады.‭ ... ... ... өкілдерінің моральдық азғындауы жазушы концепциясымен үндесе‭ ‬отырып,‭ ‬сол қоғамның шындығын әшкерелейді,‭ ‬екінші жағынан,‭ ‬адам пиғылын бұзған,‭ ... ... тағы ... ... ... де ... баға береді.‭
З.Ақышев ұнамсыз қаһармандарының жанына терең үңіледі.‎ ‏Себебі,‭ ‬бұл кейіпкерлер қуыршақ емес,‭ ‬ырықсыз,‭ ‬жетесіз кісі де ... ... ... ... ... ... мол динамикалық характерлер және олардың өмір тәртібі,‭ ... ... ... ... ... көздің әртүрлі құбылыс,‭ ‬өзгерістері арқылы айқындалып отырады.‭
Жазушы Жаяу Мұса‎ ‏образын сомдап,‭ ‬характерін ірілендіріп,‭ ‬оның ақындық,‭ ‬азаматтық терең сырын ашып ... ... ... көпшілік өмірімен,‭ ‬қоғамдық құбылыстармен ұштастырып сипаттайды.‭ ‬Сондықтан романдағы Жаяу‭ ... ... ... ‬образы қоғамның қарама-қайшылықтарын ақиқат ашып берген ... ... ... болып шыққан.‭ ... ... ... ... ... ... бір ... көздей отырып жұмсалатыны,‭ ‬ондағы барлық факт,‭ ‬өмір құбылысы,‭ ‬портрет те кейіпкер характерін жасауда жұмсалатыны менмұндалап тұратыны байқалады.‭ ‬ ... та‭ ... ... ‬романында Мұса Байжанұлы туралы түрлі естеліктерді пайдаланады.‭ ‬Хатқа‭ ‬1938‭ ‬жылы түскен бір естелікте Мұса ... өмір ... ... ... ол ... ... ... түсініктер берілген.‭ ‬Жазушы өз кейіпкерінің туған ортасына,‭ ‬жеке өміріне қатысты деректердің мол тобын осы естеліктен табады.‭ ‬С.Торайғыров туралы ... ... ... ... ... ... естеліктер беретін деректер әлде қайда аз,‭ ‬оның үстіне ... ... ... ... ... ... ... түсініктер де мардымсыз.‭ ‬Соған қарамастан З.Ақышев өз романында Мұса Байжанұлы өмірі мен ақындық өнерінің шын негізінен,‭ ... ... ... ... ашып ... ... ... жазушы қиялы өз кейіпкерінің қаламынан туған өлеңдерінен көп ... ... ‬2,‭ ‬78‭ ... ... ... ... қарамай көркем сөзді пайдалана отырып,‭ ‬ақын өмірін бізге‭ ... ... ... ... Мұса ... өлең,‭ ‬ән мәдениетіне келтірген жаңалығы‭ ‬-‭ ‬ән құрылымында,‭ ‬ырғағында,‭ ‬тақырыбы мен мазмұнында,‭ ‬екпіндеп орындалуы болса,‭ ‬мысқыл өлеңдері‭ ‬-‭ "‬Шал мен ... ... мен ... ... мысалдары да жатады.‭ ‬Өз халқының өнері мен мәдениетін барынша игерген Мұса орыс халқының тілін,‭ ... ... ... ... қоғамының даму барысына‭ ‬белсене араласқан ұлы ретінде,‭ ‬мәдениетіне айтарлықтай өз үлесін қосқан қайраткер ретінде ... ... Мұса ... ән өнерін мазмұн,‭ ‬түр жағынан байытып,‭ ‬шығармашылық жаңалықтар енгізіп,‭ ‬әуен сазын жаңа ... ... аса ... ... ‬Ол‭ ‬өз шығармаларында қазақтың мұңын мұңдап,‭ ‬жоғын жоқтап,‭ ‬өз ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік көзқарастары,‭ ‬азаматтық ұстанымдары сол кездің демократтық-ағартушылық озық идеяларымен астасып жатты.‭
Тоқсан төрт жыл ... ... ... ... ... басынан басынан көптеген қиыншылықтар өтеді.‭ ‬Қиыншылықтар елмей,‭ ‬елі үшін аямай тер төгеді.‭ ‬Осындай күрескер бабамыздың еңбегі еш уақытта елеусіз ... ... ... Мұса ... күні ... ... халық сүйіп тыңдайды.‭ ‬Оның алуан нақысты асқақ әндері ... ... ... ... ... ...
Сал-серілердің сан-қырлы өнер иесі болып,‎ ‏бірнеше саланы меңгеруі уақыт,‭ ‬заман талабынан туған жағдайлар деуге болады,‭ ‬себебі сахна мен ... ... ... пен балеті жоқ далада пайда болған‭ ... ... ... өнердің қасиеттерін көшпелі өмір салты қажеттілікпен,‭ ‬уақыт сынынан іздестірген жөн.‭
Радиосы мен теледидары,‎ ‏музыка ... ... ... ... ... ауылында өнер-білімнің таралу жолы,‭ ‬тәсілі түрлі-түрлі.‭ ‬Жалпақ жұртшылық ортасында өз әлінше ағртушылық,‭ ‬оқутушылыққа ... ... ... да.‭ ... соңында жүрген,‭ ‬шаруа қамымен оқшаулау тұрған,‭ ‬әбден зеріккен ауыл өнерпаздарды қуана қарсы ... ... ... домбыра‭ ‬үні шықса,‭ ‬сол үйге ауыл тегіс ... ... ... ... ... ... ... мәні,‭ ‬халқымыздың өткендегі рухани‭ ‬өмірінде алатын орны ақындық өнерінен бірде кем емес.‭ ‬Алайда мұндай деректердің бұрын ... ... ... оны ... ... ... ... бетіне түсірудің‭ ‬өзі оңай іс болып отырған жоқ.‭ ... ... ... сал,‎ ‏Ақан сері,‭ ‬Үкілі Ыбырай,‭ ‬Жаяу Мұса,‭ ‬Балуан Шолақ,‭ ‬Мәди,‭ ‬Мұхит сынды сал-серілері серілікке,‭ ‬махаббатқа өмір ... деп ... ... ... әсерін ардақтайды.‭ ‬Сал-серілердің махаббат мәселесіндегі кредосы‭ ‬-‭ ‬өзіне барлық жағынан тең,‭ ‬сертке берік адал ... ... ... ... ... ... көз ... ‬жеңілтек мінезді көрсетуге қарсы.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬сал-серілер сұлулықты көре де бағалай білген.
... ... мен ... ... қоғам дамуы мен тарих заңдылығынан тыс қала алмайды.‭ ‬Рухани ... ел ... ... ... бүгінгі таңда өткенге үңіліп,‭ ‬ұлт тәуелсіздігі жолындағы ... ... ... ... ... ... орны бар екенін айта аламыз.‭
Сонау‎ ‏XVIII ғасыр мен XIX‭ ... ... ... ... ... кең етек жайған‭ ‬сентиментализм ағымы біздің қазақ әдебиетінде‭ ‬де оның ішінде сал-серілер‭ ‬шығармаларында да ... ... ... ... орыс ... ... ... қаламтербеген жазушылар ішінде Карамзинге қатар келер адам аз.‭ ‬Дегенмен де Радишев,‭ ‬Фонвизиндерді да айталмыш ағымға өзіндік үлес қосқан жазушылар ... ... ... ... жазушылар болсын,‭ ‬ақындар болсын,‭ ‬сал-серілер болсын түгелінің түпкі ойы ... ‬Ол ... ішкі ... ... ... ... ... ашып көрсету.‭ ‬Тебіреніс пен сезімге толы,‭ ‬қуаныш пен ... ... ... ... ‬Осы жолда қазақтың сал-серілерінің жоғарыда айтып ... тер ... ... ... мен Ақанның,‭ ‬Жаяу Мұса мен Балуан Шолақты,‭ ‬Мәди мен Үкілі ... ... ... ... мен ... ... немесе Стерннің шығармаларынан бірде-бір кем емес.‭ ‬Бұлардың бәрі де өз дәуірі туғызған тамаша ... ... үлгі ... ... деп ... айта ...
Азия мен Еуропа,‎ ‏Америка елдерінде құрметті әнші,‭ ‬орындаушы,‭ ‬композитор,‭ ‬ақындық дәрежесіне көтерілу үшін‭ ‬әр дарын иесі,‭ ‬он-он бес ... бойы ... оқу ... немесе жеке‭ ‬сабақ алып халықтың сый құртетіне жетер болса,‭ ‬қазақ халқының бойындағы көптен бері айтылмай жүрген дарындылығы,‭ ‬арнаулы-кәсіптік ... ... ... ... ... ... ... байлығын өнер мектебі ретінде қабылдап,‭ ‬дарынды тұлға ретінде халқымыздың өнер,‭ ‬білім,‭ ‬мәдениет елегінен өткен әншілік,‭ ‬ақындық,‭ ‬сазгер-композиторлық,‭ ‬орындаушылық-насихатшылық пен саз ... да ... ... ... төрт-бес қасиеттердің бір адамның бойынан табылуы‭ ‬-‭ ‬қазақтың табиғи дарындылығы демеске болмайды.‭ ‬Бұған ақын,‭ ... ... ... ... ... бола ...
Қорыта келгенде,‎ ‏сал-серілер мұрасын бір ғана сөз ретінде қарау жеткіліксіз,‭ ‬оның өнеріндегі күрделі ... ... ашу үшін де ... тұрғыдан зерделеу қажеттілігі‭ ‬туындайды.‭
Тарихта мәңгі аты өшпейтін қазақтың сал-серілері Біржан сал,‭ ‬Ақан сері,‭ ‬Балуан Шолақ,‭ ‬Жаяу Мұса,‭ ‬Мұхит ... ... ... ... ... жолында,‭ ‬көптеген ғалымдар аянбай еңбек еті.‭ ‬Сал-серілердің ән шығармашылығы өз заманының әншілері мен тыңдаушыларының көркемдік ... ... қана ... ‬біздің заманымыздың өнерпаздары Ж.Елебеков,‭ ‬Қ.‭ ‬Ешекеев,‭ ‬Т.Арғынбаев,‭ ‬М.Ержанов,‭ ‬М.Шалқаров,‭ ‬М.Әбішов сияқты тағы басқаларды еліктіріп,‭ ‬дарындылығын ширата түсуге ықпал жасады.‭
Осындай баға ... ... ... академик Ә.Марғұлан,‎ ‏С.Қирабаев,‭ ‬С.Негимов,‭ ‬Т.Рахымжанов сынды ғалымдар зерттеу жасаған.‭ ... ... мен ... ... ‬талдаулар жасаған.‭ ‬Сол ғалымдардың зерттеулеріне сүйене отырып,‭ ‬өз жұмысымда талдау жасадым.‭
Сал-серілер жайында әлі ... ... ... ... ... ... ашылмаған сырлары жетерлік.‭ ‬Олардың өмірі мен шығармалары арқау болатын талай ... ... ... ... сенімдімін.‭
Пайданылған әдебиеттер
1.‎ ‏Рахыжанов Т.‭ ‬Қазіргі қазақ романының поэтикасы.‭ ‬II ... ... ... филология факультетінің‭ ‬студенттеріне арналған оқу-‭ ‬методикалық құрал‭ ‬//‭ ‬Алматы.,‭ ‬-‭ ‬1992.
2.‎ ‏Дадебаев Ж.‭ ‬Өмір ... мен ... ... ‬Алматы:‭ "‬Ғылым‭"‬,‭ ‬-‭ ‬1991.
3.‎ ‏Дадебаев Ж.‭ ‬Жазушы еңбегі және ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬2001.
4.‎ ‏Жүнісов С.‭ ‬Ақан сері.‭ ‬Алматы:‭ "‬Жазушы‭"‬,‭ ‬-‭ ‬1994,‭ ‬I том.
5.‎ ‏Жүнісов С.‭ ‬Ақан сері.‭ ‬Алматы:‭ "‬Жазушы‭"‬,‭ ‬-‭ ‬1981,‭ ‬II ... ... З.‭ ... ... ... ... ... көркем әдебиет‭" ‬баспасы,‭ ‬-‭ ‬1963.
7.‎ ‏Әбішев Ә.‭ ‬Найзағай.‭ ‬Алматы:‭ ... ‬-‭ ... ... С.‭ ... ... ‬Алматы:‭ "‬Өнер‭"‬,‭ ‬-‭ ‬1980.
9.‎ ‏Ақышев З.‭ ‬Жаяу Мұса.‭ ‬Алматы:‭ "‬Жазушы‭"‬,‭ ‬-‭ ... ... ... Қ.‭ ... ... ... ... ‬60-80‭ ‬жылдардағы қазақ прозасы.‭ ‬//‭ ‬Дәстүр және жалғастық‭ ‬//,‭ ‬Алматы:‭ "‬Санат‭"‬,‭ ‬-‭ ‬2001.
11.‎ ‏Әбдезұлы Қ.‭ ‬Тарихи тұлғалар және ... ... ... ... ‬-‭ ‬Алматы:‭ ‬Қазақ әдебиеті,‭ ‬2004.‭
12.‎ ‏Әлімқұлов Т.‭ ‬Көк ... ... ‬-‭ ... ‏Негимов С.‭ ‬Қазақтың сал-серілері.‭ ‬Ғылыми эсселер.‭ ‬Алматы:‭ ‬Ана тілі,‭ ‬-‭ ‬2005.‭ ... ... М.‭ ... ... поэтикасы.‭ ‬Алматы:‭ ‬Қазақ ССр-нің‭ "‬Ғылым"баспасы,‭ ‬-‭ ‬1975.
15.‎ ‏Қирабаев С.‭ ‬Шығармалары.‭ ‬Екінші том.‭ ‬//‭ ‬Сын мақалалар және ... ... ... ...
16.‎ ‏Имашев М.‭ ‬Жаяу Мұса.‭ ‬//‭ ‬Нұрғали Р.‭ ‬7,‭ ‬шығармалар жинағы.//‭ ‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬-‭ ‬1992.
17.‎ ‏Қирабаев С.‭ ‬Әдебиет және ... ... ‬//‭ ... ... мен ... ... ... ‬Алматы:‭ ‬ҚазАқпарат,‭ ‬2008.
18.‎ ‏Қирабаев С.‭ ‬Тәуелсіздік өрісі.‭ ‬//‭ ‬Сын мақалалар мен зерттеулер.//‭ ‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬-‭ ‬1976.
19.‎ ‏Бердібаев Р.‭ ... және ... ... ... ‬-‭ ‬1967.
20.‎ ‏Бердібаев Р.‭ ‬Қазақ тарихи романы.‭ ‬Алматы:‭ ‬Қазақ ... ... ... ‬-‭ ... ... Р.‭ ... ... ‬Алматы:‭ ‬Қазақ ССР-нің‭ "‬Білім‭" ‬баспасы,‭ ‬-‭ ‬1975.
22.Ақан ... ‏//‎ ... ... ... ‬10‭ ... ‬Алматы,‭ ‬-‭ ‬2006,‭ ‬Т.5.
23.‎ ‏Марғұлан Ә.‭ ‬Шығармалары.‭ ‬2‭ ‬том.‭ ‬//‭ ‬Д.Ә.Марғұлан,‭ ‬Д.А.Марғұлан.//,‭ ‬Алматы:‭ ‬Алатау,‭ ‬-‭ ... ... Ш.‭ ... ... ... ... ‬-‭ ‬1972,
25.‎ ‏Сүлейменов Т.‭ ‬Сегіз сері.‭ ‬Тарихи ... ... ... ... ‬-‭ ... ... А.‭ ‬Біржан бұрмалары:‭ ‬әдебиет пен өнер хақындағы ой-толғамдар.‭ ‬Алматы:‭ ‬Информ-Арна,‭ ‬2006.
27.‎ ‏Қабдолов З.‭ ... ... ... ... ... ‬-‭ ... ‬-‭ ... ‏Қазақ әдебиеті энциклопедия.‭ ‬Алматы:‭ "‬Білім‭" ‬баспа үйі,‭ ‬-‭ ‬1991.‭
29.‎ ‏Әбуталиев Н.‭ ‬Сегіз сері.‭ ‬Алматы:‭ ‬Жалын,‭ ‬-‭ ‬1991.‭
30.‎ ‏Рахымжанов.‭ ... ... ... ... ... сері‭" ‬романына сын.‭)‬.‭ ‬Жұлдыз,‭ ‬1994,‭ №‬2,‭ ‬192-196‭ ‬б.
31.‎ ‏Керімов Ш.‭ ‬Сал-серлік дәстүрдің этнографиялық қырлары‭ ‬//‭ ‬қазақ фольлорының тарихилығы,‭ ‬Алматы,‭ ... ... Е.‭ ... ‬Алматы,‭ ‬1956.‭
33.‎ ‏Сейфуллин С.‭ ‬Ақан сері.‭ ‬Алматы,‭ ‬1955.
34.‎ ‏Жұмабаев М.‭ ... ... ... ... ‬-‭ ‬318‭ ‬б.
35.‎ ‏Тұрсынов Е.‭ ‬Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері.‭ ‬Алматы:‭ ... ... ... ‬б.

37.‎

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
Балалар прозасы76 бет
Дәстүр мен жаңашылдықтың әдебиеттегі маңызы8 бет
Жетімдер бейнесі84 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
О.Бөкеев, Д.Исабеков повестеріндегі подтекст мәселесі60 бет
Оралхан Бөкей (1943-1993)19 бет
Шерхан Мұртаза әңгімелеріндегі диалогтың кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі6 бет
Ғали Орманов22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь