Ақын поэзиясындағы ұлттық рух пен көркем шындық

КІРІСПЕ 3

1 БӨДЕШҰЛЫ ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ
КӨРКЕМ ШЫНДЫҚ 7

1.1. АҚЫН ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ АТАМЕКЕН ИДЕЯСЫ МЕН
КӨРІНІСТЕРІ 29

1.2. ЖӘРКЕН ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 47

2 АҚЫН ПОЭМАЛАРЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ РУХ 73

3 АҚЫН ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 103

ҚОРЫТЫНДЫ 120

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 125
Жиырмасыншы ғасырдың 60-80 жылдары қазақ поэзиясының даму кезеңі болып саналады. Тек қазақ поэзиясы емес, жалпы қазақ өнерінің өрлеу жылдары десе де болғандай. Т. Молдағалиев, Қ. Мырзалиев, Ж. Нәжімеденов,
С.Жиенбаев, Ө.Нұрғалиев, Ж. Қыдыров, М. Мақатаев сынды жыр жүйріктерінің ұлы дүбірге қосылған кезеңі еді. М. Әуезовтің өзі де «жыл келгендей жаңалық сезінеміз» деген тұсы да осы. М. Қаратаевша айтсақ «төртінші толқын» өкілдері өздеріне-өздері кепілдік бере алатындай, өздеріне-өздері кепілдік бола алатындай тегеурінді толқын болып шықты. Осы кезең хақында С.Қирабаев «кеңес өкіметі өмір сүрген 70 жылдан артық мерзім – біздің бастан кешкен тарихымыз. Онда қайшылықтар мен бірге пайдалы нәрселер де жасалды. Жасырмай айтсақ, біздің бүгінгі кәсіби әлемге танылған әдебиетіміз – сол жылдардың жемісі» [1.43 б.] деген болатын. «Үстімде сұр шинелім, ақсаңдай басып келемін» – деп Қ. Аманжолов айтқандай [2, 176 б.], немесе ақынның өзі: «біреуге жақсы атанып, пысқырмадық таққа, жатқа, өлеңді ақсатпадық, өзіміз ақсасақта» дейді. Өзі ақсаса да, өлеңді асқақтатқан төртінші толқынның өкілі – Жәркен Бөдеш.
«Бұрынғы жылдары бұйығылау көрінетін Жәркен Бөдеш сынды ақынымыз жаңбырдан кейінгі дала гүлдеріндей жадырай да жарқылдай түсуде» – деген Әбіш Кекілбаевтың бір ауыз сөзі де оның шын мәніндегі жыр жүйрігі екенін аңғартса керек [3, 3 б.]. «Бұрынғы жылдары бұйығылау көрінетін» деген ойдың астарында Бөдештің бұрынғы жазған жырлары тұр. Оның қазақ поэзиясының қасиетті табалдырығын әдеппен аттағанынан да хабар бергендей. М. Әлімбаевтың Жәркен жырларына арнайы көңіл бөліп, пікір пайымдауы да осы кездер болса керек. «Өз басымыз ұлы болмасақ та, ұлыларды ұғынуды дәреже санаймыз һәм өзімізді жақсы көргендіктен, ақынды жабырқатқан жай тура біздің көңіл-күйіміз сияқты» деп Б. Майтанов айтқандай [4, 342 б.],
Ж. Бөдештің «ұлыларды ұғынған» кездері де, өлең өлкесіне бет бұрған жылдары дәл осы кезең, келісті де кенішті кезең. Келісті дейтініміз – өнер адамдарының өрісі кең, кенішті дейтініміз – қазақ поэзиясының арғы-бергі тарихындағы қанжығасы – майлы, олжасы – ортақ мамыражай заманы болатын.
Қазақ жырының төрт құбыласын түгендеп, төрт аяғынан тік тұруына үлес қосқандардың ішінде Ж. Бөдештің бары да ақиқат. Болмаса, ол «өзіміз ақсасақ та, өлеңді ақсатпадық» деп айта алмас еді. «Туғанда дүние есігін ашады өлең» деп Абай Құнанбаев айтпақшы, Жәркен Бөдеш жыр әлеміне жол тартпас бұрында, халықтың арғы-бергі халық әдебиет үлгілерімен, поэзияның татымды, таңдаулы туындыларымен танысып, табысқаны байқалады, ең алдымен Жәркен Бөдеш тағдырлы ақын, әйтпесе «мен ақын емеспін, тағдырым ақын» деп бекер айтпаған болар.
1. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995. – 288 б.
2. Аманжолов Қ. Толық шығармалар. Ш том, 330 б.
3. Кекілбай Ә. Сұхбат // Айқын. – Алматы. – 2006. – 31 желтоқсан.
4. Майтанов Б. Сөз сыны. – Алматы: Ғылым, 2002. – 342 б.
5. Бөдешұлы Ж. Емендер түнде бүрлейді. – Алматы: Ана тілі, 2002. –
303 б.
6. Есенин С. Избранные произведения. – М.: Художественная литература, 1983. – Т. 1. – 323 с.
7. Павловский А. Куст рябины. О поэзии Марины Цветаевой: Монография. – Л: Сов. писатель, 1989. – 352 с.
8. Әбубәкір Қ. Қазағым. – Алматы: Жазушы. – 1993. – 288 б.
9. Сейтжанов З. Шыңжаң қазақ әдебиеті. - Алматы: Қазақ университеті, 1999, - 185 б.
10. Шәріп А. Қазақ поэзиясы: утопия және антиутопия // Жұлдыз. – 1998. № 9. – 25-29 бб.
11. Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 376 б.
12. Омаров І. Әдеби толғамдар. – Алматы: Жазушы, 1988. – 400 б.
13. Бөдешұлы Ж. Аспан даусы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 134 б.
14. Бес ғасыр жырлайды. 2 томдық. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 384 б.
15. Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1986. –
200 б.
16. Нүсіпхан А. Қайғыңды, қайран қазақ арқаладым. – Алматы, 2002. –
279 б.
17. Мырзалиев Қ. Үш томдық шығармалар жинағы. Алматы, Жазушы, 3 т. - 432 б.
18. Махамбет. Ереуіл атқа ер салмай (құраст. Қ.Сыдықов) – Алматы: Жазушы, 1989. – 114 б.
19. Жұмабаев М. Шығармалары: Өлеңдер, поэмалар, қара сөздер. - Алматы: Жазушы, 1989. 448 б.
20. Айбергенов Т. Бір тойым бар. Поэма мен өлеңдер, - Алматы. 1989.- 304 б.
21. Белинский В.Г. О русских классиках. – М.: Художественная литература,
22. 1978. – 525 с.
23. Медетбек Т. Ақын және атажұрт // Жас алаш. – 2009. – 18 мамыр.
24. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. – 335 б.
25. Жұмаділов Қ. Қалың елім, қазағым... – Алматы, 2000. – 350 б.
26. Бөдешұлы Ж. Бөрінің асығы. – Алматы: Жазушы, 2004. – 206 б.
27. Айтхожа М. Жапырақтар жауғанда. – Астана: Елорда, 2002. – 294 б.
28. Айбергенов Т. Аманат. – Алматы: Жазушы, 2005. – 212 б.
29. Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики. – М.: Художественная литература, 1975. – 504 с.
30. Ысмағұлов Ж. Абай: ақындық тағылымы. – Алматы: Ғылым, 1994. –
280 б.
31. Юсупов К. Жұмекен Нәжімеденовтің ақындығы. – Алматы: Ғылым, 1995. – 236 б.
32. Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры. – Алматы: Жазушы, 1982. – 340 б.
33. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
34. Дүйсенов М. Ілияс Жансүгіров өмірі мен творчествосы. – Алматы: Ғылым, 1965. 97 б.
35. Ахматова А. Тайны ремесла. – М.: Советская Россия, 1986. – 144 с.
36. Оразалин Н. Құралайдың салқыны. – Алматы: Атамұра, 1997. – 310 б.
37. Блок А. и Андрей Белый. Диалог поэтов. – М.: Высшая школа, 1990. – 687 с.
38. Барлас В. Глазами поэзии. – М.: Советский писатель, 1986. – 288 с.
39. Шпет Г. Введение в этническую психологию. – М.: Правда, 1989. –
534 с.
40. Жақыпбаев Ж. Саратан. – Алматы: Жалын, 1979. – 50 б.
41. Эпштейн М.Н. Природа, мир, тайних серенной. – М.: Высшая школа, 1990. – 303 б.
42. Нарымбетов Ә. Дәуір және поэзия. – Алматы, 1970. – 152 б.
43. Горький А.М. Шығармалары. – М., 1973. – 27 т. – 217 б.
44. Шапай Т. Шын жүрек – бір жүрек. – Алматы: Жазушы, 1999. – 256 б.
45. Әскербекқызы Ж. Көркемдік өріс. – Астана: Таймс, 2008. – 296 б.
46. Мәдібай Қ. ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 196 б.
47. Қамзабекұлы Д. Смағұл Садуақасов. – Алматы Қазақстан. 2009.- 288
48. Бөдешұлы Ж. Жұлдыздан нүкте қойдым, жарты айдан жақша ашып // Қазақ әдебиеті. – 2004. – 15 сәуір.
49. Әбдезұлы Қ. Таным көкжиегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 270 б.
50. Тропа к Гоголю. – М.: Детская литература, 1976. – 350 с.
51. Нұрғазыұлы А. Сын (уақыт және қаламгер) журналы. – Алматы, 2009. – № 1-2. – 160 б.
52. Негимов С. Шешендік өнер. Ана тілі. 19977 208 б.
53. Әуезов М. Жетінші кітап. – Алматы: Жалын, 1960. – 216 б.
54. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. – Астана: Елорда, 2001. – 234 б.
55. Нұғыман С. Шеңберді бұзып, шексіздікке ұмтылған // Әдебиет айдыны. – 1965. – № 47. – 19-22 бб.
56. Өмірәлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры мен стилі. – Алматы: Ғылым, 1983. – 240 б.
57. Бөдешұлы Ж. Бұрылыс. – Алматы: Сөздік-словарь, 2007. – 294 б.
58. Әбдиманұлы Ө. Қазақ әдебиетіндегі ұлт-азаттық идея. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 325 б.
59. Бөдешұлы Ж. Өлеңдер // Жұлдыз. – 2007. – № 6. – 46-51 бб.
60. Сариев Ш. 60-70 жылдардағы қазақ лирикалары. Көркемдік ізденістер: филоло. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 1993. – 135 б.
61. Тәжібаев Ә. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1981. – 4 т. – 270 б.
62. Гей Н.К. Худежественность литературы. Поэтика. Стиль. – М.: Наука, 1975. – 470 с.
63. Араслы Г. Великий азербайджанский поэт Физули. – Баку: Детюниздат, 1958. – 260 с.
64. Әшімбаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. – Астана: Елорда, 2008. – 392 б.
65. Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы: Жалын, 1991. – 363 б.
66. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. – Алматы: ҚМКӘБ, 1960. – 2 т. – 364 б.
67. Озеров Л. Мастерство и волшебство. – М., 1976. – 316 с.
68. Лекеров Қ. Балладаға барғанда // Қазақ әдебиеті. – 1965. – 13 қараша.
69. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
70. Жармұхамедов М. Баллада жайында // Қазақ әдебиеті. – 1965. –
3 қыркүйек.
71. Бейсенғали З. ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. Алматы. Мектеп. 1989. 136 б.
72. Бөдешұлы Ж. Жұлдызға орнын ай бермес. – Алматы: Сөзстан, 1996. – 159 б.
73. Нарымбетов Ә. Қазіргі қазақ поэмасы. – Алматы, 1982. – 186 б.
74. Алпысбаев Қ. Поэма және сюжет. – Алматы, 1992. – 235 б.
75. Кәкішев Т. Санадағы жаралар. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 264 б.
76. Шаханов М. Сенім патшалығы. – Алматы: Жазушы, 1980. – 284 б.
77. Высоцкий В. Нерв. – Алматы: Өнер, 1989. – 192 с.
78. Мақатаев М. Күнделік. – Алматы: Жалын, 1991. – 48 б.
79. Әбдірашев Ж. Досың болғым келеді. – Алматы: Жалын, 1983. – 88 б.
80. Шукшин В. Айлы түнгі ән. – Алматы: Жазушы, 1989. – 392 б.
81. Бұхар жырау Қалқаманұлы. Шығармалары. – Алматы: Мұраттас, 1992. – 95 б.
82. Фет А. Воспоминания. – М.: Правда, 1983. – 496 с.
83. Нәжімеденов Ж. Ұрпағым, саған айтам. – Алматы: Жазушы, 1988. –
312 б.
84. Кәкішев Т. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі ағымдар. Әдебиеттану. – Алматы: Рауан, 1997. – 276 б.
85. Қирабаев С. Екі томдық жинақ. – Алматы: Жазушы, 1991. – 1 т. – 33 б.
86. Әдеби мұра және оны зерттеу. – Алматы: Қазақ ССР ҒА баспасы, 1961. – 376 б.
87. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры. – Алматы: Жалын, 1997. – 365 б.
88. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. – Алматы: Принт, 2001. – 222 б.
89. Ысмайлов Е. Нарманбет ақын. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 76 б.
90. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 128 б.
91. Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Қазақтың батырлық жырларының поэтикасы. –Алматы: Ғылым, 1993. – 296 б.
92. Бөдешұлы Ж. Құбылыс. – Алматы: Глобус, 2009. – 397 б.
93. Кекілбаев Ә. Әдебиет әзелгі мұратынан айнымақ емес // Егемен Қазақстан. – 2008. – 4 маусым.
94. Ергөбек Қ. Баянғұмыр. – Алматы: Жазушы, 1988. – 213 б.
95. Зуев Н. Жизнь и поэзия одно. – М.: Современник, 1990. – 259 с.
96. Чупринин С. Крупным планом. Поэзия наших дней: проблемы и характеристики. – М.: советский писатель. 1983. – 285 с.
97. Балақаев Сөз өнері. – Алматы: Ғылым, 1978. – 328 б.
98. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
99. Сейфуллин С. Шығармалар жинағы. – Алматы: ҚМКӘБ, 1964. – 6 т. –456 б.
100. Мүсірепов Ғ. Сөзстан. Төртінші кітап. – Алматы: Жалын, 1983. – 314 б.
101. Сүлейменов О. Сөзстан. Сегізінші кітап. – Алматы: Жалын, 1987. –
220 б.
102. Әбдібаев Х. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1978. – 234 б.
103. Қаратаев М. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1974. – 3 т. – 320 б.
104. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі. – Алматы: Ғылым, 1991. – 200 б.
105. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым, 1991. – 208 б.
106. Ахметова К. Жапырақ жаздың жүрегі. – Алматы: Жазушы, 1981. –
248 б.
107. Нұрғали Р. Әуезов және Алаш. – Алматы: Санат, 1997. – 423 б.
108. Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1997. –
230 б.
109. Айтматов Ш. Сөзстан. Бірінші кітап. – Алматы: Жалын, 1989. – 320 б.
110. Жұмалиев Қ. Стиль өнер ерекшелігі. – Алматы, 1966. – 13 б.
111. Қабдолов З. Жебе. – Алматы: Жазушы, 1977. – 380 б.
112. Омарұлы Б. Зар заман поэзиясы. – Алматы: Білім, 2000. – 367 б.
113. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 б.
114. Пушкин А.С. О народности в литературе. Собр. соч. в 10 т. – М.: Наука, 1976. – Т. 6. – 238 с.
115. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. – Алматы: Қазақ универсиеті, 1992. – 352 б.
        
        Рамазанова Шайгүл Әмірғалиқызы
Ақын поэзиясындағы
ұлттық рух пен көркем шындық
Бөдешұлы өлеңдеріндегі,
көркем шындық
Жиырмасыншы ғасырдың 60-80 жылдары қазақ поэзиясының даму кезеңі болып
саналады. Тек қазақ ... ... ... ... ... ... ... десе
де болғандай. Т. Молдағалиев, Қ. Мырзалиев, Ж. Нәжімеденов,
С.Жиенбаев, Ө.Нұрғалиев, Ж. Қыдыров, М. Мақатаев сынды жыр ... ... ... кезеңі еді. М. Әуезовтің өзі де «жыл келгендей жаңалық
сезінеміз» деген тұсы да осы. М. ... ... ... ... ... кепілдік бере алатындай, өздеріне-өздері кепілдік
бола алатындай тегеурінді толқын болып шықты. Осы ... ... ... ... өмір ... 70 ... артық мерзім – біздің бастан кешкен
тарихымыз. Онда қайшылықтар мен ... ... ... де ... ... ... бүгінгі кәсіби әлемге танылған әдебиетіміз – сол ... [1.43 б.] ... ... «Үстімде сұр шинелім, ақсаңдай басып
келемін» – деп Қ. Аманжолов айтқандай [2, 176 б.], ... ... ... жақсы атанып, пысқырмадық таққа, жатқа, өлеңді ақсатпадық, өзіміз
ақсасақта» дейді. Өзі ақсаса да, ... ... ... ...... ... жылдары бұйығылау көрінетін Жәркен Бөдеш сынды ақынымыз
жаңбырдан кейінгі дала гүлдеріндей жадырай да ... ...... Кекілбаевтың бір ауыз сөзі де оның шын мәніндегі жыр ... ... ... [3, 3 б.]. ... ... ... көрінетін» деген
ойдың астарында Бөдештің бұрынғы ... ... тұр. Оның ... ... табалдырығын әдеппен аттағанынан да ... ... ... ... ... арнайы көңіл бөліп, пікір пайымдауы да ... ... ... «Өз ... ұлы ... та, ұлыларды ұғынуды дәреже
санаймыз һәм өзімізді жақсы ... ... ... жай ... ... ... деп Б. ... айтқандай [4, 342 б.],
Ж. Бөдештің «ұлыларды ұғынған» кездері де, өлең ... бет ... ... осы кезең, келісті де кенішті ... ... ...... ... кең, ... ... – қазақ поэзиясының арғы-бергі
тарихындағы ...... ...... ... ... болатын.
Қазақ жырының төрт құбыласын түгендеп, төрт аяғынан тік тұруына үлес
қосқандардың ішінде Ж. Бөдештің бары да ... ... ол ... ... ... ... деп айта алмас еді. ... ... ... ... деп Абай ... ... Жәркен Бөдеш жыр әлеміне жол тартпас
бұрында, халықтың арғы-бергі ... ... ... ... татымды,
таңдаулы туындыларымен танысып, табысқаны ... ең ... ... ... ... ... «мен ақын емеспін, тағдырым ақын» деп бекер
айтпаған болар.
Бір ақын жүр Алматы ... еді тау асып ... ... ... ... жатыр,
Өлеңінің қат-қабат астарында [5, 72 б.].
«Өмір-өлеңнің «қат-қабат» астарында ... ... адам ... ... ... шығу ... Һәм ... «Менің қосымша өмірбаяндық
деректерім – өлеңдерімде», – деп С. Есенин [6, 17 б.] айтқандай, ... ... ... ... тағдырды, ақынның қорғаштап, шып-
шырғасын шығармай, бөліп-жармай, бүтін қалпында мына дүниеге жарқыратып
алып шығу – ... жеті қат ... ... ... ... ... да ... Адам баласы жаратқан, қоршаған тылсым табиғаттан да күрделі.
Ақын тағдырын өлеңдерінен бөліп ... ... ... - ... - ... ... ... өмірін өлеңінен, өлеңін өмірінен бір
бөлек қарастыру мүмкін емес.
Жәркен Бөдеш 1944 жылы 15 мамырда Шығыс ... ... ... ... ... ... жайлауында мұғалім отбасында дүниеге келген.
1980 жылы ... ... ... ... университетінің журналистика
факультетін бітірген.
1973 жылы «Көкшетау правдасы» ... ... ... 1976 ... ... Мемлекеттік Кітап палатасында, ... ... ... ... қызметтер атқарған.
1982 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Халықаралық
«Алаш» ... ... 1993 жылы ... ... ... II ... ... Академик Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың
туғанына 100 жыл толуы құрметіне халықаралық ... қоры мен ... ... ... өткізген республикалық ақындар мүшайрасының бас
жүлдегері. ... ... Абай ... Жамбыл Жабаев, Мұхтар Әуезов,
Қасым Аманжолов, ... ... ... ... ... II ... ... жыр сайысында жүлделі
орындарды жеңіп алған.
Қазақстан ... ... 2002 ... ақпанның 4-індегі
Жарлығы бойынша «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік
медалімен марапатталған.
2009 жылы Кеңес ... ... ... ... ... ... Бауыржан Момышұлының 100-жылдығына арналған Республикалық
драмалық шығармалар конкурсында Батыр Бауыржанның ... ... ... биік ... деңгейде ашып көрсеткені үшін жүлделі орынға ... ... ... Одағы Басқармасының әдеби кеңесшісі.
Екінің бірі білетін Есенинді ... ... ... ... жазған хаттарының бірінде: «менің тағдырымды ... ... ... ... ... [7, 59 б.], – ... ... болса, Жәркен Бөдештің де тағдырының іздері - ... ... ... ... ел ... тигізген ықпалы ұшан-теңіз,
ұлт санасын сеңдей ... ... ... ... астына шығарған
қауырт құбылыс болды. Қытай қаламгерлеріне де, сол елді ... ... ұлт ... де қиын күн ... ... жел ... ... көресің» дегендей, онсыз да ілдалдалап, кіріптарлық күй ... ... ... [8, 213 б.] ... ... ... ... аз
ұлт өкілдеріне, атап айтқанда, қазақ халқына аталмыш «дүлей» дауылдың
зардабы тіптен ауыр ... ... мен өнер ... ... ... ... ... оқиғалар әдебиетте өзінің ізін қалдырмай өтпейді.» ... Дәл осы ... ел ... ... бар ... ... ... ұшырап, басқан іздеріне қарауыл қойылды. ... ... ... алды ... ... арты сең ... сергелдең күй
кешіп, бас сауғалауға мәжбүр болды. ... ... ат ... ерлерім,
қайғы басып шерледі» десе, Жәркен ... ... ... амал ... ... ... кеңінен суреттеледі.
Амалсыздан тау асып, тас басып, сол кездегі Қытай-Кеңес ... ... ... ... жоқ, ... ... ... бірі – ауа ... Елді ... ... ... аман алып қалу ... болған қысылтаяң мезеттерде қазақтар да
мұндай ... ... амал ... [10, 38 б.]. Ұшқан құс, жүгірген аңды
былай ... ... да өте ... ... екі ... ... шекарасынан кешегі «қашқын», бүгінгі қазақтың белгілі ақыны
Жәркен Бөдеш бір топ ... ... ... ... ... асып, Үйгентас шекарасын басып, ата жұртына жетті. ... ... ... қоймаған балаң ақынды енді бұрын-соңды басынан кешірмеген мүлде
бір жұмбақ әлем, төтенше тағдыр ... тұр еді. ... «түн ... ... арып-ашып жүріп, өз аяғымен келіп тұтқынға түскен ... ... ... ... ... көзі мен құлағы Ұлттық
қауіпсіздік комитетінің қолына әкеліп тапсырады. Осы сәтті ақын ... ... ... ... ... ... ... жақпады
Тергеушім арсыз,
Шындыққа нанбады.
Көлеңке жансыз,
Соңымнан қалмады [5, 21 б.], –
деген астарлы жолдарда үлкен мән бары анық.
«Әлбетте әр халықтың елдік тарихының ... ... ... ... оның сол ... ... ... әдебиеті де әрқилы
өзгешеліктерден кенде болмайтыны қашаннан белгілі» [11, 341 б.]. ... – ақын ... жыр ... әрбір өлеңі өзінің тағдырымен тамырласып жатыр. Ілияс Омаров
«Біздің өмірімізде де тартыс барына бүгін ешкім таласпайды. Бұл басы ... [12, 6 б.], – деп ой ... Ақын ... де ... тұратыны
әмбеге аян.
Жәркен Бөдешті Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ... ... жер ... Жәркеннің ата-жұртына оралғаннан кейінгі
шығармашылық жолы дәл осы кербез ... ... ... ... ... өнерге сүйеніп, ел қатарлы өмір ... ... ... ... ақ ... ... ... өңірінің ауасы ақынға майдай
жақты. Белгілеп берілген бір ауылдан екінші ауылға аттап бастырмайтын қатал
заңның ... ... сұлу да ... ... аруақты жер арашалап,
қапастан құтқарып алғандай әсерге бөледі. Ақын ... ... ... шегедей қадалған рухани дерттен бірте-бірте айыға бастады. Қойшының
күркесінде қой күзетіп ... ... ... ... ... ... толы ... жазды. Ақын «Көкше даласында» деген өлеңінде:
Қой бағып жүр ... ... жүр ... ... ғып жүр дегейсің.
Қойға кетті дегенше,
Ойға кетті дегейсің.
Өлең деген бір елге,
Қойға кетті дегейсің, –
деп тебірене толғанады ақын [13, 59 б.].
Тағдыр деген ... ... ... те, оның да кезі ... құрсауы босап,
құрсағы кеңитін шағы ... Жаны ... ... ақынға күдікшіл
пенделердің іші жылып, қызыға да ... ... ... ... өткен
аяулы азаматқа бұдан былайғы уақыттарда Көкшенің ... ... ... ... етіліп, ұзын арқаулы, кең тұсаулы «еркіндік» таңы атты.
Әттең, бір көрсем деп жүретін Көкшенің ... ... ... ... ақын ... қауышқанда, абзал ананың ... кең ... күй ... сұлу ... ем ... тілім жетсе.
Шығарма енді мені құшағыңнан,
Жүруші ең ертегідей ... ... ... ... туған алғашқы өлеңдерін осылай жүрексіне бастаған
Жәркен Бөдеш, көп ұзамай, Көкше сұлудың көңілін тауып ... ... ... шақ. Қай ... қарасаң да, көкпеңбек әлем. Табиғаттың
осыншама ғажайып көркіне тәнті боласың. Жер бетінде табиғат пен адам ... ... бір жер бар ... ол жер, осы ... болар! М.
Жұмабаев, Қ. Аманжолов, С. Сейфуллиндердің кербез Көкшені өліп-өшіп ... ... ... да ... ... Сұлу жер ... жоқ дейсің. Бірақ
сол сұлулықты ессіз сүйген жүректі ... ... ... ... ... Енді сен оның қасында жүріп-ақ оған «жақындасам,
жетсем» деп армандайсың. Ол енді – күндегі ... ... ... ... одан ... одан ... одан тыс тұрған пәк, таза дүние. Сондай бір
қайталанбас сәттің суретіндей Жәркен ақын «Көгілдір әлем ішінде» атты ... бір сәт жер ... ... сел де ... ауа ... құзға өрлетті.
Көгілдір самал әлдилеп,
Орманды жайлап тербетті [5, 202 б.].
Талайдан бері қуғын-сүргін мен ... ... ... ... ... жас ақынның жабырқау көңілі сергіп, серпіліп сала берді. ... ... ... ... ... ... ... оның жауқазын
жырын Көкшенің көгілдір бояуынан ажырату мүмкін емес. ... де ... бір ... ... ... самалмен желпініп, көздің жауын
аларлықтай құлпырып кетті. «Сырымды менің сұрасаң, ... ... ... ... ... ... күйге енді [14, 112 б.].
Табиғат пен адамның үндестік ... бір ... да, ... ие,
талантты ақынның үндестік табуы бір басқа. Сондай-ақ осы ... ... де аса бір ... кездесетін құбылыс. Бұл – шығармашылық адамдарының
бастарынан кешіретін сиқырлы сәттері деп ... дәл өзі. ... ... сәт көп ... Көп ... ... де ... еді. Ол –
қысқалығымен қастерлі де, қасиетті. Бұл жолы Жәркен ... ... ... бақытты сәтті жомарттықпен сыйлай салғаны анық.
Ақыры ақынды ... дәмі ... Сұлу ... қоштасады.
Дәм тартқан соң амалым бар ма, сірә,
Дәм айдады, көз жетті қалмасыма.
Бір аяғым тұр менің үзеңгіде,
Аттанамын аяулы Алматыға.
Не:
Көгілдір тау, көк орман, ... ... ... көңіл бір мас.
Көкірегімнен көшеді көгілдір бұлт,
Жанарымнан үзілді көгілдір жас [5, 201 ... ... ... ... ... жырдан көк торғын көйлек кигізген
Бөдештің айырылысар кездегі сезім-күйінің де ... ... ... ... Шындап келгенде, бұл арада шын айрылысу шартты мағынада. Ал
рухани тұрғыдан екеуі бір ұғымға сыйып ... бір ... ... ... бөле ... Көкшетау туралы Жәркен Бөдешке дейінгі жазылған
жырларды оқығанда, тағы да бір ... ... ... сезінесіз.
Сезінесіз де, оны іздейсіз. Тапқанша ... Ол – ... ... ... ... ... бірінші де, соңғы да ақын емес. Оның ізін
басып талай жас шәкірттер келер. Олар да Көкшенің ... жас, ... ... ... жырлап, мейлінше мадақтар, бірақ қалайда мына көгілдір
әлемге ешкім көлеңке ... ... ... тақырыбына бұрын-соңды
жазылған қазақ поэзиясындағы ... бір төбе де, ... ... ... ... ең асылын,
Иығына таулардың көп асылдым.
Кешір мені, Оқжетпес, кешіре көр,
Оқ ... ... сөз ... ... артыма қарай-қарай,
Сұлулықты қияды адам қалай.
Көріскенше күн жақсы, кербез Көкше,
Аттанайын, енді көп аялдамай [5, 201 б.].
дегенде, ақын өзінің осы кінәсін ... ... ... Қай заманда болсын
ақындар өзінің туған жеріне деген мөлдір ... пен ... ... оны ... ... артына өшпестей өнеге қалдырып отырған.
Қазақ ақындары үшін де қашанда туған жердің орны ерекше. Сахара суретін
салмаған, қыр қызығын жазбаған ақын жоқ. ... ... өз орны ... ... туған жері, атамекеніне деген ыстық ықыласы одан алыстаған сайын
сағыныш сазына ұласып, жүрек түбіне орнығады.
Жәркен Бөдеш ... ... ... бірі – ... жер. ... өлеңдерінде-ақ туған жерді тебірене, емірене жырлады. ... ... ... ... ... ... ... үрдісіне
айналған. Мәселенің түйіні, оны әр ... ... өруі ... «Туған табиғат, ортаның ойы, таным мен түсінік, сенім
сәулесі халықтың салт-санасын ... қана ... ... да азды-көпті ізін қалдырып кетеді» [15, 17 б.].
Адам қаншалықты табысқа жетіп, биікке шыққанымен ... ... тыс ... ... ... Ақын ... құндылығы да, қуаты да осы жері мен
оның халқының қасиетін зерделей білуінде: Бұл ... ең ... ... ықыласы мен мәңгілік махаббаты қажет.
Классикалық үлгіге салғанда, туған жер мен Отан – ... ... Ал ... ... олай деуге келмейтін бір жай бар. Жәркен Бөдештің туған
жері ... – бұл ... ... ... ... ... жағында қалып
қойған бір бөлшегі. Бұдан кеңірек мағынада Бөдеш ... жер деп Ер ... ту ... бір ... ... Түркістанды айтады. Ал Бөдеш ұғымында
Қазақстан – Отан, қасиетті қара шаңырақ.
Бөдеш ... ... да ... ... тағдырдан тұрлаулы
туынды, парасатты поэзия тумақ. Ақын поэзиясы туралы Айтан Нүсіпханұлы:
«Жәркен поэзиясы – ... ... мен ... ... ...... [16, 176 б.].
Жәркен Бөдешке Жайыр мен Шығыс ... ... ... емес, Көкше мен
Қазақстанды Отаның емес деп айту қиын. Ақынның Шығыс Түркістан ... де сол ... ... ... ... мақамындай мұңды,
жаратылысындай жұмбақ.
Айрылмай мұң мен қырсықтан,
Жөргекте жатып тұншыққан,
Ақ жаным саған ... ... ... ... ... «Екі ... есігінен» гөрі кешегі Қадыр Мырзалиев
жырлаған көне Түркістанға көбірек ұқсайтындай.
Бір кезде қанды соғыстан
Қаралы болған Түркістан
Садақтан ... оқ ... ... ... [17, 47 ... жолдарын еріксіз есіңізге салады, ырғақ, шумақ, бәрі бірдей.
«Атамекен» деген ... ақын тағы сол ... ... ... ... өн ... ... таңба,
Ұқсаймын тағдырмен көп жұлқысқанға.
Атамның туған жері – Қазақстан,
Мен тудым сонау – ... ... ... ұрсамын да,
Дал болып ойланамын бұл шағымда.
Шекара жүрегімді бөлді екіге,
Анамның жатқан шақта ... [5, 17 ... ... ... ... ... шырматылған шым-шытырық
құбылыстарға толы болғаны анық ... ... ... ... көрмей
тұрып, анасының құрсағында жатқанда-ақ нәрестенің уыз жүрегін шекара сызығы
қақ бөліпті... Кез-келген тағамның дәмін кіргізіп, ... ... ... тәбетін ашатын жуаның ащы да болса да аңқыған ... ... ... табиғаты – тап осы жабайы жуаның жаратылысындай. Өлеңнің
қат-қабат астарына үңілген ... ар ... бір ... ... ащы ... ... ... бойламайтын, аяғы жеткен елді, жерді,
халықты бөліп алып, билеп-төстейтін, қайыс ноқталы қанды шеңгел Кеңес ... ... ... ... ХІХ ... ... ... ежелгі
Тұран ойпатының, яғни Түркістанның заңды жалғасы Шығыс ... ... ... ... ... Ақын ... айтқанда «Шекара деген қарғы бау»,
сол кезден бастап пайда ... ... ... ... ... ... әлі ... дейін тартып келеді. Соның куәгері – ... ... В.Г. ... «ұлы ақын өзі ... ... жеке басы ... да ... тағдырын, адамзат жайын сөз етеді» [18, 72 б.], – ... ... ... келтірейік:
Үзіліп қалды-ау жалғасым,
Бөлініп қалды-ау мал, басым.
Көнбесіме амал жоқ
Тағдырым басқа салғасын [5, 14 б.], –
деп өкініш білдіреді. Ж. Бөдеште терең мағыналы ... аз ... ... ... ... ... ... шекара бөліскендегі айтқаны»,
«Ұлар жыраудың ел ауа көшкенде айтқаны», «Туған ... ... ... су
өзені», «Асанқайғының күйі – «Елайырылған» өлеңдері қазақ ... ... де, ... ... Ақын ата ... өзі ғана емес,
өзімен ... шет ... қиыр ... тағдырлас, мұңдас бейбақтардың
(қазіргі тілмен айтқанда, қазақ диаспорасының) мұң мен зарын, өкініші ... ... мен ... ... жан ... қоса ала ... «Туған жердің қар, мұзы» өлеңінде туған жерге ... ... ... былайша білдіреді:
Туған жердің қар, мұзы,
Аязыңмен жуындыр.
Туған жердің бал қызы,
Бұрымыңмен буындыр.
Туған жердің жыланы,
Шырылдатып шақ мені…[5, 61 б.], –
деп жырлайды. ... ... ... ... ... бауыр-қарындасынан
жиырма екі жыл бойы хабар-ошарсыз қалған шерлі жүректің сағынышы осындай.
«Ол туған жер табиғатына аса бір ... ... ... ... ... әсер алды. Сөйтіп, өзін табиғаттың тамаша ... ... [19, 77 б.]. ... шағында бірге ойнап, бірге күлген «туған
жердің бал қызының бұрымына буынып» өлудің өзі бір қол ... ... ... өзі тұла ... түршіктіретін түсі суық, сұсы басым
жыланның бір шаққанына зар ... ... ... ... ... ... өлең туралы Темірхан Медетбек былай ... «Осы ... ... құс, ... ... ... мен едім,
Мен де айрылдым елімнен,
Көл қорыған сен едің,
Сен де айрылдың көліңнен [ 20, 42 б.], ... ... ... ... ... ғасырлар астынан естілетін «Қызғыш
құсының» қанатының ... ... ... ... ұлып ... кебін, Жаз – сары.
Орманы жоқ, шуы жоқ,
Тауы да жоқ, суы жоқ,
Мәңгі өлік ... ... ... ... ... ... ... Арқамды сүйемін» [21, 66 б.] ,–
деп, туған жері үшін етжүрегі ... ... ... ... «Сүйемін»
өлеңінің оттай ыстық лебі мен демін, Төлеген Айбергеновтің:
«Аруана жаудың қолына түссе ботасын шайнап өлтіріп.
Қаралы мойынын қайтадан артқа бұрмастай халге ... ... ... ... ... жасы боздаумен,
Омырауын жасқа толтырып» [ 22, 44 б.], ... әрі ... әрі ... ... ерек екпінді ағысты сезгендей
боласың. Өйткені бұл өлең – оқыған сайын ... ... өрт ... ... ... ... келтірген өршіл өлеңдермен
тағдырлас, тамырлас өлең. Мұндай жырларды оқи ... ... да ... туған жер туралы өлеңдерінің туу заңдылығын, сағынышының себеп-
салдарын түйсініп-түсінгендей боламыз [23, 3 б.].
Ақынның «Туған ... ... ... жерден кеткелі,
Сағынышым көп тегі.
Айға қарап ұлыған,
Мен бір жалғыз көк бөрі.
Айға қарап ұлысам,
Ай сарғайып батады.
Күнге қарап ... ... ... ... жоқ,
Адал аз да арам көп.
Ұрлығы көп заманда,
Ұлымасқа амал жоқ [5, 44 ... ... ... ... ... ... ... деген сырлы
сағыныш сазы байқалады. Бұл бостандыққа бастайтын, ... ... жыр. Ұлы ... қарап ұлыған көк бөрідей текті сағыныш. Алыстаған
сайын соншалық алып та ... ... ... ... ... ... жер де
өзінен жырақта жүрген перзенттеріне аса ыстық болады. Ақын адам мен ... ... ... ... ... ... ... отыр. Ұяты ұрланған
ұлттың ақыны ұлымағанда кім ұлиды? Қара басының қамын ... ұлу ... ... ... ... ұлу. ... артында ұлт тұр, ұлттың жүрегінде
ұлттық идея тұр. Ақын сол ұлттық идеяның иін қандырушы ғана ... ... ... ... өлең өнерінде сәулелену, суреттелу ерекшеліктері
көркемдік сананың жетілу сатыларымен, атап ... оның ... ... дәстүршіл-нормативті (стиль және жанр поэтикасы) және
индивидуальдық (авторлық ... ... ... ... ... [24, 304 ... сағынышынан ай да сарғайып, күн де күреңітіп кеткен. Тау мен тас
та... сарғайып қалған. Ақын бойын ... бара ... ... ... ... төгіліп бәрін де сарғайтып жібергендей. Сағыныштың сол бір
сары жалқыны барша дүниені шарпи жалап күйдіріп бара ... ... ... өртеп бара жатқан сағынышы қыспаққа түсіп, қысастық ... ... ... пен қорлық, зорлық пен зомбылық торлап алған сәтте
бұрынғыдан да ... ... ... ... ... Мұндайда айтылар
сөз де жетпей, ақын қасқыр боп ұлымай қайтсін. Ондай сәтте ол:
Бір көзімнен сор ... ... қан ... ... сыз, ... жүрек қызбайды.
Бір бүйірім мұздайды [5, 56 б.], –
дейді.
Бұл жапа шеккен жанның шырылы ғана ... жат ... ... алыста
қалған туған жерін аңсаған әрі қапалы, әрі налалы жүректің зары! Былай
жүрсең шөңге, ... ... шоқ ... ... отқа ... ... суға ... күй кешкен ақын жаны соншама неге дегбірсіз?! Неге, ең ... ... бір сәт ... ... ... ... Сол кезде саған ол:
Ана жақта Анам бар,
Мына жақта балам бар.
Мен Анама алаңдап,
Анам маған алаңдар, ... тіл ... ... ... ... керіп бара жатқан күйініш-күйзелісін
ақтарып салады. Ақын тағдыры лапылдап жанып жатқан екі оттың ... ... ... ... тастап шыққанда 1969 жылдың сәуір айы
болатын. ... ... ... ... қиын ... асып, атажұртты бетке
алып арғы беттен бергі бетке қашып ... ... Ат ... ... ақ
түтек боранға тап болып, көрген азабы адам айтқысыз. Қалың қарға көміліп,
бірде аш ... ... түсе ... әбден арып-ашып, шекараға
ілігеді. Бірақ ... ... соң да ... құқайлары аз болмайды. Бұл
кез туралы Ж. ... ... еске ... «Шекарадан өтпей жатып-ақ
тергеушім сол ... ... ... ... ... ... осы елден
баспана сұрап өтініш жазып беруді талап етіп, ... ... Қара ... өлең ... жаздым, есімде қалғаны мынау:
Кері қайтара көрмеңіз!
Кері қайтара көрмеңіз!
Тілегім осы ... ... ... осы ... ... көшеңде.
Өлейін атажұртым – Қазақстанда [5, 4 б.].
Арада үш күн өткен соң мұрты қияқтай бір ... ... ... келіп
отырып әлгі өлеңді жолма-жол орысшалады. Бұл менің бөтен ... ... еді» [5, 4 б.], – ... үшін өзін ... ... ... азап пен тозаққа салуға бар
жанкештінің жанайқайы. Атажұрт дегеніңіз «жыланның шырылдатып шаққанына»
зар етіп, содан рахат ... да ... ... ... де қастерлі, қасиетті.
Ол тарихтың қатпар-қатпарларынан тамыр тартып, бойыңа қуат, ойыңа суат
беріп ... асыл ... ... ... тек өз басынан өткізген тағдырлы
жан ғана сезіне алады. Біз айта беретін патриотизіміңіз де, ... ... ... ... сезімдерден бастау алғанда қайырлы болады.
Атажұрт үшін туған жердің ... – сая, ...... ... ... бір жағы ұлы ... ... жатқан туған жерін де, аялап
өсірген әкесі мен шешесін де қиып кеткен ақын жанында күн ... сәт ... ... арпалыс – жауыңа да тілемейтін алапат арпалыс ... жаны ... пен ... ... ... ... мұң мен шер дейтін болсақ, Жәркен ақында осының бәрі табиғи үйлесім
тапқан. ... ... ... ... өлеңдері жалпылама айғай-ұйғайдан,
көлгір мұң, көпірме ... ада. Оның ... мұңы да жеке ... ... ... ... ... қасіретімен астасып жатады» [25, 211 б.],
– дейді.
Ауырсынып ... ... ...... ... – жиенім.
Екеуінің басын бір
Ата жұртта қоса алмай,
Менің көңілім жасып ... етіп бір от ... [5, 105 ... – дәл ... ... ... бар ... сөзі. «Ауырсынып жарасын,
сырқырайды сүйегім» деген жолдарда ақын ... ... ... ... ... ... туған туысы есіне ... ... көп ... ... ... жолы ... Оның жолы – ... «Шекара жүрегімді бөлді екіге» деп өзі айтқандай, қияметтің қыл
көпірі. Бірақ көпірдің аты ... Ол көп ... ... ... ... қайтады. Ақын «Сәті түскен сапар» өлеңінде:
Екі ұлымды жетелеп,
Жібек жолмен төтелеп,
Кіндік қаным бір ... ... ... ... әнім шырқалған елге кетіп барамын.
Жер дегенім – байырғы сонау Шығыс Түркістан,
Шекарасы демесең, алыс емес бұл тұстан.
Ел дегенім – ... ... ... ... қайнаған хан елімен көрші еді [26, 70 б.], ... ... ... толқымай, тебіренбей оқу мүмкін емес. Әсіре қызыл
артық бояу жоқ, бәрі де – бастан ... ... ... Ақын ... екі ... ... ... жердің қасиетті топырағын басты.
Әке-шеше баяғыда о дүниелік болған. Іні-қарындастарының да бірі болса, бірі
жоқ. Өмірден өткен ең асыл жақын-жуақтарына бір уыс ... сала ... ... ... күйігі өртеп, көкірегін күйзелістің отты
жасыны қақ айырып тұр...
Өкініштен өзегі өртеніп тұрса да, тәңір ... ... ... ... ... ... ... желпіп, күлімкөз күні аймалап, майсасы майдай
жағып ақынның қамыққан көңілін елжіретіп, тоң ... ... ... ерітіп
жібергендей болды. Көңілі көтерілді, жаны жадырады. Туған жердің жүзіне
қарап өзінің ... ... ... шағымен қауышты. Қимас күндерімен
қауышқан ақынның жан дүниесі теңіздей толқып, ... селі ... ... ... ұшып, бірде құйындай жүйткіп тартады да жөнеледі.
Қараған, бұтаның түбінен,
Ұйқысы қанып түнімен
Ойнап шыққан қояндай
Орғып-орғып жүгірем.
Орғыған сайын алқындым.
Алқынған сайын шарқ ... ... ... артқа қалдырдым [5, 65 б.].
Осы жолдардан ауыз әдебиетінің исі аңқып тұр. «Қобыланды ... ... ... еске ... Бұл Жәркеннің тағдырының
Тайбурылы. Өзі де жырдың Тайбурылына айналған тұсында жазған.
Туған жерімен ... ... ... жұтып, суын мейірлене ішкен
ақын жаны бәрібір алаң, мазасыз. ... бір жағы – ... бір жағы ... жер. ... да ол ... шырылдаттың аямай-ақ екі оттың ортасына
тастадың да», – деп налиды. Бұл – ... ... ... ол ... «шекара жүрегімді бөлді екіге, анамның құрсағында жатқан шақта-
ақ» деген болатын.
Тауға шықсам – ұлармын,
Шөлге түссем – құланмын.
Ұлар құсап тау жайлап,
Құлан құсап ... ... ... [5, 17 ... ... екі ... ... түстікке, біресе шығысқа, біресе батысқа
қарап екі ұдай күн кешкен ақынның ... ... ... ... ... кіндік қаны тамған туған мекенді қия қоюы да ... ... ... қай ... де жол айырығында тұрғандай қақ айырылады ... Ақын ... ... қай бір ... ... Ол жердің түбінде
айдаһар құлқынды алып елге жұтылып кетеді деген қауіп оған амалсыз ата тек,
атажұрттты ... ... – өлі ... дейін жортқан бөрімін.
Төртқұбылалы тұрған темір құрсауда
Анау Шығыс Түркістанда тусам да
Атажұртқа жетті менің ... – [5, 20 ... ... шемен боп қатқан шерін аяусыз ... ... мен ... айту керек, елім, жұртым деп өліп-өшіп келген ақынды Атажұрт
емешегі үзіле еміреніп, құшағын құшырлана ашып қарсы ала қойған жоқ. ... ... ... емен ... ... ... босағаларға телміртіп
қойды. Қойын бақтырып, қотанын күзеттірді. Сергелдеңге салды. Бұл бәріне
төзіп бақты.
Жалғанда ... бар ма ... емес екен ... ...... жүрек», – деп,
«Ауған ел», – деп
Естіген сөзім аз ба көрінгеннен [5, 18 б.] , ... ... ... ... аз ... ... ол – жетесіз жандардың
оспадар сөздеріне ... да, ... жоқ. ... шыңдалып, ширыға түсті.
Шамырқанса да шарт сынған жоқ. Қайралып, қайраттанып кетті.
Ол туған жердің тау-тасын, өзен-көлін, аязы мен ... қысы ... күзі мен ... құсы мен ... гүлі мен ... ... ... Бөдеш – сезімтал, суреткер ақын. Арғы беттегі ... ... ... ... ... ... ... салыстыра, жарыстыра
жырлады. Жырлағанда да үстірт жырлаған жоқ, жүрегін жандыра, ... ... ... ... ... ... Жәркен. «Арғы тегім – Ер түрік,
бергі тегім – Ер ... ... ... «Ай ... бөртіп жатқан ақ теңіз»,
«Теңіз бетін шарлаған ... ... ... ... ... ... өлеңдері осының жарқын дәлелі.
Ақын жанары көреген, аңғарымпаз. Туған жердің әр ... әр тасы ... ... ... ... ... жүрген құбылысты, жаңа қырынан танып,
сырын ашады. Ж. Бөдеш жазған жырлармен қоса оқырман жүрегіне жол ... ... ... Ол ... жердің көрікті келбетін
келістіре бейнелейді. Оны оқырманға жүйелеп жеткізе біледі. Сонымен ... ... ... ... ... да әсерлі, сүйкімді болуын
назардан тыс қалдырмайды. Өз екпінімен, өлеңнің табиғи ... ... ... Бөдеш – отаншыл ақын.
Оның отаншылдығын тағдыры туындатқан. ... ... Отан ... да тоғысып жатады. М.Мақатаевтың «Отаным саған айтамын»
толғауы мен Ж. Бөдеш ... ... бір. Ол өз ... Отанына
қарыз екенін, онымен рухани туыстығын суреттеу арқылы ашады. Ақынның
лирикалық кейіпкері ... ... өмір ... ... ... елімен,
Отанымен тығыз байланыста көрінеді. Отан мәртебесін биіктетуді көздейді.
«Ақ ... ... ... отаншылдық сезімі өмір шындығы ... ... Оның ... көбі ... ... ... ... толқын – ақ бас атан көшке лайық,
Сабырлы ақ керуен – ... ... ... ескі ... сол ... кеш ... келмей қалған шыңғыруға,
Мүмкін, бұл тарих сенің шындығың ба?!
Су сорып, аптап жеген қос ... ... ... сом ... да [5, 89 б.].
Бұл өлеңде ақын көңілінің алабұртып теңізбен ... ... ... ... оның ... ... ... қозғағаны бірден
көрінеді.
Шындыққа барлау жасап, байыптасам,
Жарқырап атпады ма Жайықта таң.
Тербелген жел мен толқын өтіндегі –
Шынжырдан босанады қайық қашан?!
Бұл – ақын ғана айта ... ... ... ... ... ... жеке басының көңіл күйлері тек бір ... ... ... ... тән ... кеңінен бейнелей алғанда қоғамдық
мәнге ие болады. Ақынды жеке адам деп қарау аз, ол – ... ... ... Ол ... басынан кешкенін, қуаныш-сүйінішін көрсете отырып, жалпы
жұртқа ортақ жайды ... Оның ... оқи ... сен де ... ... Жәркен Бөдеш өлеңдерінің баршаға ортақ сипаты да
осында.
Жәркен Бөдешті ақын еткен тілі ме ... ... тіл ... сөздердің өзі мың сан түрленіп, ... ... ие ... ... шыға ... ... тіл – ... басты құралы,
көркем шығарманың жұлын-жүйкесі. Тілі көркем шығарманың ділі ... Шын ... ... тілінен іздегеніңнің бәрін табасың. Сананы
тербер қуатты ой да, ... әуен де, сан ... бояу – бәрі ... ... ... ... Оқушыны мұңайтады да қуантады. Бұл
ақынның сәтті ізденісі десек, артық айтқандық емес. Жәркен ақынның тілі ... ... ... ... ... ... бұзылмаған шұрайлы тіл. Нағыз
ұлт ақынының айбарын асырып, ... ... да ана ... ... ...... алабөтен сезімталдығы сирек ақын.
Мұндай ерекшелік оның шығармаларын шырайландыра түскен.
Ж. ... ... ... ... ... ... ... бір –
атамекенді аңсау. Айықпас аңсардың аржағында баяғы балалық, бұла дәурен
кешкен күндер ... ... ... жастықтың жалыны маздап Жайыртауы
тұрады. Жайыртау ... жастықтың Жайыртауы, Жат жұрттың Жайыртауы...
Қалыпты өн бойымда қыртыс, таңба
Ұқсаймын тағдырмен көп ... [5, 17 ... ... ... ... жоқ. Оның ... ... күрестің көкесін сонда көресің. Қара бастың қамы емес, ... ... ... ... ... ... ... жалғасым,
Бөлініп қалды-ау мал, басым [5, 14 б.] ,
деп мұңаймас еді. ...Жайыртау жайлы жырларды оқи отырып, Қытайдағы қазақтар
көз ... ... ... жүрегімді бөлді екіге анамның жатқан ... деп ... да ... ... ... ... туып, қайда қалуында емес, шекарада болып тұр...
Тікенек ... ... ... ... Ақын ... ... шекарасы
...Бір жағындағы өмір – шын өмір де, екінші жағындағы сұм өмір, бірақ екеуі
де өмір ...Ақынның басындағы ... ... ... үрей мен ... қанатты қиялы Жайыртауға жетелейді. Ағалықтың адуын ағысы,
азаматтықтың тегеурінді ... ... ... ... ... ... саумалы емес, қасіреттің қауғасы ...Ақын жүрегін әлем-тапырық
күйге салатын күрделі көрініс. «Жат жұрттың Жайыртауы» ... ... үшін ... түсіне еніп, күн шықса қасынан қалмайтын төлтұмары, ... ... ... ... ... ... ... емес
«Ботасына боздаған аруанадай», Жайыртауы жанына жай таптырмайды. Жәркенді
Жәркен қылған да сол ... ... үшін ... – жырдың Жанартауы,
яғни Жәркенді жырдың Жанартауына айналдырған да Жайыртау. ... ... ... ... өзі ... ... екеуі де поэзия атты
құдіреттің қос өркеші... Ал ... ... жоқ, ... ... өтіп,
мұхиттарды кешіп жүре береді. «Ел-жұртынан алыстап ойы ... ... ... ақынның жан азабы сағынышқа толы өлең өріміне айналып отырған.
Жалған жаза ... жара ... ... жерден кету көңіліне нала ұялатып,
өзегін өртер өкінішке айналған»[9, 22 б.].
Жәркен Бөдеш Жайыртау деп жар салса, Марфуға ... ... ... деп ... да ... көп ... қайғы
Сыр шертпей отыра алмас Талқы жайлы.
Талқыны ауызға алмай,
Ей, халайық!
Менің де ойым биік ... [27 , 61 ... ... ... «қалыпты өн бойымда қыртыс, таңба, ұқсаймын тағдырмен көп
жұлқысқанға» деп тебіренсе, Марфуға ақын «тербетіп ... ... ... ... ... ... тарқатылып» деп толқиды. Талқы да, Жайыртау да – ... тауы ... ... ... қаны тамған жері. Жәркен Бөдеш
Жайыртауын, Марфуға Айтхожа Талқы тауларын жырламай тұра ... ... ... ... түссе дағы аспан жерге,
Үмітім онсыз менің баспайды өрге.
Екі ақынға да ортақ сипат – жат елде ... ... ... ... Бір ... ... да, ... да ақындардың сырласатын сыңарына
айналып кеткендей көрінгенмен, тіпті де олай емес, ... ... ... ... ... таулары сөз болғанда Марфуға Айтхожа,
Жайыртау жайы қозғалғанда Жәркен Бөдеш тілге оралады, ... ... ... Талқы тауларының, Жәркен ақын Жайыртаудың төлқұжатындай көрінеді. Қазақ
поэзиясында Сәкен Сейфуллиннің «Кербез сұлу ... ... ... бара ... Есілі», Ілияс Жансүгіровтің «Жетісу суреттері», Қасым
Аманжоловтың «Шағаны», Кенен Әзірбаевтың «Мәтібұлағы», Дүйсен Иманасовтың
«Алакөлі», ... ... ... бары ... мойындалған, ал
Талқы мен Жайыртаудың жөні басқа. Қазақ поэзиясындағы шетел тақырыбы деуге
де ... ... жер мен ... Отан ... екі ... ... ма деген дау
тууы да мүмкін, ал оның ... ... «Екі Отан жоқ, ... ... деп М. ... баяғыда-ақ беріп қойған болатын. Марфуға Айтхожа
мен Жәркен Бөдеш жырларында ұқсастық жоқ та, ... ... ... ... ... жер, ... Отан туралы жырларында дәл
осындай тегеурін ғана емес, тектілік бар. ... өзі ... ... ... ... ... Бұл тағдыр таңбасы ғана емес, тектілік
таңбасы тексіз өлең ... ... ... ... Оның
жырларындағы тегеурін мен қуат қосарлана келіп, сезім селін туындатады
сезім ... ... ... ... Поэзияның мүлтіксіз
міндеті де – адам ... жан ... ... жасандыру. «Ақ
жаңбырлар тоздырған тау секілді, мен ... ... ...... Айбергенов айтқандай, ол өз биігін бағындырған ақын [28, 114 ... ... тар ... ақын ... ... дүниетанымы кең: туған
жері Жайыртауды жырлай отырып, сол даламен тау арқылы, ... ... ... ... жыр әлемінде шексіз сүйетіндігін бейнелейді.
Кішкене жұдырықтай жүрекке кең ... ... ... ... кетеді. Жоңғардан Сарыарқаға деген өлеңінде:
Алтын сықап қойсам-дағы қалтама,
Жат топырақ бауырына тарта ма.
Менің басым сонау Жоңғар құмынан –
Домалай-домалай жетті Сарыарқаға [5, 21 ... ... ... ... ... алып ... бүгін тұйықтан.
Алтын басым азаттықтың жолында,
Арманым жоқ ыршып түссе иықтан [5, 169 б.], ... Ұзақ жыл ... ... ... қазақ ұл-қыздарының мұндай
ерлікке баруы табиғи. Кешегі желтоқсан оқиғасындағы ... ... ... ... деп өз ... ... үшін жан қиюы осы
айтқандарымыздың айқын ... ... ... ақын жыры әркімнің де
жүрек лүпілін дөп басады.
Мәселен:
Жайыртаудың құр ойнаған етегі,
Жәркен Бөдештің туып-өскен мекені.
Мекенін шүршіт ... ... деп ... не ... ... ... [5, 14 б.] , ... Ақын туған жерінің табиғатын, жан-жануарын, тіпті шағатын жыланы мен
қара қоңызына дейін ... ... және ... ... ... ... ойлау дегеніміз – сұлулыққа сүйсіну, тазалықты түйсіну ғана ... ... ... табынту» [29, 48 б.].
Нағыз лирикалық туындылар жеке ... жан ... ... ... ... бүкіл бір ортаның, қоғамның, ... сыры ... ... ... қаһарманның ой сезімі, тағдыры өз заманының
арман-мүддесі, тілек-талаптарымен неғұрлым ... ... ... ол да сондай сом тұлғаға айналып, дәуірдің дара ... ... ... ... осы ... Ж. Бөдеш өлеңдерінен
мейлінше толық көрінеді.
Алпауыттар талап, бұлап сорлатқан,
Атажұртқа көш келеді, сол жақтан.
Жайыртауы – ... ... ... ... орнатқан, –
деуге ақынның толық қақысы бар. Жайыртаудың қасиетін қанық, көркем ... ... ... ... ... ... ... сынаған ақын
екеу десек, біреуі өзі деуге болады. Мысалы,
Жайырдың ... ... еді ... ... түсті құрыққа,
Бар еді мұнай бұлағы
Бұлағы құйды құдыққа...[5, 13 б.].
Жәркен Бөдештің Жайыр туралы жырлары тек туған жерін ... ... жаза ... өлеңдері емес, оның әрбір жолы, әрбір ... ... ... тұр. Ақын ... тарихы да дәл осылай жазылуға
тиісті. «Жайырдың жайдақ ... бар еді ... ... бұл ... ... ... құланы - Жәркен ақын болуы да ықтимал. Өзі жазып отырған
тақырыбының түсін түстеп, түсінік беріп ... ... өлең де, өмір де ... ... ... ... үшін ... Шевченко, Сырдариясын жырлағаны үшін
Әбділда Тәжібаевты, Атырауды жырлағаны үшін Әбу Сәрсенбаевты ... ... жат ... қалған Жайырын жырлағаны үшін Жәркен Бөдешті де
жақтайды.
Ақын жырларының тақырыбы тың. Оның «Азу тіс» ... ... де ... ... ... шын ... өзге емес, өзін жазады. Өзі арқылы қоғамды,
заманды, айналып келгенде өзінің жан әлемін ... ... ... ... ... іші қараңғы, түбіне күн нұры ай ... ... ... ... иірім. Сол иірімнің түбіне ақынның ақыны
ғана жете ... ... ... өлеңшілер сол иірімнің бетінде
жапырақша қалқып қала берері ... тіс» ... ... ... де ... ... аяқ басқан ақынның
тұңғыш рет бір азу тісі ... Оны ... жүре ... ... өткен сайын
қалған азу тістері де бірте-бірте түсе бастайды. Осыны сезінген ақын ... ойға ... ... ... ... ... ... күреске
түседі. «Менің азу тісім түскенімен өлеңімнің азу тісі ... ... ол ... тас ... ... ... ... келеді», – дейді ақын. «Азу тіс» ... ... ... ... ... ... қағып алса,
Ауызыңа қан толар.
Айдын айнып қағы қалса,
Аққу=қазы жар соғар.
Азу тісің мұқалса,
Ата жауың ... ... ... ... [5, 39 б.] ... иегін тілімен дымдап, азусыз қалса да ақын қарусыз қалмайды. Оның
қаруы өлеңінің азуында. Осы «Азу тіс» ... ... ... ... ... ... біте қайнасып кете барады. «Ақын ұғымында
халықтың жауапкершілік тұрғысынан өзін-өзі жетілдіруінің ең жемісті жолы ... ... ... ... ... оқуға, ғылым-білімге, өрісті өнерге
ұмтылу, ілгері кеткен өркениетті елдердің қатарына шығу, әсіресе отарлық
бұғаудан босанудың ... – сол ... ... өз ... өз ... ... терезесі теңелетін, өзін қорлыққа бермейтін дәрежеге жетуі» [30, 269
б.].
Жаратқаннан тілеймін:
Жұртым үшін тілеймін,
Ұлтым үшін тілеймін,
Ел иесі патшаның
Азуы мұқалмасын ... ... ... тіс пен азулы ақынның арасында байланыс бар. Ақын үшін керегі де
– азулы, адуын жырлар емес пе, ... да ...... ... Ақын өзінің «азу тісі» емес, өлеңнің «азу ... ... ... азу тіс ... ... ... кеткен.
Ақынның тағы бір өлеңі «Күрек» деп аталады. Бұл өлеңнің ерекшелігі ... ... ой ... ... ... басқа өлеңдерімен салыстырғанда
өз алдына бір төбе. Бұрын-соңды осы тақырыпта жазылған ... ... ... тың ... біз күректі елей бермейміз. Күрек егін, бау-бақша суарғанда,
арық қазғанда таптырмайтын жай ғана құрал болғанымен, оның философиялық ... ... ... – өмір мен өлімнің шекарасын бөліп тұрған суық қару. Оған ақын
көзімізді ... Қан ... ... ... окоп қазады, адамдар
дүниеден өткенде осы күрекпен ... ... ... ... ... суық ... айналады. Байыпты да ойланарлық ой түйеді.
Күректің өзге өлеңдерден ерекшелігі де осы ... ... ... мәңгілік
Жазып алған күрегім.
Алтын күрегім,
Жарқын жүрегім [5, 29 б.] .
Ақын күрек арқылы бүкіл адамзат өміріне, әсіресе қазақ тарихына ... ... ... ... ... ... оқиғаларды бейнелі тілмен
тебірене жырлайды. Мәселен:
Жүрекке ... ... ... ... күрегім,
Суық қаруға –
Кетесің айналып.
Күрек – деталь. «Көркем шығарманың, соның ішінде поэзияның ... ... ... мен образдылықта» [31, 222 б.].
Ақынның «Арғы бетте» өлеңін оқып жанымыз ... ... ... шуылдап ойнаған бала жоқ. Тауда тағы, сайда сайғақ жортпайды.
Тек қана жел ... ... ... да ... ... ... ... қалтыраған қарт әжемнен,
Ауылдың балалары қайда жүр деп.
Күрсініп әжем ... ... ... ... ... ... ... еркегі – әтек, әйелі – тұл,
Қиылып тұрғанымен қынай белі... [5, 70 б.].
Бұл арғы беттегі ел жайының бір үзік ... анық ... ... ... ... бір тәсілін осылай ... ... ... ... демографиялық апат, сол елде (Қытай)
патшаның бұйрығымен-ақ ... ... ... ... бейнелеп, сипаттап,
жағамызды ұстатады.
«Жақсы жыр жазушы,
Шайтан жайлы болса ... ... ... ... ... бірде Қадыр Мырзалиев [32, 7 б.].
Мұндай қасиет Жәркен ақыннан да жиі табылады. Ол нені жазса да жеріне
жеткізе ... ... ... ... құс ... ғана ... ... мәні зор мәселелерді қозғайды.
Ол жақта сені шетке қаққан жоқ па?
Құстардың ішіндегі қарасың деп [5, 23 б.], –
ақын отаршылдық, нәсілшілдік, саясатын ... ... ... қар ... ... ... ... бар ма екен,
Ғұмыры қақ жарылған деп [5, 22 б.], –
деп, ақын өз қайғысын ... ... ... ... Бұл
кейіпкердің туған жерінен, туыстарынан бөлінуін ғана емес, иісі алаш
баласының сан ... ... ... жат ... ауып ... ... ... көңіл-күйін, жан дүниесін, толғанысын сезініп ... сол ... ... ... ... адам ... тән сипаттарды,
дәуір, заман келбетін танытатын ... ... ... Сол ... ... ... бар, ошағым жоқ,
Кеудемді жел өтіне тосамын кеп [5, 20 б.], ... ... ... ... болмай босқын, қашқынға,
Жем болмай ит пен қасқырға,
Біз қашан түгенделерміз
Бір шаңырақ астында [5, 57 б.].
Бұл – иісі ... алты алаш ... ... ойландыратын тағдыр. Ахмет
Байтұрсынов: «Толғаушы ақын әуелі көңілінің күйін-мұңын, мүддесін, зарын,
күйінішін, сүйінішін айтып шер ... үшін ... ... ... ... ... ... шығарып, басқаларға білдіріп, басқаларды
сол көңілінің күйіне түсіріп, халін түсіндіру мақсатпен толғайды... ... өз ... ... ... ... емес, басқалардың халін танып,
күйіне салып толғай білуде», – дейді [33, 320 б.].
Ақын өлеңдерінің ... кең ... тар ... ... гөрі,
өлеңдерінің өресі туралы айтқан жөн. Бір кездері М.Дүйсенов «Ел ... ... жаңа ... лебін анық таныту үшін қазақ ақындары тың
образдарды іздестіре бастады да оны біршама тауып та ... 28 б.], ... сөзі ... ... ... ... Ж. Бөдеш өлеңдеріне қатысы бар,
әрине М. ... ... ... ... ... туралы
айтқанымен, әлбетте талпыныссыз поэзия болмайтыны белгілі.
Жәркен ... ... ... ... ... ... жер ... адам баласының әртүрлі сәттерін соны суреттермен беретін
кездері көп. Абай ... ... ... ... ... ... көргендей етіп жеткізе білетін биіктікке көтерілген
ақын. Көңіл-күй, махаббат, тәуелсіздік туралы топтама жырлары ... ... өз ... ... ... Оның ... ұшқан құс
та, жүгірген аң да, жел ... ... та, ажал ... ... да бар,
бірақ біртұтас желіге бағынып, жүйеге түсіп тұрған жоқ. Ақын ... ... ... гөрі ... жамыратып бергенді қолайлы
көреді. Бір тақырыптың астына жиналудан гөрі, ... өлең ... әлем ... ... өз жолдарын өздері тауып жатады. Ж. Бөдеш өлеңдерінің өрісінен
өресі биік, өмірінен өлеңдерінің салмағы ауыр, құлашы кең, ...... ...... бір әлем.
АҚЫН ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ АТАМЕКЕН ИДЕЯСЫ
МЕН КӨРІНІСТЕРІ
Әлем ақындарының арасында да туған топырағын тілге тиек етпеген ақын
аз, ... ... ... ... ... ... жырлап келеді. Әр ақынның
түсінік талғамы әртүрлі болғанымен, тоғысатын арнасы бір, ... ... ... ... жол, ... жырлау мәнері болады. Жалпы
атамекен дегеніміздің өзі де ... ... ... ... ... ... бұлақты көп суреттейтіні өз алдына, олар ... ... ... ... ... жазған. Тұтас бір ұлттың
табиғат туралы түсінік, талғамын жеке-дара қарастырудың қиыншылығы да ... ... ... ... Қазақ поэзиясында ең көп
жырлаған табиғат ... ... қыр, тау, дала ... алар ... айтсақ: «қарағым-ай, қырға шығып, жолыңа қарадым-ай» деген халық
әніндегі әуен-ырғақ бүтін бір ... ... ... ... Қыр мен ... ... қазақтың кез-келген ақынының өлеңінен ... ... ... ... ... ... қанат жайған. Біздің түсінігімізде
Сарыарқа тек ... бір ... қана ... ... ... бейнелеудегі
тұтас түсінік. Тауларды көп жырлауының себебі де ... ... ... ... ... ... ... деп
түсіндірер едік. Мәдидің «Қарқаралысынан» бастап, Жәркеннің Жайыртауына
дейінгі аралықта қаншама тау, өзен, көл ... бар. Әрі ... ... тарихы, қазақ тағдырымен тамырлас, өмірімен өзектес «Қаратаудың
басынан көш келеді» десек, көз ... ... ... алқа ... ... ... айтқанда «Басында Қазығұрттың кеме қалған, ол
әулие болмаса неге қалған» дейтін жыр жолдары ... ... ... ... көз ... келеді, Алтайды айтқанда, Жамал Омарова
шырқап өткен «Өр Алтай, асқақ Алтай, асқар Алтай» әні ... ... ... ... анау халық әндеріндегі «Оралдың тауы биік, жері
дала, ат ... ... көзі ... деп басталатын асқақ әуендер
құлағыңыздың түбінде тұрып алады. Сәкен Сейфуллиннің «Кербез сұлу Көкшетауы
жаңадан ... ... ... ... ... ... ... төбелердің өзі тұтас бір кітапқа ... тұр, яғни олай ... ... ... ... ... ... Бөдештің Жайыртауды жырлауы
да тегіннен тегін емес, атамекені, ата-бабасы ат ... жері ғана ... ... ... ұлт туралы түсінік, тәрбие тұр. Балалықтың
бесігінде тербелмеген, балалық шағына ауық-ауық ... ... ... адам ақын бола ... ақын ... ... – бейкүнә балалық,
бейкүнә балалығымен біржола қоштасқан ақыннан тұмадай тұнық жырлар ... айту да ... ... ... ... ... жырлары тек аңсау
мен сағыныш сарындары ғана емес, жұрттың жанына бойлап, ұлттың жоғын жоқтау
табиғат пен ... ... ... қана ... қорғау, қолдау көрсету.
Ақын табиғат пен адам достығының бұзылғанын атап айтқанда, пенделік,
қатыгездіктің бір көрінісін былай суреттейді:
Түн.
Орман.
Бір көгілдір қарағайды,
Екі адам ... ... үні ... төбеттердей,
Тырмалап жүрегімді жаралайды [5, 199 б.].
«Ақын өзінің аса терең таным-түйсігі ... адам мен ... ... ... ... ... қана қоймайды, жазмыштың жамылғысын
сыпырып алып, тіршілік иесінің ажарын ... ... 13 ... ... Бір қарағай. Екі адам. Адам емес-ау, ажал. «Бір көгілдір
қарағайды, екі адам алма-кезек аралап ... Ажал мен ... ... ... ... ақын жүрегіне сызат түседі. «Ара үнін – ырылдасқан
төбеттерге» теңеуінде мән бар. ... ... өзі ... ... ... екі адам ғой. Ақын ... пен адам арасындағы
қарым-қатынастарды қимыл-қозғалыс ... ... ... қасіретін
сезіне, сездіре біледі, сезінбесе «тырмалап жүрегімді жаралайды» деп айтпас
еді. Көгілдір қарағайды ғана ... ақын ... ... ... ... ... ... боп ғұмыр кешу оңай деймісің, қарағым,
аузында болу бұл өзі ... ... ... деп ... ... ... табиғатпен біте қайнасып қана қоймай, «көгілдір қарағай» болып қамыға
да, «балдырлы көлдің бақасы болып», сәбидей еңбектей де ... ... ... сәби ... [5, 251 ... ... ... бәрімізде күнбе-күн көріп жүрміз, бірақ оның
«сәбидей еңбектегенін» кім аңғарыпты? Ақын табиғат құбылыстарын ... ... ... ... келе ... ... ... жан бар
ма? Табиғаттың жаз мезгілін жеткізу үшін де, «бақаны еңбектетеді», ... ... ... келе ... жаратылысқа қалайша сүйсінбессіз?
Мәңгі сәби күйінде қалатын еңбектеген бақа бейнесі ... ... ... шағы – жаз бейнесін көз алдымызға көшіріп ... ... ... күз» ... мен ... ... сары өзен
туралы жырларында да өзара ұқсастықтар бары ... ... ... ... ... салу үрдіске айналған. Оразалин өлеңдерін оқып отырып бірыңғай
сары түстерге кенелеміз: сары күз, сары дала, сары ... сары ... ... күз, сары бел, сары ... сары тал, сары ... ... сары ала қаз. Бөдеш өлеңдерінде елуге жуық сары ... ... ... бір ... ... онға жуық теңеулер кездеседі, яғни
екі ақынның да сары түске, сары бояуға құмарлығы көрініп-ақ тұр. ... сары ... ... ұшқан сары құсқа айналса, Оразалиннің
Сары күз...
Сары дала...
Сары тоғай...
Санамда – сақұр-сұқыр сары уайым...[36, 63 б.]
дегеніне сенгің келгенімен, «сақұр-сұқыр» сөзі өз ... ... жоқ, ... ... ... ... ма еді, ... үні болатын шығар, міне
осындай орынсыз оралымдар Жәркен Бөдеш ... да ... ... екі ... да ортақ сипат, салғаннан сары, сары деп тақпақтай
жөнелуінде, жалпы қазақ ... ... ...... сары ... деген ұғым қалыптасқан, кез-келген қазақ ақынының күз ... ... ... сары ... аяқ алып жүре ... ... ... кейпін
бір ғана қырынан көру жеткіліксіз, ол күздің сыртқы сұлулығы ғана, ал ... ... ... ... ... Ж. ... ... ұқсастықтар
мен үндестіктерді Темірхан Медетбек, Марфуға Айтхожа, Нұрлан Оразалин
өлеңдерінен де ... ... ... яғни ... поэзиясындағы дәстүр
жалғастығы кеңінен қанат жайған.
Жәркен Бөдеш жырларында ... ... ... ... ... жаз жаймалары көптеп кездеседі, әрі барлығы бірдей қимыл-
қозғалыста, ... үн ... ... ... қыр ... топырлата
шауып барады, топ-топ тырналар тас төбемізден ұшып бара ... ... бір сәт ... ... астына тығып тілсіз тынып қалғандай
көрінеді, ... ... көк ... ішінде жүргендейсіз.
Ол табиғат құбылыстарын сырттай қызықтаушы ғана емес, ұлықтаушы,
тамсанушы ғана емес, жар салушы, ... «ара үні ... ... жаза алмас еді, жар салып қана қоймай, жанын салып қорғаушы. Әлбетте,
қазақ поэзиясы табиғат ... ... ... ... ... ... турасындағы өлеңдерге де бай. Жырларындағы ... ... ... ... ... да осы ... ... керек. Ақын көрген-
білгенін көгендеп әкеліп көз алдымызға әкеледі.
Қара шұбар жыландай жел ағашты арбайды,
Ағаш ... ... [5, 255 ... қара суық, қара суықтың сүйінші сұраушы шабарманы – қара ... қара ... ... ... ... ... ... теңеу, қара шұбар
жыландай қара желге ... ... ... жұрдай болған алып ағашты
аяйсыз. Оның жырларындағы күз суреттері солғын әрі ... ... ... Абай ... ... ғана ... ... Қ Мырзалиев, Ж.
Нәжімеденов, М. Мақатаев, Қ. Аманжолов ... ... да ... ... ... Кезінде орыстың үлкен ақыны Александр Блоктың:
«Мен ... ... және ... ... алуым керек» [37, 178 б.] деген
сөзі бар, яғни орыс халқы үшін Пушкиннің ... ...... ... мен ... тәлім мен тәрбие мектебі. Абай біздің бітірмеген
мектебіміз. Жәркен Бөдештің:
Нағыз ақын от құшақта өледі
Онан артық өлімнің жоқ ... [5, 218 ... өлең ... ... ... ... пышаққа құлшынып
Сұлулар өледі құшақта тұншығып [32, 132 б.] , –
деген жолдарын еріксіз есіңізге оралтады. Әрине, ақыннан ақын үйренеді, ... оқыс ... ... бір ақын ... ... де мүмкін. Болмаса Мұқағали
Мақатаев:
Ақынды ақын оятпаса болмайды
Ақынды ақын таяқтаса сол қайғы, –
деп жазбас еді. Біз бұл жерде ... ақын ... ... ... ... ... ... Қадыр Мырзалиевті оқығанын, өзіне өнеге тұтқанын
ғана айтып отырмыз. Қадыр Мырзалиевтің: ... ... ... от қарып»
деген әйгілі эпифорасын екінің бірі жатқа біледі. Төлеген ... ... ... тау ... мен ... өзімнің биігімде», – деген
өлеңінде «өледі» деген етістіктің қайта-қайта қайталануынан ... ... әлем ... ... ... ... ... Дантенің
«Құдіретті комедиясындағы» бір кейіпкер ... ... ... ... ... ... де ... сәні солғын тартпай, сөлдене түседі. Тіпті
Борис Пастернактың өзі «ойнайды» деген етістікті бір ... ... ... ... өзі кезінде: алғашқы сөз кейінгі сөздің ... ... ...... жол ... «чувства – искусствоны» жетектеп
әкеледі» дегені бар. Жәркен ... ... ... ... есіркеп, не
мүсіркеп тұрған жоқпыз, мәселе сол етістіктің өз орнымен ... ... ... тұр. Оқып ... ... Ақ жаңбырлар
тоздырған тау секілді, өз ... ... ... ... ... тұр. ... де жақсы мен жаманы болатыны ақиқат, қатардағы ... ... оқыс өлім ... ... ... ... бар. Ширау, ширату, шамырқану
байқалады, ішкі ұйқасқа құрылған, шиыршық атып тұр. Тағы да оқып ... ... ... ... өледі құшақта тұншығып.
«Пышаққа – құлшынып, құшақта тұншығып» деген жолдарды жүз рет ... ... ... ... ұйқасы бұзылмайды, сезім бар, саз ... ... ... Ең ... – ырғақ. Өлеңде ырғақ басты қызмет
атқарады, жырдың жүрегінің дүрсілі – ырғақта. Абай ... ... ... соғады жай». Бұл – «ауру жүрек», ал нағыз ақынның жүрегі – ... ... ... ... ... ... ... Жәркен Бөдешке
кезек берейік:
Нағыз ақын от құшақта ... ... ... жоқ ... бір ... ... қаламгер қиялы, қиялға құрық салмас ... ... қиял ... ... бәрі ... ... серпілу,
жалындау, жалындыру жоқ. Әңгіме айтып отырғандай бәрі жайбарақат. Ақынның
«от құшақ» деп отырғанында мән бар, өлеңнің оты ... ... Біз де ... ... ... ... ... «өлуде» емес, кімнің қалай «өлетінінде»
яғни сөзге жалын, леп беріп қана қоймай, әр сөзге дем сала ... ... ... ... сөз ... өлеңнің өңі бұзылады.[15, 200 б.]. Ажал
аузындағы адамның арпалысын ашу ... ғана ойлы ... ... ... ... серпуге жарамаса, адамды былай қойғанда, ақын бола
ма, ондай ақынның бет-бейнесі ... ... Бір ақын ... бір ... деп ... ... үйрену, игеру және өзіңше жол табу бар.
Дәстүр жалғастығы – ... ... ... ... қағида, үйрене отырып
өз сүрлеу-соқпағын салуға септігін тигізетін, өз ... ... ... ... ... «Жол іздеймін әлі ешкім бастамаған, өзіме шақ көгілдір
аспан әлем» – деп, әркімнің өзіне ғана тән ... ... мен соны ... жол. ... ... – өзін-өзі таныту және төңірегін де тани ... ... ... өзің ... ашық-жарқын, анық айта алмай тұрып
өзгені сөзіңе сендіру де, нандыру да қиынның қиыны» [38, 151 б.].
Біз ... ... ... ... ... ... ... оның
шырайлы шығармашылығына нұқсан келеді деп ойламаймыз. Керісінше, ақынның
қаламының ұшталуына септігі тиеді деген пікірдеміз. Әйтпесе ақын:
Өлең – ... ... ең ... таулардың көп асылдым.
Кешір мені, Оқжетпес, кешіре гөр,
Оқ ... ... сөз ... [5, 201 ... деп ... арайлы әнін, Арай шашқан тауларды маңайладым»
деген Мұхтар ... ... ... еске ... ... екі ... еңсеңіз көтеріледі. «Оқ жетпеген басыңнан сөз асырдым» деуі ... ... Олай ... ... де ... Бөдештің «басынан сөз асыру
үшін» ... сөз ... сөз ... ... ... жасығына жолығып қалмай,
қырағы бол деген қалтқысыз көңіл. Алғашқы екі жолы ... ... ... ... ... шумағынан асып тұрмаса да, өзінше ... ... ... бір ... ... ... ... ақын тау
тұлғалы ақындарды айтып отыр, яғни алып ақындарды арқа тұттым ... ... ... десе де ... ... ... ... асаулық байқалады,
ең бастысы балалық бар. Кезінде Анна Ахматова Борис Пастернактың өлеңдерін
оқып отырып: «балалық ... айту әрі ... әрі қиын ... ... ең ... ол ... де ... алмайды»[35, 13 б.], –
деген ... ... ... ...... ... ... ақын неғұрлым
сәби болған сайын өлеңдері де өндірдей жас болып уылжып, ... ... ... ... М. ... ... болғым келеді, сәби болғым
ана сүті аузынан арылмаған» деп ... жар ... еді. «Ұлы ... бәрі ... ... ұлы ақынның бәріне шәкіртпін мен» депті Жарасқан Әбдірашев.
Жәркен Бөдештің «иығына асылып тұрған ... да ұлы ... яғни ... ... ... ... тұттым дегені. Ж. Бөдеш қазақ поэзиясының
дәстүрін жалғастырушы көптің бірі, дамытушы, даралаушы топтың жыр жампозы,
ұлттың мінез, ... ... ... «Ұлт мінез-құлығы ұлттық поэзияның
алғы шарты ғана емес, ұлттық мінез құлық пен ұлттық ... ... ... [39, 141 ... ақын ... ұлы ... дүниесін дамылсыз ... ... ... ... ... ... ... ете
білді. Бұл салада оның жеткен, алда ... ... де аз ... Ақынның әрбір
туындысынан ұлы жыраулар сарыны есіп ... ... ... ізденісі
«Ұлар жырау толғауларынан», ... ... ... ... ... ... ... – табиғаттың тамаша жыршысы. Ақынның «Көктемде», ... ... ... ... әлем ... ... соң»,
«Жел», өлеңдері осы сөзіміздің дәлеліндей. Ақын табиғатты жырлауда, одан
өзіне тән бояу тапқан, ... ... ... қалпында көре білген,
ойлы образдар жасай білген. Табиғат құбылыстарын жырлау тың ... ... ... та ... Әр ... қалай көріп, сезініп, қандай ... ... ... ... тым ертеден тамыр ... ... ... ... бұл ... түрдің негізін салған, көркемдік-стильдік, идеялық
ерекшелігін қалыптастырушылар ретінде Абай Құнанбаев пен Ыбырай Алтынсарин
танылды. ... ... әр ... шығармашылығында жоғарыдағы екі
автордың әсері алуан түрде көрініс береді. Одан соңғы уақыттарда Жүсіпбек
Аймауытов, ... ... ... ... ... Сейфуллиндер де
табиғаттың көркем суретін салған еді.
Ж. Бөдеш болса, жансыз дүниенің өзіне жан ... ... ... ...... Табиғаттың жезтаңдай, күміскөмей
жыршысы – Ақын. Жаратушы Алла тағала екеуін әу ... ... ... ... ... қала ... ... бір-бірінен ажырату пенделердің
қолынан келмейді.
Әуеніне қыр құштар,
Маған тартқан бір құс ... ... түсі ... бір ... [5, 8 б.].
Бұл – бозторғай боз ала таңнан тұрып алып, боз даланың жоғын жоқтайтын
бозторғай мен ақын ... ... ... бар. ... ... де ... жырын жырлайды, сөзін сөйлейді. Бозторғайдың шырылдаған үнін
естігенде ақын шекараның аржағындағы ... ... ... ... ... алып ... есіркейді.
Жел,
Жел,
Жүйрік қой жел дегенің,
Желге жасыл жусан боп тербелемін.
Сонау Жоңғар құмынан Сарыарқаға ... ... ... ... ... [5, 54 ... жыр жолдарындағы Бозторғай мен Ақынды немесе Ақын мен желді бір-
бірінен ажырату мүмкін бе. Жоқ. ... ... де ... сәтте
бозторғай мен желге айналып кетуіңіз мүмкін.
Жалпы табиғаттың сұлу да көркем келбетін суреткердің де дәл ... ... ... бұл ... ... ақындық шеберлік пен
эстетикалық талғам қажет. Тіршіліктегі әр құбылыс, әр сәттің ақын ... ... ... санқилы ой салып, жанына түрліше әсер етері сөзсіз.
Жәркен жырларында көбірек көрінетін арлан, қаншық бейнелері баяғы көк
түріктер ... бері ... ... келе ... ... ... ... көк бөрі бейнесін жасауда бүгінгі заманның белгілері барынша бой
көрсетеді. Сонымен қатар ақын ... ... ... қайың, қарағай
ағаштары да қайсарлықтың, сұлулықтың нышаны болса керек. Әрине поэзияда ... ... ... ... ... ... орны бар. Орыс
поэзиясында ақ қайың әйел, ел бейнесінде берілсе, ... ... ... ... кейпінде көрінеді. Қай кезде де табиғаттың тамыршысы – ақын.
Ол тек табиғаттан өзіне таяныш тауып қана қоймай, ... тән ... ... ... үндестік үніне бөленеді. Бір кездері ұмытылған табиғат
туындылары жаңа ақындардың жырларында соны сипат ... ... ... ... ... ең көп ... жануар жылқы болып ... ... ... ... ... ... ... Державин,
Васильевтер бұл тақырыпқа әлденеше рет оралып, әрін ашқан. Ал ... ... ... ... алып ... ... ертегісі ме, эпосы ма, дастаны ма, қазіргі қазақ поэзиясы ма – бәрі
ат үстінде ... ат ... ... ат ... келе жатады. Ілиястың
«Құлагеріне» дейін де ... ... ... мәлім. Қамбардың Қара қасқа
аты, Қобыландының Тайбурылы, Алпамыстың Байшұбары, ... ... ... кете ... көш, ... ... ... көші, ақыр соңында
Кенежиренін жетелеп Жұматай Жақыпбаев келе жатады [40, 14 б.].
Орыс, қазақ ... ... ... ...... мен
қарлығаш, бұл Жәркен ақынның жырларына да арқау ... ... ... ... күнәмді, кеш-кеш деп,
Мен барамын елжіреп [5, 210 б.].
Қарлығаштың ұясы мен ... ... ... ... ... да бар, ... ... ұясына «тас лақтырғандар» болған
емес, әлбетте ... ... өз ... өзі ... ағынан жарылуы
– алғаш рет болса керек, бір сенімдісі қарлығаштың киелі құс екенін, ұясын
бұзуға болмайтынын ... ... ... ақиқат та, «ұя көрдім
бір талдан» деген ... сену ... ... ... ... талға салмайды,
құтты қонысқа, ... ... ... ... ... ... ұя салады, яғни ін қылып қазып салады, олай ... «ұя ... ... деуі автордың шығармашылық қиялы болса, бірақ кез-келген
қиялдың күнделікті өмірге қатыссыз ... ... ... Онан ... тас ... ... ... аяқ астынан «елжірей» қалуы да ... ... ... Жәркен жырларында аң, құстар, жан-жануарлар дүниесі ... ... ... ... тап ... ... ... тұстары да
жеткілікті. Қазақ поэзиясында қыздардың қасын қарлығаштың қанатына ... орын ... ... ... ... ... өлеңіндегі «қасы бар
қанатындай қарлығаштың» немесе Ахмет Жұбановтың «Қарлығаш» әніндегі
«құралай көз ... қас» ... ... ғана емес ... бары байқалады.
Сонымен бірге ақынның «алды-артымды кес-кестеп, қанатымен берді леп» деген
жолдарында да ... ... ... «кес-кестеу» етістігінің өзі
жолды кес-кестеу» деген қилы ұғымға ие болғанымен, артымды «кес-кестеді»
деген сөз ... ... ... туғызады.
Тұтастай алғанда Жәркен жырлаған жануарлар дүниесі, аңдар ... ... ... ... ... де ... ... мінез-құлық, қимыл
қозғалысын кәдуілгі қалпында көшіре салмай, көңіл көрігінен ... ... орыс ... ... Фет, ... жырына қосса,
бозторғай бейнесі Л.Толстой шығармаларында орын алған. ... ... да, ... та ең көп жырланған құстар. Тіпті М. ... ... атын да ... ... бе?» ... деп ... белгілі. Әріден айтқанда батырлар, ... ... ... ертегілер елінде де ... ... ... ... ... ... таңертеңнен тамақ ішпей, –
деген жолдарда қазақ өмірінің көркем суреті бар. Бозторғай да, ... де ... ... тіпті психологиялық паралелизм суреті бұл.
Табиғат пен адамның астасуы ғана емес, ащы дауысы, екеуінің де үні ... ... ... ... туралы көп толғанған ақындардың бірі –
Есенбай Дүйсенбаев, өзін бозторғайға теңегені өз алдына, ақын «Бозала ... ... деп ... ... ... ... таңдамалы өлеңдеріне де
«Таң торғайы» деп ат қойғаны ... де бір ... бау ... болған жоқпын даусымды айқын, –
немесе
Бозбала өмір гимні –
Бозала таң мен бозторғай.
Бозторғай қазақ поэзиясында таң хабаршысы ғана емес, тіршілік ... ... ... ... ... да өзін ... теңеу
кездесіп отырады. Ақын жырларында аю, қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян ... ... ... ... Орыс ... ... жаңалық енгізген
Велимир Хлебниковтің атақты «Аңдар» атты ... ... бес ... аң мен
құс кездеседі. Егер мысал өлеңдерде аң мен құс адам бейнесін көрсетсе,
Хлебников ... ... пен аң, құс ... білінбейтін байланысты
беруге ұмтылыс жасайды. Маяковский болса, капитализмді малға теңеген, яғни
өгіз бен сиырға теңей келіп, ... сол сиыр мен ... ... ... ... тұр талтақтап,
Тіл – парламент жаланады жалтақтап, –
деген жолдарда [41, 112 б.]. Қоғамды малға, оның ішінде сиырға, не ... ... ... ... ашып қана ... адам ... билік бетін
көрсеткісі келеді. Бір жағынан қазақтың «сиырдың сүті – ... ... ... болғанымен, мағынасы мүлде тың, тосын. Жәркен Бөдештің:
Мұхаммед ... ... ... ... ...
Жаным сүйеді,
деген жолдарында түйеге табыну ғана емес, пайғамбарды сағыну сарыны да бар.
Пайғамбар да жалғыз, ... ... де ... өйткені пайғамбар – өркениет
өркеші, мұсылман өркениетінің өмірін сақтап қалушы, екінші жағынан ... жыр – ... ... ... Орыс ақындарында өгіз, сиыр, қой, ... ат ... ... көптеп кездестіргенімен, түйе туралы жырды емге
де таба алмайсың. Түйе туралы ... ... ... С. ... ... Ө. Нұрғалиев, С. Нұржановтар бар. Әсіресе аруана туралы С.
Санбаев пен С. ... ... ... ... ... молынан
кездеседі.
Әлбетте жан-жануарларға ден қойып, оны адамнан да жоғары қою шетелдерде
қатардағы қағидаға айналған. ... мен ... ... ... ... ... мал мен аң құраса, төрт-ақ пайызында адамдар
бейнеленіпті. Қазақ ... аң, құс, ... ... ... күні ... дейін бірде-бір ғылыми еңбек жоқтың қасы.
Табиғат лирикасын түпкілікті түрде зерттеген бірде-бір автор жоқ.
ХУШ-ХХ ... орыс ... ... ... зерттеушілер ең алдымен жылқыға бірінші орын берсе, ... ит, ... ... соң ... қасқыр мен мысықтар тұрады екен, ал
қазақ поэзиясында жылан, ... ... ең ... ... иеленбесіне кім
кепілдік береді. Әр ұлттың тыныс-тіршілігіне, қоршаған ортасына, күн ... сай ... ... ... да ... сонымен қатар әрбір
ақынның да әлсін-әлсін, ... ... ... образдары болады. Ақын:
Содан ба маған біткен қасқыр – сана
Айнымас ... тау мен ... ұрса ... ... ... рух
Көзіме мөлт-мөлт етіп жас тұрса да [26, 18 б.], –
деп бекер жырламаған. Ақын ... ... ... көк бөрі ... түптеп келгенде бір бейне – Көк түріктер тағлымы. Жәркен жырларының
жұлыны да – осы көк ... ... ... ... яғни жұлыны –
жігер, намыс пен қисындыққа қайралған жігер «қасқыр рух» пен «қасқыр сана»
күні-түні жортып, ... ... ... ... топтамаларында да тұтастық сезіледі, жел туралы,
көл туралы жазса да жалғасты желісі ... ... ... өлең көркем
полотноның бояулары іспетті бірыңғайланып, бірегейленіп жетілген жүйені
құрайды. Оның өлеңдерінде жұлын бар, жүйке бар, жүйе бар, ... ... да ... та жоқ. Адам ... туғаннан табиғатқа ынтық болады.
Тілі ... ... өзі ... ... ... ... жұлдыздарға
қызыға қарайды. Ес білгеннен-ақ табиғатты ... ... ... тұтып
аялаған. Табиғат құбылыстарына ерекше мән беріп, таңданып-тамсанған. ... ... ... ... Жайқалған тал-терек пен ... ... ... болып әсемдік ләззәтына бөленген.
Оның лирикаларында туып-өскен жері, Отанының көркем табиғаты кешегі
өткен заманмен ... ... Ақын үшін ... ... әр ... тасы толған тарих, қалған ескерткіш, ғасырлардың қоймасы.
«Дүниежүзілік, отандық поэзияның қай-қай ірі өкілдерінің творчествосына
көз жүгіртіп отырсақ, барлық ақынның соқпай өтпейтін бір ... ... ... ... Ол – табиғат. Поэзия тарихында табиғатты жырламаған
ақын жоқ… Табиғат – ... ... ғана ... оның ... ... өңін кіргізетін сұлулықтың арсеналы да тәрізді, тіпті көркемдік –
бейнеленуі амалдарының неше алуан түрлерін ... ... ... – деп ... ... Ә. Нарымбетов [42, 152 б.]. Десе ... ... ... әр ақынның жырлауы түрліше. Қазақ өлең өнерінде
табиғат суретін салып, қалам тербемеген ... жоқ және бұл ең көп ... бірі ... ... ... де ... айшықты өрнегімен, нысанаға
дөп тиер ой-қисындарымен, сезімді селт еткізер ... ... ... өзін рухани байытудың жолы біреу ғана. Табиғаттағы
сұлулықты, әсемдікті ... ... ... ұштайтыны секілді, ол –
әдебиет пен өнердегі эстетикалық ... ... ... ... болса,
табиғатқа ақындық көңіл көзімен зер салып, оның астарынан мән-мағына тауып,
философиялық ой ... ... ... ... ... Жәркен Бөдеш
жырларында молынан кездеседі. Ақын жылдың төрт ... ... ... тау, асау ... ... ... ... ләззат алып, ақындық
қиялының қозғаушы күшіне айналған. ... ... ... ... ... ... ... жеткізе біледі. Пейзаждық лирика
арқылы ақын өзінің ой-сезімін жеткізуге тырысқан.
А.М. ... ... ... ... ... ғана жазбайды, ол
сөзбен сурет салады» [43, 217 б.] ... – осы ... ... ... ... қыр ... ... көркем, даурығу жоқ, жанды ұғу
бар. Бір кездері сыншы Тұрсынжан ... дала ... ... жырлар жайында
былай дегені бар: «Шиыр емес, ... ... көне ... Инерция. Бүгінгі
поэзиямызда осынау ардақты сөз, арналы ұғымдар, жан ... ... ... ... ... ассоциаларға жетелеудің орнына оқырман
санасына биологиядағы әйгілі шартты рефлекс заңына ұқсас ... ... ете ... [44, 155 б.]. Ал ... ... жөні ... Жыр жолында
көп ізденген ақынның осы сұлулықтан әсер алып қана қоймай, өлең ... ... ... Табиғаттың болмыс бейнесін жасап, оны өз
кейіпкерлерінің ішкі әлемін танытуға ... Біз ақын ... мен ... ... мен ... тауларының жанды суреттерін көре
аламыз. Жәркен ақын да көзбен ... ... тану ... ... ... ... қамтып, бедерлі бейнелейді.
Жақындап ем қасыңа,
Шың екенсің бір шұбар
Ұя салған тасыңа,
Қыран емес, жыр шығар[5, 188 б.] , ... ... ... да ... поэтикалық жолдардан Хантәңірінің кімді болса
да ... ... бой ... Биіктікке жаны құштар ақын
асқақтықты, ірілік пен мықтылықты ... ... тау ... ... Ақынның кестелі тіл өрімдерімен жырланған тау келбеті жанды
табиғаттың қайталанбас суретін көз алдыңа әкеледі:
Қойнауларың құт ... ... сүт ... ала ... ... тәңір,
Құз көкірек досым-ай,
Қанша ғасыр,
Қанша жыл
Тұра берші осылай.
Адам баласы болған соң пендешілікке барып, асқақтауымыз да ... ... ... дана ... үлгі ... Ақын ... адам ... Ол бейне бір тіршілік иесіндей суреттеледі. Табиғат та ... ... ... түседі. Тарбағатай суреті де өзінше бөлек.
Аңызға ақын көңілім қанбай қалып,
Таң қалдым құдіретіне таңдай қағып.
Жер үшін құрбан ... ... ... ... алып тауға айналып [5, 261 б.], –
деп келетін Боғда тауы ... ... ... әр ... өз ... ... ұқсатпай, өз сипаттарымен ерекше суреттей алған. Бұл өлеңде
фольклорлық дайын сюжетті, ... ... ... ... ... ... көзі ағып ... көлге айналғанын айтады. Шынында да, ... ... ... ... ... ақынның осы өлеңінің ... ... ... пен ... жан ... ... ... жиі
барады. Кейіпкер өміріндегі белгілі бір құбылысты табиғаттың қатысуы арқылы
көз алдыңызға елестетеді. Жалпы, ақын ... көп ... оның ... ... тың образдармен молайтып, жанды қозғалыста беруге
тырысқан. Мысалы, ... бара ... ... ... ... ... «Қыр
бояулары» өлеңі:
Қызғалдақтар қыр кешіп,
Қызыл самал тұрды есіп.
Қызыл шапақ шарпыған,
Қызыл бұлт жүр көшіп [5, 235 б.], –
деген жолдардың ... ... ... көз ... ... ... ... елестейді. Кең даланы көмкерген қызыл шапақ айналадағы
көріністің бәріне қызыл бояуын ... Осы ... ... ... ... бояу – ... ... айналып, қоңыр бояу –
қошқылданып, қара бояуға, қара бояу – ақ бояуға, ақ бояу – ... ... сары ... айналған. «Адам мен табиғат болмысын ... ... ... үлгілерін ұсынған қазақ поэзиясы ойды бейнелі, тұспалды,
астарлы түрде жеткізудің ... ... ... ... мәні терең
өлеңдермен байыды», – дейді Жанат Әскербекқызы [45, 34 б.].
Ж. Бөдеш өлеңдерінде де ... ... ... ... ... ... мына бір ... де табиғаттың тылсым
құдіретін бейнелі де жанды суреттер арқылы жеткізеді.
Көкшетау сен не деген кереметсің,
Құбылып, құлпыруы-ай төңіректің.
Гүл біткен күн ... ... ... киер ... ... ... тері ... жоқ құмырсқаның белі суып.
Япырым-ай, үлбіреген гүл көйлекті
Қапыда кетер ме екен жел ұшырып.
Бар-жоғы сегіз-ақ жолдан тұратын осы бір ... соң» атты ... тұла бойы ... тұрған сұлулық. Сұлулық болғанда да, ... ала ... ... ... көбелек пен гүлдің табиғи ортақ
қасиеті – нәзіктік. Гүл де нәзік, көбелек одан да нәзік. ... ... ... ... күні жоқ. Гүл ... ... өледі. Көбелек
өлсе, гүл солады. Екеуінің жауы да ортақ. ... ... жел ... ... де ала кетеді. Әлсіз, дәрменсіз болғандықтан, бірін-бірі
қорғай алмайды. ... ... ... гүл ... ... ... ... гүлді тозаңдатып, дер шағында қауашақ ашып, ... ... ... тұра ... ... ... ... айтып жеткізе алмас көрік
беріп, ажар кіргізіп, шырайландыра түседі.
Гүл мен көбелекті жырламаған ақын жоқтың ... ... ... ... ... кісіше киіндіреді, кеудесіне жан бітіріп, ... ... ... ... ... тіпті өзіңіз де гүл мен
көбелекке айналып, тілегін ... Ақын ... ... да
оқырманына сезім сыйлап қана қоймай сендіре білуінде. Сендіріп қана қоймай,
көбелек пен гүлдің әсемдік ... ... ... ... поэзия жан
біткенді қимыл қозғалысқа келтіріп, үндестікке ... ... А. ...... ұлы» ... [37, 687 ... құбылыстарында неше түрлі бояулардың, дыбыстардың жарастықты
келісімін (гармониясын) көруге болады. Ақын өз ... ... ... ... ... ... ... жатқан күйлерді табиғаттан таба
білгендіктен де, оны ... ... ... ... ... «Қар да ... өлеңінде суреттелетініндей, жапалақтап
жауған қардың, күміс түсті ұшқындардың иыққа, кірпікке қонғанын сан ... ... ... «Ақынның тіл кестесінде ежелгі дәстүрлі
қолданыстармен ... ... өз ... ... ... тіл
айшықтары аз емес», – дейді Қ.Мәдібай [46, 172 б.]. Ақынның ерекшелігі
тылсым ... ... ... ... өзіне де көңіл көзімен
қарап, құпия сырын ашуға тырысады. Көп ... ақын ... ... ... ... ... ұлыса қарсылап.
Ып-ыстық қойынға тығылып,
Қар да жаурайды қалтырап [5, 240 б.].
Ақын көзімен қарасақ, қар екеш қар да жаурап, жылылықты аңсайды ... ... ... ... қар ұшқындары неге еріп, неліктен еміреніп
кетеді. Жылылыққа сүйсініп-сүйінгендіктен болса керек. Бұл ... ... ... ... сөзбен суреттеп әркімге әртүрлі ой салады.
Көрдіңіз бе, біз осы уақытқа дейін қар ... қар ... ... ... өзі де ... ... өзі де ... екен. Өлең –
өткел, өмір өткелі, ... ... Ақын ... ... сала ... ... Бөдеш поэзиясында ұлттық бояуы қанық, бедерлі нақыштар аз емес.
Теріскейде жатқан сонау ... ... ... ... қар ... ... шілдесінде,
Ақбоз үйдің іргесінде,
Көлеңкелеп жатқан ала төбеттей.
Ала төбет ... ... көп ... ... – суық ... ... ... еріп кетеді емес пе? [5, 256 б.].
Бірден көз алдыңда тұра қалатын айшықты, дәл сурет. ... ... ... ... ... ... Жалпы, сүйекке сіңген қазақы қасиеттер
мен ұлттық өрнектің байлығы ... ... ... – өзі пір ... ... ... ... де өлең ырғағы қысылып-қымтырылмай,
емін-еркін ... ... Ақын ... ... атты ... аға
ақынға былай деп мұң шағады:
Сағынып туған ауылды,
Сағынып туыс-бауырды,
Сіздің де жүрек ... де ... ... ... ... ... ... гөр, Мұқа, ажалды,
Маған да құрық салмасын, – [5, 231 б.].
деген жолдарда ұстаз ... ... ... ... бірге, табиғаты туыс
таланттардың бірін-бірі тап ... ... да ... ... ел мен екінші елдің іргесін шекара сызықтары бөліп тұратындай, ... мен ... ... ... ... ... ... сөз шекарасы
бар. Өзгенің «меншігіне» қол сұқпайтын, өзінің меншігін өзге біреу ... ... ... ... ... Бөдеште де бар. «Дүние есеппен
жаралған. Әр нәрсенің ... бар, заңы бар, ... ...... [47, 193 б.]. Ақын сол ... қырларын ғана емес, сырларын
да, мұңдарын да, кеселін де, есебін бір кісідей біліп, көп кісідей ... ... ... бір ... Ислам өркениеті көш керуенімен таралған.
«Қазақ ... ... үнді ... ақ өлеңі» деп аталған жырда
автор алып жануардың маңғаз пішінінен киіз үйдің моделін ... ... ... ... сөз ... ... аяқтайды. Бұл көк байрақты
тәуелсіздікке тағзым, экзотикалық тілді ... ... ... сыры ... жері құт ... ырысын жұрт қорғап.
Шөмішім майға шашылып,
Қасығым балға маталып.
Қазаным толы сүт болмақ.
Бұл – бата. ... ... ... ... ... да шет емес.
Омартада балға саусағын малып отырғанда, жылан шағады. Жөн көрдім өзімді-
өзім ...... Ақын ... әрнәрсеге алаңдағыш, алданғыш,
алданғаны - пәктігінен де, алаңдағаны - ... ... ... ... ... арамза жауыздықтан қорғану үшін керек екен.
Әйтпесе айнала торыған жамандыққа ... ... ... ойда бар ... ... ... - ... тағы бірде ақын шерді қуып.
Сүт ішіп марқайдым,
Қан жұтып өлмеспін.
Ақ пен ... ... ... ... ... пен ... ... ақын «сүт» метафорасын дұрыс таңдапты.
Ойласам, Ащы, Тұщы туыс есім,
Омыраудан шығуың – ұлы шешім
Аузыңнан сүт иісі ... тұр әлі ... енді ... у ... ... қайыры тиіп, адалдықтың арқанын ұзартып
қойған соң, у заһардан лайым сақтап қаларына ақын ... Сүт пен қан ... ... бір ... «Жаралыс басы қозғалыс...» атты Шәкәрім жырында
адамзаттың тегінде осынау ақ пен қызыл үстем.
Отбасылық өмірдің екі ... ... ақын ... ... гүл арқылы
береді:
– Кеше ғана тойға келген гүл ... ... тірі ... ... ... алдында
Жұпар шашып үш-ақ тәулік түнеді.
Көз жұмғандай қапелімде киелім,
Үнсіз ғана басымды оған иемін.
Мола жаққа алып бара жатқандай,
Қауырсындай қыздың нәзік сүйгенін [48, 15 ... ... ... ... қоқысқа лақтырды. Сонымен, салтанатты мезет
сап тыйылып, өмір кәдуілгі қалыпқа түспек. Осы ... ... ақын ... құса ... жырлауы неліктен? Қызғалдақ қыз-ғұмыр жаралысы гүлге
ұқсайды. Солған гүлден қыздың өлігін көру де ... ... ... ... ... ... қолдан құрастырылмайды, себебі «өлең
– ол нұсқау жазылатын құжат емес» [41, 25 б.]
Тегінде, Қорқыт баба – әр ... ... ... ... ... бері ... заман өзгерсе де, Қорқыт кие болған соң, қазақ
ақындарының жаны аққудың сұңқылындай сазды ... ... ... ... ... гүл мен сұлулыққа құштарлығынан бір танбасы анық.
Аңқау, албырт менің қайран жүрегім,
Масайрайды күнге қарап ... гүл, ... ... (мүмкін құлын)
«Жүрегім құлан құсап күмбірледі».
Бәрібір бұл фәнидің ... өңді сұлу ... ... ... ... жүрек. Тірі болған соң, ажалдан ... адам тағы өмір ... Өлім ... ... ... төңіректеп жүретіні әлімсақтан аян.
Секілді жаһан кезген Қорқыт бабам,
Мәңгілік өмір ... ... ... ... ... ... томын ғана қолтықтағам...
Алдымнан қазылған көр шыға ма деп,
Несіне жасырайын, қорқып қалам [48, 151 б.]. ... ата ... ... ақын аз, ... ... Бөдеш өзінше өріс
ашып, өрнек төге білген. Автор әрқашанда адалдық жеңеді деп оқырманына ой
салады. Ақын ... тыс өмір ... Оның ... ... ... ... тағдырымен тығыз байланысты. Өзін қоршаған ортадағы адамдардың тыныс-
тіршілігі, көңіл-күйі, қуанышы мен реніші, ... мен ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Автор үшін әрбір
өлең сын болмақ. Осы сыннан ... ... ... тұтқан ақын ғана жақсы
жырды дүниеге әкелмек. Ол жырларға ендігі баға ... қазы – ... ... ақын ... өріс ... ... әр өлең өз өрісін
тауып, өз желісіне жетелейді. ... ... ... ... күйкі тірліктің тізгінінен айрылмай арпалысқан адамдар емес,
нақтылы іс, қимыл әрекеттің адамдары. Ақын ... ... ... де ... ... де түзу ... ... тәуелсіздік, бостандық
жайындағы жырлары ұлт ұғымымен ұласып ұштасып жатады, табиғат ... да ... ... ... мәнісіне бойлап, оқырманына
ой салу жағы басымдау, себебі ақын үкім ... ... ... ... ... ... ... сезімнің, сенімнің салтанат құруы үшін
үн қосушы, туған топырақтағы дәстүрді жалғастырушы. Ақын ... ... ... та, ... те ... алып шыға ... ... парқын қашырып, нарқын түсіріп тұрған жоқ, керісінше ажарын ашып
тұр, тынысын ... ... ... ... Жәркен Бөдеш жырларындағы сары ала сағыныш өмірін
өңдендіріп қана қоймай, өлеңдерінің ... ... Отан ... ... ... қалған туған жерімен жақындастыра білді. Марфуға Айтхожа, Жәркен
Бөдеш, Кеңесжан Шалқаров жырларындағы туған жер ... ...... ... ... ... ал ... біржола қоштасқан ақынның өлеңі де
– өресіз, өмірі де – өңсіз. Сондықтан да болар ... ... ... әлсін-әлсін ат басын бұрып отырады, себебі шынайы ... ... ... ... «Бұл ... сен ... мен ... шыңғырсаң
даусың жетпес шалғайдамын», – деп ... ... ... бойында, дауыстары ойында жоқ ақындардан аруақты жырлар туатынына
күмәндануға болады.
Бөдеш өлеңдерінің өрісі өз өмірімен, тағдыр-талайымен ... ... ... ... ... ... жатады. Өлеңге
айналған өмір, өмірге айналған өлең егіз қозыдай етене араласып ... ... ... ... ... елден ерекшелігі де тақырыпты
таңдап алып топтап, топырлатып, жамырай жырлау ... ... ... өзін ... ... өрнектей білуінде. Бәріне уақыт төреші
десек, Жәркен Бөдештің жырлары ... ... ... күн ... ... алтындай жарқырай түсері сөзсіз. «Қазақ сөзге, поэзияға ... ... ... ... осы» [49, 27 ... ... ... түрлі, күллі дүние құбылыстарына өлеңіне
арқау етіп, ... ... ... жүктеп, сезіміне
сыйғызады. Өйткені «Қазіргі шындыққа тамыр тартпаған кез-келген поэзия,
шындыққа сәуле ... ... ...... ... [50, 158
б.].
Атамекен ұғымын тәуелсіздікпен тіндестіріп, «Бостандықтың ... ... ... ма, ... па ақын үшін ... ... ерлік еншісі, тәуелсіздік арқылы атамекен ажарын ашып, атамекен
арқылы ... ... ... Оның ... ... ... жазған жырларынан жаңа заманның рухын ... жаңа ... ... ақын атамекен мен Отан ұғымын бір-біріне жақындастыра
жырлайды. ... ... ... Атажұрт (Отан) мен Тәуелсіздік үшеуі
үш тұғырға көтерілген, ақын үш ... да беки ... ... ... ... ... сенеді. Атамекен идеясын алға тарта отырып,
қазақ ұлтының келешегіне кәміл сенеді және оқырманын да сендіре біледі.
Жаратқаннан ... үшін ... үшін ... ... ... ... сенбеуге болады. Ақын атамекеннің амандығын,
Отанының тасының өрге басуын, тәуелсіздіктің тұрақты ... ... ... ... мінез – ата-бабадан қалған мінез, ал мінезді өлеңде
идея ... ... ... атамекен идеясы да ұлттық мінезден
туындайды.
АҚЫН ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Ұлы ақынның бәрін ұлт ақыны деуден ... ұлт ... ... ұлы ... жөн ... Абай ... ... елім қазағым қайран жұртым» деумен
дүниеден ... Ал қай ... ... ... ... ... ... болмаса өз
келбетін көрсете алмайды, кәнігі ... ... ... ... ... екінші бір ұлттың өнерінен басты айырмашылығы да ұлттық
санасы мен ... ... ... Жәркен Бөдеш өлеңдеріндегі ... ... ... оны ұлт ақыны дәрежесіне көтеру емес екені
белгілі. Біздің міндетіміз ақынның ... ... ... ... ... топшылаулар жасау, Ж. Бөдеш өлеңдерінде ұлттық бояу
бар ма, ... ... ...... сауалдарға хал-қадырымызша жауап
беру. Кез-келген ақынның өлеңінен ұлттық ерекшелік таба қою ... ... ... де ұлттық ерекшелік туралы айтып отырып, сол ұлттың киген киімін,
жүріс-тұрысын, ... ... ... ... ... ... өту ... емес, керісінше батыл бойлап бағамдағанда ғана
ұлттың исі сезіледі.
Ж.Бөдештің кейбір өлең-поэмаларындағы лирикалық ... ... ... қай ұлттың өкілі екенін айырып білуге болады.
Ақынның табиғат туралы туындыларынан да қазақ ... исі ... ... лебі ... ... жыр - тағылым.
Батыр Баянның ұрпағымын.
Ерқосайдың сегіз өрімді дойыр
Еркөкше киген бұлан терісі етіктің
Көк жалаған ұлтанымын [26, 162 ... ... ... ... Баян, Ерқосай, Еркөкше батыр
бейнелері қылаң беріп қана ... ... ... ... бес ... да
киген киімін көз алдыңызға елестете аласыз. Ақын суреттеп отырған адамдар
аттарының алдындағы анықтауыштардың өзі де ... ... ... ... көп, ... бұл ... ... қазақта Қосай, Көкше есімді ... ... ал ... жөні бір ... Ер ... Ер ... «ер»,
«батыр» атауларын екінің бірі иемденбеген, тіпті ертегідегі Ертөстіктің әу
бастағы азан шақырып, қойған аты Төстік. Ер ... ... ... ... ... Ер ... бұлан терісінен тігілген етік киіп тұр. Бұланның терісі де,
сегіз ... ... да ... ... қатардағы көріністері емес, сегіз
өрімді ... мен ... ... ... ... ... түсе ... Ақын
батырдың бейнесін суреттеуде бұлан терісі мен сегіз өрімді дойырды ... ... ... дәл ... өлеңге өң беріп тұр, өңіне өрлік
бітіргендей. Ұлтан да, дойыр да, ... ... ... етік те өз орнын
тапқан, яғни ақын сөздерді орнымен пайдаланып, орнықтыра білген, ... ... ... ... ... ... ... дойыр мен бұлан
терісінен тігілген етік ерлік пен өрлік ... ... Ер ... ... ... ... да қазақ ұлтының ұрпағы екенін киген киімі, ... ... ... ... Бұлан терісінен тігілген етіктің еншісінде
бұлалық, ... ... өрім ... өрлік пен елдіктің ... ... ... ... ... адам ... ... болып тұр.
Қазақтың бәрі ақылды болар еді,
Таралса Құнанбайдың ... [5, 225 б.] ... да ұлт ... ... ... «бір ... жалғыз», «бір кіндіктен
таралған», «кіндік қаны тамған жер» деп ... емес пе, ... ... шеше ... мағыналары да туыстас, тамырлас, кіндік сөзі еркекке
де, ... де, ... де ... ... береді. Көбінесе қазаққа ғана
қатысты ұғым. Қалай болғанда да «кіндік» сөзінің ... ... ... ... сөз ... ... ... қажеті де жоқ. Бұл ... алып ... ... ... жеп ... ... оқылады.
«Құнанбайдың кіндігі» шартты түрде ... ... яғни ... ... ... ... ұлтына тән қилы қасиеттерді ... ... ... ... жиынтық бейне ретінде береді. Өйткені оның бойында кемшілік те
көп, кесіп айтар тектілік те жеткілікті, әрі-беріден соң ақын ... ... ... ... ... Ал Абай ... ... ұранына
айналған кесек кейіпкер, тарихи тұлға. Ақын «кіндік» деген бір ауыз ... ... бір ... ... ... ... ... беріп, жан дүниесін
жайып салады. Автор жырлары мен поэмаларында ұлт ұғымынан туындаған ... ... ... ... шендестірулер, келісті кейіптеулер
кездесіп отырады.
Кілең күміс теңге сыңғыр қаққанда
Күлімсіретіп ой салды ерен қарт жанға.
Шашбауына шолпы таққан қырық қыз
Ұқсап кетті тойлап бара ... [5, 18 ... ... ... ... ... ... Қазақ қартының қиялы болған
соң да ішінде қырық қыз, күміс теңге, шашбау, шолпы ... ... ... ... бірі ... деп құшағын жаяды, жөргектегі сәбиді ... ... ... ... ... ... ... қырқын береді,
ханның қызы қасына қырық қыз ертіп жүреді.
Шашбауына ... ... ... ... көз ... бір ... көріңіз,
шолпының сыңғыры мен қыз күлкісі ұласқанда, ұлан-байтақ дала билеп бара
жатқандай, сыңғырлап күліп келе жатқандай ... ақын ... ... ... ... жоқ. ... ежелгі жыр дастандарында қырық қызсыз күн ... ... ал әлгі қарт кісі ... ... көзі, көне көз қарияның қиялы
арқылы автор ... жан ... ... ... көз ... ... қытықтап, қанат бітіреді.
Мұңлы қоңыр жанары бір жанады, бір ... ... ... ... ... ... ... - жусан исі бұрқырап
Таңғажайып тағдырға тау тағысы тұр шыдап.
Жалғыз арқардың жалғыз оққа сүйенген суреті. Бұл ... ... ... арқары екені байқалады: жанары қоңыр, қазақ баласы «қозыдай
қойдай қоңырым» деп ... ... ... кеште коңыр қостың алдында
отырып қоңыр әуендерді шырқайды, ... күй ... ... күй ... да ... жанары да қоп-қоңыр «қос өкпесінен жусан исі
бұрқырап тұр». Қырдың арқарының тұла ... ... исі ... ... ... ... Қазақ үшін бір түп жусаннан артық не бар, жусан исі, ... қыр исі – ... исі. ... ... ... қалған сіресіп» деген
жолдың өзінде де ұлттың ... мен ... ... ... ... ... ... М.Айтхожа,
Т.Медетбек, Ж.Нәжімеденов, Т.Айбергенов, Е.Раушанов, Ж.Жақыпбаев жырларынан
ұлттық ерекшеліктерді жиі кездестіруге болады. ... ... ... «Саратан», Е.Раушановтың «Ғайша ... ... ... ... ... айтам» жинақтарының
кез-келген бетін парақтасаңыз да ұлттық рухқа сүйенген «Жәркен Бөдештің
жалғыз ... ... ... ... тіпті Е.Раушановтың «ҒТР-дың
құзырына мен келдім, күміс жалды күреңімді ... ... ... ... ... ақын ... ... болады. Ақын жырларындағы ұлттық
ерекшеліктер дәстүрдің ... ғана ... ... ... ... ... ... дауысы еліміз тәуелсіздік алып, өз алдына
дербес шаңырақ көтерген ... ... ... ... ... «Жәркен
Бөдештің жырдағы бағын ашқан 1991 жылы ... ... ... ... ... ... қардың етекке түскенше жолындағының ... ... ... дүлей күшке айналып кететіні сияқты, ... ... де ... ... барынша көп, кең дүниені шарпи отырып жаңа бір
өнер ... ... бет ... Осы ... ақын әлгі өзі ... аңсаған есігін тапқан» [51, 75 б.].
Бодандық пен бостандықтың ащы зарын бір ... ... ... ... келген ардақты елінің азат таңын өз көзімен көргенде ақтарыла
толғанбауы, ... жыр ... ... емес ... көк ... тау, жасыл аймағы,
Әнімнің – шырқау әуені,
Жырымның – ... ... осы ... ... көз ... сөз ... тұрған қол алтын,
Іліп қойған төр алтын [5, 238 б.] .
Жәркен қазақ ... ... оның ... ... ... ... Ақынның Отан, ел, жер туралы жырлары ата-анасын аймалап,
отбасына өбектеп отырады. «Жас ... ... ... ... ... ... сақтауға Һәм қорғауға үндейді [52, 45 б.].
«Іздеген жетер мұратқа» ... ... ... тер ... ел ... ... ... өнеріміздің жемісті бағындағы мәуелі
бәйтеректердің бірі болып, көкке бой ... Ол «Қос ... ... ... ... ... қос балдақ сәт сайын сықырлап, самайы ағарған, қабағы
қабарған қалжыраған қарт адам марғау басып ... ... ... ... демігеді, деміккен сайын тоқтап, әл жинайды... Бір заматта қолы-басы
қалтыраған мосқал мұңлық орны толмас ... ... ... ... ... Неге ... опынды екен?
Отыз...
Қырық...
Елу теңге...
Ең кемі –
Асфальтқа шашып алып жердегі.
Қос балдақты қария тұр қалтылдап,
Қалай теріп алар екен енді ... [53, 7-8 ... ... сары алтындай сақтаған «қазынасын» қапыда ... ... ... ... ... көз алдында дөңгеленіп сыңғырлай
жөнелді... Шалдың жарғақ құлағын ... сол ... мен әуен ... әрең ... ... ... ... сүйсіне, күрсіне жымиды...
Жасамыс адамның жымиғаны қамығып күлгені болар... Күле отырып, күрсінгені
болар... Нелер ... ... ... Әлде ашу мен айқасқан ақ жалын ба
екен? «Ол жалын – ел жайына қарап отырып ызаланып, ... ... ... ... ... жалын болады. Ал үлкен санадан туған қатты ашу
мен қызулы жалын екеуі де кәріліктің ... ... [54, 118 ... ... ... ... мол ... жастық тасқыны
Түсті есіне өндір шағы өзінің,
Жұбайының бұлықсыған жас ... ... ... тек ... ғана ... өзімен бірге өрілген құдай
қосқан қосағының да жастық шағы. Жас жұбай, жас отау, отбасындағы тату-әтті
жарасымдылық, мейіздей ... ... ... сүю, ... енді одан ... ... күпті,
Жүрек жүкті,
Уайым көп.
Қайта оралмас отырар шақ мұңдасып,
Қосағының шайын ішіп, майын жеп...
Қарияның санасын сапырып, қиялын қозғаған манағы бір сәттік тәтті қиял,
тәтті үміт ... ... ... ашып ... ... ... Түс ... кешкен күйсіз мұңлық бір ... ... ... оралды.
Қауқарсыздығынан шашып алған «қазынасын» шамасы келсе, бір-бірден теріп
алып, керегіне ... ... ... ... ... ... ... өз
«ордасына» аман-есен оралуы қажет. ... ... ... осы. Кім бар ... ұшын ... Құдай басқа салған соң, амал ... Тек ... ... жөн. ... ... ... алмаса, талғажау етер талшықты қайдан
таппақ? Санасы сан жаққа ... ... ... ... ... жүгініп отырды:
Көкірегін шаңқан шілде оты ұрды.
Адасып қап теңгесінен манағы –
Енді ... таба ... ... ... ... – сол ... ақты ... сорасы...
Айналаға үрейленіп қарады,
Өз көзіне елестеп өз моласы.
Жүгіне отырған қарт екі балдағын сүйретіп, қос тізерлеп қинала жылжып
барады. Күн ... ... ашық ... ... ... ... ... шіліңгір шілденің өткір ыстығы шым–шымдап өтіп барады. Айналасына
тыжырына қарайды... Бірақ жан иесінен рақым, ... ... ... ... мынау тіршілік дүниесінен түңілу оның рухына жат. Әлдебіреудің
жаны ашығансып, жанасқанын қаламайды... Өзі ... ауыр ... ... ... деп ... ... ... жан асырау пенденің
бейшаралығы деп ... ... тағы да ... ... Шала ... қос ... бір
жайсыз көріністі анық көргендей болды. Өз көзіне өзі кәміл сенді. Сенді де,
ауыр ... есін ... ... жігіт құр,
Атасының қимылына күліп тұр.
Ал қария түгендеп ап тиынын,
Ағаш атқа алды ... ... ... ... ... пен қайырымсыздық бола қоймас. Бұл – нағыз
трагедия. Ақын терең ойға батырады. Тағы оқып ... ... ... ... кең ... жұт ұрды.
Жас тарыны кәрі әтешке тергізген
Тағдырына қарт ашынып ... ... қарт ... ... етіп күліп тұр [26, 186 б.], –
дейді. Қалжыраған қартқа мұрнын шүйіріп, мүшкіл халін келекелегендей. Ана
сүті аузынан кеппей ... оның ... ... ... ... ... ... ма? Егер екеуінен бірдей айныса, бұл тіршіліктен не қайыр,
не үміт. ... атын ... ақ ... ... ұл ... ұрпақ қайда?
Мынау қартқа жаның ашиды. Анау жасқа қаның қайнайды. Егер оның орнында
жаны ізгі жан ... ... ... ... еді… Ең әуелі қол қусырып сәлем
беріп, сонан соң шашылып кеткен тиындарын түгендеп, қалтасына ... ... зыр ... ... ... бір ... ... әкеліп, ақ батасын
алып көңілін ауласа, қиналған жанына сәл де ... ... ... ... ... – бет қаратпас ақ түтек аяз. Ол күні еңкейген ... ... ... – адам ... ... ... ... аяз буып тұрған көңілге рухани жылу жеткізуге, ықыласпен қол ... ниет етуі – ... ... санасы саңлақ адамдардың парасатты
үлгісі. Себебі «Ұлы ойшылдардың ойлары бір-біріне ұқсас келеді, бірін-бірі
дамытады [55, 27 ... ... ... ... ... жоқ ... мешел
пенделер қарияларға жылу сыйлауды ақымақтың ісі деп біледі. Ондай ... ... ... өзін өмірге әкелген көкесін қарттар үйіне өткізіп
жіберіп, «рахат» күй кешеді...
Қайран, қария!.. Өмірге ... ... ... аузында тұрса да,
көзінің сорасы сорғалап, нан үшін, жан үшін ілгері жылжып барады. Құлақта
қарттың ... ... ... қос ... сықыры, әлгі күміс
теңгенің сыңғыры қалады... «Қарт пен ... Бұл өлең – бір ... ... де бар: заман да, ғалам да, адам да... Өмір бойы ... ... ... ... ... айғағы – анық, айтары мол.
Белгілі қаламгер Серік Нұғыман: «Жәркен ақын алғаш, 90-жылдардың
ортасынан ... ... ... ... тосын бас тартып, сол кездегі
қайта ояна ... ... ... ... кері ... ... ... үңіліп, жыраулар жырының ну орманынан жаһұт іздеп, жанын қинап,
шарқ ... ... ... ... ... ... баршамызға мәлім» [56,
10 б.], – деп орынды пікір түйеді.
Шынында да күтпеген ... ... ... ... қысқа да
нұсқа жырлар еді. Өлең ... ... ... өтіп ... ... ... тұшымды дүниелер. Өйткені «поэзия тілі – өте кең ауқымдағы ұғымға ... 240 ... ... ме ... ... түсіме.
Ұйықтап жатқан секілді ол,
Кіріп алып ішіме [58, 67 ... ... ... бұл – өлең. Шартарапқа шашылған шуақты ... ... Өнер – ... жайды айна қатесіз баяндап беру емес,
бейнелеу. Мынау да сол талаптан шығатын ... жыр. ... ... ... қояды да неге жоруды, не деп түсінуді өзіңізге қалдырады.
Өз міндетін өтей алған өлең.
Риза, хош ... оқып ... кеше ... ... келу үшін ... ... ... кілтімді де ұмытпадым...[58, 169 б.].
Айтары белгісіз тұңғиық дүние, ... жоқ ... ... бар ... ... оқырман қолында. Бірдемені емексіте беріп, бітіп ... ... өз ... ... қарай неге жорисыз, өзіңіз біліңіз.
Шумаққа толмайтын қысқалығына қарамай, санаңызға салмақ салар сөз. Ал ондай
ойландыра алған, ... ... ... ... ... болмайды. Енді
мына өлеңге қараңыз:
Көзімнің алды көк бұлау,
Тозаңдап тұрған бет ... емес ...... ... ... ... ... жеттім ау,
Аржағы тастай қараңғы,
Ай туып тұрса жарар-ды [5, 68 б.].
Бұл ... ... ... ... ... ... сарсаңға салған жүдеу жанның, тірліктің бір белесіне
көтеріліп, әлде бір ... ... ... ... ... халі аржағында
тағы таусылмас тілек – «алдым жарық ... ... еді» ... ... бар. Бір ... ... ғұмыры өлеңнің тар қауызына толығымен сыйып
кеткен. Ал айтар ойы ... жүк ... да ... бұл ... ... ... ... жылдары жасаған соны
серпілісінің нақты мысалы бола алады. ... ... ... ... ... ғана ... ... да айқындағандай. Бағыты –
түзу, мақсаты – айқын. Ал өнер дүниесіндегі жаңа нәрсеге ... ... ... ... ... соншалық құлпыра түсетіні, сырт көзден
гөрі, ізденіс иесіне айқын болса керек.
Ақын жырлары әсерлі, әрі ... ... ... ақын ... оқи отырып,
өздерінің өмірлерінің қызықты бір кезеңдерін сөзбен салынған суреттен айқын
көреді. Әрі ... ... ... ... ... өлеңдер десеңші!..
Өмірдің қатардағы құбылысынан тағылымды түйін түю, оқшау ой айту екінің
бірінің қолынан келе ... ... тек ... ... ... та қызмет көрсетеді. Демек, ақын бойынан осы ... ... Ал оған ... ... өлеңдері дәлел бола алады. Себебі, әрбір
туындысы ақын жүрегінің дүрсілі, жан ... ... ... мен ... ... ... ішкі ... жан құбылысының шындығын танудағы
өте сенімді тәсілдің бірі» [59, 16 б.]. Ақын ... ... ... еніп қана ... кейіпкер кебін кигізеді, жылатып тұрып жұбатады,
қуантып ... ... ... әр ... ... ... батырып, нәзіктіктің
күміс сәулесіне малынып тұрады. «Садағын сағымға ілдірген» деген поэзияның
теңдесі жоқ тылсым құдіреті Жәркен ақынның ... оқып ... ... ... ... ... ... ақын адамзат әлемін сыйдыруға
шебер. «Аңшы» атты өлеңінің басы:
– Күңірентіп ұларлы тау ... ... ... ... ... ... ... сұр мерген
Күзгі күннің қанжоса боп батқанын.
Аңшылық – тау шатқалынан шыққан дауыстан «күннің өзі ... ... ... бұл бір ... ұлттың ұғымы. Қазақтар күннің қызарып батуын
да қанға балайды, ... жұт, ... ... ... ... ... ... адам ажалын айтпағанда, аңның ажалының өзі табиғат тауқыметі
күзгі күн қиянаттан қызарып батты ма, ... ... ... ма, ... ... ... ... боялуы адам назарын аударып, сезімін селт еткізеді.
Ақын адам баласына уағыз ... ... ... ... ... ... – ым-
ишарат тілі.
«Ақын тілі кезең шындығын, айнала өтіп ... ... ... ... ... қараған сәтте аса нәрлі, аса дәл, ұтқыр да ұшқыр» [46, 148
б.].
Ойланып тұр қарт аңшы,
Киікті емес,
Күнді атып алғандай...
Өлеңнің соңы обал мен ... ... тән ұғым ... ... ... соңғы адам философиясы осылайша мифологиялық жойқын қуатпен беріледі.
Эллинизмде метаморфозалар сұлулыққа еш нұсқан ... ... ... күй кешу ... ұлылығын дәріптейді. Ол адам. Сағымға садағын
ілдірген ... ... аңшы иық ... ... ... «Құбылыс» атты жинағынан алынған өлеңдерінде аллашылдық тағзым
ә дегеннен сыйынтады. Биік сана ... ... ... таңдайды.
Мұсылманшылдық парызы намаз оқуды суреттеу арқылы ой түйген ... ... ... ... ... менің иман жүзді мұратым» деп ағынан жарылу
қандай жарасады!
Себебі ақын шын мойындайды:
Шайтанға иман жүрек жүгінбейді! [60, 27 ... ... ... пірі Сүйінбай жыраудай төгілте термелеу пілдің
монологы емес, рух даусы. Ақын өмірлік ұстанымын ... ... ... өркешті» түйе арқылы жеткізеді, игілік пен ізгілікке шақыратындай.
Көме-көме,
Көре-көре көз үйір,
Өз қоймамдай ... ... ... ...... дүниетанымы. «Адам үш күннен кейін көрге де
үйренеді». ... нақ осы ... ажал ... ақын ... тән ... ... мезі ... жалықтырмай, шындыққа қылау түсірмей айта
алғанына көңілің толады. Соның ... ... иісі ... қыр ... ... ... сарындар да оралуы заңдылық.
– Кебін менен жөргекте –
Ұқсастық бар ойласам.
Өлім символикасын он ... ... бір күй ... ... ... Бозбиенің мойнына салып –
Баукеспе ұры құрығын.
Жарып алды ішінен,
Құлагердей құлыным.
Білдірмей қырып әкетті,
Хас ... ... ... біреу емес, ол – ажал. Ақын жүрегін ұрыдан, өлімнен қориды.
Осы бір ... ... ... ... ... ... астарлы
өлеңдерінде таңғажайып мистика бар, көкейден кетпес ... ... да ... құдіреті.
Бірге оқыдым,
Есімде әлі дәу Сары.
Оң қолының алтау еді саусағы.
Кестіртті де артық біткен мүшені
Көк сандыққа ... ... ... бері ... еді ол ... да, өмір-түбі өлім ғой.
Жерленіпті туып-өскен жұртында,
Әлгі саусақ қалыпты тек көмілмей [5, 157 б.].
Готикалық прозаның ... екі ... ... тұр. Өлім – ... ақиқат.
Өмір шіркін алданыш. Ақынның назары түскен мезет – ол Құдай берген алтыншы
саусақтың киесі тәрізді. ... ... ... ... ... біткен
мүшесін кеспесе, әлгі дәу ... ... ... ... та еді деп ... ... ... тұратын өлімнің басқа салған ауыр қайғысын ақын «Таңбалы
тас» атты ... ... ... ... Жаны құсадан жаншылып, өзі
Толағайға айналып, жоқтау сөзін өзгеше білдіреді:
– Зілдей ... алып ... ... ... қала ... ... бойы аунақшыдым, аһ ұрып –
Жүрегім де, қыр арқам да ... ... бір ... ...... ... ауыр ... жоқ,
қайғыға шомды.
Қазіргі ақпаратпен алысып миы меңдеген бейдауа заманның ... ... ... онда кей сәт ... пәс, ... мұң ... ... де безінген күйі ұшыраспай қалмайды. Сондайда ол ... ... ... ... ... ... ... менің жетті-ау.
Неге бұлай дейді? Себебі тобыр мезі еткен, тінсіз тірлік ... ... ... ... пен ... үдеп бара ... ... арзандап, рухты қорлап жүргенін ұғынады. Сол үшін әлсін-әлі ... ... аяз ... – адам ... оның көрден де қараңғылау.
Бұлай дейтіні, тірі бұғының мүйізін ... қан ... ... үкім
болмаса да, қарғыс айтуға ақынның хақы бар. ... өмір ... ... ... есті ... ... Ол ... баянды тіршілік
сарынын, өз тегін айтқанда, айбарланып, рух шақыруы – ... ... ... мынау жалған тарлық етпек, көкіректің ... ... ...... ... дер едім,
Білемін оның арғы да, бергі дерегін.
Обаған мені обып қойса да өкінбен,
Маңғұл ламасындай ... ... ... оралып келемін.
Бұл сарынның астарында Бұқар жыраудың үні бар. Доспанбет, Қазтуған,
Шалгез, Ақтамберді ... ... рухы ... сала ... ... құт ... ... жердің жыланы, Шырылдатып шақ мені!» – ... ... ... бұл ... ... ... жердің суына кетіп өлсем де,
өкінбен» деу де нағыз жыраулық сарын.
Ақынның лирикалық кейіпкерлері қиыншылықтан ... ... ... «жалына жармасып» қайта тұрып жатады. Үнемі ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Өлеңдерінің де
тұла бойы туған жерге ... ... ... толы. Ақынның өлеңі өзінше ой
тастай ... ... ... ... шешім тапқан. Десек те,
ақын өлеңдерінің кей тұстары «осы қалай?..» ... ... да ... қасы тұратын, қысы – жазы қыраулап,
Ақ жауындай төгілген бар еді бір жырау мәрт.
Маңдайына біткен мал жалғыз қызыл ... жыл ... көк ... бір ... ақ үрпек балапандай ашқарақ,
Қызылсырап қылғынып шыр–пыр етіп ашса жақ =
Ерттеп мініп сол ... арық ... ... ... ... ... көк ... баспалап.
Орайды сарыла күткен қағылез жырау үйден ... ... ... ... ... жайылып жатқан қалың ... ... ең ... ... ... қайың ерге тірідей таңып, сиырды жолың болсын ... ... ... өзі ... қайта оралып, ән – жырын таңға жалғап,
алаңсыз отыра беретін көрінеді. ... ... не ... Бұл ... бергі жан бағу айласы іспетті...
Ал мына бір жолдарды да көңілге қонымды деп айту қиын.
Байы – ... құр – қу ... ... зор ... ... ... ...
Пейілі тар, тіл жағы тұтқыр болған заманда
Қызыл сиыры бұзаулы біте қалса маған да –
Базары көп ... ... ... ... ... ... ем табанда...
Ұйқасқа көңіл бөлініп, сөзге мән берілмей жазылған осы бір ... ... Оған ... көк ... «бір ... ... ... көз
алдымызға келтіре алмаймыз. Мұнда ұйқас үшін ғана «бір ... тұр, ... ... қоңызға» теңеу де соншалықты тапқырлық, не оңды образ емес.
Осындай шұбалаңқылық, бұлдырлық ... ... ... ... ... ... ... молдығы, олардың өз кезегінде оқырман жүрегінде
берік орныққаны қуантады.
Ақынның идеясы иланымды. Бірақ сол өңді ой өлеңде ... ... ... бұл айтылғандардан «ақын өлеңдерінің барлығы да ... ... ... ой ... ... ... бірді-екілі осал тұстары ғана болмаса, ақын
өлеңдерінің дені, соның ішінде ойшыл, ... ... ... ... жол тартқан.
Жәркен Бөдештің махаббат лирикасы – сырын жасырмай, боямаламай
жеткізген жан ... ... ... ... ... атты ... өз ... бір төбе. Мұндағы ақын әріптестерінің жазған махаббат
лирикаларынан ерекше бөлек сипат алған ... ... ... ... тау ... тас ... атажұртына келгеннен кейін, жалындаған жас
кезіндегі алғашқы махаббатын тебірене жырға қосады.
Шекараның аржағында жатқан құрбы-құрдастарын, солардың ... ... ... ... ... ... Ең бастысы, ол шынайы сезімді үлкен
адамгершілік қасиетке балап, тек ... қана ... ... адам ... биік сүйіспеншілікті нұсқайды.
Сағынамын бір қызды бала күнгі,
Бала күнгі, бал татыр қарағымды.
Соған қарай тұрады жүгіргім кеп,
Түріп алып шаң қапқан балағымды.
Мөлдір еді ... ... ... ұқсайтын нар шынарға.
Кететұғын жан түгіл тас та балқып,
Оттан ыстық лебізі шарпығанда [5, 265 б.].
Бұл өлең ақынның балалық шағындағы балауса ... еске ... ... ... ... ақын сол ... деген сағынышын сарыла жырға
қосады. ... ... ... ... ... күндіз өңінен кетпейді. Оның
қызыл шырайы, сұңғақ бойы керек ... ... ... ... ... айналады. Мұндағы сағыныш әдеттегі адамдардың сәттік
сағынышы ғана емес, екі ғашықтың ... ... ... іс-әрекеті
тұтас көрініс табады. Ортасын шекара бөлген екі елдегі қазақтардың ... ... ... ... халі осы ... айқын
көрініс табады. Екі жастың ... ... екі ... бауырлас
қазақтардың сағынышындай әсер қалдырады.
Жәркеннің жиырма бір өлеңнен ... ... ... шынайылығымен,
сыршылдығымен қат-қабат мұңымен, терең ойымен қымбат.
«Адам өмірі қаншалықты жұмбақ болса, ... ... ... дүние – махаббат. Бұл әлемдік ... ... ... ... Ш. ... [61, 47 б.]. Бұл ... ... тебіреніс, жалған сезімнен
ада. Гүлге тұнған шықтай тап-таза, айдың сәулесіндей ... ... ... ... ... бергісіз қайғы сыйлайды. Қайғыға
бергісіз қуаныш сыйлайды. Әсіресе, екі ғашықтың ел тәуелсіздігінен ... ... ... тұстарын тебіренбей оқуыңыз мүмкін емес.
Келдің бе аман қалқиған қарғадайым,
Қосылғандай болды ғой балға майым.
Өмір болып өзіңе ... ... бар ма ... ... қасымнан енді менің,
Кете көрме, сағынып, бек жүдедім.
Сертке берік аққуым қайта оралды,
Кетпейді деп енді оған сен, ... ... ... ... жат елде ... екі ... ... ұлғайып, самайлары ағарған. Екеуі бір кездегі ... ... ... еске ... ... арасына түсіп, жұбату мүмкін еместей.
Керісінше, бірге мұңайып, бірге жылағың келеді. Олар басқалардың ... ... ... өздерін-өздері қуантады. ... ... де ... ... ... тізе ... ... бекінеді.
Қазақ поэзиясы махаббат, ғашықтық туралы жыр, дастандарға барынша бай.
Қазақ халқы ғашықтық ... ... мен ... ... ... десек те қателеспейміз. Оның бер жағында бес ... ... тұр. Абай ... «қақтаған ақ күмістей кең ... ... ақ ... ... нұр таратып тұрса, Сәкен Сейфуллин «ақбозатпен
тау ішінде түнделетіп келе жатады». Қасым ... «ақ ... ... ... қара шашы ... қара ... жарасады». Мұқағали
Мақатаевтың «көлдегі аққудай, шөлдегі ... ... ... айналаны әнмен тербеп, өзі де аққуға айналады, Тұманбай
Молдағалиевтың «екі ... ... ... ... таң ... ... Қысқасы, Өтежан Тұрманжановтың өршіл өлеңдері, Жарасқан ... ... ... Сағи ... ... ... сазды сырлары
оқырманынан өз бағасын алып үлгерген.
Жәркен Бөдештің махаббат тақырыбына ... ... да сол ... ... жарайтын дүниелер.
Білегіңді басыма дәйім жастап,
Келем сені бақытқа айым, бастап.
Көзіңдегі мұңыңды ... ... ... ... ... ... ... халық әндерінде, қазақ поэзиясында ұшан-
теңіз, көпшілігінде ақ білекті ұстауды ... Ақ ...... ... ... ... ақ ... – ару тағдырының төлқұжаты, тіпті махаббат
мандаты десе де ... ... ... ақ ... ... ... ме,
қызметі өзгерді ме, кім білген? Ақ білегін бір ... зар ... ... шап ... ұстап алсам деушілер» келе-келе ақ білекті ... ... ... Кезінде Жарасқан Әбдірашев «Ақ білегін ... ... сыр ... ... ... ... сыйластыққа ұластың», – деп
жазған болатын, соған қарағанда ақ ... ... ... ... ... Ал ақын ... аяқ астынан тағы да «білекті басына
жастанып» алыпты. Бір қарағанда бүлініп ... ... жоқ ... ... да ... жоқ ... себебі шынайы поэзия бүлінбейді,
білінеді, яғни поэзия – тіршіліктің таңы. Біз ... ... таң ... ... ... сол сияқты поэзияның ... ...... ... ... ... аға ақын Әбділда Тәжібаевқа: ... ... ... ... Ә. Тәжібаев: «Бір Сәрсенбіден
поэзия бүлінбейді» деп жауап ... ... ... біз ақ ... ... ақ ... шап беріп бір ұстағанды армандап, қалап, ... ... ... ақ ... ... ... жатқанынан гөрі өз білегін арудың
басына жастағаны жарасымды. Осы екі ... ... де ... ... сезіледі. Қалай болғанда да: «білегіңді басыма дәйім жастап» ... ... ... ... ... сені ... айым ... деген жолы.
«Дәйім жастап» пен «айым бастап» зорлықпен ұйқастырылған жолдар. Онан гөрі
ақынның:
Көзіңдегі ... ... ... ... ... ... ... келеді, яғни ақынға керегі мұң, мөлдіреген мұң, Шекспир
«өнердің шыңы трагедия» деп есептесе, Әбділда ... деп ... ... ... ... мұңсыз жасауға
Мүмкін бе екен шексіз сүйіп өмірді
Сол өмірдің мұңдарынан босауға [62, 37 б.].
Жәркен Бөдештің ... ... ... ... қуана құптаймыз,
дегенмен де «тұнып қалған» мұңнан гөрі ... ... мұң ... ... ... ... ... ұйқасқа да, ырғақ пен буынға да әсер, ... бәрі өз ... қала ... де, тек мұң ғана ... тұнып тұра
береді. Мұңды шаттыққа айырбастау шын ... ... ... ... ...... сезім қашық тұрады.
Қынай киген беліңді қамзолыңдай
Саусағыңмен кетейін түймеленіп.
Ғашық жанның көңіл-күйі аласапыран, астан-кестен, асты-үстіне шығып
жатқан ... ... ... ... ... бірде көрмей ұшып келе
жатады, әлбетте ақын адамның сезімі сел болып ... жел ... ... ... Дәл ... ... бәрі болуы мүмкін. Әйтпесе ... ... ... деп ... еді, себебі қынай киген қамзол
түймеленуі мүмкін де, ... ... ... ... ... ... саусақпен бірге түймеленіп кету кереғар пікір тудырады... Басқан ізін
сүю, «терезенің жақтауына атын ойып ... (М. ... ... ... ету т.с.с. қазақ поэзиясында көптеп кездескенмен, «саусағымен бірге
түймелену» тым ... ... ... рас, ... саусақпен бірге
түймеленіп кеткенде лирикалық кейіпкер не ұтады, ... ... да – ... емес пе, ағытылу болса, әңгіме басқа да «түймелену»
қайта жолдың, ... ... ... ... ... ақынның түймеленіп
кетуін қаламай, қайта ағылуын, аңқуын, ағытылуын қалар едік. Немесе:
Жартылаған осынау ... ... ... ... ... ... ғұмырымды бірге өткізсем деген ойды айтқысы келген болар,
олай ... тағы да ... ... ... ... ... ... адам қалай
сүйеді, қалай сүйсінеді, қалай сүйсіндіреді? Сүйген жүрек бір-біріне таңыла
ма ... ... ма, ... ма, ... ма? Бірін-бірі сүйіп тұрған
жандардың ... ... ... беруде, жеткізуде «таңулы» деген
етістікті қолдану қате, өйткені таңу ... тура ... да, ... да оңып тұрған жоқ: өсекке таңу, төсекке таңу, ағашқа таңу ... кете ... Онан да ... ... ... да:
Күңгірт тартпай тұрғанда жарық ғалам,
Ну орманда жүрсең де барып табам, –
деген жолдарына сенгің келеді, жақсылық жайрамай ... ... ... ... ... іздеп тапқан жөн. «Ну орманда жүрсең де барып
табам» деген жолдарда жастықтың исі ... ... ...... жас
сезім, ол туралы жырлардан жастықтың жарығы сауылдап, жігердің оты жалындап
тұруы керек, батырлықтың буы ... ... да ... қажеттілік. Ақын
үшін де, лирикалық кейіпкер үшін де көбінесе шұғыл шешім қабылдау, батыл
байлам жасау жарасып-ақ ... ... ... ...... ... Ал
«өнер – өмірдің көшірмесі емес» [63, 233 б.].
Біз Жәркен Бөдештің махаббат тақырыбындағы топтама ... ... ... тиек ету арқылы, жарқын жолдарына, шуақты ... ... ... ... есепке ойым
Не айтсаң да көнемін
Екі етпеймін.
Немесе:
Жан иесі таң қалар күйге келіп,
Сүйген адам осылай сүймек ... ... ... оқып отырып, риясыз сенесің, себебі сендіретін ... ... – «не ... ... екі ... ... ... шын
ғашықтың, шынайы ғашықтық, әрі екі жастың ортасында есеп ... ... ... ... ... есті ... немесе сүйген адам ... ... ... де ден ... «Ұлы ... бәрі де ... қана ... өніп-өсіп сүюге үйретеді» [64, 6 б.].
Қазақ поэзиясындағы махаббат ... ... ... махаббат
бағының ішінде Жәркен Бөдештің де бір шоқ гүлі өсіп тұр деп ... ... ... ... ... ... ... шынайылығымен
көз тартады, адамгершілік арнасынан ауытқымайды. Өйткені, «адамгершілік
қасиет жеке бір ... ғана ... ... ... ... да қордалы
байлығы» [65, 45 б.]. Олай ... Ж. ... ... асыл ...... ... қастерлеу қажеттілік қана емес,
қасиеттілік.
Ж. Бөдеш лирикасының тағы бір ... ...... ... ... ... А. Байтұрсынов, Қ. Жұмалиев сынды ғалымдар еңбектерінде
салмақты пікірлер айтылған. «Қазақ әдебиет теориясының ... ... ... ... ... жіктейді: «Арнау. Арнаудың өзі үш
түрлі болады: сұрай арнау, зарлай ... ... ... және де ... ... ... оларға «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде мысалдар
келтірген [66, 363 б.]. Бұл ... ... Қ. ... одан әрі
жалғастырады. Өз еңбегінде арнау өлеңдерге тоқталып, оған ... ... ... ... не ... не көпшілікке, не табиғаттың бір
құбылысына қайырыла сөйлеу. Кейде лепті сөйлем, кейде сұраулы ... ... ... ... ... ... құрылысы ішкі мазмұнына қарай
арнау өзара үшке бөлінеді: 1) жарлай ... 2) ... ... 3) сұрай
арнау, 4) риторикалық сұрақ. Риторикалық сұрақтардың жауабы өзінің ішінде
оқушылар, сөйлемдегі ой толқынына қарап, жауабын ... бере ... ... ... ... – [67, 283-284 ... ... ерекшелігін сипаттауға арналған ғалымдар пікірінің
бастысы – осы. Егер байыптап қарап ... ... ... ... ... бір ... ... шығарылатынын пікір айтушылардың
барлығы қайталайды. Сонымен бірге әр ғалым бұған өзіндік үлес қосып, бірі –
мазмұндық, екіншісі – ... ...... төртіншісі –
лириканың басқа салаларымен байланыстылығын қоса айтады. Бұл заңды. ... ... ... ерекшелігін айтумен қатар, ондағы өзінің зерттеп
отырған мәселесіне қатысты жағын да қозғай ... ... ... ... ... ... болмаса, бола бермейтінін көбіне ұмытып, оны
арнауға тән деректі, нақтылыққа алып келіп таңамыз. Немесе ... ... гөрі ... ирониялық рухқа толы екенін ... ... да ... ... ... ... келеді.
Арнау өлеңдері уақыт тудырған жанрлық түр. ... да онда ... ... ... сол ... ... айту бар. Бұл – ... ерекшелігі. Сондай-ақ уақыт талап еткен ... ... Ол ... ... ... ел ... бірде ақ киізге салып көтерген
ханына, бірде туған жер, жайлы ... ... ... ... қан ... ... ... тақырыптарымен де жауап беретіндігі – ... ... ... тағы бір ... ... өлеңі көңіл-күй
сазын шертетін түр емес, атын атап, ... ... ... ... түр,
сондықтан оған өз ойын жеткізетін арнайы өлең ... ... Бұл ... ... айтылу, мазмұнды беру формасын керек ететін қасиетке де ие ... ... ... ... көптеген жанрлық түрлерінен өзінің
тұтас бір ... ойды ... ... ... ... ... бір тарихи, деректі оқиғаға байланысты тууымен ерекшеленсе, толғау
жырларынан тақырыптық айқындылығымен, айтпақ ойын тек толғау ... ... ... қара ... жыр, яғни ... өлең өлшемі, өлең ... ... де ... өлең ... бір адамның бейнесін, мінез-сипатын ... де ... ... да ... ... ... ... де
поэзиядағы жақсы дәстүрді жалғастыра жазған ... ... бар. Мұны ... мін деп ... да бар. Мәселе оның себептерін іздеп, түсінуде.
Осы орайда, ақын «Абай әлемі», «Кенесары-Наурызбай», ... ... ... (Академик Қаныш Сәтбаев рухына), «Ақын атқа мінгенде» ... ... ... «Алатау мен Ақын» (М. Мақатаевқа),
Рафаэль Ниязбековке, «Шыңырауға» қайта ... ... ... ... ... Мағауинге), «Алтайда» (Қалихан Ысқақовқа), «Қабекең
менің, аға екем» (Қабдеш ... ... ... ... ... ... арнау өлеңдер жазған. Ақынның арнаулары көбіне
белгілі бір адамға құрмет сезімін білдіруге арналады. Ақын ... ... атты ... ... ... бүгін ұлы сынға,
Ұлтың да, қыл үстінде ұлысың да.
Бір Абай, бір Құнанбай қажет боп тұр,
Ұстайтын қос тізгінді ... [5, 225 ... ... кемеңгер болып келді. Сол кемеңгер ұлды дүниеге әкелген
әке де – ... ... өз ... ең ... ... қайырымды,
батыр адамдарының бірі болған. Ақын Құнанбайдың қазақтың аға сұлтаны,
Меккеге барып қажы ... ... ... аса ... жырлайды.
Құнанбайдың құдайы қонақ болып жауы келсе де, досындай қабылдайтынын
суреттейді. Бұдан ... ... ... ақылдылық, мырзалықты
көреміз. Ақын: «Қажы атам келе ... бала ... ... ... ... – деп ... қаһарлы да қатал мінездерінен де хабар
береді. Абай мен Құнанбайдай халықтың тізгінін ... ұл ... деп ... да ... ... ... бар да, оны ... өнер туындысына лайық дәрежесіне
жеткізу. Ж. Бөдештің арнау өлеңдері соңғысына сәйкес ... ... өте ... ... ... бірі – ... ... «едім, едің, еді, екем, ем, ең» ... ... ... жасалған ауыстырулар молынан кездеседі. Ал ол дәстүр – ... ... ... бүгінгі жазба поэзиямыздың да басты әдістеріне
айналды. Автордың «Кенесары-Наурызбай» арнауында бұл ... ... ... «Кенесары-Наурызбай» өлеңінде ежелгі жыраулар үлгісін тірілтіп,
ақын құлашын жая ... ... екі ... ... беті ... ... құйылған
Арыстанның жаралы удай ащы өті едің.
Өттеріңді кезек-кезек құйдың да
Еңсесі түскен қазақтың қаралы көңілін марқайтып
Төбесін көкке ... [5, 238 ... ... тұқымы Кенесары-Наурызбайдың азаттық, тәуелсіздік үшін
күресін жырлайды. Олардың іс-қимылынан жаудың беті ... ... ... ... ... мен анасын да дәріптейді.
Ақынның бұл арнауында қазақтың ... ... ... мақтаныш сезімі
байқалады.
Жәркен ақынның келесі «Жез ... ... де ... ... мақтаныш
сезіледі. Қаныш Сәтбаевтың кескін, тұлғасын әспеттеп жатпай, ... бір ... ... ... мен тас оған ... ... ... мен балға ұстаған ғұламаға,
Жер түгіл,
Тәнті болды ғарыш елі…[5, 233 б.] –
деп, қазақ ... ... ... ... жазылған өлеңінде өзінің құрметін
білдіреді. Ақынның Қаныш Сәтбаев туралы жыры образдық жүйесімен де, ... ... ... де ... ... ... «балғамен тас уатып
жүрген», есімі «еліне ардақты» ғалымның ашқан ... Алты ... ... ... ... ... ... «алтын моншақ», «жез түйме», «жез
қоңырау», «жез елек», «күміс ... ... ... ... көзін ашқан
ұлы Қаныш, өзі де қалды айналып жез ... ... ... ... ... ... өлең арқылы ізет-құрмет көрсету, сол өлеңді сый ғып
тарту – үлгілі үрдіс.
Жәркен Бөдештің, ... ... ... ... ... ... төбеге,
Аласа деп арланып,
Ұлы болмай немене
Сендей ұлы бар халық [26, 83 б.].
Әлкей Марғұланға қанша жыр арналса да ... ... ... «ұлы ... ... ... ұлы бар ... деген жолдары Қадыр
Мырзалиевтің «Шоқан ескерткішінің жобасы» атты өлеңіндегі ... ... ... ... бар ... деген жолдарын еріксіз еске салады. Қадыр
Мырзалиевтің ... ... ... ... ... көргенін ескерсек, Жәркен
Бөдештің аға ақыннан үйренгені деп ұққанымыз дұрыс, тіпті ... ... ... те қате бола ... ал ... ... төбеге, аласа деп
арланып» деген жолдары Мұхтар Шахановтың «Қырандар төбеге ... ойға ... ... ... ... өлең ... аты да
осылай аталатын. Біз ақынның үйрену, ... ... ... ... ... үрдіске, ізденудің ілгерлеуге әкелетінін де білеміз, тек қайталау
ғана – ақынның амалсыз ... ... ... өлең ... ... ... да, ... Сәтбаев та қазақ үшін қыруар
еңбек еткен халқының аяулы ұлдары. Олардың аттарын келешек ұрпақтар ... ... ... ... ... ... Автор қазақтың
біртуар ұлдарымен қатар өзінің құрдастарына, ... ... ... да ... ... ... Ж. Бөдештің ақындық тынысы кең, тақырыбы
ауқымды. Оның бір топ ... ... ... ауыл ... арналған. Атап айтатын болсақ: «Анама ескерткіш», «Нағашы атама»,
«Тұрсын жездеме», «Інім Сәйімге», «Бөрінің ... ... ... ... осының жарқын дәлелі. Осы өлеңдерінің ішінде тақырыбы
жағынан өзгеше тұрған бір өлең бар. Ол – ... ... деп ... ... ... аты ғана болмаса, заты – адам, кейіпкер, көркем
бейне. Әрбір кейіпкердің ... ... ... тап ... ... ... ... да келмейді, әр адамның ... бар. Ақын әр ... ... ... кестелеп
қоймайды, көркем кестені қимыл-қозғалысқа келтіреді, сөйлетеді.
Ақын «Бөрінің асығы» ... ... ... ... Бұл асық – ... жылдардың қысында әкемнің қақпанына түскен
арланның ... ... жыл ... ... келемін. Бөрінің асығы ... ... ... алпыс апаттан сақтайды. Соның арқасында талай-
талай қыл көпірден сүрінбей өттім. Енді, міне, екі ... ... ... өтіп, ата жұртыма да жанұяммен аман-есен оралдым. Бірақ бөрінің
асығы ... ... ... ... ... ... тексеріп өткізетін темір
өткелінен, ойымда дәнеме жоқ, өтіп бара жатыр едім. ... сақ ... ете ... ... бір ... ... ... асық қалтамда еді.
«Кінәлі» сол болып ... ... ... деп алып ... ... ... да ... Қалтам қоңылтақсып, көңілім ортайып, мен кете бардым. Бір жылдан
соң, бейтаныс біреу телефон ... ... алып ... - деп
өтінді. Қырық жылдық жолдасымды қайтып ... Үш жүз ... ... ... жетіп бардым. Асықты алып қалған жігітті тани кеттім.
Аға, – деді ол, – ... ... ... ... ... бері өз
үйімде сақтадым. Бөрінің асығы екендігі рас екен. Түні бойы ... ... ... Тас ... екі көзі ... ... тұмсығын көкке көтеріп
ұлиды да тұрады. Алғашында біртүрлі үрейленіп едім, бара-бара ... ... үйір бола ... ... де, мына ... толтырып,
алғандығыңызды растап қол қойыңыз да, асығыңызды алып кетіңіз, – деді.
Рахмет айтып, ... ... ... ... қалтама сүңгіттім Досымның осы
әңгімесінен кейін «Бөрінің ... атты өлең ... [26, 3 б.], – ... анам ... ... ... көп ... асылып ем.
Талықсып тал бесікті сен тербесең,
Қасқырдың ойнаушы едім ... ... ... ... бір жорыққа асығып ем.
Жоңғардан Сарыарқаға алып шыққан,
Сол жорық – соқпағымның басы білем. [26, 16 б.].
Ақынның «қасқыр-сана» деуінде мән бар. ... ... ... ... қарайды» деген бекер емес, ақын қай қиырда жүрсе де туған елін,
Отанын ... ... ... ... – орман, ақынның отаны -туған
жері, қажет болған жағдайда ақын – Отанының қорғаны. ... ... ... ... ... ... асылы болса, ақын – ақиқаттың
асығы, анау-мынау емес, тек қана алшы түсетін асығы.
Жалпы, Жәркен Бөдеш нәзік лирик. Қай ... ... ... ... ... ... ... көркемдік дегеніміз де мазмұн мен
форманың үндестігі. Бұл қасиетті Жәркен лирикасынан табамыз. ... ... ұзақ өлең ... де қабылдауға әбден болады.
«Баллада – дүние жүзі әдебиетінде ұшырасатын етене жақын көне жанр. Ол
алғаш ауызша кең ... ... ... ... ... кемелденіп, сапалық
өзгерістерді бастан кешті. Шиллер, Гете, Б.Бернс, В.Скотт, Гюго, Мицкевич,
Рылеев, Пушкин, ... Абай ... ... ... ... жетілдіру барысында өздеріне де шарапаты тиіп, романтикалық қуатты,
көркем, жаңаша сипат тапқан ... ... ... ерлік, халықтық,
ізгі арман, адал махаббат мұраттары баллада құшағында құнарлана ... 6 ... ... ... ... ... ... мазмұн-сапасы
жағынан жаңарады. Ендігі жерде тағы да сол қарапайым ... ... ... ... ... ... ... өзіне
үйреншікті оқиғаны ақындардың алуан күйге айналдырып, құбылта отырып, тың
тыныста баяндауын жатқызған-ды. Бір ... бір ғана ... ... баяндайды.
Қазақ жазба әдебиетінде де баллада жанры ертерек өмірге келіп өзінше
өріс тапты. Сюжетті өлең, балладалар, поэмалардың бастапқы ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин тұңғыш түрен тастаушы болса,
жиырмасыншы жылдарда ақынның ізін ... ... ... пен ... ... ... жазды. Мысалы, Б. Күлеевтің «Жорығы», ... ... ... «Шал мен ... отызыншы жылдарда С.
Ерубаев, Ә. Тәжібаев, Б. Әбдіқадыров, Ө. Тұрманжанов осы салада ... ... ерен ... романтикалық қимылды керексінетін жанр», – дей
келе Қ. Лекеров [69, 3 б.] аталған ... ... ... Ұлы ... ... ... мол мұра ... ерекше атайды. Сұрапыл
арпалыстың алуан көріністерін ... Қ. ... ... ... ... ... Д. ... «Қазаққызын» және Қ.
Жармағамбетовтың ... ... ... М. ... «Жараков
көшесіндегі кездесу», «Қасымды қабылдамаған адам хақында» балладаларын
жоғары ... З. ... ... туралы ойын былай тұжырымдайды: «Баллада
өзінің даму тарихында талай өзгерістерге ұшырады: әуелде бір топ адам ... би ... ... ... ән ... көрінсе, кейін сыршыл толғау,
енді бірде асқақ әуенді арнау түріне ауысты. Көп ұлтты ... ... ... Н. ... басталады. Мәселен, оның мынау «Шеге туралы
балладасы» (аударған Қ. Мырзалиев) – ... ... ... ... ... үлгісі [70, 315 б.].
Қазақ ақындарының ішінде оқиғалы өлеңдердің кейбір нұсқаларын
Қ. Жармағамбетов жасаған еді. Оның «Бидай ... ... ... ... «Кекті бала» атты балладаларын кезінде өлең сүйгіш
қауым жылы қабылдаған.
М. ... ... ... ... ... мақаласында баллада
жанрының өзге эпикалық жанрлардан өзгешелігін былайша тұжырымдайды: «…Мұнда
көлем мен мазмұнның тым шағын да ойнақы, ал ... ... ... ... ... ... суреттен-ақ терең мағына тудыруында», – дейді
[71, 4 ... ... ... «Әдебиет теориясын зерттеушілер: Л. Тимофеев, З.
Ахметов, З. Қабдолов, Г. Поспелов, Н. Гуляев бар ... ... ... ... тарихи дерекке не тың идеяға, фольклорлық не тұрмыстық
сюжетке, ғашықтық сарынға ... ... ... Рас, ... шығу ... сай өлең ... де өзгеше келіпті. Дегенмен, кейінгі
кезеңдерде баллада, Л. Тимофеев айтқандай, «Өлең сөзбен ... ... ... ... ... ... Н. Гуляев, Е. Евтушенконың табиғат
байлығы мен тазалығын қорғау ... ... ... ... туындыларын осы жанр ... ... Бұл ... С. ... ... ... «Бір сұлу қыз ... хан
қолында», «Асқа, тойға баратұғын… Қозғады жау батыр ерді» өлеңдерін баллада
санаудың дәлелі бар («Абай», 1993, № 6), – ... [4, 342 ... ... ... Жансүгіровке дейін баллада ... ... ақын ... ... ... Әсіресе, Абай Құнанбаевтың "Теректің
сыйы" және өзге де осы ... ... ... бар. ... ... ... ... мен үлгісін бойына сіңірген Жәркен Бөдештің
балладалары айта қаларлықтай ... ... ... «Ерлік балладасы» – оқушысынан жоғары бағасын ... ... ... туынды. Балладаның қысқаша мазмұны жеңістен кейін ... ... ... ... қаһарман Белорус жерінде Михаил Мороз ... Онда ... ... снарядын алып шығып, өз өмірін ... ... ... ... ... ... ... Бастан-аяқ оптимистік
рухта жазылған балладаның айтары бір ғана ... Жер ... ... ... ... жалау боп желбірей бермек!..
«Осы шығармалардың қайсысында да ... әуен мен ... ... [72, 130 б.] деп З. ... ... ақын ... арқауы – ауыз әдебиетінің арнасы екені де даусыз ақиқат.
Ж. Бөдеш балладаларының ... әр ... ... де ... ... ... өмірді сүюге, тағдырмен тіресуге үйретеді. Жан біткенді
жабырқата ... ... ... ... ... күлдіреді, қилы күйге
көшіреді.
Ақынның екінші бір балладасы «Жер аттарына» ел ішінде кең тараған аңыз
арқау ... Ақын бұл ... ... ... «Домбыралы», «Тымақ
қалған», «Шорман», «Айсары» деп бөліп, әр бөлімнің аттарының аталу себебін
түсіндіреді. Онда домбырашы Шорман сүйген жары ... қол ... ... ... Омбы ... ... Шорманды түрмеден амалын тауып заңсыз жолмен шығарып алады. Ақан-
серінің елін бетке алып, Көкше жеріне бас сауғалайды.
Ақ бөрте жұлдыздар бір ... бір ... ... аспанды бүркеніп.
Шорманға салынған білектей кісенді
Айсары сол түні шорт үзді бір ... [5, 67 ... ... ... қос ... бір ... ... да қайғыларын ұмытып
дем алып отырады. Бірақ бұлардың қуанышы ұзаққа бармайды.
Жер тарпып, ... ... ... ... ... бір ... қуғыншы шаң беріп қиырдан,
Ғашықтар асығып атына ұмтылды.
Домбыра сол жерде қалды қаңғырап,
Ішегін жел шертіп, боздады зар жылап.
«Тымақ қалған» аты ... ... қос ... ... ... ... ... бір бұтағы Шорманның тымағын іліп қалады. Орман да қос
мұңлыққа пана бола алмайды.
«Шорман» мен «Айсары» ... ... ... ... жетеді. Қуғыншы топ
ақыры Шорман мен Айсарыны қолға түсіріп ... ... ... ... ... ... ... аяулы ер сағы.
Құзғындар үймелеп арыстың үстіне,
Қан жауып басылды бұрқаған жер шаңы.
Түбіттей түтіліп мақпалдай шаштары,
Гүлдей құлпырған үзілді жас жаны.
Қызғалдақ үстіне ... қан ... ... ... ... мен өлім ... ... қызғалдақ үстіне ұйыған қанды бір сәт
көз алдыңызға ... ... ... та қызыл. Қан да қызыл, әрі
тамырда бүлкілдеп ағып жатқан қан емес ... қан, ... ... үміттің
үзілгені... Қызғалдақ – қыз бейнесі, ұйыған қан – ... ... ... ... ... ... жолмен талапайға, талауға түскен
тағдырды тап басып бейнелейді. Қан мен ... ... ... ... пен
махабаттың болмысын ашып, бейнесін береді.
Автор ғашықтардың жан дүниесіндегі дауылды дәл ... ... ... да ... ... танытып, қарсылық білдіргенін
байқаймыз. Әйтпесе Көкшенің ... ... ... ... түсе ... бір ... ... параллелизм үлгісіне де жақын. ... шаш» пен ... ... арасында жауыздық пен жұмыла күресу ғана
көрер көзге қарсылық таныту сықылды байқалады.
Қандай ... ... ... Ақын махаббат сапарын ажалмен
аяқтаған, ... мен ... ... ... ... жыр жолдары арқылы
көрсетеді. Бұл аңыздың сюжетін пайдаланудағы ақынның мақсаты кешегі заманда
теңдік тимей, ... ... ... ... ... ... жастарының
қайғылы тағдырын ашып көрсету болса керек. Сөзіміздің тобықтай ... ... ақын ... тақырыбы әр алуан. Ол қалам тартпаған ... ... ... ... жеті ат және жеті ... балладасы да
тақырыбының өзі айтып тұрғандай жеті кісі, жеті ат, жеті бөрі ... ... бұл ... ... мұз ... Жоңғар Алатауының
қиын асуынан асып, атамекенге жеткенге дейінгі өзінің ... ... ... ... ... Жеті кісі, жеті ... ... ... бет алып бара жатады. Олардың суыт жүрістерінен, мінез-
құлықтарынан қашқын екендіктері ... ... бір ... ... ... боран, қар атып зар жылаған.
Жеті тұлпар бауырлап батты омбыға,
Жеті кісі жаяулап қалжыраған.
Ақ бұрқасын аңырап тебіндемек,
(Тебіндесе – ойлама тегін бе деп).
Жеті ... ... ... ... ... кебіндемек [5, 62 б.].
Әр адам баласының басына сыналар сәт келеді. ... күн осы ... ... да ... ... ... ... аттардың жүруге шамасы
келмегендіктен, жеті кісі жаяу тартады. Аттар қарлы далада қалады. Шатқалы
терең қарағайлы тау ішінен ... ... ... үні ... Он ба, ... пе, әлде ... үш тоғыз ба. Ұялас бөрілер қосылып ұлып тұр. Қажырлы
аттар бұлқынады. Қар ... ... ... ... ... ақ мұхитқа
батып бара жатқандай.
Жылқы баласының жайшылықта күлдір-күлдір кісінеген құлаққа ... ... ... ... жоқ ... кісі бел асып кетіп еді,
Кемсеңдеді жеті ат – жетімегі.
Жеті қырдың ... ... ... ... ... жеті ... етке ... есі ауып
Жеті бөрі ұлиды ауық-ауық.
Ұлығаны олардың-қуанғаны,
Таптырмайтын «олжаны» тауып алып.
Ақынның аттың санын да, ... ... да ... етіп алуы ... ... ... сезген жеті бөрі келеді. Жандары қысылған аттар ... ... омбы ... ... Иелері кеткен жаққа қарай тұра шабады.
Арттарынан қуып келе жатқан бөрілер жеті кісінің мылтығының оғына ... ... жеті адал өмір ... ... ат та ... кісі жеті атқа ... қонып,
Желіп асып барады қоңыр дөңді [5, 65 б.].
Қазақ ұғымында жеті – ... сан, жеті ... ... желеп-жебеуін
тілейді, тіпті ақ боранда адасқандарды аруақ желеп жебеді деген түсініктен
туған ақын жырларында жеті ... жеті ат, жеті ... жеті ... ... ... аман құтылуы да ұлт ұғымымен ұштасып ... Жеті ... ... жеті ... жеті ... жеті күн, жеті қат көк, жеті қат жер
болып жалғасып кете ... Ж. ... ... ... ... өзінен алынған, ақын өмірден өлең жасамайды, өмірдің ... өлең ... Ұлт ... ... отырып, ұлт мінезінен қол үзуге
бола ма, ... ақын ... бәрі ... ұлттық сезіммен суарылған деп
айта алмаймыз да, басым көпшілігінде ұлт рухы ... ... ... рух
болуға тиісті, ол сол ұлттың рухы. Ал рухсыз өлең жасанды ... ... ... дені жасандылықтан аулақ, себебі ұлттық рухы бар ... ... ... ... ... ұлттық мінез бар, ал ұлттық мінез бар жерде ұлттық
ерекшелік те ... ... ... ... ... ер Исатайдың ұлы
жампоз Жақия, әнші Әсеттің қай-қайсысын алып қарасақ та, оның ... ... ... ... екені сөйлеген сөзінен, жүріс-тұрысынан, киген киімінен
көрініп тұрады, оларды ... ... ... болады. Ақын өлең,
поэмаларындағы тың, тосын бейнелеу құралдарынан ... ... ... көз алдыңа әкелесің, батырлар ... мен ... ... құралдарды бүгінгі заман адамына лайықтап қолдана
біледі.
Ақын поэзиясының ұлттық ерекшеліктері сөйлеу мәнерінен, сөз саптауынан,
мінез-құлқынан күнделікті дағдысынан аңғарылады және жас ... ... ... ұрығын себуге қызмет етеді. Бәрінен бұрын Ж. Бөдеш эпик ақын,
оның қысқа, шағын өлең-жырларының өзінен ... ... ... ... ... баласы таңды таңға жалғап қиссалар мен ... ... ... ... ... Ал ... кез-келген дастаны мен
қиссасы ұлттық бояуларға тұнып тұрғанын білесіз.
Ж. Бөдеш өлеңдеріндегі ұлттық ерекшеліктер суреттеп ... ... ... бойына шақ, ойына оралымды.
АҚЫН ПОЭМАЛАРЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ РУХ
Жалпы поэма жанрын зерттеуде бай дәстүрлер жинақтаған орыс ... ... Л.И. ... Г.Л. ... Л.В. ... атасақ,
қазақ әдебиеттану ғылымы С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев, З. Қабдолов, М. Қаратаев,
Б. Кенжебаев, Т. Нұртазин, С. ... М. ... Ә. ... ... Қ. Алпысбаев және т.б. әдебиетші, ғалымдардың тұжырымымен
толығады.
Поэма жанрын көп жылдан бері ... ... ... ... ... ... ... орын тепкен поэма түрлерін «сюжеттік-
эпикалық поэма, лирика-публицистикалық поэма, ... ... ... – деп жіктейді [73, 186 б.].
Ал Қ. Алпысбаев: «Сюжеттік поэма – эпикалық поэзияның ең ... ... ... ... ... поэманың негізгі ерекшелігі, онда әлеуметтік
тұрмыс құбылыстары кең қамтыла отырып, адам характері мен образы жасалуында
эпикалық ... ... ... әртүрлі жүйені байланыстыратын, мықты
өзек болып оқиға жатады» – дейді [74, 11 б.]. Бұдан ... ... сол – ... ... өнімді жанрының бірі.
«Шортанбай, Дулат, Мұраттар қазақ әдебиетінде қара дақ, қаныпезер
дұшпан болып түсіндірілді», – ... ... ... ... сүйенсек,
Жәркен Бөдеш жырларында көне заман жетістіктері де жеткілікті, дегенмен ... ... ... ықпалы да байқалып қалып отырады [75, 86 б.].
Поэма – Жәркен Бөдеш шығармашылығының арналы саласының ... ... ... ... құлашымен, сюжет күрделілігімен ерекшеленеді, зәру
мәселелерге көз ... ... ... ... ... ... Ж. ... сырт қала алмаған. Ол лирикалық өлеңдер, балладалар жазумен бірге ... ... ... да ... ... ... азаттық,
бостандықты жоғары бағалаған автор ... ... ... ... пен идея ... көрнекті жемісі.
Ақын поэмаларының аты айтып тұрғандай тақырыптары да әр ... ... ... ... ... ... лүпілін тыңдайсыз, «Жасыл
бұтаны» жамылып отырып, «Арқардың жілігін» қызықтайсыз, «Жолаушылап ... «жол ... ... «Шұғылаға шомылған бұлтқа» қарап құмартып
отырғаныңызда «Қанатты ... ... ... ... жөнелгенде
«Бостандықтың басы» мен мұндалап тұрады, «Тозақтан жұмаққа» бара жатып,
«От пен суға» алма-кезек ... «Оң ... бен оң ... ... ... ... бергенде «Генерал Жохар Дудаев» ... ... ... «Жападан-жалғыз» қалып, «Шерге» батасыз. «Төбе
жырын» оқи бастағаныңызда, «Қаныштың ... ... ... ... ... өзі жайлаған «Ақ марқаның» тұрпатына тәнті боласыз. Қарап
отырсаңыз ақын поэмаларында «Бостандықтан» бастап, ... пен ... ... ... ... Міне, алдыңызда Махамбет тұр, өр
Махамбет, Исатайды айтып отырып, Махамбетті бөліп ... ... ... Исатайды қағыс қалдыруға болмайды. Себебі бұл күн
«Буыршын мұзға тайған күн, бура ... ... күн» ... ... ... ... ... қағиданың мүмкін бе екен көнермегі.
Исатайды жеңбесе жау, Махамбетті жеңер ме еді, –
деуі де осыдан болар [76, 23 ... ... ... Махамбет батырлардың жалғасы – Жақия асылдың
сынығы ғана емес, батырдың тұяғы.
Айтып-айтпай не керек бала ... ... ... деп ... ел сені [26, 22 б.], ... ... ... Жақияның жігерлі жүзіне ... ... ... астар ғана емес, жігердің жүзі елестейді.
Туа сала тұтанып өртенуге шақ тұрдың
Ей, Жақия, Жақия – Исатайдың бөлшегі...
Туа сала тұтанып ... ... ... ... ... өртенбей тұра алмайтынына ешкім кепілдік бере ... ... ... ... жалын болып лаулайтыны кім-кімге де аян емес ... ... ... ... ... ... ... да,
тіпті сен тумастан бұрын-ақ басталуы мүмкін. Сен сол ата-бабаларыңның
тамырын қуалай ... ... ... ғана ... тура өзісің, яғни
жалғасысың. Сен өмірге келмей жатып, ... ... де ... [77, 89 б.].
Исатай мен Махамбеттің тағдыры – Жақияның тағдыры емес деп кім айта
алмақ? ... туып ... ... ... ... ... ... не сұрайсың? Қадыр Мырзалиевтің:
Түрлі адамдар түрліше күн көреді,
Біреулер – су, біреулер у береді.
Сен өмірге келіп те үлгермейсің,
Олар сені ... ... [32, 54 б.], ... ... ... ... Поэма оқиғасында сюжет болмағанымен, тартыс
бар, тартыс болғанда да, тағдырлар тартысы. ... ... ... ... ... Жақия мен бір мың тоғыз жүз ... ... ... ... ... ... ... көпір орнатып, тарихи шешім шығаруға
ұмтылады. Шынында да ... ... ... қаны ... берілген
тектілікті кім тартып ала алады? Қыршын жас Жақия мен желтоқсан жастарының
басын ... ... да сол – ... ... ... ... поэмасын шартты түрде «Махамбеттің айтқаны», «Мен айтамын» деп
екі бөлімге бөлуінде де тұтастық-жалғастық табы байқалады. Шын ақын ... тұра ... ... Мақатаевтың «айтып өлген ақында арман бар ... ... кір ... [78, 48 б.], – ... бар емес пе? Сондықтан
«мен айтамын» дей тұрып, бүгінгі күннің басты шындығын айтпай, ... ... ма? ... мен ... ... ... – өкімет
өктемдігі, үстем таптың тәубасыздығы. Исатай–Махамбеттің жолын жалғастырып,
туын ұстаушылар ретінде Жақия мен желтоқсаншыларды ... ... ... ... ... ... ... айқындылығын
аңғартады. Қазіргі қазақ поэзиясында сюжетсіз поэмалар көп ... ... ... да бар. ... ... «Келешекпен
кездесуі» поэма-диалог болса, «Ертеңім менің ертегімі» поэма-монолог болып
саналады [79, 6 б.]. ... да, ... да ақын ... ... ... ... үшін бел ... күресушілер, Ж. Бөдеш Жақияның
жігерін жанып: «Ей, жас қыршын, түңілме, Біз жеңеміз түбінде» деуі ... сөз, ... ... ...... мен желтоқсаншылардың
жеңісі.
Поэманың аты «Жақия» аталғанымен, аржағында «Ақтабан мінген Исатай»,
«Еңіреп жүрген ер Махамбет», «хан ... ... ... ... сары бала»
тұр. Жақия жалғыз емес, бірақ көп емес екеу ғана ақ пен ... ...... тап пен ... тап ... тарихи тағдырлар тартысы.
Біз Жәңгір бейнесін қаншама әрлеп, сәндегенімен Махамбет екі шумақ ... ... ... қойған. «Хан емессің, қасқырсың, хас албасты басқырсың»
жеткілікті! ... ... ... осы жолдармен-ақ қалып тұр, әрі-беріден
кейін Жәңгірдің автопортретін азулы ақын Махамбеттен ... кім ... ... ақынның «Жақиясы» рухы биік, үні үстем кейіпкер, ... «Ей жас ... ... біз ... ... отырғызып қоямыз
қураған қу түбірге» деп айта ... еді. ... ... ақынның күні өтіп
бара жатқан үстем тап өкілдерін «қураған қу түбірге» ... ... ... ... бар, оны ... ... өзі дәлелдеп берді. «Қураған қу
түбір», «қу томар» – тек ... мен ... сыйы ғана ... ... ... ісіне қарай тарихтан алған бағасы. ... ... ... тұр, қазақтың «қарғыс алма, алғыс ал» деп айтуы да ... ... ... ... ... өзі де ... қарғыс емес пе, бұл
тек бір адамның қарғысы емес, қара халықтың ... ел ... ... ... ... ... ел ... қайтарушы. Ақын Жақия бейнесі арқылы,
желтоқсаншылардың жігерін жаниды, желтоқсанның жігіттері мен ... ... бір ... ... ... ... болады, Жақиядан кейін Жәңгір
кетіп, әңгір таяғы «қураған қу түбірге» айналды, ... ... ... ... туын ... Автордың айтары да, айтпағы да осы,
поэманың мәресі де осы, әлбетте кей-кейде «өнер шығармаларында бәрі де ... ... өз ... ... соның өзінде де бірдеңелер ... ... ... да рас» [80, 6 б.]. ... жетіспей тұрған
оқиғалар тартысы, ... ... ... ... дегенмен тұтастай
алғанда тағылымды туынды.
Жәркен Бөдештің ... ... ... да ... ... жазылған
ең үздік шығармаларының бірі. Ақын ... ... ... ... ағыл-тегіл алаңсыз жырлады. Бұл туралы Тәуелсіздік, азаттық,
бостандық ... ... ... ... әріге бармай-ақ, тарихымыздың
бетінде таңбалы тастай із қалдырған ХУШ-ХХ ғасырларды қамтыған ұлт-азаттық
көтерілістің өзі жетіп жатыр. Қазақ ... ... ... ... ... ... үшін жанын қиған қазақтың соңғы ханы Кенесары – сол
көтеріліс басшыларының бірі «Хан Кене» атанған Кенесары мен ... ... ... ... ... тұлғасы, олардың әдеби көркем
бейнелері төл әдебиетімізде өздеріне лайықты дәрежеде бейнеленді. ... ... ... ... ... ... ақынның
«Абылай-Кенесары», Досқожа, Күдері, Шашубай және т.б. ... ... ... дастан-жырлары өз алдына бір төбе.
«Бостандықтың басы» бұл тек Кенесарының басы ... ... ... ... ... тауға ұрып, тасқа соққан батырлардың басы. Бостандық
басы мен Кенесарының ... ... ... бар. ... бар, ... сол ... басы үшін күресіп, өз басынан айрылушы, бостандық ... ... ... ... ... да орыс ... құтылу, азат
елдің жайдары, жасампаз жүзімен жолығу. Кезінде Бұхар Абылайға басу ... ... ... соғысып,
Басыңа моншақ көтерген
Халқыңа жаулық сағынба [81, 95 б.], –
демеп пе еді? Бұхар бұл сөзді ... ... опық ... ... ... ... де сол Абылай антынан туындайтын болар. Автор
батырдың орындалмаған үш ... ... етіп ... ... ... әлбетте батыр қара басының емес, халықтың қамын жейді.
Халқыма кетіп барам табыстамай,
Көмілген ақ ордамның қазынасын [26, 129 ... ... ... «ақ ... ... ... ... қазынасы, ал халық
қазынасы «көмулі» күйінде қалуға тиісті емес, Кенесарының көксегені де сол.
Енді бір жерде ақын:
Артымда ұзатылмай апам ... май ... ... ... Ақын ... ... ... ол алдымен адам, «мен де адаммын жаралған
сүйек ... деп ... ақын ... ... пен ... ... жұмыр басты
пенде «апасының орнын таппағанына» өкінеді. Адам баласы ерте ме, кеш пе,
тығырыққа тірелген ... жан ... ... ең алдымен аузына түсетін
әттеген-айлары болары хақ. Батырдың да бір ... осы, ... ... май секілді қарындағы» дегеннен гөрі «сақталған сары майдай
қарындағы» деп ... ... ... ... «сақталған май секілді
қарындағы» деп қиындатып жатпайды, «сары майдай сақталған» демей ме? ... ... ... ... ... ... өзінде «сары майдай
толықсып қыз ... ұзақ ... ... қалай келеді» демеуші ме ... ... ... ... дем мен, сіз ... сыбыр» атты теңеуіне
тиіспеген сыншы кемде-кем болған. Ал Феттің өзі болса, Сизиф сықылды таудай
тасты тапжылмай көтеріп ... ... ... «кетсе де, долдана көтеріп
келем» дегені бар ғой [82, 7 б.]. ... ... ... ... ... өзі: ... ... ұстап «дәл осындай» исі
аңқып тұрған сәби ... ... әлем ... де табу ... деп ... еді. Шынында да Феттің романстары түп-түгелдей әнге айналып, сол
кездегі ... ... ... ... ... Феттің табиғат туралы жазған
жекелеген жырларының ... жуық ... ... да ... табылған. Біз
Жәркен Бөдештің «сақталған май секілді қарындағы» деген тіркесі мен ... ... ... ... да ... абай ... ... әр
сөздің өз орны бар, орнын таппаған сөз өлеңге жылылық дарыта алмайды. Бір
сөз екінші ... ... ... ... ... ала ... Жұмекен Нәжімеденовке жүгінейікші. Ақын ... ... ... ... ... ... жапырақтар жаутаңдап, бәрі маған еріп
келе жатқандай», – деп жазады [83, 79 б.]. Көрдіңіз бе, ... ... ... да, ... те жоқ. Тың теңеу ... деп, ... ... немесе қиын сөзге қиямет жүгін арту, сөйтіп оқушының өлеңге деген
ықыласын азайту – шалағайлық, ... ... орны бар ... орнын
орынсыз ауыстыру, абырой әпермейтіні өз алдына, абыройыңды айрандай төгері
хақ. Сондықтан да біз ... май ... ... ... ... ауыстырып қиындатқаннан гөрі, аузымыз үйренген «сары
майдай сақталғанды» алған жөн деп есептейміз, ... ... бір ... ... кені,
Қалың малы.
Сарыарқа жауларынан арылмады
Артымда ұзатылмай апам қалды
Сақталған «сары майдай» қарындағы.
«Сақталған сары ... ... май ... ... дұрыс;
«сақталған сары майдай» тіркесінде бірыңғай дауыссыз ... ... ... ... бар, ... да, ... да ... оп-
орнықты. Ал «сақталған май секілдіге» назар аударайық! Неге «май секілді»,
секілді емес, сары майдың өзі, олай ... ... ... сөз сөйлемнің
сиқын қашырып, шып-шымыр шумақтың шырайын бұзып тұр. Міне, біз ... ... ... басы ... ... басы бостау жырлар мен жолдар
бар екенін ... ... ... ... ... бәле – тілден» деген
мақалына жүгінгіміз келеді. Шауып келе жатқан ... ... ... ... ... ... Ал ақын үшін, әсіресе Жәркен Бөдеш
сынды белгілі ақын үшін ... сөз ... тиіс ... ... ... ... ақын ... анық; Ердің басы (Кенесары) мен ... ... ... қана ... тізе қосып ту көтереді, ол ту ... туы. ... да ... басы – ... ... ... тұр деп айтуға хақымыз бар. Жәркен Бөдештің де ойы осы, ақын ... ... ... ... әдебиетінің, тіпті жалпы мәдениетіміздің 20-30 жылдардағы даму,
өркендеуі жолында ... сөз, ... ... ... ... ... істегеніме 30-35 жыл болып қалғанда әлеуметтік ой-
пікірдің тап ... ... ... көз ... ... ... айтудың
өзі мүмкін емес еді», - дейді Тұрсынбек Кәкішев. Сол ... ... ... ұстаным да тың ой тудырып қана ... ... ... ... [84, 83 б.].
Ақын өз поэмасында бодандықтың ноқтасын үзіп, еңсемізді тік ұстаған
уақытта Кене ханның бас ... табу – ... сын ... ... ұсынады.
Осы тұста академик Серік Қирабаевтың мына бір пікірін келтіре кеткенді
жөн ... ... ... ерте замандардан бері басынан кешкен өмір ... ... ... көп ... ... келе жатқан тарихи тақырыптардың
бірі. Мұның өзі халқымыздың өміріндегі соңғы өзгерісті айтуға, оның бүгінгі
тағдыры туралы ... ... ... [85, 33 ... Хан Кененің сыртқы кескін-келбеті (портреті) көп ... ... мен ішкі ... ... олардың бейнелері
диалектикалық даму үстінде көрінеді.
Байға да пана болмай, жарлыға да,
Күңіреніп тау мен тасы ... ... ... ... ... кете барды қанжығаға.
Осылайша өрілген поэманың төртінші бөлімі Хан Кененің жасы қырық беске
толғанда Бостандықтың басы ... ... ерді ... бояп ... ... ... өн ... еркіндікке, бостандыққа, азаттыққа ұмтылып
арпалысқан батырлардың бастары кесілгенін, оның ...... ... ... жүздеген, мыңдаған бастардың тұруы.
Ақын Кене ханның басын айлап іздеп, таба алмаған кейіпкерінің ішкі ... ... ... ... мейірімге адам қасаң,
Көңілім, алаңдай бер, алаңдасаң.
Көрінем туған елге қай бетіммен,
Жоғымды айлап іздеп таба алмасам.
Кеудені қалжыратып қайғы қысса,
Ет жүрек ... те, ... ... ... ... ... ... жасырды екен қай қуысқа?!
Шығарманы оқып ... ... ... ... ... шалқар шабытпен сол күйден бір ауытқымай жырлаған. Бұл –поэманың
жазылу ... бір ... ... ... ... тілі ... ... Үшінші қыры, поэманың өн бойында кейіпкердің өзінің ... ... ... ... ... ...... бостандық. Азаттықты аңсамайтын,
бостандыққа ұмтылмайтын ел, оны ... ... ... Сол ... ғасырлар бойы азаттықты аңсап, енді қолымыз жеткен
тұста, бұл ... ... мен құны ... ... төмендемейді.
«Азаттық» ұғымы қандай мәңгілік болса, оны жырлаған шығармалардың ғұмыры да
сондай мәңгілік болады. ... ... ... ... бірі – «Елім-
ай» болып саналады. «Елім-ай» жыры қазақ даласының қасіретті көрінісі ... ұлт ... ... ... көшін бастайтын ақындардың көкірегінде
қатталатын жыр» [86, 212 ... «Оң ... оң ... поэмасы «Бостандықтың басы» поэмасының
заңды жалғасындай. ... ақын ... ... ... ... тіршілігін
жан-жақты суреттеуге талпыныс жасаған. Қазақстанның ... ... Есіл ... екі ... ... жаңа ... ... бейнелі тілмен оқырман жүрегіне ұялатады. Сонау Моңғолия
жеріндегі Күлтегін ескерткішін Астанаға көшіріп келуін ... тиек ... ... ... қазақ даласына елдік пен ... ... ... ... ... ... ... жанында былай деп тебіренеді:
Күлтегіннің көк тасы – ... ... ... ... ... ... ... құралым,
Сусындайтын бұлағым,
Көк тасты ойлап жатам да,
Көк тасты ойлап тұрамын.[26, 57 ... осы ... ұзақ ... бойы ... ... көксеген
тәуелсіздікті арқау етіп, оған мәңгілік өмір тілейді.
Ел басқарған мықты ердің
Бостандыққа
Бостан жұртқа
Тәуелсіздікке тәу ... ... сені ... ... тастар едім мен,
Кебінге орап, таңып тастар едім мен.
Сонымен қатар ақын ... ... ... ... ... ... да ерекше тебіренеді. Ақын оң ... ... ... ... ... ... есте ... етіп, бейнелі
тілмен кестелейді. Оң тізе, оң қабақ, оң көз, оң босаға секілді көркем ... ...... қара орманым,
Оң босағам – құдіретті қорғаным.
Қарауылым – оң көзім.
Оң жамбасым – ақыл-айла қордалым.
Поэма ойламаған жерден оқыс аяқталады. ... ... ... ... қиял бір ... ... тоғысқан, біртұтас симфониялық әуезге
ұласқандай, оның әрбір тараулар ... ... ... тағы бір ... ... ... Дудаев» деп аталады.
Поэма 1996 жылы жазылған. Ақын Ресей мен ... ... ... ... ала отырып жазады. Автор «Жохар ... ... ... ... ... ашық ... түскен Имам Шәмілден бастап, бүгінгі
шешен батырларының ерлік істерін барынша дәріптейді. Олардың рухына тағзым
ете отырып, ... ... аз ... аз ... ... ... ... Оның ішінде қазақ халқы да бар.
Ақын поэмасында Ресей мен Шешенстан арасындағы қақтығысты баяндайды.
Дастанның бас ... ... ... Дудаев. Ақын оның бейнесін ешбір
бүкпесіз, тура өз аты-жөнімен алған.
Генерал Жохар ... ... ... ақын ... жеткізеді:
Генерал Жохар Дудаев,
Қол бастады, ту жайып…
Жайған тудың қанаты шалынды өртке ұлғайып…
Жеңіліс – табан астында,
Жеңіс ... – бір ... ... ... ... ығу жат, ... ... ертеден, еңіреген ер шешен -
Атты сені жауларың, сен де ... ат, – деді [5, 109 ... ... ... ... нақтылай түссек, оны былай көрсетуге
болады: генерал Жохар Дудаев ұлтының қынадай қырылып жатқанын ... ... жоқ, ... ... ... ... ... өз әрекетінің мақсат-
мүддесін халқына жеткізеді. «Ресеймен көршіміз, бірақ отымыз, қазанымыз
бөлек ... ... ... ... шен-шекпен де, қантөгіс те керек
емес. Біз шешен ... ... ... ... ... ... ... – дейді.
Дастан одан әрі былай өрбиді:
Генерал Жохар Дудаев,
Қолбасы Аслан Масхадов екеуіңді көргенде,
Шейіт болған шешендер құшақтасып ... ... ... ... ... ... кетті ғой Кенесары, Наурызбай,
Батыр Сыздық бағланым арыстан жүрек, өр кеуде.
Поэмадағы бұл оқиғалардың ... да шын ... ... болар
оқушыны шынайылығымен иландырады. Бұл көріністер тақырыпты кеңінен ашып,
оқиға идеясын анық ... ... ... сезімін жеткізуде маңызды
рөл атқарып тұр. Бұл жөнінде Шериаздан Елеукенов: «Неше ғасыр бойы Ресей
секілді ... ... ... жатқан шешендер еске түседі. ... ... бәрі – ... Өліспей беріспейді. Шешенстанмен қақтығысқа
қатысқандардың бәрі дерлік (генерал Ермолов, граф Мелик-Пашаев) ... ... ... қайрат-жігермен соғысуын бұлардың ұлттық
менталитетіне жатқызған. Шешенстандағы жазалаушы ... ... ... ... ... ... ... келіп, шешендер
туралы: апырай, бұл не деген жүрек жұтқандар, бұларда «Шегініс, тізе ... ... ... да жоқ» ("Ни ... ... ни следов
покорности») деп қайран қалады. Найзаға шаншып көтеріп тұрған дұшпандарына
Кенесары да ақырына дейін беріспей: «қанқұйлы жау, әлі де мен ... ... ... деп көз ... ғой» [87, 365 б.]. Ақын ... құрыш
тұлғасына біткен осы қасиеттерді ұлтымызға үлгі етіп суреттеген, қасықтай
қаны қалғанша шайқасып ... ... бас ... ... ... – ақын ... жалпылама жырлай бермейді,
нақты деректермен дәйектеліп, болған оқиғаларға көз ... ... ... ... тізе ... ... ... сипаты мен тарихи-
тақырыптық ... да ... ... Бөдештің заман талабына үн қосқан бұл поэмасы жанрлық тұрғыда
тарихи ... ... ... Ақын ... ... ... ерлігін
дәріптеп, оны ұрпаққа үлгі етуде, күрестің ... ... ... ... сөз ... арқылы айта білуде өз мақсатына жеткен.
Поэманың ... ... ... ... ұстанымы бір-бірімен жымдасып,
шағын көркем туындыға айналған.
Ақын халқымыздың ... ... ауыр ... көз ... ... айқын айғағындай болған тарихи ... ... ... дастандарға айналдырып, ұзағынан толғады.
Жәркен Бөдеш поэмаларында түрмеде отырған ... ... ... ... ... ... ... (Тоқтар Әубәкіров) деректі
дәйектер ғана ... ... ... тоғысқан, әрі бәрі шетінен батыр,
батыл, тегеурінді тұлғалар, Қажығұмардың келе ... ... зер ... ... ... ... кісі еді, әрине «қылмыс ауыр» тырнақшаның
ішінде тұр, тырнақшаның ішіндегі сөз, ... ... ... ... Себебі «Қылмыс» атты роман жазғаны үшін ғана, қылмысты
ашқаны, ... үшін ... ... бір ... ... жыл. Көрдіңіз бе,
қырық жыл... қырық рет көктем келген, қырық рет қыс ... ... ... ... ... ... ... «Ірісі сол жазудың Қажықұмар»
деп айта ... еді. Енді сол ... бет ... яғни ... бір
сәт көз жүгіртейік: ұйпа-тұйпа, ұйқысы шала, түс, өңі. Байқасаңыз, ұйпа-
тұйпа шашы, үстіндегі ... ... ... да ... ... ... ... күйде, көңіл-күйі де – ұйпа-тұйпа. Біз бұл ... ... ... ... үшін ... ... ақын аса ... білген. Үсті-басы «ұйпа-тұйпа». Бұл кәдімгі ... ... ... ұйқысы да шала, түсі, өңі де шала, шала-шарпы емес-ау, «кәдімгідей
тап қасыңызға келіп тұр, «Аяғындағы кісені сылдыр қағады», ... ... ... ... тап қасыңызда тұтқын тұр, түрменің тұтқыны. Оны қалай
көріп-тұрсыз дейсіз, қалайша көрмейсіз «ұйпа-тұйпаға» кісінің назары бірден
аумай ма, ... ... ... ... тұр, тіпті дауысы да айқын, анық
естіледі «сылдыр қағып аяқтағы кісені» сөйлеп тұр, ... ақын ... дәл ... ... үнін ... ... байқалады «сылдыр
қағып» бұлақ ағуы мүмкін. Абай: «Сылдырап өңкей ... тас ... ... пе еді, ... қыз ... мен ... үнінің үйлесімін де
«сылдыр қағып» тұр екен деп қаламыз, көбінесе «сылдыр» сөзі сұйыққа ... емес пе, ... ... ... ... су», ... су
сияқты ағып тұр екен» дейміз, сондықтан да ... ... ... ... ... ең дұрысы «кісінегенін» қалар ... ... ... ... бірі ... Өзі ұйпа-тұйпа кісінің кісені қалай «сылдыр»
қақсын, сылдырау сөзі – үйлесім үні, олай болса ақын «сылдыр ... ... ... аяқ асты ... ... ... тергеушіге айдалып
Сылдыр қағып аяқтағы кісені [26, 149 б.], –
деген жолдарды асықпай, ... ... ... ... ... келе ... себебі түрмедегі тұтқынның артында айдайтын ... ... ... ал ... ... деген сөз «ұсталып кетті, жер аударылып
кетті» деген мағынада қолданылса керек. Олай ... ... ... ... ... аяқтағы кісені» десек, тың теңеу болар еді. Біз,
автор сөзін ... өңін ... ... ... ... ... мен
сымбатын» (Абай) сол күйінде сақтап қалған. Тұтқынның жан дүниесі астан-
кестен екені екінің біріне ... ... ... кісінеп» тұрса, қандай
жарасымды. Қажықұмар кейпін бейнелеуде «ұйпа-тұйпа, шала ұйқысы, түсі, ... ... ... ... «Ақ ... ... ақ ... адамы
сықылды. Немесе Иранбек Оразбаевтың «Ақын» деген өлеңі бар, ол да ... ... ұйқы ... шала мас» деп ... Бұл да ... ... ... өңі». Сөз жоқ, ақынды ақын оқып отырады, үлгі тұтады, үйренеді, тіпті
бір-біріне үйретеді, кей-кейде қайталауы да мүмкін. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... бет-ажары аумайтын
екі адам табылып жатуы да табиғи құбылысқа айналып бара жатыр емес пе, түр-
өңі бір ... ... ... ... ... ... ешкімге
ұқсамайтын тарпаң тұлға. Тарпаң тұлғаның болмыс-бітімін, жан-дүниесін
жеткізу барысында ақын ... ... ... ... тәсілдердің де
тиістісін таба біліпті. Себебі Абай Құнанбаевтың «Шоқпардай ... ... ... ... ... болып қасыңызға келіп тұрады; кәдімгі
картина; көзі кіртиіп, түсі түнеріп, өңі, ерні сәл ... ... ... ... ... ... сөйлеп тұр, өзі тіл қатпайды, ... ... тіл ... оның орнына «кісен кісінейді». Ақынның тапқан
табысы да сол ... ... ... түр-өңін қаз-қалпында көз
алдымызға әкеле білуінде, детальдардың дәлдігінде. ... ... ... ... ... алады да, артынша түрегеліп тұрып ... ... ... ... ... ауыр кісі еді» әлі ... ... жоқпыз, тек атын ғана білеміз – Қажықұмар.
Ал енді Қажықұмарың кім өзі деп сұрап үлгермей-ақ, мінездемесін де іле-
шала беріп үлгереді: «қылмысы ... ... Енді оның ... ... тұр да, ... тырнағының ұшында тұру себебі түсі де, ... ... яғни ... ... ... ... де, біркелкі де, бірегей де емес,
себебін ... ... ... тұр. ... ... ... ... да шарт емес, оның бүкіл болмысын киген киімі, жүріс-тұрысы ашып
жатса, сөйлеп аузы ... бара ма, ... ... ... сөйлесе аузың
қышып бара ма» дегені осындайда айтылатын болса керек. Абай Құнанбаевтың
«кәрі құдасы» да сөйлемейді, тек ... ... ... ... ... ... ... де тұтқыны сөйлемейді «кісенінің» үні ғана
естіледі.
Жәркен Бөдеш поэмаларының кейіпкерлерінің ішінде осындай ... ... ... басыңызды иіп, тағзым етесіз «бұл әрі-беріден кейін Сағат
Әшімбаев айтқандай «талантқа ... ... ... тарихында мұндай ауыр хал кешкен жазушы жоқтың қасы
деуге болады. Осындай адам ... ақын ... ... ... ... ... жоқ ... жалғандық көп екен» деп шырылдаған жазушының
бейнесі елестейді. Қажырлы қарт қырық жыл бойы азап тартып ... ... ... пен ... ... ... ... түбінде бір
бостандық алатынына кәміл сенеді. Ақын поэмасының соңында Қажығұмарға деген
өз махаббатын, жанашырлығын ... ... ... көңіл-күйін жұбатады.
Поэмада автор Қажығұмардың өмірін және оның ... ... адам ... неше ... ... күйін шебер көрсете
алған. Кейіпкердің басынан өткен қилы-қилы өмір құбылыстары мен ... ... ... ... ... ... Ақын бұл ... Қажығұмар өмірі мен өзі көрген ... ... ғана ... ... ... ... бұл тәсіл –
психологиялық бейнелеу тәсілі. Бұл ретте Г. ... ... ... бірі – еске алу, еске ... ... Адамның
көңіліне келіп, жүрегін шаншып ауыртатын бір ауыз сөздің қайта-қайта ...... ой ... сана ... ... да ... ... жол ашады. Сананы сарсытып, сан алуан көңіл-күй
кештіреді. Бұл ... жан ... ... ... ала ... ... ... және оны жан-жақты ашуға,
суреттеуге сеп болады» [88, 222 б.], – деген пікір айтады.
Жазушы Қабдеш ... ... ... ... ... романының авторы – Қажықұмар Шабданұлы. Жасы жетпістен асып кеткен
қарт жазушы Үрімжі түрмесінде отыр. ... ... ... ... ... сол ... да ... емес», – деп күрсіне еске алады [25, 175
б.].
Поэманың бас кейіпкерінің ...... ... ... Сол себепті поэманың құндылығына тоқталсақ, біріншіден, шығарма Қ.
Шабданұлына арнап, оның көзі ... ... ... ... ... ... тұңғыш туынды екендігі.
Кез-келген ақын-жазушының жазушыға көзі тірісінде көркем ... ... ... ... ... ... ... Жәркен Бөдеш
жеңе білген. Дегенмен, бұл кедергілердің обьективтік ... ... ... ... субьективтік (прототиптің жеке
басының ... ... оған ... ... ... ... ... Қалай айтсақ та, ақын бұл ... ... ... ... ... ... ... жауап беріп, өзіне лайық бағасын
алған.
Поэмада өмір шындығын ... ... ... ... ... ... айту ... жоқ. Дерекке, өзінің көргеніне сүйеніп шын өмірде болған
жайларды, ақындық қиялымен көркемдеп, ... ... жаза ... Автор
поэма сюжетінде Қ. Шабданұлының ақ жүрегін, ішкі танымын, төзімділігін,
адамдық болмысын көрсетуге ... Ақын ... ... ... ... не түссе де көтеретін жанға лайық осындай жақсы қасиеттерді
жинақтауды көздеген.
Жалпы, Жәркен Бөдеш поэмаларының ... – өмір ... ... ... «ұлт ... ... ... секілді құндылықтардың тақырып өзегі болуы. Ақын жырларында Асан
қайғыдан Нарманбетке дейінгі қазақ ақын-жырауларының ... мол ... ... «Нарманбеттің заманы – жаңалықтың, прогрестің қазақ
даласына іргесін теуіп кірген, сіңісе ... ... ақын осы ... ... ... отырып, күңіренетін зар заман мотивті ақын», –
деген еді [89, 76 б.]. Нарманбет ... сол ... Ж. ... ... жаңалықты жатырқау болмағанымен, заман кейпі мен кейіпкерінен түңілу
тұстары да байқалып ... ... да өз ... ... ... ... әкімдерді, болыс-билерді аяусыз сынады, халықтың
басындағы ауыртпалық бұлтын сейілтуге ... ... оқу ... ... ... ... ... Ж.Бөдеш жырларында да
қоғам құлқын бейнелейтін жолдар жеткілікті [90, 55 б.] ... ... ... қысқа да нұсқа болып келеді, қазақ поэзиясында
«Евгений Онегин» сықылды өлең-романдар жазушылар жоқ ... ... С. ... Ә. ... І. ... Қ. ... А.
Шамкенов, Ж. Саин поэмаларының оқиғалары өрісті, тағдырлар ... ... ... ... ұқсамауымен ерекшеленеді,
сол сияқты тақырыптары да түрлі-түрлі, өнер десеңіз өнер, өмір ... ... де ... ... Күй құдіретіне бас игіңіз келсе,
Бәзғаламды тыңдап көріңіз, осы бір ... тағы бір оқып ... ... ... таныс,
Күйші таныс,
Таныс, таныс
Жат емес, таныс бәрі [5, 98 б. ].
Иә, «таныс бәрі» деп ақын ... ... бұл – ... ... өлке.
Таныс аймақ.
Таныс маң.
Мынау жерде құрбылармен табысқам.
Анау жерде құрбылармен алысқам.
Таныс өлке.
Таныс ... ... [78, 31 ...... Мақатаев.
Өмір-өзен. «Өмір-өзен» өлеңдер жинағы, Өлеңнің ырғағы, буыны құйып
қойғандай. Екі ақын, екі түрлі өлең; ... өмір ... ... өткен
өмірдің өзенін кешіп тұрып «балалық шаққа бұрылады, бәрі таныс, ... ... ... тұр. ... білетін ақын... Тағы да ұқсастық, бұл
жолғы ұқсастықты үндестік десек. Дәстүрлі даму, тым ... ... М. ... ... ... ... жырлаушы. себебі ақынның
өзі де «жат емес, ... ... деп ... ... қалыпты. Сонымен екі
өлеңде де таныс сөзінің үсті-үстіне қайталанып, жұбын жаңартып қайта-қайта
көрінуі оқырманын ... қана ... ... ... ... И. ... көз жасын «жүдеу жасқа» теңесе, И. Бунин шашты «көкпеңбек шаш» ... ... Ал екі ... ... ... ... тайға таңба
басқандай айқын көрінеді. Себебі Бунин басқа да, Гете ... Күні ... ... өзі ... жазамын аяғыммен» дегенінде ешкім
бүлк еткен жоқ. Олай болса «таныстық» ... ... ... күйге
көшейік, күй де таныс, күйші де таныс, ... ... ... ... не ... ... өнер ... адамға сөз де өтпейді, жебе де жетпей жолда
қалады. Ендеше:
Сөз өтпес күй ... ... ... ... жатқан анау дәулет, малым
Пар келмес оның жалғыз тиегіне [5, 98 б.] , ... ... ... ... ... дәл осы тұс ... да ... тал» да
жолда қалып, жалғыз өзі жапан далада шауып шыға келді. «Сөз ... ... ... ... ... ... ... дәл осылай ... ... ... атақты әнші «Айдайдың», «Үлкен айдай», «Кіші
айдайдың», «Айнамкөздің» ... ән ... ... да ... ... ... мал ... жалғыз сиыр болады, баспағымен екеу биыл»
немесе ... ... ... ... деп кейінгі ұрпақтарым есіне алар» деген
жолдарынан ұлы өнерпаздың өмірі өксікке толы болғанын ... ... ... ... ... өзі ... күн кешкен. Бірде Паганини
оған жиырма мың франкты сыйға тартып, сонан кейін ғана ... ... ... ... дүниеге келеді, яғни күнделікті күн көріс қамын
ойлаудан бір сәт босап, ұлы ... ... ... ... Ал ... ... «мыңғырып жатқан малын домбыраның жалғыз тиегіне ... ... ... ... да ... сөзі де ірі. ... достың
мұңы жоқ малдан басқа» деп Абай айтқанмен, Бәзғаламдай бетті күйшіге ... ... ... ... ... ... өмірге айналған өнер. Өнер ... ... ... озық, салмақты сөзді естудің өзі өнердің өрісін
кеңейтері хақ. «Пар келмес оның ... ... ... бір ауыз ... мәрт мінезін көреміз, тартыс үстінде түлеген мінез. Өнерпазды өрге
сүйрейтін, өзгелерден оқшау танытатын да, оқшау ... да – ... өнер – ... ... Біз ... ғана ... ... қанатты
күйшілердің дәл осылай сөз саптайтынына сенеміз, көркем шығарманың шырайын
шығаратын да, жер-жебіріне жетіп, жұлынын ... де – ... ... ... ... ... ... болмауы мүмкін, өйткені тіпті
тартыс атаулының тиегі де – мінез, ... ... ... ... ақын тұр, ... қолтаңбасы – айырықша мінезінде. ... ... ... ... бар, ал ... ...... шындық шежіресі... шетінен мінезді кісілер... Арындап ән салып
әнші Әсет келе жатады, («Ақ ... ... аяқ асты ... ... ... ақ Ардақ, қыз төресі, ән төресі – Ақ Ардақ.
Жүр екен кімдер шырқап Ардағымды
Ардағым – асқақтаған арманымды ... [5, 293 ... ... ... ... сары ала сағыныш. Сол сары ала
сағыныштың сәлемін алып, сары ала сағыммен араласып, ... әні ... ... ... кете ... ... ән, Әсеттің әні «даусы
көкте дамылдап тұр», міне әнші бейнесін ашатын әннің аты да – ... аты ... ... ... ... аты аталған да, әнші Әсет
арындап шыға келеді, өнерпаз бақыты осы. Әнші ... ... ... ... ... ... ... тимегені болар, ал бұл жолы Әсеттің
әні аспан асты, жер үстін түгелдей аралап келіп, қайта қанатын жайып ... ... ... ән – ... әні, ... дамылдап тұр».
Жәркен Бөдеш қаламынан туған барлық туындылары халықтың өмірімен,
тарихымен, әдебиетімен, мәдениетімен тығыз байланысты. ... ... ... ... ұлты мен халқы үшін қызмет еткен аяулы ұл-қыздарымыз
туралы құнды дәйек-деректер, үзік-үзік сырлар, бәрі – ақын ... ... ... ... ... деректерге сүйене отырып, оны
нақтылы, дәйекті түрде қарастырады.
Қазақ ақындары қандай тақырыпты жырласа да соған байланысты ... өсу, даму ... ... ... ... стильдері
анықталып, өзіндік машыққа, өзіндік мәнерге ие бола бастайды. Сөйтіп,
ақындар көркем ... ... ... ... жазылған жақсы
туындылар тудыра алды. Олар адам ... ... ... тосын оқиғалардағы адам сезімінің қалыптан тыс ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде романтизм фольклорлық тақырыптағы поэзиялық, драмалық
туындылардан (батырлық, ғашықтық жырлар, аңыз әңгімелер) бастау ... ... ... ғажайып туындылардан қуат алған қазақ әдебиетінің
кеңес дәуіріндегі ақын-жазушылары да өз ... ... ... ... ... де ашық ... Жыр-желісіне «сәйкес
ситуацияларды ... ... ... ... ... [91, 96 ... өнер ... арналып, аңыз желісінде ... ... ... бірі – ... (Құлақ күй).
Ілияс Жансүгіров аз ғана өмірінде оннан ... ... ... кетті.
Солардың ішінде ерекше танылғаны «Дала», «Күйші», «Құлагер». Бұл ... ... ғана ... қазақ поэзиясының бағалы қазынасына айналды.
Өнер, ... ... ... тарихы мен тағдыры туралы шығарма жазудың
озық үлгісін көрсетті. Оның ... ...... ... соның
ішінде аңыз, хикая желісін игеруде батыл қадам жасауында еді. Сонымен қатар
су жорғадай ... өлең ... ... көркемдік сапасы жоғары, өрнегі
бөлек өлең-дастан ... ... Оның осы ... ... ... дербес мектеп болды. Сол себепті қазақ поэзиясында Ілияс дәстүрі
пайда болып, қалыптасты.
Қазақ ... ... ... ... ... ... бір топ ... жалғастырып, дамытуға күш-жігерін жұмсады. Жәркен Бөдеш те осы
дәстүрді жалғастырып «Жолаушы» дастанын жазды.
Дастан ... ... ақын бұл ... зердесіне құйып алғанын, өмірден
Бәзғаламдай күйші өткенін, аңыз ... да, оның ... ... ... ... ... Поэмада баяндау мен суреттеу кезектесіп келеді.
Дастандағы диалог, монологтар тек ... ... ... Күй
құдіреттілігі, күйші беделі, табиғат көріністері – бәрін автор суреттеуінен
ғана көреміз.
Бірінші тарауда ақын бозбаланың керуенге ілесіп, бағы ... ... ... ... ... салғызғанын, бал мен майдың арасында жүріп, қолына
алтын сапты қамшы ұстап, өзінің туған ... ... ... ... күй арқылы шынайы ... ... ... ... ... ... ... басқалардың осыдан өмірлік сабақ алуын ескертеді.
Осы ... жас ... ... ұлтшылдыққа баулуды ниет еткен.
Есімнен жаңылдырып, сенделдірме,
Болайын туып-өскен елмен бірге.
Сен маған, ұмыттырма, ей, жүрегім,
Көз көрген тірі түгіл,
Өлгенді де [5, 90 ... ... ... осы ... ... әке мен ана ... ... ... ... күй ... ... тиек болады. Сүйекке таңба,
бетке шіркеу болған ұлдарын ойлап қынжылады. Тәңірден ... ... ... Адам атты ұлы ... ... ... той жасағанын емірене
естеріне алады. Ата-анасы баласының адам болсын деген үміті ... ... ... ... ... ... не? Ол өз ұлына әке ... Әке ... ... ... ... онан үлгі бала-шаға.
Малғұнды өз қолыммен бауыздайын,
Жаны ашып кім түседі арашаға.
Дұшпанның қалдырды ғой мазағына,
Шыдайын қайтіп, қалай азабына.
Түсіріп шаңырағын ортасына,
Зәр тастап уласам ба ... ... әке ... ... ... ... амалсыздан, ұяттан
жарылардай болып, ойы он ... ... «Ашу – ... ақыл – ... ... келе ... ... жеңдірген әке. «У ішсең руыңмен»
дегендей, ақылгөй дана қарт абыз Бәзғаламға ... ... ақыл ... ... ары ... ... ... Тығырыққа тірелген әке – Қарт
абыз Бәзғаламның алдына келіп ... ... ... ... ... әртүрлі пікір айтады. Домбырасының құлағын бұрап қойып қарт абыз
ұзақ толғанады. Соңғы ... ... үшін ... жұрт ... ... қарт
абыздың сөзін тыңдайды. Қарт абыздың аласұрған ... де ... Ақын бұл ... ... ... қасиетін
арттыру үшін бар күш-жігерін салған.
Сонда осындай ... ... ... ... ... не? Ол – ... арнауында былай дейді:
– Ей, халқым,
Халің сенің, осындай ма?
Жол қайда?
Жосын қайда?
Адасқан ұясынан соқыр күшік,
Селк етіп, ... ... ... сол ... күні ... күні ... ме жылы ... тойдырған соң бойын жинап,
Қоймай ма жұртын аңсап ұлығанын [5, 92 б.].
Қарт абыз Бәзғаламның сөзін естіген қауым ... жат ... ... Бұл жерде ақын қарт күйшінің тапқырлығы, жүрегі кең, ақылды,
данышпан жан екенін көрсеткісі ... ... ... осы ... ... даму ... ... бет түзейді.
Мойында қарызы бар –
Мойындалық
(Бұл шындық болсын мәңгі ойында жұрт).
Сол бала – соқыр күшік жаурағанда,
Қайсысың ... ... ... ... ... бала ... ұшын беруге ешкім жарамадың.
Қайсысың қолына оның ұстатып ең,
Қайырымды қара жердің қара нанын.
Ақын ... ... ащы ... ... ... Кезінде сол балаға
қайсысың қамқорлық жасадыңдар деп, өздерін ... «Сол ... ... ... ... ... еді», – деп көпке ой салады.
Жалпы дастанда небәрі бес-ақ кейіпкер бар. Олар: әке, ана, қарт ... ...... Адам – ... ... ... адасқан бала.
Қалғандары жалпылама, ортақ бейнелер. Ал дастанның негізгі арқауы – күй.
Күйдің ... ... ... ... өрен ... Сол күй ... өмір сүрген заманның көрінісі. Ондағы заман ... ... ... анық көрсететін жамандық пен жақсылық, қатыгездік пен
мейірімділік, ақымақтық пен ақылдылық, әйтеуір бір-біріне ... ... ... мен ... Бұл – ... атаулыға сай өмір заңы.
Поэмада қарт күйші жұртына соңғы аманатын жеткізеді. Біреуің барып
баланы елге алып ... ... Қарт ... сөзін ұйып тыңдап отырған
жұрт Разақ домбырашы барсын деп мақұлдасады. Күйші бүгінгі ... ... ... екі ішекті домбыраға түсіріп, «Жолаушы» атты күй дүниеге
келеді. Қарт ... ... ... ... домбыра шанағына салып алып,
сапарға аттанады. Бұл арада енді оқиға шырқау шегіне жетіп, аға-іні қалай,
қайтіп ... әрі ... ... пен ... ... ... берілген. Оны ақын
өте қысқа, әрі сәтті ... ... ... ... ... ... әрбір ақынның жазу стиліне байланысты ... әрі ... ... қилы ... ... де ... Осы бір ғана ... -
поэманың идеялық-эмоциональдық, сюжеттік-композициялық жүйесін жетілдіріп
қана қоймай, ... ... ... ... кім ... ... ... түсіндіргісі келеді.
Бірақ Адам оны танып, түсінгісі келмей, байлықтан басы ... ... ... ... таусылып, күйзелген Разақ домбырасын қолға
алады. Соңғы шешуші ... ... күйі ... ... ... табатын, ақынның негізгі айтар ойының да
үйлесетін, тақырыптық ... ... ... ... – осы ... ... ... күй құдіретін ұғындыратын, адамзат баласын өнерге ... ... ... табындыратын көріністердің бәрі осы соңғы
бөлімде. Ондай көріністерді көрме көргендей етіп жеткізген – ақынның ... тілі – оның ... ... Поэманың тілі жеңіл, әрі ... бай. ... ... ... сезімдерін жете жеткізген ақын
дастанда толымды талантын анық көрсеткен.
Күйді күйші аяғына дейін тартып шығады. Күй ... ... ... Ақын осы ... ... ... тау, ошақ, әке, ана болып
дастандағы көріністерді енді домбыра тілімен, күйші саусағымен баяндайды.
Күй ... ... ... күй ... бала жігіттің көкірек, санасы
оянып, ұмытқаны есіне түседі. Тас болып ... ... ... ... ... ... ... кешірім сұраған жігіт еліне баруға асығады.
Бұл жерде өзінің маңыздылығын, мәңгілігін, құндылығын мойындатқан үш
нәрсе бар. Бірі – ... ... ... – күй ... ... – сол
күйді тартқан өрелі өнерпаз. Өнерпаздық – ғасырдан-ғасырға ілесіп отыратын,
адам баласының даналық, даралық ... Ал күй – ... ... рухани
құндылығымыз.
Поэма бір оқығаннан-ақ түсінікті. Ешбір ... сөз, сөз ... Ақын бай ... ... аса ... пайдаланған. Шығарманың негізгі
ерекшелігі – бейнелеу құралдарының барынша мол болуымен қатар, өмірдің
ғажайып сырларын, небір сиқырға толы ... ... ... лирикалық кейіпкердің басынан кешкен ... ... ... ... Оған қоса ... тың желі ... құрылым
(композияция), нақты сипаттамалар (штрихтар), көтеріңкі күй ... жан сыры ... мен ... ішкі ... ... ... ... ішінде шоқтығы биігі – «Ақ марқа» поэмасы. ... ... бір ... ... ... ... ән мен ... аңыз бен
әңгімеге бай. Сол ән мен жыр авторларының өмірі де әр ... ... ... ... ... елін ... мұңды кезеңі суреттеледі.
Поэмада Майлы ауылына түнеп шығу үшін ат ... ... ... Үй иесінің рұқсатымен сусын беріліп, тамақ тартылғанмен, оның кім
екенінен ешкімнің хабары болмайды. Дастанның басында тек үй иесі ... ... ... ... ... кесе ... отырған сұлу ару бейнелері
суреттеледі. Тек шай ішіліп, тамақ желінгеннен ... ғана ... ... ... ... Жолаушыдан ешкім жөн сұрамағаннан кейін Әсет
өзін ... ... атым ... ... ән сала ма дарымаған.
Аспанның аясында ән шалқытқан,
Бұлбұлмын даусым көкке дамылдаған…[5, 294 б.].
Лирикалық кейіпкердің көз алдынан ... күн елес ... ... ... ... ару еске салады дегендей, Ардағы түсе береді. ... ... ... ... ... ... кеш. Қайта-қайта ойына
оралған Ардағын әнші:
Жүр екен кімдер ... ...... арманымды.
Адаспай ұясына қонатұғын,
Болмадым құс жаманы қарға құрлы,
Туған жер, ... көр, жар ... ... ... ... ... ... өкініші көкірегін кернеген Әсет ... ... ... ... ... қалай жазарын білмей, өз
еліммен, жеріммен қауышар күн туар ма? – деп көкірегі қарс айырылады. Бұл ... ... ... ... ... жырлаған әнші таң атқанша ... ән мен ... Таң ... ... бата ... деп, ақмарқаны маңыратып алып
келеді. Төл екен уызына әлі тоймаған, осы үйдегі сұлу қарындастың төл басы
болсын деп ... қоя ... Ауыл ... ... шапан жауып, ат
мінгізеді. Олжалы боп аттанған Әсет ақынды бел аспай жатып тағы да ... ... ... мекен,
Мен қайтіп бірге туып,
Бөлек өсем.
Бөгде жұрт бал мен майын сыйласа да,
Келер ме асқар тауы төбеңе тең [5, 297 б.]. ... ... ойы, ... ...... ... ... ештеңеге тең
келмейді. Қандай қиыншылық болсын, ауыртпалық түссін, туған мекеннің аты ... ... ... елде сұлтан болғанша, өз еліңде ... бол» ... ... ... ... олқы түссе кеш, қарағым,
Мен ылғи кеш ойланып,
Кеш жанамын.
Абайдың ескерткішін көрген сайын,
Әсетті тебіреніп еске аламын...
Ақын ... ... ... болса да, әлі күнге қабірінің басына бір
белгі қойылмағанын қынжыла баяндайды. Шынында да Қытай елінде тау ... ... ... ... ... бір белгі тас жоқ.
Жәркен Бөдештің «Тозақтан – жұмаққа» деген поэмасында атажұртын аңсап
қашып келе жатқан ... ... ... ... міне, шекараның шегінде,
Артта – тажал,
Алда Атажұрт, шегінбе...
Ақбоз аттың ... бір ... енді ... ... ... жер, ... ... шықты, топырағыңа гүл ексем.
Қош, ауылдың таңғы ақбоз түтіні,
Сенің исің арылмайды жүректен [57, 211 б.].
Атажұртын аңсап келе жатқан қашқынның ... ... ... ... тарихи себептердің зардабынан Қытай асып кеткен қазақтардың
тағдыр-талайынан сыр шертеді. Келесі ... ... ... ... тап ... ... ... паналағаны сөз болады. Қалжыраған
«қашқынның» аюдың жылы апанында жатып түс ... ... ... ... Аюдың екі аяқты пендеге деген мейірін суреттей ... ... ... да ... екендігіне сендіреді (Бұл жерде аю – атажұрттың
табиғаты ретінде алынып отыр).
Таң алдында буырқанған боран ... ... маң ... ... ... Әлдеқайдан балпаң басып ақ аю келеді... Тым ... ... әлде ... қанбаған жануар апанның алдына келіп, құйрығын қарға
басып, ... ... ... ... ... шүйірді... «Бұл адам баласының
иісі ғой, бейшара қайдан қаңғып келе жатыр. ... алты ... ақ ... ғана тап ... ... киіп, жылы ішік жамылған ақсақалды, сары тісті, ақылды атадай
ақ аю ойланып отыр...
«...Атасының төріндей көсіліп жатыр өзі. ... ... ... ... Жей салсам ба екен бір кесек шикі етті. Жо-о-оқ, ... Осы ... ... адам жеп көрген жоқпын. Жолыма қақпан құрып
жүргенін көргенім болмаса... ... ... ... ... ... қақпанын қара топырақпен жасырып, көзіңді алдайды... иісінен
сезбесең, мерт болғаның... Мына пендені қайтсем ... ... ... жан ... ... ... болар. Панасыздарды аялаған жөн
шығар... ... ... ес ... соң, өзі де ... Мені ... ... өліп ... байғұс. Анау қолатқа барып өзім де бір мызғып алайын...
Мүмкін ол мені түсінде көретін шығар...»
Қашқын шынында түс ... ... еді. ... ... ... сөйлеседі:
Тұла бойы ыстық терге боялып
«Құтты қонақ» кетті солай оянып.
Оянды да жалғастырды сапарын,
Жол үстінде ойдан кейін ой ... ... ... ... ... ... ... жоқ сүйреп өтсем арбасын» [57, 214 б.].
Үшінші бөлімінде үш күн бойы нәр ... ... келе ... кейіпкердің
көлшікке тап болғаны сөз болады. Қарбытып асаған қасат қар ... ... ... ... ... бір қырды асқанда алдынан мөлдір көлшік
кездесті. Түбінде қайшыласқан балық. Аш адам сол ... ... ... ... ... бір амалын қалайда табу керек. Неше ... ... ... ... ... шашы ... ... өсіп кеткен. Амалын
тапты... Шашын талдап-талдап жұлды да, қыл тұзақ жасап, ... ... ... іліп, суға батырды...
Бауыры ақ алмастай жарқыл қағып,
Ілінді қыл тұзаққа алтын балық.
Тірідей жұта салып несібесін,
Отырды болар ... ... ... өзегіне түскен тірі балықтан басы айналған қашқын ... ... ... Аянышты тағдыр... Қашқынның сапары осымен аяқталады.
Жазмыштың кесапатын көрші міне,
Құлады басы айналап көл түбіне.
Үйір-үйір ... ... ... жатты оның жемтігіне.
Бұл жерде ақын жат-жұртта жүріп күн ... ... ... жем
болу, жұмаққа кіргенмен бірдей деген ойды меңзейді.
Соңғы уақытта Ж.Бөдештің күнделікті баспасөз ... ... ... ерекше ықыласқа бөленген «Жалғыз», «Шер», «Қаныштың картасы»
поэмалары. Бұл поэмалар жазылу ... ... ... ... ... ... да ерекше. Аталмыш поэмалар ... ғана ... ... ... ... табысы десек артық айтпағандай
болар. Поэма былай басталады. Ғұлама таулардың тұрғыны – ... ... ... ... тек қана ... ... Жауынға бөртіп, шыққа
шыланып піскен қара жусанды қарбытып, тасты ... ... ... ... ... ... ... хайуандар қақ жүректен көздеп атқан тосын оқ
дөп тигенде былайғы ... ... ... ... жан ... етпейтін
көрінеді. Қойдың құмалағындай қорғасын оқтың уы ... ... ... ... ... ... қарысып тұра береді екен. Мұны ежелгі
аңшылар қауымы «оққа ... ... ... ... тәмсіл арқылы еске
салады.
Жәркен Бөдеш поэмаларының барлығы да тарихи ... ... ... ... ... ... Ақынның «Жалғыз» поэмасы жазықсыз жапа
шеккен замандастарына арналған поэма.
Дастан кіріспеден және алты ... ... ... ... ... бүкіл
жырдың тұғыры сияқты. Ол тұғырда тіршілікке, бұлқынған өмірге қажетті дүние
– ауа, су, ... бар. ... ... ... күн ... ... ... ұқсайды. Көз алдыңызға Ван Гоктың «Күнбағыс» атты май бояулы
суретін келтіріңізші. ... ... ... ... ақын Ван ... поэма жазған. Ван Гокпен қатар сол тұста ақынның назарына ілінген
тағы бір тұлға. Ол ... ... ... аты ... ... ... ... Дудаев. Бұл екі адам ақынға несімен ардақты. Бұл екеуі де дара
туған жалғыздар. Жоһар Дудаев – ... ... үкім етіп ... ... ... талап еткен бірінші көсем. Ол кезде тәуелсіздік
туралы ой кейін Кеңес Одағының құрамынан бөлініп шыққан ... ... ... ... ... ... әсіресе олардың құрбан болар шағындағы соңғы арпалысы
замандардан бері ... ... ... ... ... ... қалып келеді. Әлем әдебиетінде жанып тұрған ... бірі – ... ... ... ... ... оқ тиіп құлап
түсіп, жаны ... ... ... де, өзін ... басын кесіп
жатқандарды біліп жататын беттер. Ақын ... ... ... осы ... ... жыр жазады. Бұл батырлық пен жалғыздық туралы толғау болатын.
Ван Гокқа келсек, бұл адамның ақынды ... ... – ол ... ... ... ... ... өнердің отына өзін-өзі итеріп
жіберген ең бір айтулы тұлға. Онан да маңыздысы – Ван Гок ... ... ішкі ... дүниесін жеріне жете, үзілді-кесілді, қайталанбастай
етіп жасаған, жарық пен бояу ... ... ... әлеміне бір үзік жол
ашқан өнер иесі. Ван Гоктың «Күнбағыс», «Тұқым ... ... ... ... ... тап таза ... дүниені бейнелеуге арналған туындылар. Оларды
өзінен бұрын ешкім жасай алмаса, кейін де қайталай алғандар болған жоқ. Бұл
туындыларда рух пен тән ... ... ... бір өрнектің бар екені
байқалып тұрады. ... ... ішкі ... ... ... ... да ... Ақын Жәркен Бөдешті Ван ... ... ... бойындағы осы поэзия. XIX ... ... Ван Гок ... қалай жазғаны бізге белгілі жағдай.
Жалғыздардың жанын түсіндіріп қана ... ... ... ... жерлерін, жеңісті тұстарын реңдеуші – «Жалғыз» поэмасы.
Жалғыз арқар.
Жалғыз оқ.
Жалғыз құздың басында
Селт етпейді боранға,
Селт етпейді жасынға.
Жапанда жалғыз бәйтерек, ... ... ... ... ол ... дініңе сүйеніп, шайқалса да жарықтық құламайды құрдымға–
Тамыры шынжыр болаттан [92, 62 б.].
Поэма еркін ... ... ... ой ... ... әлемдегі
адамзаттың, табиғаттың жалғыздығы туралы айтылады. Ақын енді бұдан ... ... ... жалғыздық тағдырын тебіріне жырға қосады. Орыс
империясының ... ... ... ақынның жалғыздығы арқылы көрсете
білген.
Жырдың ... ... ... жолы ... ... мен «оқ» деген бір-
біріне қатысы бар түсінікті сыйлайды. Бұның артында ерлік, ... тұр. Ақын ... ... ... ... ұлы рухтан іздейді.
«Тамыры шынжыр болаттан» тұрған алып ... сана ... ... өзі ... ... Ол – ... Баян. Батыр Баян ақын санасындағы
барлық қас батырдың өкілі. Қазақтар бұны «еңсесі ... деп ... ... үшін ... одан қалса, отбасы – шаңырақтан биік, ... жоқ. ... ... ... ... ... ... қадір-қасиетіде
осында. Ақын поэмасының кіріспесінде бәйтеректен ... ... ... айта ... бесіктен белін буып шығатын Ана тілге апарып
бір-ақ тірейді:
Жоңғар құмын омбылап, Сары-Арқаға жеткенше –
Қияметтей жол жүрдім.
Өкпемді қарып ... ... аяз, ... ... ... ... ... иттей болдырдым.
Өмір сүрдім дегенім – тырағай тірлік, тірі егес.
Тек өлген соң ... ... құр ... ... ... ... жазы ыстық, қысы аяз.
Қабірдің басында сексеуіл өсер, гүл емес...
Бұл үш ... ... ... асу ... ... келе ... ... Жәркен Бөдештің өз портреті. Келесі екі жолда ақын ... ... ... ... өтеді. Олар – шекараның ар жағында қалған, ... ... ... ... ...... ... 60,70-
жылдарда Қытайда алды атылып, арты 25, 20 ... ... ... жаза ... ... ... жазушылар. Айталық, Қажығұмар
Шабданұлы, Омарғазы Айтанұлы, Задахан Мыңбайұлы, ... ... ... он ... ... ... созуға болады. Жәркен Бөдештің жалғыздығы
жаңа ... ие ... Енді ол ... дәуірдің куәгері ретінде де жалғыз
деген сөз. Ендеше жалғыздық ... не? Ақын ... ... ... ... осы ... ашуға көшкен, шығарманың өзіндік кескін-
келбеті де, ... да осы ... ... ... жалғанда кім жалғыз?!
Ақ борықтай Ай жалғыз, айдан нұрлы Күн жалғыз.
Жарқырап тұрған шолпан да жалғыздығын сезінер,
Таң алдында көз ілер...
Жыр боп мәңгі ... Абай ... ... ... ... екінші, үшінші бөлімінде «жалғыздық» дегенді
қалқып алады да, осы сөздің екінші ... ... ... ақын ... ... отырып (бұл – символистердің басты талаптарының бірі)
қайталаулар, үстеулер жасайды.
... Жалғыздықтың ... ... ... ... ... түбінде жалғыз қурап жатқан кім?
Жалғыз таудың қуысын жалғыз қажы паналап,
Жалғыз балға. Төрт ... ... атын ... сап, жез бунақ, жалғыз қамшы сабалап...
Жалғыз қыстау. Жалғыз меңіреу тас үйде:
Жалғыз шырақ. Жалғыз төсек. Жалғыз жастық.
Жалғыз қыран. Жалғыз құман. Жалғыз ... ... ... ... бізге (оқырманға) әсте жайшылықтағы қайталаулардай
қарабайыр сезілмейді. Оның тегінде әуез әуен жатыр. Біріншіден, ... ... ... ... мағынасын қабылдаймыз. Одан қалса әуенге берілеміз.
Кімде кім поэманың осы екі бөліміндегі мазмұнды таратып жазар болса, кітап
жазар. Бұл ... ... биік ... ... ... ... ... ақын «жалғыз» деген сөздің анықтамасын шексіз кеңдікке соза
алғанына куә боламыз. Поэмада ақын өз ... өз ... ... ... суреттейді.
Жалғыздыққа сүйенген Мен де жалғыз арқармын.
Жалғыз өлең дарыса жүректегі тарқар мұң.
Жырдың уы ... ... ... айтады үкімін келер ұрпақ, келер күн.
Поэма ақ өлеңмен жазылған, соңында да тағы сол ақ ... ... ... ... ... оққа ... ... арқар әлі сіресіп
тұр. Сауысқан, қарға, құзғындардың тұтқиыл шабуылының кесірінен мерт болған
ақсұңқар ... рухы ... ... қиясында қонақтап отыр. Жаралы
арқардың қашан көз жұмары белгісіз... Қомданған қыранның ... ... ... ... бөлімі «даралық» және «тобыр» деген мазмұнды бөліп
алып қорытқан. Ақын бұл ... дара ... ... ... тағы ... көтерген. ХХ ғасырдың тумасы ретінде ақын жоғарыдағы тақырыптан
айналып өтуге болмайтынын анық ... Қара ... ... ... ... ... ... жүзге, руға бөліп аласұрып адасып
жүргендердің бәрі де осы ... ... ... ... ... сұмдық қорқатын қас дұшпаны бар. Ол – даралық. Комунистер кімді қырды?
Ең алдымен ... ... ... бетіне шығар, жетекке ере бермей
даралана ... ... ... ... ... әлгіндей ұл-қыздарынан
айырған соң ... ... ... ... тобыр қара ниеті
қабынғандар мен алаяқтардың ойына келгенін істеуіне кең жол ... ... ... ауыр ... ... тұр. Бұл бөлім лирикалық
жырда әлеуметтік – тарихи тақырыпты (тарихшылар қанша жазса да дәл түйінін
басып, ... ... бере ... ... дүниелерді) тамаша жеткізген жыр
ретінде қазақ ... ... беті ... ... ... ... құс былай деп сабырлықпен үн қатты:
«Жүрегімдей көрдің бе, қанжоса боп күн батты.
Арашадан қалған жан, жан емес ол, ... ... ... ... ... ... жалғаннан»
Сұңқар басын тасқа ұрды, Өз үкімін паш қылды.
Жалғыздықтан қорықпаймын, топқа, жікке бөлінген.
Құм төбедей өрілген тобырлардан қорқамын.
Поэманың бесінші бөлімі ... ... ... сәл де ... тізгіні
тартылып, өлеңді өмірге жақындату сияқты негізделеді. Сондықтан да ... ақын ... аса ... ... ақын ... мен ... ... өткен. Бұдан соң поэма ... ...... сөзге қадам
тастайды:
Кең аулама ектім мен алма ағашын аласа,
Суармаған ешкім жоқ.
Ұрпақтарым алмасын үзіп-үзіп жесін деп.
Кең ауламның ... ... ... ... мен.
Суы көздің жасындай, іше берім келеді
Сусыным бір басылмай.
Осы жолдардан бастап ақын-енді жаңа әлем. Жәркен Бөдештің өлеңдерінің
барлығынан ... ... ... ... есіп ... ... бұл ... ақырғы бөлігінде кенеттен күрт өзгереді. Поэманың құдіреті де ... ... Ақын ... ... қайта соның бәрін –
түнекті, қараңғылықты, қайғыны жиып келіп, соңында одан ... бір ... ... ... тек ... пен жылу ... күн жасайды. Бұл – көзбен,
құлақпен емес, көкірекпен сезінуді қажет ететін деңгей. Бұл жерде мынадай
бір ... және ... ... тұр: Адамзат деген кім? Ғарыштан қарағанда көзге
көрінбейтін шаңдай ғана осынау ... ... ... ... ... ... ... «Не үшін? Неге бұлай» деп өзіне күбірлей алған жан ... ... не деп ... ... ... ... өте ... өмірде «мен
былай өмір сүріп едім» деп өзінің бір кезде тірі ... ... ... қандай қазық қағуға тиіс? Еріксіз ойланасың. Поэманың ақырғы бөлімін
оқығанда «ауа, су, топырақ» деген ... ... ... ... ... дарқандық пен мейірімнің бейнесі іспеттес. «Біз кімбіз? ... ... ... ... сұрақты қойғанда ғана осы үш сөздің
тасадағы мағынасына терең бойлай аламыз. Жәркен ... ... ... ... ... ... қатыгездік қашанда үстем тұрады.
Тіршіліктің бір түрі ретінде ... ... бар ... Біздің
алдымызда жаңа бір әлем тұр. Бұл енді – қазақ поэзиясы үшін де ... ... ... ... ... ... жалғыздығы туралы:
«Біздің ғасырдағы электроникалық қайта қарулану адам тіршілігін қайтадан
тобырландырып бара ... ... ... ... та, иін ... ... ... жүргендей, басқалардың ықпалынан құтыла алмайсың.
Жұрттың ортасында жүріп жұрттың бәрі жалғыздықтан жапа ... ... шыны ... ... дос, ... ... жоқ. Оның есесіне,
тобырына ілестіріп ... ... топ көп. ... да ... гөрі ... ... ... керегіп тұр. Өйткені
топшылдық адамның жеке пікірі жеке басының мүддесін баса ... ... ... пікір иелерінің арасынан өзіне ұқсас пікірлес іздетеді.
Жеке басының қадірі мен пікірін ... ... ... осындай
қалтқысыз сұхбаттас, қаяусыз пікірлестің орнын тек ... қана ... Оны оқып ... тек өз замандастарың мен отандастарың ғана емес,
жалпы адамзаттың бүгінгі және бұрынғы ұрпақтарының өмір ... ... ... өз ... мен ... ... салыстырып,
өз жан дүниеңді өзің елеп-екшелей аласың» [93, 3 ... ... ... Ә. Кекілбаевтың осы сөзін еске ... ... ... осы ... берген бағасы іспетті.
Жәркен Бөдештің «Шер» поэмасы бір мүгедек әйелдің ... ... ... ... көрсетіледі. Осы заманның қасірет-қайғысын, соғыс
дертін, табиғат апатын, техникалық апаттарды ... ... ... ... еріксізден ауған соғысына қатысып, аяғынан айырылып, балдақ
сүйеніп қайтқан, бүгінгі ауған соғысының ... ... ... ... аса ... ... тиек ... аман оралған барады, әне, жас қазақ.
Тықылдатып таяғын, сүйретіп сыңар ... ... ... ішім удай ... судай тасыды [92, 113 б.].
Ақын поэманың келесі тарауында бүгінгі өркениет ... ... ... тиек ... ... ... ... дертті.
Аяқтан қалды ақбоз ат. Көк есекті ертеді.
Ақсаңдады ана тіл, сана сарсып, діл қақсап.
Шерлі жүрек сырғақтап...
Тосырқады арғымақ болат таға қымбаттап.
Қазақтың ... ... ... Сәтбаев туралы жазылған бұл поэма –
Томскіден оқу ... ... ... ... ... бастаған жас маман
туралы жырланады. Поэма «Ой барлау», «Кен барлау», және «Қаныштың жұлдызы»
атты үш бөлімнен тұрады. ... ... жас ... ... ... кен ... ... және Қарсақпайда алғаш рет кен қорыту зауытының
тұңғыш рет іске ... сәті ... рет ... ... ... інгендей иіді Қарсақбайдың желіні.
Пешті – жалын шарпыды –
Тас бауырдай балқыды.
Мыс, жез ... ... ... ... [92, 237 ... бастапқы тарауларында Қаныш Сәтбаевтың Ұлытауға кен іздеу
сапары суреттеледі. Кен ... ... ... ... көптеген тарихи кен
орындарының көзін ... ... ... ... ... ... атты ... 1984 жылы халықаралық планета орталығы ... ... ... ... Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың атын берді. Сәтбаев жұлдызы –
әлемдік жұлдыздар картасында 2402 ... Ақын бұл ... ... ... жырлайды:
Генералдың жұлдызы қанша ірі болса да, иығынан аспайды,
Ал Қаныштың жұлдызы бірақ шықты ғарыштан.
Тоқтар, Талғат ... ... ... ... құптады самсаған көп жұлдыздар:
«Ақ боз» ат келді ағызып.
«Көк боз» ат ... қара ... ...... ... шықты ұшып.
Ақынның тұңғыш драмалық поэмасы «Жұлдыз тас» деп аталады. Поэманың бас
кейіпкері ... ... ... ... ... ... соңғы
кезеңін қамтиды.
Поэма үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім «Қарашаңырақ» деп аталады.
Мұнда ... ... ... ... ... Зейнеп, немересі Ержанның
жанұясындағы күнделікті тұрмыстағы іс-әрекеттері тілге тиек болады. Екінші
бөлімі «Шегіну» деп ... ... ... ... ... баһадүр батыр
Бауыржан Момышұлының ауруханадағы ауыр халі суреттеледі.
Үшінші бөлім «Шегініс» деп аталады. ... ... ... ... ... бөлім «О дүниедегі кездесу» немесе «Кеңсайдағы ... деп ... ... ұлы ... ... қаруластарының, қаламдас
әріптестерінің кездесуі, атап айтқанда, М. Әуезов, Қ. Сәтбаев,
М. Мақатаевтармен т.б. тірлігінде ел үшін ... ... ... ... сөз ... ... поэмадағы барлық диалогтар бейнелі де нанымды
сөздермен оқушыға елдік пен ерлік туралы сыр шертеді.
Поэманың «Сүйек талқысы» тарауында мына ... сөз ... ... ... ... ... оның қарамағындағы Қазақстан үкіметі Қазақстанның
Ресейге өз еркімен қосылғанына екі жүз жыл толу құрметіне салтанатты ... ... ... ... ... ... салтанатты той деген күні)
қазақтың соңғы батыры Бауыржан Момышұлы дүниеден ... Оның ... ... ... ел той ... Той ... соң үш күннен кейін,
сүйек жерленеді. Бұл қазақ салтында ... ... ... ... ... ататын тұстары да осы кезде басталады. Жерлеу комиссиясы
батырдың мәйітін қайда ... ... ... жиын ... жиын ... ... ... досы И. Панфилов атындағы мәңгілік
от жағылған қоршаулы саябаққа жерлеуді ойластырады. Осы ... ... ... ... қоршаулы саябақтың ішінде жатпаймын!
Тірлігімде талай қоршауды бұзғанмын.
Талай өршіген өрт алауды өшіргем
Талай шекараны аттап ... ... ... ... ... ... ... пен қырғызға ортақ
Киелі Алатаудың бауырында
Кеңсайдағы зиратта [92, 179 б.].
Соңғы тарауда Бауыржан Момышұлы мен Қаныш Сәтбаев ... ... ... ... қазақ жерінің асыл қазыналарға бай ... ... ... ... асыл ... ... жаралған алтынның, күмістің, көмірдің,
темірдің, мырыштың, құрыштың түпкі тегі тас екенін дәлелдейді.
Поэманың шиеленісті тұсы Бауыржан ... мен М. ... ... ... ... ... дос ағасы ұлы Мұхтар батырдың не себепті
кешігіп келгенін сұрайды. Сонда Баукең жоғарыдағы мән-жайды айтады. ... бір күн ... ... ... сүйегінің той аяқталғанша мәйітханада
сарғайып күтіп жатқанын ашу-ызамен айтып береді.
Сонда Ұлы Мұхтар:
Бұдан ... ... ... артық зорлық болмас.
Батыры құлап жатқанда,
Рухы сұлап жатқанда,
Той тойлаған не сұмдық, –
деп ішкі жан-күйінішін білдіреді. Батырдың қабірін қоршап тұрған ... ... ... қорлық болмас,
Мұнан артық зорлық болмас,–
деп Мұқаңды қолдай күңіренеді.
Ақын-драматруг осы бір ауыр да ... ... ... ... ... ... ... халқының мүшкіл халін, тайға ... ... ... ... әлемнің алдында паш етеді.
«Тастан басқа былайғы дүниенің бәрі де іріп-шіріп өзгереді. Тек тастан
жаралған таулар ғана өзгермейді. ... ... ұлы ... да ... ... ... тас қана ... Тас беріктік белгісі,
мәңгілік белгісі» – дегенге саяды ұлы Қаныштың ойы.
Бауыржан, ендеше менде асыл тастан жаралғанмын.
... де ... ... де ... ... ... сертіме де тастаймын.
– Еркіме де тастаймын.
Осы тұста сахна шымылдығы айқара ашылып, Бауыржан Момышұлының ақ мәрмәр
тастан қоршалған ескерткіші ... ... ... ... ... мәңгілік
тасқа айналып, оның рухы ... ... ... ... ... ... өлімін өлеңіне өзек етіп алған автор аруақ
алдындағы ақырғы парыздың ойдағыдай орындалмауын тілге тиек ... ... ... Ақын ... ұлт рухы ... ... сөзінен, қимыл-қозғалысынан, ойлау жүйесінен айқын аңғарылып
отырады. Ұлттың ұлы тұлғаларының ... ... мен ... ... дүниетаным мен қазақы көзқарас байқалып қана қоймай, бірегейлене
түседі, ұлттық мінез ... ... ... ... ... ... бар, ал ... Құлбек Ергөбек болса, «біз бұл мәселені характерден туындатуымыз
керек» [94, 81 б.], – ... ... ... – алуан да, аңсары – бір. Аңсары азаттық: ой,
сезім, сана, адам, ұлт азаттығы. Азаттықтың ақ туын ... ... көш ... ... бастап кісілік келе жатады. Тарихи
шындықты шынайы бейнелеп қана қоймай, шындықтың тарихына бойлатып, ... мен ... ... ... ... алады. Ақын жалғандықтан
жалтарып, тек өмірдің өзін сол ... көз ... ... ... Ол ... ... ма, жаңа кезең көрінісі ме, қол бастаған батыр ма, айдаудағы
ақын ба, ... ... ме ... күн ... жанарынан жалын
аттырып бүгінгі күннің биігінен сөйлете біледі, аңыз, әңгімелердің арқауына
айналған оқиғалардың қақ ... ... ... ең ... ... ... тұра ... бірігіп бір бағытты ұстанады, бір мақсатқа
ұмтылады, ол бағыт – елдік пен ерлік бағыты. Ол ... – ұлт ... ... ... ... ... ... поэмаларында өткен өмірдің өзегі ғана емес, ... ... ... ғана емес, бедері байқалады. Себебін парасатты поэзияның
басты ... ... ... ... ... ... батыл бойлап
көмескінің көбігін көкке шашу, сезім ... ... ... ... ... ... қалықтау» [95, 259 б.].
Жәркен Бөдеш поэмалары мейлінше қысқа да нұсқалығымен, ой ... және ... ... ... құралдарының ұлттық
үлгілерімен ерекшеленеді. «Әруақытта нәтиже поэзияның қол ... ... ... ең ... сол ... жету ... [96, 32 б.], – екенін еске алсақ, Жәркен де жақсы ақын болып
қалыптасқанша сан түрлі барлау-баспалдақтардан өткені ақиқат.
Қазақ ... ... ... мен меңзеген мақсаттарының
барлығы дерлік ақын шығармаларына арқау болған және олардан ... ... ... де ... поэмаларын тәуелсіздікпен тіндестіріп,
бостандықпен бірлестіре білуінде.
Ж. Бөдеш жырлары – ұлт рухымен сырласушы ғана ... ұлы ... мен ... ... ұлт санасын оятушы. Оның өлең, поэмаларының
құндылығы да ұлт ... ... қана ... ... ... ... білуінде
деп білеміз.
Ақын Бөдеш – ұлт рухын ... туын ... ... болмыстың қыр-
сырына қанықтырып қана қоймай, жігерін жанушы.
3 АҚЫН ӨЛЕҢДЕРІНІҢ КӨРКЕМДІК ... жолы – ... ... ... жол ... ...
бұлтаңы көп соны соқпақ, себебі ... жан ... ... біткенге
бұрылып қарайды, мойнын бұрып қана қоймай, бейілін бұрады, бүйрегін бұрады.
Олай ... ... ... мен ... ... асқақ аймақ.
«Бұрылыс» – бұл Жәркен Бөдештің жаңа жинағының аты. Бұл ненің бұрылысы,
қайда бұрылу, ... неге ... ... жолы ... жол да, қасқа жол
да, күре жол да емес, бұрылыс, ... көп қиян жол, қиын жол. ... ... де сол ... ... мен соны ... Ал ... бұрылып қарауға
да мұршасы жоқ. Себебі шын ақынның шындықтан бұрылуына болмайды, ... ... ... ... Бұл ... сенен жақын кісі жоқ,
Жанып барам көкірегіме түсіп от.
Мені тастап қайда зытып барасың,
Бұрылмайсың шақырсам да кісінеп [57, 212 б.]. ... бе? ... ... түгіл, кісінесе де бұрылуға болмайды,
өйткені көз ұшында – қуғыншы... Артта ... адам ... ... ... түршіктірмейді, «кісінейді». «Кісінеген» кісіні көргеніңіз
бар ма, жоқ әрине. Ал Жәркен Бөдештің жылқысын былай қойғанда, ... ... ... ... ... қайтеді, айқайлап-қиқулау,
кім көрінгеннің қолынан-ақ келе бермес, тек ... ... ... ... ғана ... ... «Жылқы кісінескенше, адам тілдескенше» деген
мақал бар, ал ...... ... ... емес пе? ... ... ... таптаурын тіркестерді тізе бергеннен гөрі «кісінегені» келісіп тұр.
«Көркем ... ... ... ... ... тіркестер де, бір
сөзді қайда болса сонда сүйрелеп құрастырған түрлі сөз тіркестері де тілдің
көркемдігінің ... ... ... [97, 328 ... ... алдында – ата жұрт... Атажұртқа асығып келе жатыр.
Ақ ... ... ... жол ... ... ... бұрылып қарай
беруін де қазақ қаламайды.
– Пендемін ғой, күшім әлсіз, айлам көп,
Арпалыстым жапан дала майдан ... ... ... да ... ... ... ... ақиқатын айтып отыр... «Бұрылсам да саған менің пайдам жоқ». ... ... ... келе ... адамның кімге септігі тимек? Оның үстіне
қарлы боран қапталдасып «ақ ... ... ... ... ... ... ... адам, қатардағы көп пенденің бірі емес, ақын ... ... ... ... қала бере ме? ... ... болғанда да «салқын күнде аппақ қардың үстінде бусанып тамған қызыл
қан тамшысындай жанды шындық» [98, 240 б.]. Ия, ... ... ... ... тамырын қуалай ағып жатқан қан да сол «жанды шындықтың»
қаны.
Көресімді ұшып ... ... ... ұшып ... ... жалынсаң да көнбеймін,
Тек шындықтың үкіміне көнемін.
Тамырында тулаған қан, хас ... қаны ... ақын ... ... ... не ... де «ұшып жүріп көреді», тіпті ажалдың өзін ... ... ... ... ... де, ... рух ... әркімнің
айтқанына көніп, айдағанына жүрмейді. Шындықтан шырайлы, ақиқаттан арайлы,
адалдықтан ... ... ... не бар? Олай ... ... ...
кәдімгі шындық. «Адамның еркін рухы, еркін қиялы ешбір тәртіпті білмейді,
әрбір жаратылған зат көркемдікті мақсат қылады, ... ... ... б.]. ... ... ақын халық ауыз әдебиеті үлгілерін пайымды
пайдаланып, қана қоймай, ... ... ... ... ... ... қана қоймай, оң сапарға беттетеді...
Жыр жазсам бұрын-соңды мен,
Үстелім болдың оң тізем... [57, 54 б.].
Ақын оң тізесіне дәптерін қойып жыр ... ... ... сол: жыр – ... ... ... Ал айдай сұлу күндердің күнінде оң жақта ... ... ... ... «оң ... ... қызы бар екен» деп бекерден бекерге
айтпаған. Оң жақта отырып ұзатылатын сұлу жыр оң ... ... ... ... бар. ... ... ... үлгілерін
ұмытпаған дұрыс деп білемін» [100, 314 б.].
Дәстүр жалғастығы – жыр жалғастығы, көркемдік ... ... ... ... ... ... құсым – ұлымды, –
деп айтпас еді, оң тізесіне немересін де отырғызып, ... көк ... да, ... туы ... де ақынның оң ... ... ... жасампаздық. Атадан балаға мұра болып келе жатқан
дәстүрдің ... ... ... ... ... ... санасына сіңіру оп-
оңай емес, ол үшін де «оң қабақ» таныту керек. «Жер сұлулығы – оның ... ... ... ... адам ... ілгері басқан заманында;
демек жаңа поэзияны ұстап тұратын ұстындар да солар ... ... [101, ... ... бірі Ж. ... «оң тізесі мен оң қабағы»
болмасына кім күдік келтірер? ... оң тізе ... ... ... ... ... ... оңбас ұрпағынан жерінген,
Еркек оңбас өз тізесін кемірген [57, 57 б.]. .
Ақынның айтары да, айтпағы да сол ұрпақ қамы. Мәселе ... айту ... ... Оң ... оң ... ... туған ай, халық ... ... Көне ... ... жырлап, жан бітіруде. Қаламгерде
сүйікті тақырып болуы мүмкін, бір ақынның көңілін ... ... ... ... ... ықтимал. Сондықтан да белгілі бір құбылысты
ондаған, жүздеген ақын жырлай береді, тірелетін түйін, жүгінетін би – ... [102, 234 ... ... ... ана деп ... бола ма, «қу тізесін
құшақтап қалған ... ... деп айту да ... Ақын ... ... ... осы ... басталады. Поэзияның міндеті де ұйықтап жатқанды елең
еткізіп, ояу ... жалт ... ояту ғана ... оң ... аттату,
оң қабақпен қарату. Олай болса, ақынның оңға жол ... ... ... ... ... қана қоймай, жаңа күннің нұрына шағылыстырып, кейінгі
ұрпақтың кәдесіне жаратуы. Ендеше жаңашылдық ... ... ... жаңа табиғи жемісі болуы керек [103, 320 б.].
Дәстүрі мен салтын сақтаған еркек «оң ... ... ... жүгінген «ұрғашы ұрпағынан жерінер ме еді», әрине жоқ. Ақынның әу
бастағы мақсаты да ... ... ... ... ... де оңға ... бәрі
басқаша болары анық. Ақын ақиқатты айтып қана қоймайды, теріс ... «оң ... ... «оң қабақ» танытып, оң сапар да тілер
ме еді. Ақын айғағы – ... ... ала ... аттағандарға жай оғындай
атылып, жауған күндей ... несі ... несі ... ... жанға
жөн сілтеп, жоба көрсетпесе, поэзияның парқы төмендемей ме? Сөз патшасының
әмірін тыңдайтын адам болса, айта ... ... ... сілтей алатын
ақынның бірі де – Жәркен Бөдеш десек, қателеспеген болар едік.
Көңілім ... жоқ ақша ... ... тапса маңдай.
Тоғайға қарауыл боп өтер едім
Алауыз пенделерге патша болмай [57, 44 б.].
Адам бар жерде алауыздық бар. Алауыз ... ... ... ... патша да адамды керек қыла қоймас. Ақынның айтпағы – патшаның парқын
халқы айқындайды деген ой. Тоғай – ... ...... болу ... ... ... ... ма, құрметті қарауыл ма – тазалықты ... ... ... ... ақын ғана тұп-тұнық табиғат сырын түсінеді, осы
өлең жолдарындағы «ақша қар мен жарқыраған ақ маңдай» ... ... ... етім ... ... ... ... да, кейінгі екі жолы алдыңғы екі
жолының ажарын ашып, тұлғасын толыстырып тұр. Әлбетте жаны, жүрегі ... ... ... ... ... күмәні бар? «Бақытың жарқырайды
тапса маңдай» деген өлеңнің екінші жолы тұтастай шумақтың шырайын шығарып
қана қоймай, ... ... тұр. ... ... ... да, ... болғанның да бақыты маңдайына байланысты. Ақын Халық та, ... та ... ... ... ... ... меңзейді. Маңдай – қазақ
үшін қасиетті ұғым.
«Маңдайыңнан ... ... ... деп ... ... Ақын ...... жарқын болу үшін де ... ... ... ... ... ... биіктеткісі келеді. Қалай болғанда да
намысымды кір ... ... ... ... ... ... ... бірі де жер бауырлап жатып
алмай «қанаты алтын құс болып, ұшып-қонып жүруінде». М. Мақатаев «Құс ... ... ... бар» ... Жәркен ақын: «Аман болса қанаты ұша
аларға, ұқсағысы келмейді құс ... деп ... ... ... ... пен ... Бөдештің құстары бір-біріне ... ... ... ... ... да ... жоқ деп айта алмас
едік, біз айтпасақ та ақынның өзі «Мұқағалиға түстеніп, ... ... отыр [57, 45 б.]. Олай ... ... Бөдеш пен Мұқағали Мақатаевтың құс
туралы жырларында дәстүр жалғастығы бар, бұл ақынның «Құс пен ... ... ... ... ... «Егіз шумақтар»
топтамалар іспеттес Жәркен Бөдештің де төрт ... да ... ... ... ... өрнектер жеткілікті. М. Мақатаев:
Терезенің алдына келіп тұрмын
Көгершіндей қысты күн жем іздеген [78, 31 б.], ... ... ... ... ақ кептер,
Тереземнен кетті еніп [57, 158 б.] , –
дейді.
Әлбетте, көгершін немесе кептер туралы жырлар қазақ ақындарынан көптеп
кездеседі, бірақ ... ... ... ... ... ... көгершіні кәдімгі кісі кейпіне еніп ... ... ... еніп кетеді» бірақ екеуі де терезенің алдында тұр. Дегенмен ... де ... ... бірі – жем ... жаурап жүрсе, екіншісі
қырғидан қорлық көріп қашып құтылған. Сәбит Дөнентаевтың ... ... ... ... ... таба ... Жәркен Бөдештің ақ
кептері төрдің төбесінен бір-ақ шығады, онымен қоймай әлгі қырғиға ... ... ... ... ... біздің лирикалық кейіпкеріміз.
«Бекер екен осыным
Енді соның досымын».
Кептер емес, қырғидың досы, яғни ... ... Неге ... ... ... өзі ... ... дегенге шошыдым.
Обалы – отар, сауабы - сатқын, мейірімі – менмен қоғамнан сұраңыз
жауабын. Ақын ақ ... ... ... ... жоқ, «қырғилардың»
күні туып тұрғанына таңғалып, «шошып» отыр. Ақын ақ кептердің ... ... ... өмірінің келеңсіз көріністерін көз алдымызға тартады. Ақ
кептер құсап қара басыңның ... ... ... ... өзіңді-өзің
қорғай білгісі кел дей ме, кім білген, қалай болғанда да оқыс ой. ... ... ... ... зеректікпен ұққан, етегі қанды жасқа тола
жырлаған зар заман ақындарында қолданылды», – ... С. ... Қай ... ақын ақиқатын айтып, қарама-қайшылықтарға қарсы тұрады. Жәркен Бөдеш
жырларындағы шендестірулер де дәл ... ... ... [104, 107 ... ... – күйеу, ақ теректі – қалыңдық» кейпіне енгізу арқылы ақын
жақсылықтың жаршысы, қуаныштың куәсі қылып «ақ ... ... мен ... ... ... Бір қарағанда, байланыс жоқ сияқты көрінгенімен, ақ
терек – қалыңдықтың ақ ... ... ... ... тұруын, ақ
нөсерді – күйеуді қарсы алуға дайындық деп түсінген жөн, ... ... ... ... салт ... отқа май ... ... астына жылы-жұмсақ төсеп жатады емес пе, олай болса, ақ теректің ... ... ... ... дайындалуын дәстүрлі құбылыс деп қараған жөн.
Табиғатты шынайы қалпында көркем ... де – ... тән ... көрінісі
деп айтсақ та болар. Оның «Қыр ... ... ... ... ... жатқан анау қасат қар», «Қоңыр дөң», «Сары шымшығым», «Түнгі
орман» т.с.с. ... ... те, ... та ... ала ...
Таң келеді қасқайып.
Немесе:
Жатқан бөрі бекініп
Қалды өлердей өкініп;
Сұм ажалдың ... ... ... кәдімгі киік. Тау киігі. Жер бауырлап жатқан бөрінің басынан
секіріп кетіп барады, арлан-ажал мен ... ... ... тау мүлгіп,
бауырынан самал ағады, жай ақпайды, жөңкіліп ағады. Әрі-беріден кейін ақ
бөкеннің өзі ақ самалға ... ... ... – ажал, ақбөкен – адал
кейпін киген. Адал емес-ау, ... адам ... ... Адал мен ... түп-
нұсқасы – өндірдей өмір. Өлімнің басынан өмірді ... кім ... келе ... Өмірде лайым осылай бола берсе екен дейсіз. Жәркен
Бөдештің жырлары ажалдың өзін ... ... ... ... ... ... ... секіріп, орғытып, қарғып өтетіндей күйге
жеткен.
Көріп ... ... ... ... ... барынша
батыл, тіпті тартынуды, тайсалуды білмейді өр, өжет. Өмір мен ... қана ... ... түсіру, таластыру, ақыр соңында бітістіре
салу емес, бітіспес жау ... ... ... ... ... бөрі –
өлімнің басынан секіру қыр киігінің ғана, қыр мен құм құпияларын ... ... ... ақын ... ... ... келетін шаруа. Өмірдің
өлімнің басынан секіруінен «көрнекті лебіз» ... ма ... ... ... ... ... ой өрнектерімен, тосын теңеу – шалт шешім. Себебі
«халықтың ұсақ-түйекті тыңдап ... ... да жоқ, құқы да жоқ» [105, ... ... де – кесек қимыл, адуын әрекет. Дәл осы тұрғыдан
таразыласақ, Ж. ... ...... ... Ақынның «туған жердің қасқыры,
кемір ақын сүйегін, туған жердің тас, құмы, сені осылай сүйемін» ... ... ... ... ... Л. ... «Ясная полянасы», А.
Пушкиннің «Болдиносы», М. Мақатаевтың ... І. ... ... «Көкшетауы» сықылды әр ақынның «өзінің туған жері
– өзінің Меккесі» яғни әр ... өз ... бар. Ж. ... ... ... ... «Туған жердің қасқыры кемір ақын сүйегін» ... ... ... ... ... ... қасқырда емес, туған
жерде, туған жердің бір уыс топырағы туралы ... ақын аз, ... ... ... ... қасқыр да сол топырақта туғандықтан, ақын оны ... ... ... ... ... ... соған табыстайды. Бұл бір
қарағанда, оп-оңай көрінгенімен, түптеп келгенде тапқыр ерекшелік. ... ... ... тым тұрпайылау тиюі де мүмкін. Мәселе ақын
туған топырағының аңын, құсын, адамын бір-бірінен бөлмей-жармай жете ... ... тұр. ... өзі ... ... әдебиет үлгілерінен,
қазақтың шешендік өнерінен, аты белгілі ... ... тыс тууы ... [1, 288 ... болса: «Қыз Жібек» жырындағы Қыз Жібектің:
Әуелі бас қосқаным ... ... баға ... ... рас ... Қыз ... неге ...
деген шумағымен шендес, ойымен отандас, басқа бөтен жер емес, туған жердің
қасқырына сүйегін сеніп табыстайды, яғни ... ... ... ... қалсын
деген, қазақ ұғымына сіңісті болған сыралғы сыр. Сыр емес-ау, сенім, ... ... өмір – ... ... тас, құмы сені осылай сүйемін». Қыз
Жібек Төлегеннің өлгенін естіп, ... бел ... ... ... жерінің қасқырына таланып өлгенді қолай көреді. Себебі, екеуі де
ғашық, бірі – ... бірі – ... ... ... күн көре ... кеше ... Екі ... да тамырына қан жүгіртіп, бұла бойындағы
қуаттың көзін ашып, көңілін ... ... ... күш – ... ... ... адам өмірге де, өнерге, өзгеге де ғашық бола
алмайды. ... ... тас ... ... сүйген адам ғана дәл осылай тура,
батыл, өктем сөйлей ... Ақын ... ... ... ... ... ... сөздерді келісті қолдана білуімен қатар, өзі суреттеп
отырған құбылыс, затқа сай түр, түс, ... ... ... ... ... ұшып жүр ақ ... ақ гүлмен
Араласып ұшып жүр көк көбелек көк гүлмен.
Немесе:
Күміс жұлдыз ... ... ... ... да жаз, ... ... ... жұпар исі...
Ақ көбелек ақ гүлге, көк көбелек көк гүлге қонып, теңін тауып жатса,
кенеттен күміс жұлдыз тамды, бір ... ... ... ... ... түн, жазғы түн суреті, жазғы түнді суреттеп отырып, жапырақты ... ... Түн ... да айлы түн, жұлдызды түн. Автор ай, жұлдызды
суреттеп жатпай-ақ, жапырақтың бетіне жұлдыз нұрын ... ... ... ... жүзі ... ... ... болушы еді? Жұлдыздың жалғыз
тамшысы жапырақтың бетін ғана, жап-жарық қылмай, ... ақ ... тұр. ... ... ... сәуле айналаны абаттандырып
жібергендей. Күміс жұлдызға қонатын жер көп қой, бірақ ақын ... ... ... [106, 3 б.], – деп ... ... ... ... жүрегі –
жапырақ» болғандықтанда, жұлдыздың жалғыз тамшысы қайда ... ... ... ... ... Бұл жерде М. Мақатаевтың «Жапырақ жүрек жас
қайыңы» еріксіз еске оралады, Жәркеннің жазы, Күләштің ... ... ... ... бөлек-бөлек жаз жоғы кім-кімге де аян. ... ... да ...... жапырақ. Жәркеннің жапырағы жүзіне жұлдыз ұялап
жымия қалады, Күләштің жапырағы «таң ата ... ... ... тұрады»,
Мұқағалидың жапырағы «мың жүрекке» айналып, ... ... ... ... айтқанда, жапырақты – жаздан, жаздан – жапырақты бөліп алып
қарауға болмайтын сықылды ақынды жапырағын ... ... ... ... Мүмкін болса Мұқағали: «жапырақ жүрек жас ... ... деп ... еді. ... ... жазы мен ... күзі мен
көктемдерінде өзіндік өрнек бар, өрнек болғанда да түрі-түсі бар өрнек.
Ақын өлеңдерінде сары түс ... ... ... ... ... ... ба, әлде ақын ғұмыры тұп-тұнық, сары ала сағыныштан тұрады.
Сары ауруға үшкірген Сары әулие емеспін,
Сары уайым сапырған, сары аюдай ақырған.
Сары ... ұлық ... арыз ... ... ... ... сары қанат құспын мен,
Қарашығым сарғайып, сары қанатым кең жайып,
Ұштым,
Ұштым,
Ұштым мен [5, 17 б.].
Осы өлеңдегі сары ауру, сары уайым, сары ... ... сары аю, ... сары ... сары ... ... бір сәт зер салып қарасақ, бұл бір жай
ғана сары түстен ... ... ... ... бәрінің де өз орны бар, неге
десеңіз, сары әулие сары ауруды емдемек болып ... сары ... ... арыз ... соң сары ... сапырып, сары аюдай ақырады; сары қанат
құс сағыныштан сары өзенді ... ... ... көзінің қарашығы да,
қанаты да сарғайып кеткен. Бірыңғай «с» дыбыстары, яғни дауыссыз дыбыстар
қайталанып тұр, ... ... ... бар ... ... ... ... қара, ақ, көк, қоңыр, қызыл түстердің қайталануы жиі
кездесетін. Ал мынау сары түс – сағыныштың ... ... түсі ... «сары саумал сағыныш» деп айтпас еді, байқайсыз ба «сары ... ... ... ... ... ... ... көрініп тұр. Саумал
сағыныш... Себебі сағыныш мәңгі жас, мөлдіреп тұр, сағыныш – сары қанатты
құс, ол көк ... ... ... ... сары ... жағалай ұшады,
қанаты да, қарашығы да – ... дәл ... ... көрдіңіз бе, әрине
көрген жоқсыз, қиялда ғана, қиянда ғана кездесетін құс...
Жәркен Бөдештің қиялы бай, ... ... ... ... бар, ... ақын – ... елінің өкілі, халықтың қиялын байыту мен
қайытуға қызмет етеді. Бір кездері ... ... ... ... деп ... ... ... қалғандар да болған, көгілдір
махаббат бола ма екен, деп те күдіктенгендер де табылды. ... ... ... ... ... поезд мчится ночью голубой» немесе ... ... ... деген тіркестерін тосырқамай-ақ қабылдап, қосыла
айтып төңірек ... ... ... ... көк түс ... ... болып кеткен кездер де өтті. Іле-шала Айбергеновтің «көгілдір
махаббатына» тіксіне ... да ... ... Олай ... ... ... ... бойлаған сары қанат құспын мен» дегеніне сенесің. Бұл
– сағыныш, саумал сағыныш! Сары қанат құс көк өзенді қалай ... ... өзен де ... ... ... ... ... шынайы ақынның таңдаған
тақырыбын былай қойғанда, өзіндік жырлау ... ... ... ... ... Ж. Бөдеш те халық поэзиясының үздік үлгілерін үйреніп, қолданып
қана қоймай, ұлт ұғымымен үйлестіре, үндестіре, ұлт ... ... ... да ... ақын ... өз ... ... қолымен
ұстаған құбылыстарды жоққа шығара алмайды, керісінше жырына жөргек қылады.
Сол сықылды Жәркен де өз ... ... соны ... ... ... болған сүрлеумен қозғалғанды қалайды. Жәркен ...... ... Бұл ... ... емес, қанатты, сары
қанатты сағыныш, сары өзенді бойлай ұшқан сарабдал сағыныш. Ақын ... да, ... де, ... да – ... ... Сары ... сары ... қалған балалық, жастық күндеріне құстай ұшып барғысы
келеді, көргісі келеді. Қай ... оқып ... да, ... ... ... ... ішіндегі Левитан кім екенін қайдан
білейін, ақындар арасындағы Айвазовский – ... – деп ... ... ақындар арасындағы «сағыныштың сары өзені» – Жәркен Бөдеш екені
анық. «Өнер атаулының ... қан ... ... соқтырар құдіретті күш
– өмір, халық өмірі, жеке адамдардың өмірі. ... ... бар ... ... көрініс таппай тұра алмайды» [107, 423 б.].
Сол сықылды Кенесары–Наурызбай ... ... ... ащы ... ... Нұрпай батыр « жау қолынан шарап ішуден бас тартып,
мұсылман қағидасын қатты ... ажал ... ... та арын ластамауды
жөн көреді. Қолтығына құранын қыстырып алып, дар ... ... келе ... ... Қап тауы ... түнеріп, Терек болып таситын генерал Жохар
Дудаев... Бұлар ... ... ... ...... оқиғалардың»
оққағарлары. Кешегі Кенесары–Наурызбайлардың тізгінін ұстап, өз ұлтының
тағдырын табан асты етпеу үшін ту ұстаушылар.
Жәркен жырларындағы ... ... ... ер мен өр ... сал мен ... Егер көркем шығарма немесе өлең, поэма нақтылы ... ... нәр алып ... оны ... ... заманның оқиғасы деп
бөліп қарауымыздың өзі даулы болар. Ақын ... ... ... құлы ... ... қарсы тұра білетін батыл, жігерлі жандар
жүздерінен ұшқын атып, ... ... ... ... ... елдің, жердің исі
шығатын, ұлттың ұранына айналған адамдар. ... ... де – ... ... ... алып қарасақ та ақын жырларының ... ... ... қиын ... ... ... да өз алдына бір
төбе.
Ж. Бөдештің фольклорға бет бұруы кездейсоқтық та, күтпеген ... ... ... ... ауыз ... ... ... үлгілерін кәдеге
жаратып, жыр жүгін артушылар да аз емес. Әйтсе де Жәркен ақынның жетістігі
бай ... ... ... ... ... ... сөздердің
сырын сақтай отырып, сынын жетілдіруінде, ... ... тап ... ... ... сыңарын тауып, жарасымды жұптастыруында ғана
емес, үзеңгілес ... ... ... ... қақтыра білуінде.
Санамдағы бір тал қылын тұтаттым
Шақпағымен жарқ еткізіп жақтым ... ... ... ... ... ... үстіңнен
Болмаса:
Бөріні қамап аузыма
Жүрегімді еттім жем
Тарының құйттай қауызына
Тау сыйғызып кеттім мен.
Бұл ... ... ... ... ... ... ертегілер елінен,
батырлар жырынан көшіп келген кәнігі кебенек киген ... ... ... самал есіп келген тәуелсіздік ... ... ... ол ... ... ... ... Бұл баяғы тұяғымен жер тарпып ... бір тал қылы ма, әлде ақын ... ... шалқұйрықтың,
шабыт құйрығының «бір тал қылы» ма, ... бір тал қыл. ... ... соң ... бір тал қыл ... ... ... бір тал қыл –
ақынның қиялы да, ...... ... бір тал қылы ... ... ... ... қылып жібермесіне кім кепіл? ... ... ... жалт етіп ... ... жалтарып кетер жан болар ма,
себебі бұл жай жарық емес, санадағы сәуленің жарығы. Жай ғана ... ... жоқ, ... ... етіп ... еткізіп жағып тұр». Мәселе
Тайбурыл ма, Шалқұйрық па, Шалқасқа ма, ... қылы ма, онда ... ол ... ... ол жайында сөз қозғамайды. Бәлкім тіпті жүрек қылы
шығар. Неде ... ... тұр. ... ... ... өгей тұтса да, қазақ
ақыны жазғаны айқын аңғарылады «көркем тіл – ... ... ... ... ол жиі айтылып күнбе-күн қолданыла бермейді» [108, 188 б.].
Жәркен Бөдеш күнбе-күн бір тал қыл тұтатып, ... жаға ... ... ... бара жатқан ұлттық ұғымдарды ... ... ... қана ... ... ... үрдісті үлгіні ілгеріге ілестіру.
Ауыз әдебиеті үлгісіндегі халық әндерінде «сырғаңды қайық қылып өткіз мені»
десе, ақын ... ... ... ... ... да ... де ... құбылыс, дегенмен де, ақынның абыройы да сол жансызға жан ... ... «Бұл ... ... ... әркімнің өмірдің
жымы мен жықпылын, сілемді суреттерін, тылсым сырларын қаншалықты ... де ... [109, 82 ... ... ... ... өтетіндей» кемелдікке, шеберлікке қол
жеткізіп отыр. Қазақ поэзиясының ... ... алып ... ... ... жыр көп, Абайдың өзі де «көлеңке басын ұзартып» демей ме, ал
Жәркеннің көлеңкесі олардың бірде-біріне ұқсамайтын қияндағы ... ... ... көлеңкені қол созым жерге жеткізіп, қиялымен қайтып қайыққа
айналдырады да, дариялардың үстінен жүзіп ... Ақын ... ... де халық әдебиеті үлгілерінен үріп ауызға салғандай талғамды,
таңдаулы туынды жасай білуінде, яғни өзіндік ... ... ... «Стиль жазушының барлық туындыларын түгел қамтиды. Жай қарағанда бір-
біріне ұқсамайтын сықылды жазушының әр шығармаларын ... ... ... ... ... Олар бір ... ... туған
туындылар деп сыбырлап тұрғандай. Өйткені стиль жазушының өзі [110, 13 б.].
Ақын жырларының бет-бейнесін айқындай алатын, төлқұжаты болып ... ... қара ... қолына сиқырлы таяқ ұстатып, қалтасына бір
тал қыл салып, асқар-асқар таулар мен ... ... ... аман-есен
өткізуінде, ой орамдарын орынды-орынсыз тықпалай бермей, жігін тауып
жымдастырып, ... ... ... жатсындырмай, жатырқатпай үйірдің
үрейін кіргізіп, шындықтың шылбырын, талғам тізгінін ұстата білуінде. Бір
сөзбен айтқанда, «қазақтың қара ... күпі де ... ... де ... 14 б.] қиял ... ... ... қара өлеңді қиял-ғажайып
әлемнің әміршісіне айналдыруында.
Жалпы Жәркен Бөдеш жырларында кейіптеулер де, ... ... ... метафоралар мен символьдар да табылады.
Жұлын, жүйке тұрған кезде жұқармай
Аңқиды екен адам миы ... [48, 40 ... ... сол ... ... ... иісі аңқып шыға
келеді. Жұпар болғанда да таңның, түстің, шықтың, ... ... ... бір ... жоқ бұл ... жұпары, «адамның ардан артық жері бар ма» деп
Абай айтқандай, адам баласының мидан маңызды мүшесі болушы ма еді. ... ... ... ... ... ... ... күйі мен
сезімін суреттейтін қиял қарғыны болып табылады» [111, 259 б.].
Қиял қарғыны, қарқынды қиял, көк пен ... екі ... ... жүген-құрық көрмеген қанатты қиял. «Жұпардай аңқыған мидан» тек
осындай ауыздықпен алысқан аруақты қиял ... ... миы ... ... ол ... ... дүниенің тылсым тіршіліктің жұпар иісін
бағалай, саралай алар ма еді.. Өлең жазу бар да, ... ... ... ... [112, 178 б.], яғни образды түрде ойламаса адамның миы жұпар аңқуы
екіталай. Олай ... ақын ... ... ... ... ... өзі ... иісін шашу. Бұл жолы адам емес, жылқының иісі.
Жылқының исі бұрқырап
Табаққа ... ... [57, 35 ... құдіреті – қимыл әрекетке көшуінде ғана, қара желдей есуінде,теңнің
жібін шешуінде, қара судай тасып, қара ... ... яғни сәт ... сәт ... жаңғыруында, қысқасы, қысқа күнде қырық құбылуында.
«Құбылған сөз – әсерлілік ... адам ... ... ... бір сөз
бір нәрсені таныта, оны түрлендіре ... ... ... сан ... ... болады. Демек, троптың ең басты мәні таным тарапында» [113,
270 б.]. Жәркен Бөдеш те сөзді құбылтып қана ... ... ... ...... бұлт,
Жарқ-жұрқ еткен сөз жасын.
Бұл метафораның жай ғана ... ... ... бе, ... ... ... ... тұрмаса сөз - сөз бола ма? Төмен қарап
түнеріп тұрған сөзден не ... не де ... ... тұрған сөз жақсы
емес. Бұл әрі-беріден кейін жыр толғағының сиқырлы, сүйкімді сәті. ... ... гөрі де, ащы ... Жыр ... ... поэзиясы бұлт
атаулының қай-қайсысына кенде емес. Абай Құнанбаевтың «көк ала ... Әбу ... ... ... дейінгі аралықта тіпті онан ... де, ... де ... ... ... теңеудің түрлері көп. Жауар бұлт та,
жарқ-жұрқ еткен сөз жасын да орнымен, қиюласа ... тұр. Енді ... ... ... ... ... ішімде өлді көп өлеңім, –
дейді. Өлең туралы ... ақын жоқ. Ақын ... ... – арқылы
«көгеру» сөзінің екі түрлі мағынасын ұсынып отыр, тура мағынасы ... де, ... ... ... ... ... ... өлді көп
өлеңім». Өлең – бойға біткен баладай, ол да тоғыз ай, ... күн ... ... Ең ... іште ... бала, ең қиыны, ең қорқыныштысы да өлі
туу.
М. Мақатаевтың: «Жапырағы арса-арса кәрі ... ... ... не ...... жыр ... ... кешікпей көктем де келер енді
Көгереді бәрі де көгереді.
Әрине, қара ... ... ... көгерді,
Мен қашан көгеремін
Көгермей ішімде өлді көп өлеңім.
Көктем – біреу де, ақын – ... Әр ақын ... ... бір ... ... ... ... қамықса, екінші ақын өр өлеңнің жайын ойлап
жабығады. Аймағы бір болғанмен, айтары ... ... ... да – ... ... ... ойымен айтқанда:
Бір-біріне ұқсамасын ақындар,
Ақын түгіл ұқсамайды жақындар.
Ұқсай берсе бәрін ... ... ... қалдыруға хақың бар [17, 103 б.].
Олай болса, Жәркен Бөдеш пен ... ... ... ұқсас ақындар
емес, бірін-бірі толықтырушы. «Жыр жүйріктерінің әр кезде, әр аймақта ғұмыр
кешкеніне ... ... ... ... ... ... құрайды. Заманның келбеті де, адам бейнесі де ... ... ... ... ... айқынырақ танылады» [114,
367 б.].
Болардай қалай да бір керемет сын
Құбылып түсі өзгерді төңіректің
Салмағын көтере алмай майысты гүл ... ... ... ... [5, 733 ... да ... туралы жыр, көктем көрінісі, көк нөсер күткен көктем.
Көктем емес, көктемнің көк байрақтары – ... пен гүл. ... ... райы нілдей бұзылып көк нөсердің лебі еседі. «Қалайда бір керемет ... ... бұл сын – кім ... не ... ... ... ... мінез танытуы мен бірге төңіректің де түсі өзгеріп шыға келеді. Ақын
шендестіру тәсілі арқылы көбелек те, гүл де ... ... ұшып ... демей,
керісінше «салмағын көтере алмай майысты гүл» деуінде де ... ... өзі ... ... ... ... құбылыстарының арасында да
қарама-қайшылық қана емес, үндестік барын аңғартпай ... ... ... салмағын көтере алмай ... гүл, ... ... ... Үшеуінің басын біріктіріп, біріне-бірін тәуелді
етіп қойған, тіпті ... ... ... ... аты ... ... көк ала қанатты көктем. Өлеңдер де ой жинақылығы, ... ... ... ... ... тіпті өлеңнің қысқалығы мен
ұзындығында, яғни көлемінде емес, көрегенділігінде. Немесе:
Бауыры ақ ... ... ақ ... ... ... ... Төлеген Айбергеновтің: «сен отырдың сазанның
бауырындай жарқылдап» немесе Есенғали Раушановтың ... ... ... ... ... екеуі де жанды дүние – адам мен құс, әрі екеуі ... ... ән ... ... ... ұшып бара ... Ал Жәркен
ақынның ақ терегінің бауыры неге жалтырайды? ... жоқ. ... ... ... ... ақ ... емес, нөсер алдындағы ақ
терек. Әлсін-әлсін соққан жел, ақ теректің бауырын, ақ сазанның бауырындай
«жалтырата» ... ... ... ақ ... бауыры жалтырамайтыны
белгілі, бұл ақ нөсерге алдын ала дайындық. Қарап отырсаңыз барлығы ақ. Ақ
нөсер. Ақ ... Ақ ... Ақ аю. Ақ май. ... ... үндесіп,
үйлесіп, теңесіп, теңгеріліп тұрғандай. «Теңеу – екі нәрсені, ... ең көп ... ... ... ... ... теңеулердің сан
түрлі болып келетіні байқалады. Бірде теңеу екі нәрсені тұтас ... ... ... енді ... ... отырған нәрсенің сипат
белгісін түсін, дыбыс – үнін, тағы басқадай жеке ... өзге ... ... ... ... ... ... етіп
салыстыру жолымен жасалған теңеулер де жиі кездеседі» [115, 272 б.]. ... те «ақ ... ... мен ақ ... майы! Бұрын-соңды болмаған
бейнелеулер. Ақ қайың, аққу туралы жырлар қазақ, орыс ... Ал ... ақ ... ... ... ... теңеліп отыр.
Ақ нөсер келе жатқанда ақ терек ... кім ... ақ ... кім сәнденеді? Бұл Абайдың «күн – ... жер – ... атты ... ... ... төркіндес жақын-жуық ойлар.
Қазақ поэзиясында қалыптасқан қолтаңбасы бар Жәркен ақынның жырларында
кемшілікте жоқ ... ... бір ... ... нәрсені суреттей отырып
сүреңсіздікке ұрынады, толғаудың орнына ... ... ... ... ... ... ... сәтте кергітеді. ... ... ой ... ... ... ... ... барысындағы божырау байқалады.
Алматыда жалғыз жортқан бөрі боп
Сайран бойын келе ... ... ... ... жортуының өзі сенімсіздеу, себебі миллион халқы
бар қала, Ақын қиялымен көркемделген десек те, ... мен көк ... да, алып ... ... көк ... ... қою да – ... боп» деген жолдардағы «боп» етістігі де енжар тұрады, кезінде Ғ.
Мүсірепов, М. Қаратаев та ... тан ... ... деп ... ... әсіресе ақындардың ұйқас үшін тілді шұбарлауы да дәрменсіздік.
Өлең ұйқасы да ақсап тұр, алғашқы жолы он бір ... ... ... жолы он
буынды, бөрі боп, жаттым өрлеп те оңып тұрған ұйқас та емес.
Көрші қыздың көк джинсиі бартұғын [48, 165 ... ... күн ... [48, 179 ... ... ... [48, 178 б.].
Жоғалтса да бұтындағы штанын
Сотқа барып өлердей боп шағынды [48, 180 б.].
Түн бойы ... ... ... отыз екі [48, 181 ... алма жүрегім оқыс тулап –
Шорт үзіліп сол жерге ... ... [48, 163 ... ... да тірі ... ... ... еді [48, 45 б.].
Қардай боп ағарса да қара шашым,
Өнерлімін, өлеңмен бал ашамын [48, 22 б.].
Құлай жортып қой асқан жоннан ... ... ... көкжал бөрі [5, 133].
Тұр ғой мына аспан түсін бұзып
Қара жауа ма тағы да үсік ... [5, 158 ... бір аяз ой миым ... ... ... тиын қағып [5, 269 б.].
Қарамен жазылған жолдардың бойындағы кемшіліктерді тізіп, түгендеп жату
артықтау болса да бір ... ... ... жөн ... ... ... «штанын», «зікір түсірдім», «алма жүрегім», «қандай боп»,
«аяз ой», «үсік жүріп» ... ... ... ... ... жақсы сөз емес екенін екінің бірі біледі, ал «үрей ұшуы
немесе үрей ... ... ... ақын ... ... деп ... ... де
болар, соның өзінде де орынды қолданылып ... ... ... ... ... ... ... қазақ баласы «зікір салды» демеуші ме
еді? Ал «алма жүрекке» жол болсын «жапырақ ... ... еді. ... ... ... «жапырақ-жазынан» кейін алма жүректің аяқ
астынан шыға келуі кім-кімге де абырой әпермесі хақ. ... бал ... ... рет ... ал ... ... өзі құлаққа тосын естіліп
тұр «желе жортып» десе бір жөн, «үсік ... де ... үшін ... ... үсік ... «үсік шалады», «үсікке ұрынады», үсік – қимыл-
қозғалыста емес. М. ... ... ... жауа ма қайтеді, –
деген жолдарын еріксіз есіңізге түсіреді, әрі «тұр ғой мына ... ... ... ... ... өзі де оңай ... Абай айтпақшы «қиыннан қиысып»
тұрған жоқ, бастары әрең сыйысып тұр. ... ... ... ... тұрған сөздер «тұр ғой мына аспан түсін бұзып» деудің орнына «түсін
бұзып тұр ғой мына аспан да» десе сәл ... қыры ... еді, ал ... ... пен «аспан» деген зат есімді тіркестіргенде ақын не ұтты;
екеуі де дауысты дыбыс: «мына ... ... ... ... ... ... дауысты дыбыспен аяқталатын сөз бен ... ... ... ... қоюға болмайтынын ақын білмей ме екен, әрине біледі;
тағы да бір оқып көрейікші: «тұр ғой ... ... ... ақын дәл ... ... ұлы» [28, 178 б.] болып саналатын ақын түгіл қатардағы
қазақтың өзі мұндай жаңылтпашқа жол ... еді. ... «жын ... тиын ... ... ... ... болады. «Жын қуалап» емес, жын
қуып, ең ... «жын ... ... ме ... ... адам ... ... қалай
қуалайды, ол да көзге көрінбейтін құпия құбылыс. Жын ұрса, жын қақса бір
жөн, ... ... еді? «Жын ... ... ... ... отырғанында,
ақын кенеттен «тиын қағып» деп ... ... ... ... ... да жабайы алманы қағушы ек аюдан ... біз» ... ... ... ал ... «тиын қаққанына» жол болсын тиын санап,
тиын жалап қалған, тиыннан өлген, соқыр тиындай құны жоқ деп ауыз-екі тілде
айтып ... ... ... ... ... күні ... ... естімедік
«қалтамды қағып алды» десе бір сәрі, тіпті тиынға ... ... ... ... бірігіп оғаш одақ құрып тұрғаны да түк түйір жасырын емес.
Көк бөрі ежелгі әдебиетте де, ... ... ... да қалыптасқан
кәнігі кейіпкер, бірақ оңды-солды, орынды-орынсыз, көк бөріше ... ... ... ... да көк ... ... болып тұрмаған
сыңайлы, керісінше көк бөріге «жеңге» болып тұрғандай «көк бөрі мертіксе де
сыр бермейді» [47, 22 б.] деп ... өзі ... көк ... бет
алды жапсыра беру, жасандылыққа жол беріп, жырдың құнын кемітеді. Сонымен
қатар жоғарыда айтқанымыздай буын, ұйқас, ырғақ сандарының кем ... ... ... ... аяқ ... ... қалуындай әсер қалдырады.
«Арбадай – жарарды», жан тыным – бартұғын, қан ... – таң ...... ... – жас ... ... боп – астын кеп»,
«жосылтып – шошытып», «жетер күз – ... ... ... ... ... ... ... – мұң өндіріп», «хабары жоқ – қабағы көп» т.с.с.
Ақын ұйқастарының үйлесімсіз тұстары қарусыз көзге де мен ... ... мен ... ... ма, әрине ұйқаспайды, үш қайнаса
да ... ... ... ... ... «түнеп жүріп» – «мұң
өндіріпті» алайық; мұң өндіріле ме, кен ... мұң – жан ... ... оны ... ... бе, егер ... болса, мұң өндірмей, мұң
өндірісін тоқтата тұрмаймыз ба, оның ... ... ... ... қолға алар едік. Олай болса, Жәркен Бөдеш жырларындағы толымсыз
тұстар мен ... ... ... ұйқастар мен қисынсыз тебеген
тіркестер, орынсыз қайталаулар мен сүреңсіз ... ... ... ... ... ... ... деген ойдамыз.
Тұтастай алғанда, ақын шығармашылығындағы шоқтығы ... ... тың ... молдығы Жәркен Бөдештің қазақ ... ... ... ... ... ... Жазу мәнері
қалыптасқан кәнігі қаламгерге әрбір сөзге, оның түсіретін сәулесіне,
қосылатын қосағына жіті ... ... ... ... қажет, қажеттілік,
тіпті талап, менің, сенің, оның ... емес «сөз ... ... ... ... даралай білу түптеп келгенде бағалай білу, кез-келген
тақырыпты төңіректеу де ақынға абырой әпермесі аян, ... ... ... ... ... тақырыптар туралы ғана жазамын» десе, ... ... ... бар жоғы бір ғана ... ... деген екен, олай
болса Жәркен Бөдеш те тақырыпқа барар алдында әбден ойланып-толғанып алғаны
абзал. Себебі Евгений Евтушенконың өзі: ... ... сай ақын ... да, дәуір деңгейінде ғана қалып қоюға болмайды», – деген еді. ... ... ... да өз ... үні бар ... ... Ең
бастысы ақын көзімен көргенін ... ... ... ... [27, 144 б.]. ... ... жүрегінің жауы да, жанашыры да ... [67, 28 ... ... атамекен, табиғат, теңіз, орман көріністері көбінесе
жеке-дара суреттелмей, адамның ... ... ... ... ұлттық
табиғатты бейнелеу барысында ұлт пен табиғат ... ... ... ... да ... ... еді. Адам мен табиғат арасындағы қарым-
қатынастарды ешбір географиялық ... мен ... ... ... ... әлдеқашан-ақ дәлелдеп ... Сол ... ... ... ... ... ма, ... жауған ақ қар ма, қарашаның
қары ма, күзгі қалтыраған жапырақ па, көкке қарап ұлыған көкбөрілер ме ... өз ... ... ... бар. Табиғат – адам – ... ... ... ақын ... қана ... ... қорытады, ол жасанды ұран, жалпылама сөз емес, оқырманның көңіл-күйімен
қанаттас болып келеді.
Жәркен Бөдеш шығармашылығындағы ... ... те сол ... ... ... ... ... тағдырлар тартысын төңіректеуі деп
атар едік. Ақын өлеңдерінің идеялық тұғыры – ... ... ...
бай, лирикалық кейіпкердің бет-бейнесі – бірегей, ...... – кең, ... ... ...... ... тұрғыдан алып қарасақ та, ... бір ... ... жүк түсірген әр жағдай, құбылыс хақында ой түйеді.
Отбасынан ... ... ... ... ... кеңістікке дейін ақын
өлеңдеріне арқау болған. Ол үшін тақырыптан туындайтын ... жоқ, ... ... ... ... тәжірибе жеткілікті. Ақын өлеңдерінің
тақырыптары өмірлік тәжірибесінен, қолымен ұстап, көзімен ... ... адам ... жауапкершілікті жіті сезініп қана қоймай,
лирикалық кейіпкердің шынайы шамырқанып, кәдімгідей қобалжитынын құптауға
болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жәркен Бөдеш поэмаларында да, ... де ... ... рух, ... бар. Ұлттық рух – ұлттық сезімге ұласып жатады. Ұлттық рухпен
қанаттанып, ұлттық ... ту ... ... ... ... ... поэзияның
орны да биікте болса керек.
Ғылыми еңбекте ақын шығармашылығының тақырыптық тұғырлары айқындалып,
өмірбаяндық ... ден ... Ж. ... ... ... ... дәрежеде зерттеліп, жүйеге келтірілді, талдаулар
жасалып, байыптаулар берілді. Ақын ... ... ... тақырыптық
тұғырлары айқындалды.
Ақын поэзиясының тақырыптық аясын ... ... ... ... ғана ... сол тақырыпты таңдау барысында ықпал еткен жағдайлар,
тарихи ... жеке ... ... ... ... ... қана ... басқа да үзеңгілес, замандас, бағыттас ақындардың
сол тақырыптарды меңгеру ... ... ... ... ... идея мен ... бірлігі, идея мен тақырыптың
үндестік, үйлесімі, тақырыпты ашу барысында әсер еткен жеке өмірбаяндық
деректер ... ... ... ... мен ... жете ... ... ақын өзіне әсер етпеген тақырыптарға ат басын бұрмай,
көзімен көріп, қолымен ұстаған жағдайларға ғана қалам тартатыны аңғарылады.
Ақын өз жүрегінен ... ... ... ... алмай жырына арқау
етпеген.
Ж. Бөдеш жырларының тақырыптары да ... ... ... өз ... ... ... ... туындап, тәрбиелік,
тағылымдық арналардан бастау алады, ұлттық, ... ... ие ... мен ... билік құрған ғасырында ақынды толқытқан ... ... ... ... ... даралап қарастыру
үстінде ол тақырыптардың бұрыннан бері ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері мен машықтары да
қарастырылды.
Диссертацияның бірінші бөлімінде ... ... ... ... ... ... ... жеке және типтік құбылыстардың
қыр-сыры, фольклорлық-мифологиялық ... ... мен ... ақын ... мен үзеңгілестер үндестігі, ... ... ... ... ... ... арқау болуы, тақырыптар тұтастығы мен бірлігі, көтерген
мәселелерінің мәнділігі, табиғат пен адам ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
жолындағы ақынның қолтаңбасы, ұлттық идеяны қалыптастыру, дамыту, жеткізу,
жүйелеу барысындағы құптарлық қадамдары нысанаға ... ... ... ... ... ... Қ. Аманжолов, Ж. Нәжімеденов,
Т. Айбергенов, М. Мақатаев, Қ. Мырзалиев, Н. Оразалин, М. Айтхожа сияқты
ақындар шығармашылығымен, орыс ... ... ... Е. ... Вознесенский, А. ... М. ... ... ... салыстырыла қаралып, түбегейлі түрде ... ... ... ... ... ... баға ... Бөдеш поэзиясының көркемдік ойлау жүйесіне тоқталумен ... ... ... ... ... ... ... түп-тамыры, дәстүр жалғастығы, тәрбиелік, тағылымдық
тұстары, қазіргі ... ... орны мен олқы ... ... ... ... ақынның көбірек қолданылатын бейнелеу құралдары, ... ... ... ... ... жете және ... баға ... зердесінен өткізілді.
Ақын өлеңдеріндегі үндестіктер мен ұқсастықтар, жетістіктер мен тың
тұжырымдар зерттеу барысында егіз ... ... қана ... жүйелі түрде
жұптастырылып, нақтылы деректер мен мәліметтерді мысалға алу ... ... ... ... поэзиясымен тұтастығы мен ... ... ... мен ... өз ... де, өзгелер
деңгейімен жарыстыра салыстырылды, жалғастыра зерттелді.
Диссертацияның бір бөлімі ақын поэмаларын зерттеуге арналған. Қазіргі
қазақ ... ... ... мен ақын ... ... ... ... характерлер қақтығысы сюжеттік сарындары,
образдар жүйесі, детальдар ... ... ... мен ... жан ... даралануы, ырғақ, интонация, ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер талас-тартыс үстінде ширап,
шынығып ұлт ұйтқысына айналған, қалың көпшілікке белгілі болып қана ... ... ... ісі де, ... сөзі де ... елмен етене
араласып, халықтың қалтқысыз құрметіне бөленген танымал ... ... ... ... ... тиек етуден бойын аулақ салып,
ел, жұрт үшін жасалып жатқан қауырт-қимыл, игілікті іс ... ... ... ... бейнесі алқалы топта ... ... ... ... ұрыс үстінде (Кенесары Қасымов, Бауыржан
Момышұлы), ... ... ... ... ... ... ... Әубәкіров),
кенші бейнесі (Қаныш Сәтбаев) туған жердің ... ... ... бейнеленеді. Ақын нақтылы іс-әрекет ... ... ... ... ... поэмаларындағы тарихи тұлғалар елмен, ермен бірлесе тізе ... ... ... ... қана ... кәдімгідей сөйлесе
де аласыз. Ақын сомдаған суреттер мен оқиғалар арасында да шет-шек, шекара
жоқтың қасы.
Тіпті: Тәуелсіздікке тәу етіп
Оң тізем сені ... ... ... едім мен
Кебінге орап таңып тастар едім мен.
Көріп отырғаныңыздай, ... ... ... ... ... кесек, сенімі мен серті – өктем, әрі ұлттық ұстанымнан таймайтын табанды.
Тәуелсіздік тұғырында тұру үшін ... ... ... даяр тұр, мәселе тіпті
тізеде тұрған жоқ, кейіпкердің кесек қимыл-қозғалысында тұр, бос, ... ... ... ... Неге оң ... ... ... себебі – ол
ақынның ұлттық ұстанымы. Ақын поэмаларына тән тағы бір ерекшелік, ұлттық
дүниетанымды ту етіп ... ... ... ... тек ... тән ... ... мінез-құлық, өзгеше өлшем мен орнықты ... Оң ... оң ... оң ... – бәрі ... ... ... ойлар.
Ақын поэмаларындағы ақын да, батыр да, ғалым да, ғарышкер де ұлттық
идеяны ұстаушылар ғана ... ... ... ғана ... ... асырушылар. Қуанғанда оң қабағының тартуы, ... ... ... – ұлттық дәстүр болса, оң тізесін бүгуі де сол дәстүр
жалғастығы. Жәркен ... ... ... ділі ғана ... дәстүр
жалғастығының сыралғы суреттері бар. Ал енді тақырыптық тұрғыдан ... ... ... ... ... өрендері, топ жарып, топ бастаған
тарландар. Көбінесе ... ... ... кейіпкердің монологтары
арқылы оқиға желісі тартылып, идеялық-тақырыптық ... ... бай ... ... байлық – ынта, күш, жігер, қайсар рух –
кейіпкердің өн ... өріп жүр. Ақын ... ... ... ... ... ... өмір шындығымен беттестіреді,
белдестіреді, тартысқа түсіреді, сөйтіп шындық алаңында шыңдай түседі.
Жәркен Бөдеш ... ... ... ... ... ... жөн. Композициялық құрылымда айтарлықтай
жаңалықтар болмағанымен, жасандылық табы да ... басы ... ... ... ... ой ... да ... қалады,
бірақ поэмалардың пафосы жоғары болғандықтан, жекелеген кемшіліктер көзге
ұрып ... ... ... кездесетін көркемдегіш құралдардың түрлері
гипербола, литота, ... ... ... ... ... және ... басым көпшілігі лиро-эпостық поэмаларда кеңінен қолданылатыны
бұрыннан мәлім болғанымен, автор оларға өзіндік өріс тауып, соны ... тың ... ... ... ... ... тән ... ретінде ақынның
тақырып талғамай, тақырып ақынды талғайтынын атап өтер едік. Себелеп ... ма, ... ... ... ... көгершін бе, жеті түнде жортып жүрген
бөрілер ме, тойға сыйлаған гүл ме – ... де ... ... ... ... тапсырыспен жазған өлеңдері емес, кездейсоқ кездесіп қалып ... ... ... да ... ... ... деген тұжырым жасап
отырмыз, ақын үшін тақырыптың үлкен-кішісі жоқ, тек сезімін ... ... ... ... ... ... ... жазудың қалыптасқан
кәнігі шебері, тіпті кейбір, ... ... ... кең ... ... ... ой ... ордасы халықтың бай мұрасы
болғанымен, ақын соның ішінен іріктеп-сұрыптап тақырыпқа тиістісін таңдап
алумен ғана ... ... ... ой ... өзгеше өрнек төгеді,
қазақтың қара ... ... ... киімін киіндіріп, мазмұнын байыта
түседі.
Өлең ұйқастарында да ізденіс іздері ... ... ... ... ... құбылыстарына қайта-қайта оралып, өлеңнің
ішкі ұйқасын күшейтуге, әрі буын сандарын өлеңнің табиғаты мен ... ... ... ... сай құруға күш салады. Өлеңнің
өлшемін қайта-қайта ... ... ... ... да, ... ... де игі ықпал етеді, ырғақпен бірге өлеңнің әуезділігін
де арттыра түседі. Өмірді танып-түстеп, ... ... ... ... ... түгендегенін топқа қоса біледі. Өмірде
көрген-білгенін, танып-түстегенін, түгендеп-тұтқанын түгелдей ... ... ... білу де ақын ... ... ... ... қыр-сырына қанықтырып, кейіпкерлер әлемінен сыр
тартқызады; жалықтырмайды, жабықтырмайды, жалтақтатпайды, жан күйер, ... ... ... яғни ... ... ... өзі шығандамайды,
керісінше оқырманын оңтайландырып оқиғаға араластырады.
Өлеңдерінің өңін ашып тұрғанда – ... ... ... ... ... ... ... ұлттық киім киіндіріп сол сәт, сол бір
кез, кезең көріністерімен қатар қоя біледі, ... ... ғана ... ... ... ... ... өкінуге немесе өшін
алуға асықтырмайды, өзін-өзі түсінуге, ... ... ... арқылы
адамдар арасындағы қарым-қатынасқа, тағдырлар тарғысына ... ... ... ... ... қақ ... ... өз көзіңізбен қарауға,
өз ойыңызбен таразылауға мүмкіндік береді. Ақын суреттеп отырған ... ... ... сол ... ... ... ажарын жасанды жолмен
табыстыра салмай, табиғи түрде толықтыра ... Яғни ... ... және не
айтамын деп жоспарлап жатпайды, көңілінің көкжиегіне қалтқысыз көз ... ... ... қанат бітіреді.
Ақынның лирикалық кейіпкері теңсіздік тізгінін ұстап шындық шылбырына
жармасушыларға қарсы тұрып қана қоймайды, күресе біледі, ... ... ... тығырықтан шығатын қол бастаушы «ішінде терең мұхиты бар»
буырқанған ... Ол ... ... ... ағып кете ... өз ... ... қоса ілестіріп, тіршілік тегеурініне төтеп
бере алатын, бүгінгі күннің мінберінен сөйлеуге сай кесек ... ... ... ... ... ... жыраулар жаратылысының жауқазындары ... ... ... ... түседі, туған топырақтың төл ... ақын ... ай ... ... ... бір ... ... қарайды, қарап қана қоймай, «екі көзі ... ... ... тағы бір қыры да ... өзін ... ... өмірдің өңін айналдырмай, кәдімгі қалпында көрсете білуінде ғана
емес, көркемдей білуінде. Себебі өлең ... ... ... ... қана ... тіл бітіре де білуге тиісті, тек тіл бітіріп қана
қоймай сәт сайын сергітіп, серпілтіп ... ... ... қайғыртып,
қан жұтқызып тұрып жеңдіре білуге баулиды, міне нағыз ақынның кіріспейтін
жері қалмағанда ғана қасық қаныңды қайнататын жырлар ... ... ... шын ... ... тұра алмайды, ал нағыз өлең, өндір өлең
тартысты ... ғана ... ... ... ... ... қолдан құрастырылмайды,
өмірдің қатардағы көріністері көркемдік киімін киініп, шындық шапанын
жамылып ... ... шыға ... ... Бөдеш оқшау ойдың ақыны емес,
ортақ ойдың өрісін қолайлы көреді. Сары жұрттың өзінен өзгеше ... ... ... ... ... ... ... орнымен қолданып
жұптастыра, жымдастыра алатыны да ақын ... қилы ... ... қатар сөйлеу тілінің тәсілдері мен ауыз әдебиеті, аңыздар әлемінің
соны сөз ... сол ... ... ... өз ... ... көркемдеп тартымды тілге айналдырды. Қарапайым күнделікті
қолданылып жүрген сөздердің сыңарын ... ... ... ... ... «Поэзия сезім мен рухтың құймасы. Рух пен
сезім! Поэманың ғана ... ... ... туы осы ... ...... қазақ поэзиясының көрнекті өкілдерінің бірі ғана
емес, өз ... ... бар ... ... ... ... ... көркем ойлау жүйесін ... ... ... ... атсалушы.
ПАЙДАЛАНЫлған әдебиеттер тізімі
1. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995. –
288 б.
2. Аманжолов Қ. Толық шығармалар. Ш том, 330 ... ... Ә. ... // ...... – 2006. – 31 желтоқсан.
4. Майтанов Б. Сөз сыны. – ... ... 2002. – 342 ... ... Ж. ... түнде бүрлейді. – Алматы: Ана тілі, 2002. –
303 б.
6. Есенин С. Избранные произведения. – М.: ... ... – Т. 1. – 323 ... ... А. Куст рябины. О поэзии Марины Цветаевой: Монография. – Л:
Сов. писатель, 1989. – 352 ... ... Қ. ...... ... – 1993. – 288 ... ... З. Шыңжаң қазақ әдебиеті. - ... ... ... - 185 ... Шәріп А. Қазақ поэзиясы: утопия және антиутопия // Жұлдыз. – 1998. ... – 25-29 ... ... Ж. ... және ... – Алматы: Ғылым, 2001. – 376 б.
12. Омаров І. Әдеби толғамдар. – Алматы: Жазушы, 1988. – 400 ... ... Ж. ... ...... ... 1985. – 134 ... Бес ғасыр жырлайды. 2 томдық. – Алматы: ... 1989. – 1 т. – 384 ... ... Екі ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1986. –
200 б.
16. Нүсіпхан А. Қайғыңды, қайран қазақ арқаладым. – ... 2002. ... ... ... Қ. Үш ... ... ... Алматы, Жазушы, 3 т. - 432
б.
18. Махамбет. Ереуіл атқа ер ... ... ...... ... – 114 ... Жұмабаев М. Шығармалары: Өлеңдер, поэмалар, қара сөздер. - Алматы:
Жазушы, 1989. 448 б.
20. Айбергенов Т. Бір ... бар. ... мен ... - ... 1989.- ... Белинский В.Г. О русских классиках. – М.: Художественная литература,
22. 1978. – 525 с.
23. Медетбек Т. Ақын және ... // Жас ... – 2009. – 18 ... ... А. ... ... және ... идея. – Алматы: Білім, 2000. –
335 б.
25. Жұмаділов Қ. Қалың елім, ...... 2000. – 350 ... ... Ж. ... ...... Жазушы, 2004. – 206 б.
27. Айтхожа М. ... ...... ... 2002. – 294 ... Айбергенов Т. Аманат. – Алматы: Жазушы, 2005. – 212 б.
29. Бахтин М.М. Вопросы литературы и ... – М.: ... 1975. – 504 ... ... Ж. ... ... тағылымы. – Алматы: Ғылым, 1994. –
280 б.
31.  Юсупов К. Жұмекен Нәжімеденовтің ақындығы. – Алматы: Ғылым, 1995. ... ... ... Қ. Сөз ...... ... 1982. – 340 ... Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 ... ... М. ... Жансүгіров өмірі мен творчествосы. – Алматы: Ғылым,
1965. 97 б.
35. ... А. ... ... – М.: ... ... 1986. – 144 с.
36. Оразалин Н. Құралайдың салқыны. – Алматы: Атамұра, 1997. – 310 ... Блок А. и ... ... ... ... – М.: ... школа, 1990. –
687 с.
38. Барлас В. Глазами поэзии. – М.: Советский ... 1986. – 288 ... Шпет Г. ... в ... психологию. – М.: Правда, 1989. –
534 с.
40. Жақыпбаев Ж. Саратан. – Алматы: Жалын, 1979. – 50 б.
41. ... М.Н. ... мир, ... ... – М.: ... ... 1990.
– 303 б.
42. Нарымбетов Ә. Дәуір және поэзия. – Алматы, 1970. – 152 ... ... А.М. ... – М., 1973. – 27 т. – 217 ... ... Т. Шын ... – бір жүрек. – Алматы: Жазушы, 1999. – 256 б.
45. Әскербекқызы Ж. Көркемдік өріс. – Астана: Таймс, 2008. – 296 ... ... Қ. ХІХ ... қазақ әдебиеті. – ... ... 2001. – 196 ... ... Д. Смағұл Садуақасов. – Алматы Қазақстан. 2009.- 288
48.  Бөдешұлы Ж. Жұлдыздан ... ... ... ... ... ашып // ... – 2004. – 15 сәуір.
49. Әбдезұлы Қ. Таным көкжиегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 270
б.
50. Тропа к Гоголю. – М.: ... ... 1976. – 350 ... ... А. Сын ... және қаламгер) журналы. – Алматы, 2009. – № 1-
2. – 160 б.
52. ... С. ... ... Ана ... 19977 208 ... Әуезов М. Жетінші кітап. – Алматы: Жалын, 1960. – 216 ... ... А. ... ...... ... 2001. – 234 б.
55. Нұғыман С. Шеңберді бұзып, шексіздікке ұмтылған // Әдебиет ... ... – № 47. – 19-22 ... ... Қ. ... поэзиясының жанры мен стилі. – Алматы: Ғылым, 1983.
– 240 б.
57. Бөдешұлы Ж. Бұрылыс. – ... ... 2007. – 294 ... Әбдиманұлы Ө. Қазақ әдебиетіндегі ұлт-азаттық идея. – Алматы: Қазақ
университеті, 2007. – 325 ... ... Ж. ... // ... – 2007. – № 6. – 46-51 бб.
60. Сариев Ш. 60-70 жылдардағы қазақ лирикалары. Көркемдік ... ғыл. ... ... ...... 1993. – 135 ... Тәжібаев Ә. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1981. – ... – 270 ... Гей Н.К. ... ... ... ... – М.: Наука,
1975. – 470 с.
63. Араслы Г. Великий азербайджанский поэт Физули. – ... ... – 260 ... ... С. Екі ... ... жинағы. – Астана: Елорда, 2008. –
392 б.
65. ... А. Ақ жол. – ... ... 1991. – 363 ... ... Қ. ... әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының
тілі. – Алматы: ҚМКӘБ, 1960. – 2 т. – 364 ... ... Л. ... и ... – М., 1976. – 316 ... ... Қ. Балладаға барғанда // Қазақ әдебиеті. – 1965. – 13 қараша.
69. ... З. Сөз ...... ... университеті, 1992. – 352 б.
70. Жармұхамедов М. Баллада ... // ... ... – 1965. ... қыркүйек.
71. Бейсенғали З. ХХ ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... 136 ... ... Ж. Жұлдызға орнын ай бермес. – Алматы: Сөзстан, 1996. – ... ... Ә. ... ... ...... 1982. – 186 ... Алпысбаев Қ. Поэма және сюжет. – Алматы, 1992. – 235 ... ... Т. ... ... – Алматы: Қазақстан, 1992. – 264 б.
76. Шаханов М. Сенім патшалығы. – Алматы: ... 1980. – 284 ... ... В. ...... ... 1989. – 192 с.
78. Мақатаев М. Күнделік. – ... ... 1991. – 48 ... ... Ж. ... ... ... – Алматы: Жалын, 1983. – 88 б.
80. ... В. Айлы ... ән. – ... ... 1989. – 392 б.
81. Бұхар жырау Қалқаманұлы. Шығармалары. – Алматы: Мұраттас, 1992. – ... Фет А. ... – М.: ... 1983. – 496 ... ... Ж. ... ... айтам. – Алматы: Жазушы, 1988. –
312 б.
84. Кәкішев Т. ХХ ғасырдағы қазақ ... ... ... ... ... 1997. – 276 ... ... С. Екі томдық жинақ. – Алматы: Жазушы, 1991. – 1 т. – 33 б.
86. Әдеби мұра және оны ...... ... ССР ҒА ... 1961. ... б.
87. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры. – Алматы: Жалын, 1997. – 365 ... ... Г. ... өрнектері. – Алматы: Принт, 2001. – 222 б.
89. Ысмайлов Е. Нарманбет ақын. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 76 ... ... Б. Асыл ...... ... ... 1992. – 128 ... Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Қазақтың батырлық жырларының поэтикасы.
–Алматы: ... 1993. – 296 ... ... Ж. ... – Алматы: Глобус, 2009. – 397 б.
93. Кекілбаев Ә. ... ... ... ... емес // ... – 2008. – 4 ... Ергөбек Қ. Баянғұмыр. – Алматы: Жазушы, 1988. – 213 ... Зуев Н. ... и ... одно. – М.: Современник, 1990. – 259 с.
96. ... С. ... ... Поэзия наших дней: проблемы и
характеристики. – М.: ... ... 1983. – 285 ... ... Сөз өнері. – Алматы: Ғылым, 1978. – 328 б.
98. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 ... ... С. ... ...... ҚМКӘБ, 1964. – 6 т. –456 б.
100. Мүсірепов Ғ. Сөзстан. Төртінші кітап. – Алматы: Жалын, 1983. – 314 ... ... О. ... ... ...... ... 1987. –
220 б.
102. Әбдібаев Х. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1978. – 234 б.
103. Қаратаев М. ... ...... ... 1974. – 3 т. – ... Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі. – Алматы: Ғылым,
1991. – 200 б.
105. Дәдебаев Ж. Өмір ... және ... ...... Ғылым, 1991.
– 208 б.
106. Ахметова К. Жапырақ жаздың жүрегі. – ... ... 1981. ... ... ... Р. ... және ... – Алматы: Санат, 1997. – 423 б.
108. Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1997. –
230 б.
109. ... Ш. ... ... ...... ... 1989. – 320 б.
110. Жұмалиев Қ. Стиль өнер ерекшелігі. – Алматы, 1966. – 13 б.
111. Қабдолов З. ...... ... 1977. – 380 ... Омарұлы Б. Зар заман поэзиясы. – Алматы: Білім, 2000. – 367 ... ... З. ... ... әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 б.
114. ... А.С. О ... в ... ... соч. в 10 т. – М.: ... – Т. 6. – 238 ... ... Терминдер сөздігі. – Алматы: Қазақ универсиеті, 1992. ... ... ... ... ... ... АҚЫН ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ АТАМЕКЕН ИДЕЯСЫ МЕН
КӨРІНІСТЕРІ 29
1.2. Жәркен поэзиясының ұлттық
ерекшеліктері 47
2 Ақын поэмаларындағы ұлттық рух 73
3 Ақын ... ... ... ... 120
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 125

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 139 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай тұлғасы8 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Қазақ халық мұрасындағы ұлттық өрнекпен реңдердің танымдық-эстетикалық, тәрбиелік концепциялары4 бет
Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп және аудитінің ұлттық жүйесінің қалыптасуы мен дамуы127 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
1986 жылғы желтоқсан. Аңыз бен шындық15 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
Expo 2017 – ел мәртебесінің асқақ рухы5 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь