Бидайдың стреске төзімді дигаплоидты линияларын физиологиялық және биохимиялық параметрлері бойынша зерттеу

КІРІСПЕ 4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ 4
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ 6
1.1 Абиотикалық және биотикалық стресс факторлары 6
1.2 Биотехнологиялық әдістер арқылы абиотикалық және биотикалық стресс факторларына төзімді өсімдіктер алу
7
1.3 Гаплоидты технология 7
1.4 Құрғақшылық ұғымы туралы жалпы сипаттама 9
1.5 Құрғақшылыққа байланысты өсімдіктердің жіктелуі 11
1.6 Өсімдіктердің бейімделу қасиеті 12
1.7 Өсімдікке ылғал жетіспеушілігі мен жоғары температураның әсері 13
1.8 Құрғақшылыққа АБҚ . ның бейімделу рөлі 15
1.9 Құрғақшылық жағдайына төзімділік 16
2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ 21
2.1 Зерттеу объектілері 21
2.2 Зерттеу әдістері 21
2.2.1 Физтологиялық көрсеткіштеріне талдау жасау 21
2.2.2 Бтохимиялық көрсеткіштеріне талдау жасасау 21
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ 27
3.1 Бидай өскіндерінің стресс жағдайында өсу қарқындылығының биометриялық параметрлері
27
3.2 Стресс жағдайында өскен дигаплоидты бидай өскіндеріндегі пролиннің мөлшері
30
3.3 Стресс жағдайында өскен бидайдың су ұстағыш қабілеті 32
ҚОРЫТЫНДЫ 34
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 35
Құрғақшылық пен тұздылық Қазақстанда және бүкіл әлемде кеңінен таралған үлкен өзекті мәселе.
Қазіргі кезде Қазақстан селекционерлерінің алдында бидай культурасының құрғақшылыққа төзімді генотиптерін алу жөнінде қаталырақ талап қойылуда. Селекцияның бұл бағыты бәрінен бұрын аридты зонаның табиғи жағдайларына жақсы бейімделе алатын биологиялық белгілерін және өнімділігі жоғары жаңа сорттарды шығару болып табылады.
Қазақстанда бидай, жер аумағы бойынша егілетін, бірінші орында тұрған дақыл. Бидайды экспорттауда Казақстан алдыңғы қатарға ие, сондықтан бидай жөнінде жүргізген кез келген зерттеулер біз үшін өзекті мәселелердің бірі болып есептеледі.
Жалпы дала құрғақшылығына төзімділікті қамтамасыз ететін негізгі рөлді физиологиялық процестер атқарады.
Зерттеудің әртүрлі сұрыптау әдістерінің альтернативасы (қарама- қарсы) биотехнологиялық әдістері болып табылады.
Биотехнологияның, әсіресе оның клеткалық селекция, сомаклондық өзгергіштігі және гаплоидия сияқты бағыттардың дамуына байланысты құрғақшылыққа және тұздылыққа төзімді механизмдерді зерттеуді жақсы толықтыратын дәстүрлі әдістері ретінде жаңа бастапқы материалдан селекция үшін төзімді және өнімді сорттарды тез алу мақсатында қызмет атқаратын еді.
Өсімдіктердің практикалық селекциясында қолданылатын ең тиімді биотехнологиялық бағыттардың бірі - гаплоидты технология [1]. Гаплоидтық организмнің сомалық клеткаларында сыңар хромосомалар жиынтығы (n) болады, яғни толық жиынтықтың (2n) тең жартысы.
Гаплоидты технология арқылы қысқа уақыт аралығында гибридті популяциядан гомозиготалы тұрақты линиялар алуға болады. Дигаплоидтар гибридті популяциялар немесе мутантты формалардың перспективтілігін тез бағалау үшін тиімді пайдаланады. Өйткені дигаплоидтарда гаплоидты хромосома жиынтығы екі еселену нәтижесінде фенотипте біркелкі генотип көрінеді.
Клеткалық селекция көмегімен тұрақты дигаплоидты линияларды in vitro андрогенез әдісімен алу мүмкіндігі стресс факторларға төзімді, өнімді көп беретін жаңа линиялар мен сорттар алу жолдарын жеңілдетеді.
Қазақстан және бүкіл дүние жүзінде сорлану (тұздылық немесе құрғақшылық) ең басты мәселелердің бірі болып табылады. Бүгінгі таңда көптеген ғалымдар өсімдіктердің тұзға төзімділігі жайында көптеген зерттеу жұмыстарын жасауда. Тұзды стресс және су тапшылығында өсімдіктердің минералдық қоры бұзылады. Тұзды стресс жағдайында оттегінің жетіспеушілігінен, клетка мембранасы зақымдалады. Сорттардың тұзға төзімділігіне қол жеткізу, адаптацияның ұзақ мерзімде жүруімен байланысты. Қазіргі кезде тұзға төзімді бидай сорттарын түрлі зерттеу жолымен өсімдіктердің тұзға төзімділігін арттыру өзекті, сонымен қатар бұл өсімдіктер генотипін бағыттап өзгертудің тиімді жолы.
1. Рахимбаев И.Р., Тиварин Ш., Бишимбаева Н.К., Уушнаренко С.В., Азимова Е.Д. Биотехнология зерновых культур. - Алматы: «Ғылым», 1992, - Б. 7 - 45.
2. 张正斌,崔玉亭,陈兆波,等.旱地农业研究中“三大观念”的转变.中国农业科技导报. - 2003, 6(4): 42-47.
Жаң Жың У, Суй Уй Ниң, Шын Йау Бо. Құрғақшылықтағы шаруашылықты зерттеудегі“үш үлкен көзқарастың”өзгеруі // Қытай ауыл шаруашылық технологиясының сілтеме журналы. – 2003. – № 6(4). - Б. 42 - 47
3. 单长卷,卫秀英,鲁玉贞.冬小麦品种幼苗对水分胁迫的响应及其 抗旱性. 灌溉排水学报, -2006,(10):30-32.
Дан Шаң Шуан, Уый Шу Иң, Лу Уй Тан. Бидайдің өсуіне құрғақшылық стресс факторының әсері // Су алмасу физиологиясының хабаршысы. – 2006. - № 10. - Б. 30 - 32.
4. 张灿军.小麦抗旱性的鉴定方法与指标,中国小麦育种与产业化进展. 北京:中国农业出版社,2002:119-136.
Жаң Цан Жун. Бидайдың құрғақшылыққа төзімділігін тексеру әдістері. -Пекин: Қытай ауыл шаруашылық баспаханасы, - 2002. - Б. 119 - 136.
5. 李晓燕,束占午,董志贤.植物的盐胁迫生.西北师范大学学报,2OO4. 40(3)108-111.
Ли Щау Йан, Шоу Жан У, Доң Жы Щан. Өсімдіктерге тұздылық стресс факторының әсері // Батыс Солтүстік педпгогикалық университетінің хабаршысы, - 2OO4. - № 40(3), - Б. 108—111.
6. Ипатова В.И. Адаптация водных растений к стрессовым факторам среды. - М: Изд. “Графикон принт”, 2005. - 224 с.
7. Селье Г. На уровне целого организма. - М: Наука, 1972. – 122 с.
8. Тарчевский И.А. Катаболизм и стресс растений. - М: Наука, 1993.
9. Кузнецова В.В., Дмитриева Г.А. Физиология растений: Учебник. - М: Высшая школа, 2006. - 742 с.
10. Алехина Н.Д., Балнокин Ю.М., Гавриленко В. Ф. и др. Физиология растений. – М: Аcademia, 2005. – С. 511.
11. 小麦科学施肥技术. 彭正萍. 金眉出版. – 2008. – 485 с.
Пың Жың Пиң. Бидай шаруашылығның технологиясы. – Пекин, 2008, - Б. 485.
12. 孔祥生,郭秀璞,张妙霞,等.渗透胁迫对小麦萌发生长及某些生理 生化特性的影响. 麦类作物学报,1998,18(4):38-37.
Коң Шиаң Шың, Жаң Мяу Шия т.б. Стресс факторларының өсімдіктің физиологиялық биохимиялық ерекшеліктеріне әсері // Астық тұқымдастарының ғылыми зерттеу журналы. – 1998. - № 18(4): - Б. 38 - 37.
13. Ізтаев Ә., Отыншиев. Астықтану және диқаншылық негіздері. – Алматы: Қайнар, 1994. – Б.170 - 177.
14. Аубекеров Т.А., Жұмағұлов Ж.Ж., Өсімдік шаруашылығы және селекция. – Алматы: Қайнар, 1988. – Б. 15 - 23.
15. Щептков Г., Ысқақов М.Ә., Әрінов Қ.К., Жұмағұлов И.И., Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру, өңдеу, сақтау және сақтандыру. – Астана, 2001. – 75 б.
16. Оразалиев Р.А., Қазақстан бидайы. – Алматы: Қайнар, 1984.
17. Kenjebaeva S., Sariyeva G. prospects for crop improvement through photosynthesis by flag leaf rolling in spring wheat: Effect of high irradiance. In book “Plant stress and biotechnology. Ed. byD. Thangadurai (India), Wei Tang (USA) and Song Quan Song (PR China). – Jaipur, Oxford Book Company REG, 2007. –chapter 5.
18. Sariyeva G.E., Kenjebaeva S.S. Ecophysiological approach of peroxidase activity and thermostability of cell-bound forms in wheat leaves of different morphology // Acta Botanica Hungarica.- 2003. – V.45, - № 3-4. – P. 399 - 407.
19. Kochmetova A., Sariyeva G., Kenjebaeva S. Yield stability and drought resistance in wheat // Acta Botanica Hungarica. - 2003. – V.45, - № 1-2. – P. 153-161.
20. Кенжебаева С.С., Сариева Г.Е. Роль адаптационного фермента «свернутый лист» в повышение засухоустойчивости пшеницы // Биологические основы селекции и генофонда растений. Алматы. – 2005. – С. 102 - 105.
21. «Ғылым әлемі». Құрғақшылыққа төзімді өсімдік алу, 2010. -19-21 сәуір, -Б.158 – 159.
22. Kenjebaeva S., Kokhmetova A., Bogdanova E. Develoment of drought resistant cultivars through mutation approach in wheat. FAO/IAEA Internat. Symp. On Induced mutations in plants, 2008, Vienna. -48.
23. Николаевский B.C. Устойчивость растений. - Новосибирск: Наука, 1990. - 243 с.
24. Жученко А.А. Адаптивное растениеводство (эколого-генетические аспекты): теория и практика.- М. Агрорус, 2008. -Т. 1.-814 с.
25. Тажибаева Т.Л., Абугалиева А.И. К вопросу об изучение общей адаптационной способности ячменя // Матер. Междунар. конференции «Развитие ключевых направлений сельскохо-зяйственной науки в Казахстане: селекция, биотехнология, генетические ресурсы» (Астана, 4-6 августа 2004 г.). –Алматы: Изд-во «Бастау», 2004. – Е.1. – С. 262-267.
26. Dajic Z. Salt Stress // Physiology and Molecular Biology of stress Tolerance in Plants / Eds Madhava Rao K.V., Raghavendra A.S., Janardhan Reddy K.Dordrecht: Kluwer, 2006. –P.41-101.
27. 关于脯氨酸与抗旱性及测定方法的读书笔记. 植物学通报,2001,18(4):473-478. Chinese Bulletin of Botany.
Өсімдіктердегі пролин мөлшеріне байланысты құрғақшылыққа төзімділігін анықтау әдістері // Қытай ботаника журналы, - 2001. - № 18(4): - Б. 473-478.
28. 许兴,郑国琦,邓西平,等.水分和蓝分胁迫下春小主幼苗渗透调节物质积累的比较研究. 干手地区农业研究。 2002,20(1):53—56.
Шуй Шиң, Дың Го И, Дың Ши Пин т.б. Құрғақшылық пен тұздылық стресс факторларының жаздық бидайға әсерін салыстырмалы зерттеу. // Гасу аймақтық ауыл шаруашылықтық зерттеу журналы, - 2002. - № 20(1):- Б. 53 - 56.
29. 张海燕,趄可夫.盐分和水分胁迫对盐地碱篷渗透调节效应的研兜.植物学报,-1998. 40(1):56-61.
Жаң Хай Йан, Зоу Ке Фу. Өсімдіктерге құрғақшылық пен тұздылық стресін топырақтағы тұз мөлшеріне бағалау жасау арқылы зерттеу. // Ботаника журналы, - 1998. - № 40(1):- Б. 56 - 61.
30. 衡水学院学报 .20O6,8(1):67-69.
Journal of Hengshtd University.2006,8(1):67-69.
// Хың Шуй университетінің журналы, - 2006. - № 8(1): - Б. 67-69
31. 中国科学院上海植物生理研究所.现代植物生理实验指南.北京:科学出 版社,2000 . 306 .
Қытай ғылыми зерттеу орталығы, Шанхай өсімдіктер физиологиясы зерттеу бөлімшесі. Өсімдіктер физиологиясын зерттеудегі жаңа сілтемелер. - Пекин: ғылыми зерттеу баспаханасы, - 2000. - Б. 306.
32. 夏天期,刘兆普,王景艳.盐分和水分胁迫对菊芋幼苗离子吸收及叶片酶活性的影响.西北植物学报. 2004,24(7):1241—1245.
Шия Тян Ши, Лю Тау Пу, Уаң Жиң Йан. Құрғақшылық және тұздылық стресі кезінде өсімдік жапырағындағы ферменттердің активтілігіне әсерін зерттеу // Батыс Солтүстік ботаника журналы,- 2004. - № 24(7): - Б. 1241-1245.
33. Жамбакин К.Ж. Гаплоидная технология растений. – Алматы, 2004. –С. 274.
34. Кузнецов В.В., Шеякова Н.И. Пролин при стресс: биологическая роль, метаболизм, регуляция // Физиология растений. - 1999. –Т.46. -№2. –С. 321-336.
35. Удовенко Л.Г. Диагностика устойчивости растений с стрессам. Методическое руководство. - М.: Наука, 1989. - С. -198.
36. Chaves M.M. (1991) Effects of wanter deficits on carbon assimilation Journal of Exprimental Botany 42, - P. 117 - 124.
37. Grichko V.Glicr B. (2000) Ethylene and flooding stress in plants. Plant physiology and Biochemistry 39, - P. 1 - 9.
38. А.К.Бисембаев, М.М. Татиров, Р.Е. Берсімбаев. Үлкен практикум «биохимиялық зеріттеу әдістері». Алматы, 1998. - С. -8.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... ... ... ... _______________ Б.Қ. Заядан
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: «БИДАЙДЫҢ СТРЕСКЕ ТӨЗІМДІ ДИГАПЛОИДТЫ ... ЖӘНЕ ... ... ... ЗЕРТТЕУ»
050701 – «Биотехнология» мамандығы бойынша
Орындаған: ... ... ... ... ... ... 2012
РЕФЕРАТ
Бітіру жұмысы жалпы 37 беттен тұрады, ... ... ... әдебиеттер 21.
Кілттік сөздер: дигаплоидтар, бидай, стресс факторлар
Қолданылған әдістер: биохимиялық және ... ... ... ... ... ... дигаплоидты линияларын
физиологиялық-биохимиялық көрсеткіштері бойынша зерттеу және абиотикалық
стрестерге ... ... ... ... ... ... ... өсу қарқындылығын биометриялық
параметрлер бойынша зерттеу
2. Дигаплоидты бидай өскіндеріндегі пролиннің мөлшерін анықтау
3. Стресс жағдайында бидайдың су ұстағыш қабілетін ... ... және ... ... ... Актюбинская 130 х
Отан (F2) буданынан пайда болған дигаплоидты линиялар ДГ07/5-8-1, ... ... ... ... (ДН1)
Алынған нәтижелер: Стресс жағдайында өсірілген дигаплойдты ... ... ... зерттеу барысында, 10 % - тік ПЭГ ... 1 М NaCI – дың ... ... өсуіне анағұрлым жоғары
ықпал ететіндігі белгілі болды. Стресс ... ... ... ... ... ДГ07/5-13 пен ДГ07/5-14 линиялары жоғары
көрсеткішке ие болғандықтан осы линиялар құрғақшылық және ... ... ... деп есептелінді. Пролин мөлшері бойынша, жоғардағымен
бірдей нәтижеге қол ... ... 10 % - тік ПЭГ пен ... 1 ... – дың ... өскіндерінідегі бос пролиннің жинақталуы жоғары
көрсеткішке ие ... және ... пен ... линияларында бос
пролиннің жинақталуы ең жоғары көрсеткішке ие болғандықтан бұл ... және ... ... ... ... ... ... деп
есептелінді. Стресс жағдайында дигаплоидты бидайдың су ұстағыш қабылеті
дала жағдайы мен ... ... ... ... ... ... ие болды. Қолдан жасалған құаңшылық жағдайында зерттеліп ... ... ... ... пен ДГ07/5-13 линияларының су
сақтағыш қабылеті ... ... ... ... ... ... бидайдың дигаплоидты
линияларын құрғақшылық және ... ... ... ... ... ... ... ішінен осы стрестік факторларға
төзімділігі тұрақты дигаплоидтарды линияларды бөліп алу. Сонымен ... ... ауыл ... ... ... ... өнімді көп беретін жаңа
линиялар мен сорттарды алудың бір жолы болып табылады.
| | | |
| ... | |
| | | |
| ... |4 |
| ... ... |4 |
|1 ... ШОЛУ |6 ... ... және ... стресс факторлары |6 ... ... ... ... абиотикалық және биотикалық | |
| |стресс факторларына төзімді өсімдіктер алу |7 ... ... ... |7 ... ... ... ... жалпы сипаттама |9 ... ... ... өсімдіктердің жіктелуі |11 ... ... ... қасиеті |12 ... ... ... ... мен ... ... әсері |13 |
|1.8 |Құрғақшылыққа АБҚ - ның бейімделу рөлі |15 ... ... ... ... |16 |
|2 ... ... МЕН ... |21 ... ... объектілері |21 ... ... ... |21 ... ... ... ... |21 ... ... ... ... |21 |
|3 ... ... ЖӘНЕ ... ... |27 ... ... ... стресс жағдайында өсу қарқындылығының | |
| |биометриялық ... |27 ... ... ... ... ... бидай өскіндеріндегі | |
| |пролиннің мөлшері |30 ... ... ... ... ... су ... қабілеті |32 |
| ... |34 |
| ... ... ... |35 ... пен ... ... және ... ... кеңінен
таралған үлкен өзекті мәселе.
Қазіргі кезде Қазақстан селекционерлерінің алдында бидай культурасының
құрғақшылыққа төзімді генотиптерін алу жөнінде ... ... ... бұл ... бәрінен бұрын аридты зонаның табиғи жағдайларына
жақсы бейімделе алатын биологиялық белгілерін және ... ... ... шығару болып табылады.
Қазақстанда бидай, жер аумағы бойынша егілетін, бірінші орында тұрған
дақыл. Бидайды экспорттауда Казақстан алдыңғы қатарға ие, ... ... ... кез ... ... біз үшін өзекті мәселелердің бірі
болып есептеледі.
Жалпы дала құрғақшылығына төзімділікті қамтамасыз ететін негізгі рөлді
физиологиялық ... ... ... сұрыптау әдістерінің альтернативасы (қарама- қарсы)
биотехнологиялық әдістері болып табылады.
Биотехнологияның, әсіресе оның клеткалық ... ... және ... ... ... ... байланысты
құрғақшылыққа және тұздылыққа төзімді ... ... ... ... ... ... жаңа ... материалдан селекция
үшін төзімді және өнімді сорттарды тез алу мақсатында ... ... ... ... ... ең ... бағыттардың бірі - гаплоидты технология [1]. Гаплоидтық
организмнің сомалық клеткаларында сыңар хромосомалар жиынтығы (n) ... ... ... (2n) тең жартысы.
Гаплоидты технология арқылы қысқа ... ... ... ... ... ... алуға болады. Дигаплоидтар
гибридті популяциялар немесе ... ... ... ... үшін тиімді пайдаланады. Өйткені дигаплоидтарда гаплоидты хромосома
жиынтығы екі еселену нәтижесінде фенотипте ... ... ... ... ... тұрақты дигаплоидты линияларды in vitro
андрогенез әдісімен алу мүмкіндігі стресс факторларға төзімді, өнімді көп
беретін жаңа ... мен ... алу ... ... және ... ... жүзінде сорлану (тұздылық немесе
құрғақшылық) ең басты ... бірі ... ... ... ... ... ... тұзға төзімділігі жайында көптеген зерттеу
жұмыстарын жасауда. Тұзды стресс және су ... ... қоры ... ... ... ... ... клетка мембранасы зақымдалады. Сорттардың тұзға
төзімділігіне қол жеткізу, адаптацияның ұзақ ... ... ... ... ... төзімді бидай сорттарын түрлі зерттеу жолымен
өсімдіктердің ... ... ... ... сонымен қатар бұл
өсімдіктер генотипін бағыттап өзгертудің тиімді жолы.
Құрғақшылыққа төзімділікті ... үшін ... ... ... қолдануда іn vitro культураларының тұзды жағдайда өсімдіктердің
жауабын ... және ... ... ... ... линияларын іріктеуде
маңызы зор. Көптеген әдебиеттерде құрғақшылыққа төзімді ... ... ... болатындығы көрсетілген [2, 3, 4]. ... ... ... табу үшін in vitro жағдайында зерттеу
төзімділіктің генетикалық және физиологиялық аспектілерін және ... ... ... қайта қалпына келу мүмкіндігін ашуға
көмектеседі.
Құрғақшылық стресс жағдайының әсерінен ... ... ... ... оның ... әкеледі. Сонымен қоса тұзды стресс
жағдайында судың жетіспеушілігі, минералды қоректенудің ... ... ... ... алуы ... ... ... қабынады,
ақуыз және нуклеин қышқылының алмасуы ... ... ... ... ... ... ... толеранттылық қасиеті
зерттеледі, және барлық механизмі ... ... ... көлемді
жұмыстарда анықталғандай гистологиялық зерттеулерде ... ... ... ... әсер ... [5]. Осыған байланысты
өсімдіктердің тұзға төзімділігі және ... ... ... ... бұл ... жан-жақты зерттеу үстінде.
Жұмыстың мақсаты: Бидайдың андрогенді дигаплоидты ... ... ... ... және ... ... ... міндеттрі:
1.Бидай өскіндерінің стресс жағдайында өсу ... ... ... ... 2.Дигаплоидты бидай өскіндеріндегі пролиннің
мөлшерін анықтау 3.Стресс жағдайында бидайдың су ұстағыш қабілетін зерттеу
Өзектілігі: Қазіргі кезде ең ... ... бірі – ... ... ... әсіресе Қазақстан үшін құрғақшылыққа және
тұздылығына төзімділігін жоғарлатудың ... ... ... сайын көптеген жерлерде өнімділіктің төмендеуі құрғақшылықтың
жоғарлауымен байланысты. Әлемдегі жер ... ... 25% ... ... ... бидай Солтүстік Қазақстанның аудандары үшін маңызды дәнді
дақыл. Соңғы 10 ... осы ... ... ... ... 1
тоннадан аса алмай отыр, бұл әлемдік орташа көрсеткіштен анағұрлым төмен.
Бұл ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің
азаюымен, құрғақшылықпен, тұздылықпен, ауыру ... ... ... байланысты. Осы факторлар бидайдің өнімділігінің
артуын тежейтін факторлар болып табылады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1. Абиотикалық және биотикалық стресс ... ... ... шығу тегі және ... ... ... (өлі ... факторлары) және биотикалық (тірі организмдердің
әсеріне байланысты) деп бөледі. ... ... ... ... ... ... ... тірі организмдердің де өмір сүруіне ... ... ... ... қатары:
1. Климаттық – жарық, жылу, ауа (оның құрамы және ... ... ... ... ... ... ... ылғалдылығы)
2. Эдафикалық – топырақтың механикалық және химиялық құрамы, олардың
физикалық қасиеттері және т.б.
3. Топографиялық – рельефтің ... ... бұл ... ... ... ... ... өсімдіктерге басқа факторлар комплексі әсер етеді, яғни су
қасиетін анықтайтын ... ... ... ... олар үшін
гидрофизикалық гидрохимиялық факторлар тән [6].
Биотикалық факторлар:
1. Фитогенді - өсімдік – және онымен бірге тіршіліктестің әсерін ... ... ... ... ... ... ... қатар жанама (өсімдіктер үшін тіршілік
орталарының ... ... ...... ... ... ... кетуі және басқа да
механикалық әрекеттер, ұрықтану, тұқымдардың таралуы, ортаға жанама
әсер ету)
Биотикалық факторлар ... ... ... ... және ... (микогенді факторлардың)
әсері кіреді.
Адамның шаруашылық әрекетінің әсерін бөлек антропогенді факторлар
тобына жатқызады.
Жағымсыз ... ... ... жиі ... деп атайды, ол
организмнің нормадан кез-келген ауытқу реакциясы – стресс деп аталады [7].
Стрессорлар, яғни ... ... ... ... – абиотикалық,
биотикалық болып, абиотикалық стрессордың өзі физикалық, ... ... [6, ... ... ... және төмен температура, жарық,
ылғалдың көп болуы немесе ... ... ... ... ... жатады.
Химиялық факторлардың ішінде стресс ... ... ... ... ... ксенобиотиктер (газдар, пестицидтер, өндіріс
қалдықтары, ауыр ... ... ... ... яғни ... ... т. б.
Ортаның жағымсыз әсерінен барлық өсімдіктер бірдей деңгейде ... ... ... ... ... ал басқалары – төзімділігі
аз болуы мүмкін. Осыған байланысты суыққа төзімді, құрғақшылыққа төзімді,
ыстыққа ... ... ... дақыл және сорттарды ажыратамыз [8].
Өсімдік үшін ең көп таралған жағымсыз факторлар құрғақшылық, жоғары
және ... ... ... үшін ... ... тым көп болуы және
топырақтағы тұз, оттегінің жетіспеуі (гипоксия), жарықтың көп ... ... ... ... заттардың көп болуы, ультракүлгін радиация, ауыр
металдардың иондары [9, 10].
1.2 ... ... ... ... және ... ... ... өсімдіктер алу
Әртүрлі стресс факторларына төзімді өсімдік деп кең ... ... өсу ... әр ... ... ... тигізетін
әсері деп қарауға болады. Ондағы ағзаларға құрт-құмырсқа, тірі зиянды
жәндіктерді алып ... ... Ал ... ... ... әр түрлі климаттық факторларды алып қарауымызға болады. Ал
бұлардың ... ... ... деп ... ... ... ... өсімдіктер өсу барысында ауыруларға, сондай ақ басқа
да зардаптарға дұшар болуы мүмкін [11].
Өсімдіктер ... ... ... ... факторларының әсеріне
тап болады. Олар жоғары және төмен температура, құрғақшылық, тұздылық т.б.
Бұл факторлардың әсерінен өсімдіктер әр ... ... ... мүмкін.
Олардың осы стресс факторларға төзімділігі көптеген ... ... ... бір ... ... ... ... төзімділік
белгілерін толығымен тасымалдап енгізу тек қана гендік инженерия әдістеріне
сүйене отырып іске асыру ... ... ... ... кейбір жағдайларда
гендік инженерия әдісі арқылы өсімдіктердің төзімділігін арттыруға болады.
Мысалы, стресс жағдайында ... ... ... ... гендермен әрекеттер жүргізуге жағдай бар. Ортаның жағдайларына ... ... ... ... ... одан ... ... инженерия әдістерін қолданып, төзімді өсімдіктерді
шығаруға мүмкіндік береді [12].
Аталық гаметофит культурасы ... ... кең ... гаплоидты жыныс клеткаларын стресс жағдайында ... ... ... және организм деңгейінде абиотикалық факторларға
төзімді тиімді түрлерді алуға болады.
1.3 ... ... vitro ... ... ... мега және
микроспорогенездің in vivo жағдайдағы ... ... ... ... ... жатады.
Дурманның тозаңқаптары культурасында андрогенез дамуы зерттегенде,
қалыпты дамып ... ... ... ... ... эмбриоидтар
табылады. Гаплоидтар және оларды селекцияда пайдалану мүмкіндіктері ертеден-
ақ белгілі болған. Алайда, зерттеушілер тек 70-жылдары ғана ... ... ... ... ... және ... культурасының гаплоидтар шығымын жоғарлату үшін, әдістерін
белсенді жасауға кірісті.
Екі ... ... ең ... ... – гомозиготалы
линияларды тез алу мүмкіндігі. Екі еселенген ... ... ... ... ... ... популяциядан бізге
қажетті белгілерді тасымалдайтын рекомбинантты генотиптерді сұрыптап алу
мүмкін болды.
Дигаплоидтар сәтті ... ... ... ... бірі ... ... ... таңдап алу. Гаплоидты деңгейдегі селекция
доминантты да, рецесивті де белгілерді тікелей сұрыптауға ... ... ... ... ... үшін әдетте
мутагендерді пайдаланады.
Гаплоидты деңгейдегі мутагенез ... ... ... ... ... ... үшін бір ... екі мутация жүруі
керек, ал гаплоидтарда бір локуста мутация жүрсе жеткілікті.
In vitro ... ... ... ... байланысты:
генотип, донор өсімдіктерді өсіру жағдайына, қоректік орта құрамы, өсіру
жағдайлары, микроспоралардың даму сатысы, экспланттарды өңдеу, ... ... ... vitro жағдайда андрогенді қаблеттілікті жоғарлату ... ... және ... ... ... ... ... стратегияларда спецификалық гендері бар рекомбинантты
линия тиімдірек болады. “Tissue culture ability” деп аталатын бір – ... ... ... 4 белгі бар: каллустардың индукциясы, каллустардың
тұрақтандырылуы, өсімдіктердің регенерациясы, жасыл ... ... ... ... ... ... ... жағдайлары
микроспоралардан шыққан эмбриоидтар мен каллустардағы мутация жиілігіне
әжептәуір әсер етеді.
Әр түр үшін ... ... ... ... ... ... ... Арпа үшін төмен температура (12C˚), ... ... ... (20 мың лк. ) ... ... дамуы үшін
ұсынылады. Шамамен осындай жағдайлар (15C˚, ... ... ... сұлы ... ... жағдайларда астық тұқымдастарында химиялық, физикалық
факторлармен әсер етіп андрогенездік қабілеттерін жоғарылатуға ... ... ... ... ... ... 10 ... ішінде, біздің өсімдіктердің қуаңшылыққа қарсы әсері
туралы түсінігіміз тез ... ... ... ... ... ... процесс. Судың тапшылығы осы процестегі негізгі бөлім болып
табылады. Ол өте қажетті яғни ... ... ... ... ... ... және ... техникасы туралы жан жақты түсінік ... ... ... ... өндірістің маңызды
мәселелерінің бірі, зерттеулер ... ... пен ... ... жыл ... ... масштабта ауылшаруашылығына 42 млрд доллар шығын
әкелуде. Алдыңғы 1988, 2000, 2001, 2002, 2003 ... ТМД ... ... көп ... Бұл жағдайдың қиын екендігін көрсетеді.
Ауылшаруашылық дақылдар құрғақшылықтан және ... ... ... ... тек бір ... 2000 жылы 20 ... ... болған. Ауа-райын
болжаушы мамандардың айтуынша әлемдік ... ... ... ... ... да ауытқуы кенетен суып кетумен ... ысып ... ... ... үшін ... ... жағдай болып табылады. ТМД
территориясында ... ... ... де бар, олар 250-500 ... тез ... ұшып ... [13].
Қуаңшылық – қалыптымен салыстырғанда, көктем мен жаз айларындағы ұзақ
уақыт бойы, жоғары ауа ... ... ... ... ылғал қоры бітеді (булану мен транспирация жолымен)
және өсімдіктердің қалыпты өсуі үшін қолайсыз жағдай ... ал ... ... ... ... өліп ... ... қуаңшылық жылдың мезгілі бойынша көктемдік,
жаздық және ... ... ... ... қуаңшылықты жылдары қуаңшылық
екі немесе тіпті үш кезеңге дейін созылады, яғни көктемгі қуаңшылық ... ... ... ... күзге жалғасып, ... ... ... ... күзге дейін жалғасады.
Көктемгі қуаңшылық жаздық егіннің ... ... ... ... Бұл қуаңшылық ауаның салыстырмалы төмен ылғалдылығымен, бірақ
жоғары ... және ... суық ... сипатталады. Ұзаққа
созылатын жел көпшілік жағдайда шаңды құйынға айналады, ол ... ... ... одан ... ... түседі.
Жаздық қуаңшылық қатты зиянын ерте өсетін кештік дәнді және ... де, ... ... ... ... өсімдіктерге де тигізеді, ал
күздік қуаңшылық қысқы өскіндер үшін қауіпті.
Топырақтағы өсімдік үшін ... ... ... тереңіне дейін
солуына алып келеді. Бұл солу көпшілік жағдайда өсімдіктің өліп ... ... ... ... ... сипаты ылғалды улпаларында
ертеңгісін сақталу болып табылады, кесілген сабағынан нәрдің ... ... ... бірінші кезекте жасушалардағы бос ... алып ... ... ... ... ақуызының гидратты қабықшалары
бұзылады және ақуыз бен ферменттердің қызметіне әсер етеді.
Құрғақшылыққа ... - ... ұзақ ... ... суды аз ... ... ... мен мүшелердің суды
үнемдеп жұмсауы болып табылады.
Топырақтағы қүрғақшылық жаңбырдың ұзақ уақыт ... мен ... ... ... және ... инсоляциямен, топырақтың беткі
қабатының құнсыздануымен ... ... ... ... ... Осының
бәрі топырақтың тамырлы қабаттарна зиян келтіріп, ауа ... су ... ... ... ... жоғары температурамен және төменгі ... (10-20%) ... ... ... ... құрғақ
және ыстық ауа массасының ауысуымен пайда ... ... ... ... тез арада жұтылуына яғни
транспирацияға әкеледі, бұл топырақтағы су ... ... ... солып қалуына әкеледі. Бірақта өсімдіктің тамыр жүйесі берік
болса, ... ... әсер ете ... онда ... ... ... болу керек. Ұзақ уақыттық атмосфералық құрғақшылық және жаңбырдың
аз жауы топырақтың құрғақшылығына ... ал ол ... үшін ... [14, 15].
Ортаның қолайсыз жағдайына өсімдіктің төзімділігі екі түрлі болады.
Өсімдіктер түгелімен немесе ішнара ортаның қолайсыз кезеңінде зат ... ... ... ... күйге ауысады. Екіншіден керісінше,
тіршілік әрекетін ... ... ... ... ырықты төтеп
береді.
Құрғақшылықтың басты екі түрі бар: 1) ауа ... 2) ... ... ... өсіп ... ... кедергілер болып
табылады. Құрғақшылықтың басты әсері ... су ... ... мен ауа ... ... ... ... табылады. Су тапшылығы
деген өсімдік суға толық қануы үшін жетіспейтін судың ... ... ... ... ... суды аз ... қана, буландыра
алмайды, содан ауа құрғақшылығы пайда болады.
Құрғақшылық деп ауа райының өзгеруінен, жауын-шашіннің аз ... ... ... ... ауа ... ылғалдықтың азаюын
айтады. Ауа құрғақшылығы да, топырақ құрғақшылығы да суға байланысты.
Ауа құрғақшылығы оның төменгі құрамында ылғал ... күн ... ... ... ... ... ... Бұл кезде шаң-тозаңдар күн көзін
тосып соның әсерінен күшті қызып ауа ... ... тез ... ... өсімдікке зиянды әсері өте күшті. Құрғақшылық кезде өсімдік
дене қызуын су жұмсау арқылы төмендету ... ... су ... су көп ... ... денесі қызып қурай бастайды.
Топырақ құрғақшылығыда температура көтерілуіне тікелей байланысты, сол
себепті ... су ... ... ... ... суды сіңіре алмайды да
қурап сола ... ... ... өсімдіктердің жіктелуі
Құрғақшылықтың қай түрі болмасын өсімдік тіршілігіне, оның ... ... өте ... ... ... ... және оған ... қарай
негізінен 3 топқа бөлінеді.
1. Гигрофиттер:
Негізінен ауа ылғалдығы жоғары ... ... ... жиі ... ... ... су жеткілікті жерлерде өсетін өсімдіктер ... ... ... жұқа ... су ... ... ... арқылы су шығыны болмайды деуге болады. Мұндай
өсімдіктер су тапшылығына бейімделе алмайтын ... ... аз ... ... тіршілігін жоюына себепші болады. Олар құрғақ, қуаң
жерлерге бейімделе алмайтын өсімдіктер болып табылады.
2. ... ... ... ... ... ... ... жатады. Оған
астық тұқымдас өсімдіктер сол қатарлы көптеген ауыл ... ... ... ... ... ... аздап бейімделе
алады.
3. Ксерофиттер:
Су тапшылығына әртүрлі бейімделу қабілеті бар, құрғақшылық жиі ... ... ... ... ... Сол сияқты бұл топқа мезофиттер
мен ксерофиттер аралығындағы аралық ... да ... ... ... бейімделген болып олардың тамырлары терең топыраққа
бағытталған құрғақтау ... ... ... ... ... ... ... кейбіреуінің түсі ақшыл болып келеді, сонымен бірге бұл өсімдіктер
суды аз буландырады, ... ... ... ... Олар
ерекшеліктерінің арқасында құрғақ, қуаң ... ... ... ... мөлшерін қажет ете қоймайды. Тек жаңбыр, қар арқылы керек суларын
пайдалана ... ... ... оны ... көп ... ... ғалымдары А.М. Алексеевтің, П.А. Генкельдің тағы басқаларын атауға
болады. ... ... ... ... ... жағдайларының ерекшелігіне
қарай ксерофиттерді өз байымдауынша бірнеше ... ... - ... күшті дамып, өте тереңге кететін әрі транспирацияға
қарқындылығы күшті жүретін, топырақ пен ауа ... ... ... қалатын өсімдіктер жатады. Мұндай өсімдіктердің ... ... ... сондықтан денесінде көп мөлшерде су
сақтай алмайды. Нағыз жантақ бола алады. Оның тамырларының диаметры 8 – ... ... 30 ... артық болады.
2-топқа жататын өсімдіктердің дене ... ... ... ... ... ... олардың жапырақ тақталары
қалың түктермен жабылған. Сондықтан устициалары арқылы су ... ... ... ... ... күн ... өте төзімді келеді. Ол
көбінесе олардың клетка протоплазмасы ... ... ... ... өсімдіктерге жусандар мен боздарды тағы ... ... ... ... ... топ – ... ... мен сабақтағы қабаты үлкен болып келеді. Ол бойындағы суды көбірек
ұстап тұруға бейімделген. Бір ... ... аз әрі күн ... ... ... Сол ... мұндай өсімдіктердің кутикула қабығы
қалың, сырттан ақ балауыз қаптап тұратындықтан ... ... ... ... ... жетілген, олар топырақтың беткі ... аз ғана ... ... ылғалды қабылдайды. Клетка протоплазмасының
тұтқырлығы өте күшті болатындықтан дене қызуын тез ... Бұл ... ... ... тағы ... ... ... галофиттер жатады. Олар екі топқа бөлінеді. ... ... ... ... тұз мол ... сортаң жерлерде өсетін
сораңдар /солянок/ жатса, екінші ... ... ... ... ... транспирация арқылы жер бетіндегі органдарының бетіне
шығарып отырады. Бұған кермек пен жиде ... ... ... ... ... ... ... ол өсімдіктердің жоғары температураға, су
тапшылығына, жоғары жарыққа бейімделу сияқты үш ... ... ... су ... ... ... жайлы зерттеудің маңызы
ерекше, жер-шарының көп қуаңшылық жерлері климаттың ауысуы жайлы көп кеңес
сұрайды. Жоғары температурадағы конденсат және ... мен ... ең ... қоршаған орталық өсімдіктің және бір рет өнім беретін
өсімдіктердің тірі ... ... ... ... ... Ауыл
шаруашылық аймақтарының қолданатын су ... ... ... және ... жалпылануына байланысты. Келешекте су үлкен қамбаға
айналса, тіпті ерекше жағдайда өмір сүре ... ... ... су ... ... өзгерте алады. Егістіктегі көп жұмыстар
өсімдіктердің стратегиясынан бастап ... су ... ... және ... процесс. Негізгі өсімдік су тапшылығына
деген жауабы жапырақтың құрамы және функциясымен тамыр физиологиясы мен ... ... ... ... ... Өсімдіктің әртүрлі
ортада бәсекелесіп өмір сүретін қасиеті жайлы түсінік ең негізгі ... ... ... бұл ... процесін қамтуы және қысымға деген
төзімділігі жайлы зерттеу. Қазіргі ... ... ... қуаңшылықта
пайда болғаны (анықталғаны), көптеген құралдар (ген бейнелеу ... ... тағы ... ... ... функциясын және ролінің
өсімдіктің су тапшылығына әрі ... ... ... ... ... ... өте күрделі, қандай да болмасын, осы ... ... әлі ... Керісінше, барлық қысымға жауапты гендер
клетканың бейімделу ... ... ... ... ... ... ... қатысады [16].
Бейімделу потенциалы (БП) – бұл түсініктің астарында өсімдіктің өмір
сүруге, өнуге, өздігінен ... және ... ... қасиеті арқылы
түсіндіріледі. Бұл өзгерістер сыртқы ортаның әртүрлі стресс факторы кезінде
жүреді. ... ... бұл ... ... бейімделу қажеті
(ЖБҚ) ретінде қарастырылып жүр.
Организмнің оміріндегі, негізінде оның бүкіл организмінде ... ... ... Ал ... молекулалық, клеткалық,
ұлпалық, организмдік, популяциялық, ... ... ... ... ... факторларының кез-келген түрінде өмір ... – бұл ... көп ... ішкі ... бейнеленуші
шекке жетуі сияқты сипатталады. Өсімдік беріктілігі екі жағдайда қамтамасыз
етіледі. Жалпы организм немесе ... ... ... ... ... әдісті тұрақтандырушы, ал екінші беріктілікті қамтамасыз
етуші деп атайды ... ... ... жетіспеушілігі мен жоғары температураның әсері
Құрғақшылық біріншіден өсімдіктің су режиміне, содан кейін басқа да
оның физиологиялық функциясына әсер ... ... пен ... ... ... күн ... ... өсімдіктің сабағы мен жапырақтарының өсуі тежеледі, өсім
төмендейді. Ал кей кезде өсімдік «ыстық ... аз ... ... ... ... ... ұлпасына су жетіспеушілігі оның транспирация ... ... ... Бұл ... ... ауа ... ... ортасында
байқалады. Осы кезде жапырақтағы су көлемі таңғы көлеммен салыстырғанда 25-
28% төмендейді, ал өсімдік ... ... сола ... ... су ... ... бұл ... өсімдікке қажетті су
көлемін арттырады.
Өсімдіктің солуының екі түрі бар ... және ... ... ... атмосфералық құрғақшылыққа байланысты. Онда топырақтағы су
өсімдікке уақытында ... ... сола ... ... ... жапырақ тургоры кешкі және түнгі уақытта қалпына ... ... ... ... ... ... ... тургоры
жоғарлағандықтан саңлау жабылады және фотосинтез ... ... ... ... ... ... тамырдан суды мүлдем ала алмайтын кезінде
болады. Құрғақшылық осы кезде болса, онда ол өсімдіктің өлуіне әкеп ... ... ... ... көлемде су жоғалтады. Қараңғы сүйгіштер 3-5%,
ал тұрақтылары 20-30%. Кейбір мәлметтер бойынша ... ... ... ... ... ... Суықпен
өңдеу режимі өсімдік түрлеріне байланысты болады: арпа – 28 күн, 4˚С – ... күн 7 ˚С – та, ... - 5-7 күн 3 ˚С – та, 8 күн 4 – 5 ˚С- ... мен ... ... және ... алынған микроспоралардың
культурасы үшін 3 орта қолданылады: , Рotato 11, MC – ... ... ... ... ... ... ... МС орта құрайды. және Рotato 11 орталары тек
дәнді дақылды өсімдіктердің тозаңқаптарын культивирлеу үшін жасалған.
Күріш тозаңқаптары ... ... ... ... мен ... аз мөлшері ықпал етеді. Қоректік ортадағы
иондары микроспоралардың in vitro дамуындағы эмбриогенезді бақылайды.
Көмірсуды ... ету ... ... ... шартты түрде топқа
бөледі: көмірсуды аз қажет ететін (2 – 4%), ... ... ... (6 – ... ... ... ... экстрактін, әртүрлі амин
қышқылдарын ортаға қосқанда кейбір өсімдіктердің ... ... ... етеді. Картоп экстрактінің құрамы анықталмаса да, дәнді дақылдардың
тозаңқаптарын культивтрлеуге кең қолданылады. ... ... тек ... ... ... ... гель түзуші тасымалдағыш ... ... Арпа ... ... ... ... инозитті 1000 - 5000 мг/л концентрацияда ... (160 – ... ... ... ... ... тозаңқаптары культурасына ортаның
кейбір қосымша компоненттерінің эффективтілігі ... + ... + ... ... байқалады.
Су тапшылығы мен солу өсімдіктің физиологиялық процестеріне әсер
етеді. ... бос ... ... ... ... ... ... рН төмендейді, ал цитоплазма ферменттері тез ... ... солу ... ... ... төмендейді, олар
синтез процестерін қамтамасыздайды және гидролитикалық ... ... ... ... ... ... ... немесе
аммиак, полисахарид, тағы басқа биополимерлер протеолиді ... ... ... ... Егер су ... ... артса,
нуклеинді алмасу, синтез және ДНҚ синтезінің жүруі тоқтамайды. Жапырақтарда
синтез ... ... жүре ДНҚ ... ... ... Митоз тоқтамайды, белок синтезі тоқтап қалатындықтан клетка өлімге
ұшырайды [18,19].
Соңғы ... ... ... ... ... ішінде
қуаңшылыққа төзімділігі белоктардың биологиялық ырықтығы мен құрамындағы SH
және S-S топтардың мөлшеріне де байланыстығы туралы ... ... ... ... ... жүйесінде фосфорлы қосылыстардың
алмасуы бұзылып, АТФ, ... ... ... ... ... ... 7-10 есе ... Ұзаққа созылған қуаңшылық
ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін төмендетеді [20].
1.8 ... АБҚ - ның ... ... ... АБҚ - ның синтезі изопреноидтық метаболизмнің
буының конденсациясынан ... бір ... ... жүретіні болжанды.
АБҚ - ның тікелей синтезі қарапайым алғы заттардан түзілетіні
болжанды, бірақ АБҚ - ... ... тек ... ... ... ... ... (сұр шіріктің потогенінде - Bovytis).
АБҚ - ның тікелей синтезі туралы 1990 ... ... ... ... ... ... кейін өсімдіктерде ерекше мутацияларды каратиноидтың
биосинтезі бұзылуы ашылған. Осы мутациялармен бірдей АБҚ - ның ... Осы ... ... қорытынды өсімдіктерде АБҚ ... ... ... ... - ның ... ... ... зерттелген жоқ. Бір ақуыз 1RPK
(receptor – like proteinkinase) деп ... ... ... ... ... ... ... дәмені бар таныс мембраналық ақуыз АБҚмен
байланысады.
АБҚ - дабылдың трансдукция жүйесінің кейбір компоненттері ... АБҚ - ның ... ... ... тұйықтаушы клеткаларында
- тан циклдық АДФ - рибоза ... ... Осы ... - дің ... ... мен ... ішкі клеткалық деподан
цитоплазмаға шығады. Цитозолдың рН ұлғаяды. Барлық аталған ... 1ABI және 2ABI ... ... рөлі ... ... ... ... репрессор диферилдеу әсерімен
инактивилдейді және содан клетка АБҚ - ға ... ... АБҚ ... ... ... ... және өсімдік осы гормонның әсеріне сезімтал
болады, ABA (insensitive) саңлаулар жабылуы АБҚ - ның осы ... ... ... ... ... Сондықтан геном деңгейінде оларды қосу
мүмкіндігі болмайды ... ... ... ... кезінде өсімдік организімінде болатын биохимиялық
өзгерістерді зеріттеген Н.М. ... /1940/ ... Ол ... ... ... ... негізге алып, өсімдік ... ... ... ... ... ... келді:
Құрғақшылыққа төзімді және төзімсіз өсімдіктер ... және ... ... қызыметінің арасында айырмашылық
болады деп көрсетті.
Құрғақшылыққа төзімсіз ... ... ... ... ... гидролиз прцесі күшейеді.
Ал төзімсді өсімдіктерде синтез процесс аз ғана әлсірейді. ... ... зат ... ... ... бағытта өтсе, төзімсіз
өсімдіктерде гидролиз процесі болып жүреді.
Өсімдіктердің құрғақшылыққта тіршілігі ... ... ... ... өзгеріп протоплазмамен байланысып синтез
процесіне қатысатын ферменттер протоплазмадан ... ... ... ... ... ... ... ыдырап, өзіне тән
құрылысынан айырылады. Осылайша ... ... ... ... ... оны белок молекулалары ыдыраған кезде бөлінетін аминаттар
жиналып өсімдікті ... деп ... ... ... ... ... қарай түрліше
болады. Уақытша құрғақшылық бір түрлі тұрақты басқаша әсер етеді. Қапырық
күндері потоплазма ... ... ... ... ... ... плазмолиз болмай клетка қабырғасы тарылып цитолиз
құбылысына ұшырайды. Бірақ серпімді клетка қабырғасы цитоплазмадан ... ... ... ... ... тіршілігі жойылуы мүмкін.
Құрғақшылық кезінде төзімді өсімдіктер денесінде тыныс алу ... ... ... ... ... ... органикалық қышқылдар
өсімдік денесінде белок гидролизінде түзілген амиакпен ... ... ... және амин ... ... ... ең ... өсімдіктердің құрғақшылыққа төзімділік
қасиетінің қалыптасуын дұрыс түсіндіреді. Сыртқы ... ... ... ... болған бейімделушілік қасиет, өсімдікті сондай
жағдайлардан сақтап қалуға мүмкіндік береді. Мысалы: құрғақшылық өсімдікте
біраз өзгерістер туғызса, олар өсімдікте ... ... тұра ... қалыптастырады.
Бірақ ондай қасиет өсімдіктің барлығында ... ... ... ... ауа құрғақшылығына төзімді болса, кейбіреуі топырақ
құрғақшылығына төзімді келеді. ... ... ... де төзімді болып
келеді.
Өсімдіктердің, қоршаған ортаның белгілі бір ... ... ... ... (физиологиялық бейімделу), ал ағза
популяциясында (түрі) – ... ... ... ... ... (генетикалық бейімделу) механизмдерінің есебінен ... ... ... ... орта ... заңдылықты және
кездейсоқ өзгеруі мүмкін [23]. Орта ... ... ... ... ... ... сол ... сай генетикалық бейімделуді
тудырады. Қолайсыз жағдайлардың әсерінен ... ... ... ... ... ... жетуі мүмкін, ол жағдайда
өсімдіктердің ағзасын онтогенездің генетикалық ... ... ... ... ... ... ... ақуыздық алмасу
және басқа да тіршіліктік мәні бар ... ... ... ... ... шегімен өзгеріп отыратын сыртқы орта жағдайына
бейімделуіне қабілетті ... ... ... ортаға сай
метаболизмін өзгерту мүмкіндігі ... көп ... сол ... ... соғұрлым кең болады және ... ... ... «бейімделу потенциалы» - деген түсінік ... және ... ... ... ... ... ... ретінде енгізеді. Өсімдіктердің бейімделу
потенциалына ... ... ... талдау сыртқы орта
факторларының ықпалы сипатын анағұрлым шынайы бағалауға ... ... тек қана ... ... ... ... генотиптер
ролінде ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... жанама ықпал етеді [23]. Ауылшаруашылық әдебиеттерде бұл
термин жалпы бейімделу қабілеттілігімен жиі ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Дәнді дақылдардың ЖБҚ-сы –
әртүрлі қолайсыз сыртқы құбылыстарға төзімді өсімдіктерде анағұрлым ... ... ... ... ... [24]. Осы ... арқылы
ауылшаруашылық егістігі төзімді, жоғары өнімді сұрыптарымен ерекшеленеді.
Өсімдіктердің, ортаның тосаттан ... ... ... ... ерте кезеңіндегі қолайсыз ... ... өсуі мен ... ... ... ... биохимиялық
және физиологиялық механизмдерін анықтайтын генотиптеріне тәуелді болады
[25].
Соңғы онжылдықта ... ... ... ... ... құбылыстары деп қуаңшылық және топырақтың ... ... айта ... ... қуаңшылығы мен тұздылығы бірінші кезекте
өсімдіктердің сулық ... ... ... ол ... ... ағзасының басқа да физиологиялық ... ... ... ... ... жоғары температурамен және тұзданумен
бірлескен жағдайының нәтижесінде ... ... ... ... ... тежелуі анық көрінеді, егін азаяды, ал
кей жағдайларда «ыстықтың соққысынан» және ... ... ... ... өсімдіктер қысқа уақыт аралығында өліп қалады.
Қуаңшылық пен тұздану ... ... ... ... ... ... кезінде пролин маңызды роль атқаратыны
белгілі [24, 25]. Бос пролиннің стресс кезінде полифункционалды биологиялық
эффектісі болатындығы ... ... ... ... тудырмайды.
Сонымен қатар ол осмореттегіш және протекторлық қызметтерде ғана байқалып
қоймай, сонымен қатар антиоксиданттың энергетикалық және басқа да ... және оның жаңа ... ... өтуін сүйемелдеумен
қамтамасыз ету кезінде де байқалады [26].
Қуаңшылыққа төзімді сұрыптар ылғалдың ... ... ... ... ... синтетикалық бағыттауымен сипатталады,ол кезде
қуаңшылыққа төзімділігі аздарының гидролитикалық бағытталуы болады. ... ... ... ... ... судың көп болуымен
сипатталады, ол қуаңшылық кезінде, ... және ... ... ... ... ... ... құрғақ затты анағұрлым қарқынды
жинауымен, қолайсыз жағдайларға анағұрлым ... ... ... арқылы
жасуша шырынының жоғары концентрациясымен қиын алмасады.
Өсімдіктердің сумен жеткіліксіз қамтамасыз етілуі және ауаның жоғары
температурасы жағдайындағы ... ... ... ... ... ... ... Қуаңшылыққа төзімділік, физикалық
және биохимиялық өзара ... ... ... ... ... таралады. Қазіргі уақытта су алмасу, ақуыз алмасу ... ... ... ... жасушалық шырынның осмотикалық
қысымы, сонымен қатар ферменттер ... ... ... ... ... ... және оның пигменттік комплексінде,
митохондриінде, өсу және ... ... және ... арқылы осы процесстердің есебін алу мүмкін болып отыр.
Қалыпты өсімдікте ... ... 0.2 – 0.69 мг/г ... ... бос ... ... % - ын ... Ал құрғақшылық жағдайында ол
10 есе немесе 100 есе қосылады. Пролиннің сумен байланысу қабылеті жоғары
болады да, клеткалардың су ... ... ... және ... жағдайын күшейтеді, клеткалардың зат алмасуындағы маңызды фактор
болып табылады, судың сыртқа буланып шығуын азайтады.
Бірақ, пролин мөлшері түрлі ... ... ... ... ... ... ... бұршақ, құлпынай,
апельсин, жүзім сияқты өсімдіктерде, құрғақшылыққа төзімді сорттан ... ... емес ... пролиннің сақталу мөлшері көп болады
[27].
Құрғақшылық пен тұздылық ол ауыл ... ... ең ... ... жағдай. Бұлар өсімдіктің өсуіне, өнімділігіне ең маңызды
шектеуші фактор болып табылады. Осы екі ... ... ... алдыңғы
қатардағы зерттеушілер көп зерттеу жұмыстарын ... Олар ... ... ... осы екі ... факторының өсімдікке әсерін зерттеген.
Ал қазіргі материалдарға негізделсек, ... тек бір түрі ... ... әсер ... Ал екі ... ... ... зиянды әсерін салыстыру азайды. Шындығына келер болсақ, құрғақшылық
пен тұздылық екеуі де судың ... ... және ... ... ... Оның ... тұз ... жоғары концентрациясы
өсімдікке уытты әсер етеді. Сондықтан екі стресс фактордың ... ... ... Ал өсімдіктің осы екі факторға берер жауабы тығыз ... Шуй Шиң Дың ... ... ... ... ... ... жағдайында пролин, ерігіш қанттар, Na+, K+ ... ... ... ... ... ... жасамаған [28].
Ал Жаң Хай Уан тұздылық пен құрғақшылық стресінде, топырақтағы ... сіңу ... ... ... арқылы салыстырып бақылады [29].
Хың шуй университетінің зерттеушілерінің зерттеу жұмыстарында, ... ... ... ... оларды 0.1%- тік HgCI2 мен 10 мин. өңдеп,
оларды суға шылап, тамыры шыққан соң ... ... өсу ... ... ... торшалардың үстіне енгізген. Оларды ½ hogland ... ... Үш ... ... ... сонда өсіреді. Осыдан кейін
200мМ/л NaCI мен тұздылық стресін және 20% тік PEG-6000 мен ... ... ... ... ½ hogland қоректік ортада ... мен PEG тің ... ¼ есе ... арттырып отырады. Төрт күннен
кейін ең соңғы қоюлыққа жеткізеді. Өсіру шарттары табиғи күн ... 22-28 C˚, ... 70% болу ... 3 ... ... жас
өркеннің сабағын өлшеуге алып, түрлі физиологиялық көрсеткіштерін ... ... 3 рет ... ... ... ... қышқыл нингидрин колориметрлік әдістер
арқылы өлшеген [31].
Өсімдік құрғақшылық және ... ... ... ... ортадағы
суды сору қабылеті нашарлайды да, су ... ... Оның ... үшін өсімдік өзі қорғаныс механизмге ие болып, клеткаларының су
сақтау ... ... NaCI мен PEG тің ... ... ... пролин мөлшері жоғары деңгейге жетеді. Жалпы ... ... және 33.5 есе ... ... ... 327% ке және 170% ... Осы ... бидайдың жапырақ клеткасы құрғақшылық пен тұздылық
стресі жағдайында көптеген ерігіштік қасиетке ие заттарды жинақтайтындығы,
солардың ... ... ... ... ... ... реттеуші
зат екені анықталған [32].
Селекциялық жұмыстар бойынша еліміздің дәл белгіленген аймақтарында
пайдалануға жарамды, қуаңшылыққа төзімді және ... ... ... ... іздестіру және оны алу ең ... ... ... ... ... және өсімдік шаруашылығын қарқынды дамыту
мәселелерін шешу үшін ... су ... ... ... ... оқып үйрену, сонымен бірге қуаңшылыққа төзімді
өсімдіктер тіршілігінің әртүрлі процесстерінің сезімталдығын бекіту ... ... жаңа ... алу және экологиялық-географиялық
жағдайларды ... ала ... ... жасауды жоспарлауға болады.
Қуаңшылыққа төзімділікті жоғарылатуға бағытталған, селекцияның күрделі
мәселелерін шешуде өсімдіктердің өсуі мен ... ... ... өнімнің пайда болу ерекшеліктеріне және бірінші ... ... бен өнім ... негізінде жатқан
физиология-биохимиялық процесстердің біліміне ... ... ... өнімділікке қол жеткізу үшін ... ... ... керек және сұрыптар сұраныстарын білу міндетті. ... ... ... ... ... физиологиялық және молекулярлық-географиялық ерекшеліктерін
үйрену үлкен актуальдылықты көрсетеді.
2 ЗЕРТТЕУ ... МЕН ... ... ... ... дигаплоидты линияларын өсіріп, олардың физиологиялық
және биохимиялық ... ... ... әл – ... ... ... ... биология және биотехнология факультеті, биотехнология
кафедрасында жүргізілді.
Зерттеу объектілері жұмсақ бидайдың ... 130 х Отан ... ... ... дигаплоидты линиялар ДГ07/5-8-1, ДГ07/5-17-б,
ДГ07/5-13, ДГ07/5-14, ДГ07/5-20 (ДН1)
Актюбинская 130 Ақтөбе ... ... ... ... сұрып болып келеді. Отан – өсімдіктер биологиясы және
биотехнология институты селекциясы Е.Д. Богданованың сұрыбы ... ... ... «отан» құрғақшылыққа төзімді келеді.
Гомозиготалық константтық дигаплоидтық линияны алу үшін, қуаңшылыққа
төзімділік белгісі бар, ... ... ... ыдырайтын қазақстандық
селекцияның буданы Актюбинская 130 х Отан (F2) донор болып келеді.
2.2 ... ... 130 х Отан ... ... ... ... даму ... бөлініп алынған және N6 қоректік ортада морфогендік
каллустары және эмбриоидтары пайда болғанға дейін өсірілді [33]. Морфогенді
құрылымдардан ... ... ... ... ... ... олар колхицинмен өңделінді және сол арқылы жұмсақ бидайдың ... ... ... ... ... ... in vitro-
да, өскіндер кезеңі in vivo-да және ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде де жүргізілді.
Төзімділік бағасының критерийлері деп, ... суды ... ... бар ... ... ... ... және сабақтардың
орташа ұзындығы) көрсеткіштері, құрамында бос пролині бар өсу параметрлері,
стресс жағдайында және бақылауда шикі биомассаның жинақталуы болып ... ... ... ... ... ... физиологиялық көрсеткіштерді бақылауға және ... ... ... ... ... (жер ... су ... қалушы қабілетін анықтау. 2. Екінші физиологиялық
көрсеткіш бидай өскіндерінің (жер үсті және жер асты ... ... өсу ... биометриялық параметрлерін анықтау.
Тәжірибе барысы. Стресс жағдайындағы өскен ... ... ... ... ... су ... ... және құрамындағы пролиннің мөлшерін анықтау үшін әр линиядан
25 дәндерді залалсыздандырып, яғни сабынды ... ... ... ... ... ... ерітіндісінде 5 минут және судың асқын тотығында 5
минут залалсыздандырылды. Оны Петри ... (100 ... ... ... үстіне отырғызылды. Тәжірибе 3
қайталаудан тұрады (жалпы 21 Петри табақшасының 7 –сі ... ал ... ... ... ... қолданылды). Алғашқы 3 күн барлық ... 10 мл ... су ... Төртінші күннен бастап тек
бақылау варианттарға ғана ... су, ал ... ... 10% ПЭГ
және 1М NaCI ерітіндісі құйылды. Стресске 7 күн ... ... ... ... өсу қарқындылығы биологиялық параметрі және өркен мен тамырдың
сулы массасы өлшенді. Сулы масса (FW) деп ... ... ... ... 100 C˚ -та ... ... 3 сағат бойы кептіріліп, құрғақ массасы
алынды. Құрғақ масса (DW) деп белгіленді. Тәжірибе 3 қайталаудан ... 10 ... ... бидай линияларының сулы және құрғақ
массалары есептелінді, және өсу қарқындылығы ... ... су ... ... ... анықталды:
FW-DW/FW*100% (1)
Сулы массасынан құрғақ массасын алып тастап, сулы массаға бөлеміз және 100
пайызға көбейтеміз [36].
Осыған сәйкес барлығының орташа мәнін табады.
2.2.2 ... ... ... жасау
Стресс жағдайында өскен дигаплоидты бидай өскіндерінің құрамындағы
пролин мөлшерін ... ... ... ... ... ... ... қолдану арқылы өсімдіктер үлгісіндегі бос
пролинді анықтау.
Қышқылды нингидрин ... ... ... ... ... мл ... сірке қышқылы ертіндісі
20 мл 6М фосфор қышқылы ... ... г ... ... ... ... алып, ыдысқа саламыз, оның үстіне
30 мл концентрлі мұзды сірке ... ... со ... ... дан ... 20 мл 6М ... қышқылы ертіндісін қосып, ерігенше
араластырып қыздырамыз. Дайындалған реагентті 4 C˚- де 24 сағатқа сақтайды.
Концентрлі фосфор ... ...... қышқылы ерітіндісін
дайындау үшін:
Массалық үлесі 80,
55,2 мл ... ... ... ... 1 л суда ерітсе 1М фосфор
қышқылы ерітіндісі алынады.
331,2 мл ... ... ... ... 1 л суда ... 6М фосфор
қышқылы ертіндісі алынады.
66,24 мл концентрлі фосфор қышқылы ертіндісін 200 мл суда ... ... ... ... ... мл концентрлі фосфор қышқылы ертіндісін 100 мл суда ... ... ... ... ... мл ... ... қышқылы ертіндісін 50 мл суда ... ... ... ... ... ... құрастыру (кесте 1):
4 мкг пролин - 0,5 мл
Х – 100 мл = 8000 мкг = 8 ... 0,008 г/100 ... г/200 ... 1 - ... мөлшерін анықтауға арналған пролин ерітіндісі мен судың
көлемі
|Пролиннің |1 |5 |10 |20 |40 ... | | | | | ... | | | | | |
|I ... (мл) |0,01 |0,05 |0,1 |0,25 |0,5 ... (мл) |0,49 |0,45 |0,4 |0,25 |0 |
40 мкг ... 10 ... сұйылту керек, сонда 0,1 мл пролин және 0,9
мл су алынады. Нәтижесінде 10 мкг ... үшін 0,1 мл I ... + 0,4 ... ... ал 1 мкг ... алу үшін 10 мкг пролинді тағыда 10 есеге
сұйылту керек, яғни 0,05 мл 10 мкг ... алып + 0,45 мл су ... 1 ... ... оған мұзды сірке қышқылы ерітіндісімен
нингидрин ерітіндісін қосамыз да  520 нм СЭФ – те ... ... ... құрамынан пролинді алып тығыздығын есептейді (кесте
2):
Кесте 2 - Амин қышқылдары құрамындағы есептелінген пролиннің тығыздығы
|Пролиннің |1 |5 |10 |20 |40 ... | | | | | ... | | | | | |
| |64,8 |73,2 |98,1 |108,2 |110,5 |
| |69,2 |77,7 |96,4 |106,3 |110,4 ... ... ... толтырады.
Жұмыстың барысы : өсімдік материалының, яғни 1 және 2 ... 0,1 ... ... ... 1 мл 3% - тік ... ... (3 г ...  100 мл суда ... ... езу ... ... пробиркасымен 10000 g 5 минут центрифугалайды.
Содан кейін 0,5 мл ... 0,5 мл ... ... ... ... Үстіне 0,5 мл мұзды сірке қышқылы ... ... 100 ˚С су ... ... Үлгілерді салқын сумен немесе
мұзда ... Сол ... ... 1 мл ... ... Vortex - пен
араластырады.
Ерітіндінің оптикалық тығыздығын 520 нм СЭФ те (ФЭК те) ... ... ... үшін ... ... 0,1 ден 0,36 мкг/г
калибрлік қисық сызығы анықталады.
Өсімдік үлгілерінің шикі массасынан пролиннің құрамы ... ... /мл х мл ... ... = мкг ... өсімдік
материалының құрғақ массасы.
Соңында 1 сағат қайнатып, оған ... ... ... ... ... ... да  520 нм СЭФ – те ... мөлшерін Лоури әдісімен анықтау. Әдістің негізі: белок фолин
реактивімен реакцияға түсе отырып қөқ ... ... ... ... ... тығыздығын ФЭК-те немесе СФ-те қарап, белок ... ала ... ... ... ... ... ... реаективі: -тың 0,1н NaOH –тағы 2%-тік ерітіндісі (20г
-ты 1л 0,1н NaOH-та ертеді)
Б реактиві: .5 -тің 1% екі ... ... ... калий ерітіндісіндегі 0,5% концентрациясы. Мұндай ерітіндіні
дайындау үшін 10г немесе ... ал ... суы ... ... 300 мл суда ... ... 5 г .5 ... жалпы көлемін 1 л
жеткізеді. Қоспаны жақсылап ... ... ... ... ... жасалатын күні дайындалады, себебі ол тез бұзылады.
Бұл реактив 50 мл реактив А мен 1 мл Б- ның қоспасынан тұрады.
Фолин реактиві: 100 г ... ... (.2 ) және 25 ... ... (.2) алып 700 мл суда ... 50 мл 85% және 100 мл ... HCI ... ... 10 ... ... ... кейін колбаға 150 г салып, 50 ... 5 ... бром суын ... ... артық мөлшерін ұшырып жіберу үшін
ерітіндіні иіс тартқыш тяга ... 15 ... ... қайнатады.
Осындай жолмен алынған қоспа ерітіндіні суытып, сүзеді де сумен деңгейін 1
литрге жеткізеді. Ерітіндіні ... ... ... сақтайды. Алынған
ерітіндінің түсі жасыл болмауы керек.
Е реактивін дайындау. Ол үшін оны ...... ... Алдымен NaOH-ерітіндісімен фенолфталеин қоса отырып қызғылт түс
бергенше титрлейді. Оны ... ала ... фоли ... 2 ... (10 мл ... ... + 10 мл ). Е ... анализ
жүргізердің алдында дайындалады.
Жұмыстың барысы: пробиркадағы 1 мл ... ... 5 мл С ... ... ... 10 ... кейін 0,5 мл Е реактивін құяды,
қоспаны араластырып 30 ... ... ФЭК - те ... ... светофильтр).
Бақылау ретінде ақуыз ерітіндісінің орнына 1 мл су алып ... ... ... ... ... ... қосып ФЭК - та қарайды.
Ерітіндідегі ақуыз мөлшерін есептеу үшін стандарттық сызықтықты пайдаланады
[38].
Қуаңшылыққа ... ... ... ... бар.
Қуаңшылыққа төзімділік диагностикасының және оны бағалау әдістерінің
ерекшеліктерін ажырата білу керек. ... ... ... және ... болып келеді. Бағалау әдісіне: вегетациялық
әдіс, қуаңшылықты пайдалану, құрғақ жел камерасы, жасанды ... ... ... әдістер жатады.
1 әдіс – дәндерді сахароза ерітіндісінде өсіру бойынша ... ... ... ... осмотикалық қысымдағы ерітінділерде өскіндердің сорғыш
күшін дамытуы қасиетіне негізделген.
Өніп шыққан дәндердің санағын бірнеше рет жүргізу керек: әрбір 3, ... 7 ... ... санау, стандарт пен сыналатын өскіндердің үлгісінің
орташа пайызын анықтауға мүмкіндік береді. Үлгілерді өзара және өніп ... ... ... болу үшін ... пайыз бойынша көрсетіледі.
2 әдіс – Ұрық тамыршаларының ... пар ... ... ... бойынша қуаңшылыққа төзімділікті анықтау.
Бірінші тамыр жүйесінің өсу темпін ... ... ... ... ... реттік тамыр жүйесін кеш дамытады. Масақ салуда ... ... ... ... ... бәрінен бұрын ұрық тамыры негізгі
роль атқарады. Көктемгі-жазғы қуаңшылыққа төзімді сұрыптарды жасап шығару
үшін жақсы дамыған, күшті, ... ... ... ... ... ... іздеуді талап етеді.
3 әдіс – Қызғаннан кейінгі дәннің өніп шығуы бойынша ыстыққа төзімді
өсімдіктерді анықтау.
Әдіс, бақылаумен ... ... ... ықпалынан кейін
дәннің өсіп шығу қабілетіне негізделген.
4 әдіс –статолиттік крахмалы құрамының ... ... ... ... және ыстыққа төзімділігі.
Үлгілерді бағалау кезінде қуаңшылыққа төзімділіктің ... ... ... абсолюттік ауқымы емес, оның мәні, яғни ... ... ... ... ... ... уақытта жапырақтардың
солуы кезіндегі электролиттер шығуы неше ... ... айта ... ... ... ... электролиттер шығуы бақылау вариантының
аз санымен ... ... ... әдістер, сусыздану мен қызып кетуге ... да ... де ... ... ... ғана ... Лабораториялық
бағалаудың сенімділігі мен көзжеткізушілігіне тек қана бірнеше әдістерді
пайдалану ... қол ... ... Олар ... ... ... ... генотип реакциясының мүмкіндіктер ... ... ... ... ... ... өсіру жағдайына фенотиптік жауабының арасындағы ... ... ... ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ
Жаздық бидайдың қуаңшылыққа төзімді сұрыптарының ішінде екі ... ... ... ... ... бас жағында байқалатын
қуаңшылық аймағында (бидайды түптену ... ... ... ... ... Қазақстанға тән, ол жақта қуаңшылық әдетте бидай
вегетациясының соңында болады. Осы тәжірибеде ... ... ... ... ... ... бірі ... ылғал жетіспеуіне
анағұрлым сезімтал өсу процессін айта аламыз, онда ... ... ... фотосинтез бен тыныс алуы анағұрлым төмендейді. Өсу
процесстері сумен қамтамасыз етілгеннен ... де ... Өте ... ... ... белгілі бір бөліктерінде қуаңшылық
әрекетіне деген реттілік байқалады. ... ... ... ... ... түзу параметрлері талданған болатын.
3.1 Бидай өскіндерінің стресс жағдайында өсу ... ... ... ... ... ... және ... жағдайында өсіргенде, олардың құрғақшылық пен тұздылыққа төзімділік
қабылетінің байланысты алынған нәтижелер түрліше ... ... ... 10 ... ... ... жер асты және жер үсті мүшелерінің
биометриялық папаметрлеры төменде көрсетілгендей (сурет 1, 2)
Сурет 1 – Стресс жағдайында өскен ... ... ... ұзындығы (10 күндік)
Сурет 2 – стресс жағдайында өскен дигаплоидты бидайдың сабағының орташа
ұзындығы (10 ... ... ... ... ... тұрақтылығына себепші
болатын, биометриялық ерекшелік қатары бойынша ... ... ... ... ... және алғашқы тамырлардың қолдан
жасалған қуаңшылық жағдайында ДГ07/5-14 ... ... ... ... ... ... параметрлері 9,89 % болды, соған сәйкес,
тамыр өсуі бақылауға қарағанда 3,29 % - ға ... ... ... ... өскіні бойынша одан аздап төмендеу ... ... ... 94,73 %- ды ... Осы ... осмотикалық
стресстің жолағы тамыр өсуіндегі аздаған қысымшылықта байқалады (60 %-ға
сәйкес), донорлық будан ... ... ... осы ... ... ... Бірақ, екі дигаплоидтықтан айырмашылығы Актюбинская 130 х Отан
буданы үшін 79,89 %-дық ... ... ... ... ... тән
нәрсе.
Стресс жағдайында өсу қарқындылығы дигаплоидты линия ДГ07/5-14 ... ... ең ... ... ие ... ... бұл
линияларға қосымша белок жалпы мөлшері мен ... ... ... 3, 4).
Кесте 3 - ДГ07/5-13 және ДГ07/5-14 дигаплоидты линиялардағы ... ... |2 |3 ... ... (NaСl) ... мөлшері(мг/мл) |
Кесте 3 - жалғасы
|1 |2 |3 ... |0,1М |24 |
| |0,17М |51 ... |0,1М |17 |
| |0,17М |28 ... ... ... ... белоктың жалпы мөлшері ДГ07/5-13 пен
салыстырғанда 0,1М NaСl да 1,5 есе, ал 0,17М NaСl-да 1,8 есе көп ... 4 - ... және ... дигаплоидты линиялардағы хлорофил “а”
және хлорофил “б” – ның мөлшері
|генотип ... (NaСl) ... “а” ... “б” |
| | ... ... ... (мг/мл) |
|ДГ07/5-14 |0,1М |0,18 |0,32 |
| |0,17М |0,166 |0,12 ... |0,1М |0,05 |0,28 |
| |0,17М |0,05 |0,21 ... ... ДГ07/5-14-тегі хлорофил “а” мөлшері ДГ07/5-13 пен
салыстырғанда 0,1М ... 3,6 есе, ал 0,17М ... 3,3 есе көп ... “б” ... ... ... ДГ07/5-14 пен салыстырғанда 1,1 есе
көп, бірақ 0,17М NaСl-да 1,75 есеге кем болды.
Өсу процессінің депрессиясы, өсімдіктің реттелу жүйесінің ... ... ... жағдайында гормондардың құрамы - өсу
активаторлары және фенолдық табиғаттың өсу белсенділігі азаяды, ал ... және ... ... ... ... өсу ... ... сәйкес, қатаң қуаңшылық жағдайында өсімідік өлмей, тірі
қалады. ... АБК ... ... ... ... арқылы судың жоғалуының азаюымен қамтамасыз етеді.
Сонымен бірге, дигаплоидты линиялардың, олардың ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... бейімділігін, морфологиялық ерекшеліктері бар айырмашылығын
байқаймыз. Көріп отырғандай, дигаплоидтардың жапырақтарында көп ... ... ... ... ... ... ... қараған болады, яғни жіңішке жапырақты ксерофиттері де ... ... ... қатты қызып кетуден сақтайды. Сонымен ... ... ... ... барлығы байқалады, ол дегеніміз
де ағзаның қорғағыштық қасиетімен сәйкес келеді. Судың жеткілікті мөлшері
кезінде ... ... ... ... да ... ... кезінде олардың көбінің жапырақтары жиырылып қалады
және устьицалары түтікшенің ішінде қалып қояды ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда, жапырақтар
вертикальды түрде ... ... ... ... күн ... ... әсері азаяды және өсімдіктердің ұзақ
уақыт бойғы су болмаушылыққа төзімді қабілеті ... ... ... 25 ... ... төмендеп кетуі мүмкін). Осы кезде хлоропласттар белсенді түрде
жапырақтың мезофилл ... орын ... да, ... ... ... Осылайша, жапырақтың жоғары бетінің тұздануының айна
көрінісі ашық түсі ... ... ... және ... ... ... тереңде жатқан ұлпалары сақтайды; балауыздың жұқа қабаты,
флоэма мен камбийді қорғаушы ... ... ... ... ұрудан қорғайды.
3.2 Стресс жағдайында өскен дигаплоидты бидай өскіндеріндегі пролиннің
мөлшері
Қуаңшылыққа және тұздануға төзімді формаларында қорғанудың биохимиялық
механизмдері бар, ол ... ... ... физиологиялық
процесстерінде жоғары деңгейді ұстап тұру үшін қабілетті ... ... ... гидрофильдік ақуыздардың жиналуы есебінен
жасушалардың сусыздануын болдырмайды. Пролинмен ... ... ... ... ... ... ... жоғарылайды, моносахаридтердің жоғарылауымен, өнімдердің
детоксикациясының ыдырауымен қамтамасыз етеді [25, 26, ... ... ... ... ... ... жинақталуы бақылаумен
салыстырғанда дигаплоидтарда 3-4 есеге дейін артады (сурет 3).
Сурет 3 – Стресс жағдайында өскен дигаплоидты бидай өскіндеріндегі бос
пролин мөлшері
Осмотик ... ... ... ... ... ... ... NaCl мен салыстырғанда стресстік әсері аз болды.
Дигаплоидтық линияларды, Актюбинская 130хОтан донорлық ... ... ... ... ... ... пролиннің
концентрациясы ПЭГ-тің 10%-ды ерітіндісімен салыстырғанда орта есеппен 3,45
есеге артты, ондағы 1М NaCl ... ... ... ... ... ... Полимер тәрізді, бос суды адсорбциялаушы ол, айтарлықтай
әлсіз осмотик болып табылады. ... ... үшін ... ПЭГ
фонында пролиннің концентрациясы бақылаумен шамалас ... ... үшін бос ... ... ... ... ... анағұрлым өсті: ПЭГ фонында – 1,45 есеге, ал NaCl да - ... ... ... ... ең ... ... ие ... ПЭГ фонында
– 2,24 есеге, ал NaCl да - 5,6 ... ... ... ... стресстік факторларда пролин жиқталуының анағұрлым аз
эффектін ... ... ... өсіп келе ... ... бейімделуі, линиялардағы NaCl ... ... ... ... [34]. ... ... және NaCl ... әсерін жоғарылатуы мүмкін, NaCl өсірілген, жапырақ ... ... ... өсу ... ... кезінде пролин синтезі абсциздік қышқылдың жинақталуымен
болжамды түрде ... ... ол ... ... ... ... сонымен қатар цитокинин синтезінің төмендеуін тудырады [25].
Тәжірибелер сериясында ... ... ... ... ... ... деңгейінде, салқындық ( +5... +7 °С 4 сағат бойына)
сонымен қатар, тәжірибенің екі вариантында бос ... ... ... Осы ... ПЭГ үшін ... ... ... екі және одан ... рет жоғарылады.
Ата-аналық формадағы қатынаста дигаплоидты линиялар пролин жинақталу
деңгейі бойынша өзінің асып түсетіндігін көрсетеді. ... Отан ... ДГ 07/5-13 және ДГ 07/5-14 ... ... ... ... отырып, өзгергіштік коэффициенті ... ... ... ... ... Отан сортында 1М NaCl да 3,81-
құрайтынын атап айту керек, ал ... ... ... 4,45 және ... 130- дың ... ... үшін бұл коэффициент 2,51-ке
теңеседі, өйткені ... ... ... ... ... - 2,61 ... құрамы бастапқы линиялар ішінде орташа
орынды алады. Пролиннің өзгергіштік коэффициентінің төмендеуі тәртібімен
пролин құрамы 1М ... ... ... ... етіп ... ... ... (5,6) - ДГ07/5-13 (4,45)
- ДГ07/5-8-1 (3,2) –ДГ 07/5-25 (3,17) ДГ 07/5-17-6 (3). 10% ПЭГ ... ... ... ... ... (2,32), сондықтан
алдыңғы орынды алады, содан соң дигаплоидтар ДГ07/5-13 (1,52) және ДГ07/5-8-
1 (1,15). Зерттелетін ... ... ... ... ... ... генотиптик өзіндік қасиетімен сипатталады, жапырақтардағы
пролиннің әртүрлі құрамымен себептес болады. ... ... ... ... ... сипатымен, ол дегеніміз стресске анағұрлым
дамыған бейімділік жауапты реакциясымен ... ... ... ... индуцирленген пролинді қолдау негізінде ... және ... ... ... ... Бұл реттеуіш транскрипциялық, посттранскрипциялық ... ... ... ... ол ... ... оның ... ролін анағұрлым сәйкестендіріп жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Цитоплазмагиялық ақуыз-реттегіш заманауи ... сай ... ... ... ... ... ... осмотикалық
сигналға ... ... ... кілттік ферменттерінің промоторларына
туыстық қатынас таба отырып және пролиннің ... - ... және ...... ... ... ... пайда болушылық және пролиннің бұзылуын тиімді
реттеуші болып келеді ... ... ... өскен бидайдың су ұстағыш қабілеті
Қуаңшылық пен топырақтың жоғары мөлшердегі ... ... ... көп ... ... ... ... Су
режимінің әртүрлі көрсеткіштерін бағалайтын көптеген әдістер бар, олар
өсімдіктердің ... пен ... ... ... ... қабілеті бар екендігін көрсетеді. Осы көрсеткіштерден суды
сақтап қалу қабілеті (ССҚ) анағұрлым ... Ол ... ... ... жиі ... Суды ... қалу қабілеті бұл жағдайда
суды жоғалтуы тәрізді кесілген жапырақта немесе ... ... ... суды ... ... және ... ылғалдылығы немесе
осмотиктерінің ерітіндісі бойынша бағаланады (кесте 5).
Кесте 5 - Суды ... ... (ССҚ) ... ... жұмсақ бидайдың
линиялары және сорттары
|1 |2 |3 |
| ... ... және |ССҚ ... |ССҚ ... ... ... ... ... ... |
| ... ), % ... ... % |
| Актюбинская 130 сорты ... ... |
| Отан ... |20,61 ±1,2 ... |
| ... ... (Ғ2) ... |79,9±3,1 ... | | ... ... (F1) ... ... ... 5 - ... |2 |3 ... ДГ07/5-17-6 (F1) |10,42±1,3 ... ... ... |- ... ... ДГ07/5-14 |- ... ... ... |- ... ... ... келтірілген мысалдардан дигаплоидтардың суды
сақтау қабілеті будандардың ата-аналық түрлері ... ... ... ... ... ... ДГ07/5-14 будандық формалардың осы мәніне
анағұрлым жақын. Судың жетіспеуі жағдайындағы ... ... ... ... ... болады. Суды анағұрлым көп
сақтағыштық қабілеті, қолдан жасалған қуаңшылық кезінде Отан ... және ... ... ДГ07/5-14 (84,13%). Ары қарай ССҚ мәнінің
төмендеуі тәртібімен: ... ... ... ... ... ... ДГ07/5-20, Дигаплоид ДГ07/5-17-6, содан ... 130 ... ... ... ... суды ... ... 10,42% -
дан 30,79 % - ға дейінгіні құрайды. Осылайша, мысалы, будандардың ... ... ССҚ ... маңызы келесідей болады: Актюбинская 130 -
10,79 %, Отан - 20,61 %. ... түрі үшін ... ... үшін ... ... линиялар) орташаландырылған ССҚ
көрсеткіштері 30,79 % құрайды. ... су ... ... ... және ... тең ... 27,37 % және 10,42% сәйкес.
ҚОРЫТЫНДЫ
1. Стресс жағдайында ... ... ... ... ... зерттеу барысында, 10 % - тік ПЭГ пен ... М NaCI – дың ... ... өсуіне анағұрлым жоғары ықпал ететіндігі
белгілі болды. Стресс жағдайында зерттеліп отырған дигаплоидты ... ... пен ... ... жоғары көрсеткішке ие болғандықтан
осы линиялар құрғақшылық және ... ... ... ... ... Осы екі ... ... анықталған белоктың жалпы мөлшері
мен хлорофил мөлшері өсу көрсеткішіне сәйкес келді. Яғни, ... ... ... ... ... ... ДГ07/5-14 линиясында ДГ07/5-13
линиясымен салыстырғанда жоғарғы концентрациясымен ерекшеленді.
2. ... және ... ... бос пролиннің жинақталуы
өсімдіктің стресс факторларына тұрақтылық қасиетін жоғарлатады. Осыған
байланысты дигаплоидты ... ... ... ... ... ... ... өлшеу арқылы линиялардың төзімділік
қабылетін аныықтауға болады. Пролин мөлшері бойынша, жоғардағымен ... қол ... ... 10 % - тік ПЭГ пен ... 1 М NaCI ... ... өскіндерінідегі бос пролиннің жинақталуы жоғары көрсеткішке ... және ... пен ... ... бос ... ... ... көрсеткішке ие болғандықтан бұл линияларды құрғақшылық және
тұздылық стресс ... ... ... жоғары деп бағаланды.
3. Өсімдіктің құрғақшылық пен тұздылыққа төзімділігінің және ... ... су ... ... айтуға болады. Стресс жағдайында
дигаплоидты бидайдың су ұстағыш қабылеті дала ... мен ... ... ... жағдайында жоғары мәнге ие болды. Қолдан жасалған
құаңшылық жағдайында зерттеліп отырған дигаплоидты ... ... пен ... ... су ... ... ... нәтиже
көрсетті. Сондықтан ДГ07/5-14 пен ДГ07/5-13 линиялары стресс ... деп ... ... ... ... бидай линияларының стресс жағдайында өсу
қарқындылығы, оның ... бос ... ... және су ... ... ... ... осы көрсеткіштеріне қарай
зерттелген дигаплоидты бидай линияларының ... ... пен ... ... және тұздылық стресс факторларға төзімді ... ... ... ... ... И.Р., ... Ш., Бишимбаева Н.К., Уушнаренко С.В., Азимова
Е.Д. Биотехнология ... ... - ... ... 1992, - Б. 7 ... ... 2003, 6(4): 42-47.
Жаң Жың У, Суй Уй Ниң, Шын Йау Бо. ... ... ... ... // ... ауыл шаруашылық
технологиясының сілтеме журналы. – 2003. – № 6(4). - Б. 42 - ... ... ... ... Шаң ... Уый Шу Иң, Лу Уй Тан. ... ... құрғақшылық стресс
факторының әсері // Су алмасу физиологиясының хабаршысы. – 2006. - № 10.
- Б. 30 - ... ... Цан Жун. ... ... ... ... ... Қытай ауыл шаруашылық баспаханасы, - 2002. - Б. 119 - ... ... ... Щау Йан, Шоу Жан У, Доң Жы Щан. ... ... ... әсері // Батыс Солтүстік педпгогикалық университетінің
хабаршысы, - 2OO4. - № 40(3), - Б. ... ... В.И. ... ... ... к ... ... среды. - М:
Изд. “Графикон принт”, 2005. - 224 ... ... Г. На ... ... ... - М: ... 1972. – 122 ... Тарчевский И.А. Катаболизм и стресс растений. - М: ... ... ... В.В., ... Г.А. ... растений: Учебник. - М: Высшая
школа, 2006. - 742 с.
10. Алехина Н.Д., Балнокин Ю.М., Гавриленко В. Ф. и др. ... – М: ... 2005. – С. ... ... ... 金眉出版. – 2008. – 485 с.
Пың Жың Пиң. Бидай шаруашылығның технологиясы. – ... 2008, - Б. ... ... ... Шиаң Шың, Жаң Мяу Шия т.б. ... ... ... ... ... ... // ... тұқымдастарының
ғылыми зерттеу журналы. – 1998. - № 18(4): - Б. 38 - ... ... Ә., ... ... және ... ... – Алматы:
Қайнар, 1994. – Б.170 - 177.
14. Аубекеров Т.А., Жұмағұлов Ж.Ж., Өсімдік ... және ... ... ... 1988. – Б. 15 - ... Щептков Г., Ысқақов М.Ә., Әрінов Қ.К., ... И.И., ... ... ... ... сақтау және сақтандыру. – Астана,
2001. – 75 б.
16. Оразалиев Р.А., Қазақстан бидайы. – Алматы: Қайнар, 1984.
17. ... S., Sariyeva G. ... for crop ... ... by flag leaf rolling in spring wheat: Effect of ... In book “Plant stress and biotechnology. Ed. ... (India), Wei Tang (USA) and Song Quan Song (PR China). ... Oxford Book Company REG, 2007. ... ... Sariyeva G.E., ... S.S. Ecophysiological approach of peroxidase
activity and thermostability of cell-bound forms in wheat leaves ... ... // Acta Botanica ... 2003. – V.45, - № ... P. 399 - ... Kochmetova A., Sariyeva G., Kenjebaeva S. Yield stability and drought
resistance in wheat // Acta Botanica Hungarica. - 2003. – V.45, - № ... P. ... ... С.С., ... Г.Е. Роль ... ... «свернутый
лист» в повышение засухоустойчивости пшеницы // ... ... и ... ... Алматы. – 2005. – С. 102 - 105.
21. «Ғылым әлемі». Құрғақшылыққа төзімді өсімдік алу, 2010. -19-21 сәуір, -
Б.158 – ... ... S., ... A., Bogdanova E. Develoment of drought
resistant cultivars through mutation approach in wheat. ... Symp. On Induced ... in plants, 2008, Vienna. ... ... B.C. ... ... - ... Наука, 1990. -
243 с.
24. Жученко А.А. Адаптивное растениеводство (эколого-генетические аспекты):
теория и практика.- М. ... 2008. -Т. 1.-814 ... ... Т.Л., ... А.И. К ... об ... ... способности ячменя // Матер. ... ... ... ... ... ... в Казахстане:
селекция, биотехнология, генетические ресурсы» (Астана, 4-6 августа 2004
г.). –Алматы: Изд-во «Бастау», 2004. – Е.1. – С. ... Dajic Z. Salt Stress // ... and ... Biology of ... in Plants / Eds Madhava Rao K.V., Raghavendra A.S., ... ... Kluwer, 2006. ... ... ... Bulletin of ... пролин мөлшеріне байланысты құрғақшылыққа
төзімділігін анықтау әдістері // Қытай ботаника журналы, - 2001. - ... - Б. ... ... ... Шиң, Дың Го И, Дың Ши Пин т.б. ... пен ... стресс
факторларының жаздық бидайға әсерін салыстырмалы зерттеу. // Гасу
аймақтық ауыл ... ... ... - 2002. - № ... Б. 53
- 56.
29. 张海燕,趄可夫.盐分和水分胁迫对盐地碱篷渗透调节效应的研兜.植物学报,-
1998. 40(1):56-61.
Жаң Хай Йан, Зоу Ке Фу. Өсімдіктерге құрғақшылық пен ... ... тұз ... ... жасау арқылы зерттеу. // ... - 1998. - № ... Б. 56 - ... 衡水学院学报 .20O6,8(1):67-69.
Journal of Hengshtd University.2006,8(1):67-69.
// Хың Шуй университетінің журналы, - 2006. - № 8(1): - Б. ... ... . 306 ... ... ... ... ... өсімдіктер физиологиясы зерттеу
бөлімшесі. Өсімдіктер физиологиясын зерттеудегі жаңа сілтемелер. -
Пекин: ғылыми ... ... - 2000. - Б. ... ... Тян Ши, Лю Тау Пу, Уаң Жиң Йан. ... және ... ... өсімдік жапырағындағы ферменттердің активтілігіне әсерін зерттеу
// Батыс Солтүстік ботаника журналы,- 2004. - № 24(7): - Б. ... ... К.Ж. ... ... ...... 2004. –С. ... Кузнецов В.В., Шеякова Н.И. Пролин при стресс: биологическая ... ... // ... ... - 1999. –Т.46. -№2. ... ... Л.Г. ... ... ... с стрессам.
Методическое руководство. - М.: Наука, 1989. - С. ... Chaves M.M. (1991) Effects of wanter deficits on carbon ... of ... Botany 42, - P. 117 - 124.
37. Grichko V.Glicr B. (2000) Ethylene and flooding stress in plants. ... and ... 39, - P. 1 - ... ... М.М. ... Р.Е. Берсімбаев. Үлкен практикум
«биохимиялық зеріттеу әдістері». Алматы, 1998. - С. -8.

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
«Кабельдің бірінші реттік параметрлерін өлшеу» атты зертханалық жұмыс3 бет
«Тамақ өнімдерінің және шикізаттың сапасын бақылау және бағалау» Дәннің биохимиялық бағасы5 бет
«Тан» сериясы сусындарының микрофлорасына морфо-биохимиялық сипаттама беру36 бет
«өндіріс ғимаратарындағы микроклимат параметрлерін анықтау»13 бет
Автомобиль ілініс муфтасынын негiзгi параметрлерiн аныктау71 бет
Адамның қоршаған ортаға биогеохимиялық адаптациясы. Биосфераның биогеохимиялық ұйымдастырылуы және популяцияның физиологиялық гетерогендігі19 бет
Азотфиксациялаушы цианобактерия NOSTOC CALSICOLA – ның морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық қасиеттерін зерттеу35 бет
Аралас шөп тұқымын сақтауда жүретін физиологиялық, биологиялық және микробиологиялық үрдістер17 бет
Баланың физиологиялық және биологиялық дамуы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь