Көшпелілер туралы түсінік

I.Кіріспе.
1.Көшпелілер туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2
1.1. Көшпелілер туралы ғалымдардың ой.пікірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2
II.Негізгі бөлім.
1.Қазақстан жерінде өмір сүрген ежелгі көшпелілер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
2. Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпелілер мәдениеті мен өнері...5
3.Сақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
3.1.Үйсіндер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
3.2.Қаңлылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
3.3.Ғұндар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
III.Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
Көшпелілер туралы түсінік алдымен отырықшы халықтар арасында қалыптасты. Б.з.д. V ғасырда өмір сүрген тарихшы Геродот көшпелі скиф тайпаларының тұрмысын мадақтап жазды. Көшпелілердің табиғат аясындағы өмірін басқа да антик тарихшылар, философтар, орта ғасырлар ойшылдары сипаттады. Оларға табиғаттың төл баласы сияқты көшпелілер өмірі таза, қулық-сұмдықтан, отырықшы-қалалық өркениеттің жаман қасиеттерінен ада болып көрінді.
Сонымен қатар көшпелілер туралы нашар түсініктер сол ерте заманда-ақ қалыптасты. Көне Қытайда "көшпелілер жабайы, мәдениеттің қас жауы" деген түсінік қалыптасты. Еуропада да көшпелі ғұндарды "тағы-жабайылардың тұқымы, өркениеттің жауы" деп есептеді.
XVIII—XIX ғасырлардағы Еуропа ғалымдары да көшпелілер туралы өз көзқарастарын білдіріп отырды. Мысалы, Монтескъе көшпелілер қоғамын "әділетті, теңдікті қоғам" десе, Фергюсон, Адам Смит: "Көшпелілерде мүлік теңсіздігі, әлеуметтік теңсіздік ерте пайда болды", — деген. Ал философ Кант: "Мемлекеттің өзі көшпелілер мен отырықшы-егіншілердің өзара қақтығысынан, қорғаныс мақсатында пайда болды" деген тұжырым жасайды. Атақты философ Ф. Гегель: "Көшпелілерде әлеуметтік қарама-қайшылық болғанымен, мемлекет болған жоқ", — деп есептеген.
XX ғасырдағы Еуропа ғалымдарының көшпелілікке көзқарасы әр түрлі болғанымен, бұл қоғамның жағымсыз жақтарына ғана назар аудару басым болды. Мысалы, Рацель, Гумплювич, Торнвальд, Тойнби деген ғалымдар: "Көшпелілер өз бетімен өркениет жасауға қабілетсіз, олар мемлекетті, басқа да өркениет жетістіктерін отырықшы елдерді жаулап алу арқылы ғана үйренді" деген тұжырымдар айтты. Олардың және бұл ғалымдардың жолын қуушы қазіргі заманғы зерттеушілердің пікірінше: "Көшпелі қоғам — бұл бір орнында тоқырап, өз бетінше дами алмайтын қоғам, отырықшы мәдениеттің әсерінсіз өркениет жасай алмайтын қоғам, болашағы жоқ қоғам".
Көшпелілік кеңес ғылымында XX ғасырдың 20—40-жылдарынан бастап зерттеліп келеді. Бұл саладағы кеңес тарихшыларының еңбектерінде де маркстік-лениндік көзқарас басым болды, зерттеушілер, негізінен алғанда, көшпелілердің қоғамдық құрылысына ғана мән берді. Мысалы, А. П. Чулюіиников деген зерттеуші: "Көшпелілерде таптық қоғам болған жоқ, тек рулық қауым болды", — десе, П. Кушнер: "Көшпелілерде "рулық мемлекет", феодализмнің бастапқы нышандары ғана пайда болды", — дейді.
1.Аманжолова М.К., Беркінбекова А.М., Әбілқасов Ғ.М. Мәдениеттану (барлық мамандықтардың студенттеріне арналған). Оқу құралы. Қарағанды: ҚарМТУ, 2004. 117 б.
2. Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4
3. Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006.
4.Қазақстан тарихы. Бағдарлама. 5-7 сыныптар. РОНД. 2003ж.
5.Қазақстан тарихынан әңгімелер. Ж.Артықбаев, Ә.Сабданбекова, Е.Әбіл 2006ж.
        
        Жоспар:
I.Кіріспе.
1.Көшпелілер туралы
түсінік.....................................................................
..........2
1.1. Көшпелілер туралы ғалымдардың ой-
пікірі................................................2
II.Негізгі бөлім.
1.Қазақстан жерінде өмір сүрген ... ... ... ... көшпелілер мәдениеті мен өнері...5
3.Сақтар....................................................................
...............................................6
3.1.Үйсіндер................................................................
...........................................10
3.2.Қаңлылар................................................................
.........................................13
3.3.Ғұндар..................................................................
............................................14
III.Қорытынды...............................................................
........................................16
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
................17
Көшпелілер туралы түсінік алдымен отырықшы халықтар арасында
қалыптасты. Б.з.д. V ... өмір ... ... ... көшпелі скиф
тайпаларының тұрмысын мадақтап жазды. Көшпелілердің табиғат аясындағы
өмірін басқа да антик тарихшылар, философтар, орта ғасырлар ойшылдары
сипаттады. Оларға табиғаттың төл баласы ... ... ... ... ... ... ... жаман қасиеттерінен ада болып
көрінді.
Сонымен қатар көшпелілер туралы нашар түсініктер сол ерте
заманда-ақ қалыптасты. Көне Қытайда "көшпелілер жабайы, ... ... ... ... ... Еуропада да көшпелі ғұндарды "тағы-
жабайылардың тұқымы, өркениеттің жауы" деп есептеді.
XVIII—XIX ғасырлардағы Еуропа ғалымдары да көшпелілер туралы өз
көзқарастарын білдіріп отырды. ... ... ... ... теңдікті қоғам" десе, Фергюсон, Адам Смит: "Көшпелілерде мүлік
теңсіздігі, әлеуметтік теңсіздік ерте пайда болды", — ... Ал ... ... өзі ... мен ... ... ... мақсатында пайда болды" деген тұжырым жасайды.
Атақты философ Ф. Гегель: ... ... ... ... ... жоқ", — деп есептеген.
XX ғасырдағы Еуропа ғалымдарының көшпелілікке көзқарасы әр түрлі
болғанымен, бұл ... ... ... ғана назар аудару басым болды.
Мысалы, Рацель, Гумплювич, Торнвальд, Тойнби деген ғалымдар: "Көшпелілер өз
бетімен өркениет жасауға қабілетсіз, олар мемлекетті, басқа да ... ... ... ... алу арқылы ғана үйренді" деген
тұжырымдар айтты. Олардың және бұл ғалымдардың жолын ... ... ... ... "Көшпелі қоғам — бұл бір орнында тоқырап, өз
бетінше дами алмайтын қоғам, отырықшы мәдениеттің әсерінсіз өркениет жасай
алмайтын қоғам, болашағы жоқ ... ... ... XX ғасырдың 20—40-жылдарынан бастап
зерттеліп келеді. Бұл саладағы кеңес тарихшыларының еңбектерінде де
маркстік-лениндік ... ... ... ... ... ... қоғамдық құрылысына ғана мән берді. Мысалы, А. П. Чулюіиников
деген зерттеуші: "Көшпелілерде таптық қоғам болған жоқ, тек ... ...... П. ... ... "рулық мемлекет", феодализмнің
бастапқы нышандары ғана пайда болды", — дейді.
XX ғасырдың 30-жылдары С.П.Толстов пен Б.Я.Владимирцевтің көшпелі
қоғам туралы ... ... ... ... әр ... нұсқада
қайталанып, дамытылып келді. С. П. Толстовтың пікірі бойынша: "Көшпелілер
отырықшы ... ... ... ... содан соң феодалдық
қоғамды басынан өткізді. Бірақ көшпелілердің құлиеленушілік қоғамы әскери
құлиеленушілік демократия немесе патриархаттық монархия түрінде құрылды".
"Көшпелілердегі меншіктің негізі жер ме, мал ма?" ... ... ... ... Бір топ ... "Көшпелілерде рулық қоғам
қалдықтарымен араласқан феодалдық қоғам болды және феодалдық меншіктің
жерге қатысты ... ... жеке ... ...... айтты. Екінші
бір топ зерттеушілер: "Еуразия көшпелілері патриархалдық-феодалдық қоғамда
өмір сүрді, осы таптық қоғамдағы меншіктің негізгі түрі ... ... ... болды, ал жер рулық қауымның ортақ иелігінде болды", —деген пікірді
ұстанды.
Көшпелі ... ... ... орта ... және ... ... ... жиі қозғалып отырды. Олардың пікірі бойынша,
далалы, шөлейтті, ... ... ... ... ... ... қарай мал шаруашылығы, көшпелілік қалыптасқан. Осындай
халықтардың бірі — қазақ халқы далалы, шөлейтті аймақты игерудің бірден-бір
жолы мал шаруашылығы деп ... және ... ... жағдайға икемделе өмір
сүрудің тамаша үлгісін көрсеткен.
XX ғасырдың 30-жылдарынан бастап тоталитарлық жүйе идеологтары
көшпелілікке қарсы шыға бастады. "Адам табиғатты ... ... ... ... ... ... ... идеологияның өкілдері көшпелі
мал шаруашылығымен айналысып келген халықтарды жаппай ... ... ... ... Ал осы қате көзқарастан қазақ халқы 30-
жылдары қатты күйзеліске ұшырап, жаппай қырылып, көпшілігі елден ауып
кетуге мәжбүр болғандығы ... ... ... ... жекелеген ғалымдар
көшпеліліктің географиялық-экологиялық себептерін қайта мойындай бастады.
Осы ғалымдардың ... ... ... кейбіреулер айтқандай,
"адамзаттық өркениеттің сара жолынан адасу" емес, керісінше, ... ... даму ... ... ... ... ... далалы,
шөлді, шөлейтті табиғатта өз шаруашылығын қалыптастырған, олардың негізгі
күнкөріс көзі мал болған, мал басы ... ... ... ... ... сөйтіп жылжымалы өмір салты қалыптаскан".
Көшпелі халықтар, оның ішінде ғұндар мен түркілердің тарихына
ерекше мән берген тарихшы Л.Н.Гумилев болды. Ол Еуразия көшпелілерінің ... ... ... ... өте жоғары бағалады. Дегенмен Л.Н.Гумилев:
"Халықтар дамуында, олардың қалыптасуында, шаруашылық-мәдени
ерекшеліктерінің пайда болуында ... ... ... ... ... деп ... Оның ойынша, "бүкіл тарихи үдеріс географиялық,
биосфералық өзгеріске тікелей және толығымен ... Л.Н. ... ... кезінде сыналған да еді.
Археолог К.Ақышевтың пікірі бойынша, Қазақстан жерінде ... ... ... ... қола дәуірінің соңы, темір дәуірінің
басына, яғни б.з.д. IX—VII ғасырларға жатады. Осы ... ... ... ... ... ... бойымен көшу, ал Шығыс Қазақстан мен
Жетісуда қыста жазықтар мен қар аз ... ... ... ... ... таулы жайлауларға көшу қалыптасқан. Оңтүстік Қазақстан аймағында ерте
заманнан-ақ көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы шаруашылық пен тұрмыс орын
алған.
Өткен ғасырдың 60—70-жылдарынан бастап қазақ ... ... ... ... ... шыға бастады. Бұл ретте
С.Зимаиовтың "Қазақтардың XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қоғамдық
құрылысы", В.Ф. ... ... ... ... ... С.
Толыбековтің "XVII—XX ғасырдың басындағы қазақтардың көшпелі қоғамы",
Д.Кішібековтің "Көшпелі қоғам: шығуы, дамуы, құлдырауы", Н. Масановтың
"Қазақтардың көшпелі өркениеті", т.б. еңбектері ... ... ... пікірінше, көшпелі жұрттар өз бетімен таптық
қоғамның ең алғашқы сатысына жетеді, ал олардың әрі қарай дамуы отырықшы
халықтардың ықпалымен ғана іске ... ... ... — бұл даму ... ... ... ... қоғамның ежелгі замандағы, орта ғасырлардағы
мәдени, әлеуметтік-саяси оңды жақтары, артықшылықтары мойындалып келеді.
Көшпелі өркениеттің адамзат тарихындағы заңды құбылыс, ... өмір ... ... бір түрі ... ... ... бастады.
Көшпеліліктің шығуы, көпшілік жағдайда, географиялық ортаның
тікелей әсерімен байланысты. Сондықтан да көшпелілік белгілі бір нақты
тарихи кеңістіктерде ғана таралды. Көшпеліліктің ... ...... ... жағдайлар, экологиялық ұяның (ниша) шектеулі мүмкіндіктері,
табиғи ресурстардың сол өлкеде өмір сүруші этностың алдына қоятын табиғи
талаптарына байланысты. Көшпелілік белгілі бір ... ... ... ... ... бұл — ... жартылай шөлейт,
шөл және құрғақ далалар, тау бөктері, тау аймақтары. Мұндай жерде көбінесе
жаңбыр аз, жылдық ылғалдың мөлшері 200—400 мм ... ғана ... ... ... Монғолия, Жоңғария, Араб түбегі, Оңтүстік-батыс,
Оңтүстік Азиядағы шөлдер мен шөлейтті аймақтар, Африка континенті жатады.
Қазақстан шеңберінде көшпелілік қалыптасқан аймаққа ... ... ... ... Жем ... ... ... маңы
далалары, Сарыарқа, Мұғалжар, Маңғыстау жоталары, Алтай, Тарбағатай,
Жоңғар, Іле Алатауларының тау беткейлері және таулы өлкелері жатады. Бұл
аймақтардағы ... ... ... осы аймақтар мен отырықшы-
егінші мәдениеттер шекараларында маргиналдық аймақтар қалыптасты. Оларға
тән шаруашылық-мәдени ...... ... шаруашылық пен мәдениет.
Мұндай аймақтарға Сырдың бойы, жартылай Ертістің, Тобылдың, Есілдің,
Жайықтың бойлары, Жетісу, Шығыс Қазақстанның таулы және тау бөктерінің
кейбір алқаптары, ... ... ... ... Іле, ... Алатауындағы
тау бөктерлерінде жылына 500 миллиметрден астам ылғал түседі. ... ... ... ... ... ... ... пайда
болып, отырықшы мәдениет қалыптасқан. Құнарлы топырақты, жұмсақ климатты
Сыр бойы, Шу, Талас аймақтарында қола ... ... ... ... ... ... дамыған қала мәдениеті қалыптасқан. Дегенмен де осы
егіншілік, отырықшы мәдениет қалыптасқан ... өз ... де ... ... ... ... жалпы алғанда, бұл өңірлердің де
шаруашылық-мәдени тұрпаты жартылай отырықшы, жартылай көшпелі болған. Әр
заманда климаттық ... ... ... ахуалдарға
байланысты бұл өңірлерде бірде отырықшы, жартылай отырықшы егіншілік
шаруашылық пен тұрмыс қалыптасса, (мөлшермен VI—XIII ғғ. ... ал ... ... ... ерте ... дәуірі, соңғы орта ғасырлардан XX ғ.
басына дейін) жартылай ... кей ... ... ... шаруашылық
мәдени тұрпаты қалыптасты.
Палеоклиматология ғылымында әрбір континенттің өз ішінде ұзақ
мерзімдік климаттық ... ... ... ... бойы ... келіп
отыратын климаттық-табиғи жағдайлар жиі кездеседі. Осындай табиғи-климаттық
өзгерістер ұлан-байтақ жерімізді ежелден мекендеген халықтың (ал біз
солардың тегін, мәдениетін жалғастырушы екенімізде шүбә ... ... ... кескінінің, түрлерінің әр замандарда белгілі бір
өзгерістерге ұшырап отыруына міндетті түрде әсер еткен.
Көшпелілік ... ... ... Оның ... ... ... ... себептері бар. Малшылықтың алғашқы түрі — үй маңында
мал өсіру болды. Ал "Көшпелі мал ... ... ... ... ... әр түрлі пікір бар. Кейбір ғалымдар: "Отырықшы малшылық біртіндеп
дамып, мал басы ... Мал басы ... ... ... ... жайылым
ауыстырып отыру қажеттілігі туады. Бұрынғы отырықшы малшылар біртіндеп
жайылым ауыстырып, ... ... ... ... ... көшпелілік
қалыптасты", — дейді. Ал енді бір зерттеушілер бұл жағдайды қола дәуірінің
соңындағы климат жағдайының өзгеруімен — ... ... ... басталуымен түсіндіреді. Көшпелі қоғам тарихын зерттеуші
ғалымдар басқа да көптеген себептер бар дейді. Олар: мал ... ... ... дәуірінің басында бақташының атқа мінуі, біртіндеп жылқыны ... ... ... ... ... соң қола, кейініректе темір
ауыздықты, одан үзеңгіні, ертоқымды пайдалануы көшпелі мал шаруашылығының
дамуына, ғасырлар бойғы мал бағудың тәжірибесінің қалыптасуына негіз болды.
Көшпелілік тек ... ... түрі ғана ... бұл ... де түрі.
Тіршіліктің көзі мал болған халық оның өнімдерін ... ... ... ... ... ... жүнін киімге, үй тұрмысына,
тіпті сүйегі мен мүйізін де қажетіне жаратты. Көшпелі тұрмыс қалыптасуы
барысында, алдымен, ... одан соң ... ... да ... ... баспанасының алғашқы түрі арба үстіне орнатылған басқалқа,
қос, күрке. Бара-бара ... ... ... ... уық, ... үйді ... тапты. Көшпелілердің ыдысы да көшуге ыңғайлы, сынбайтын,
икемді материалдан — ... ... ... ... ... мал ... бірнеше өтпелі
түрді: үй маңындағы малшылық, алысқа ұзамайтын бақташылық, жайлау
бақташылығын басынан кешірді.
Көшпелілік басталған ... ... б.з. ... ... ... ... тайпалар алдымен шөл далалардағы сусыз
аймақтарды қыстық жайылым ретінде игерді. Содан соң ... ... ... ... түрлерін игерді. Шеңберлік немесе айналмалы
көшпелілік дегеніміз — белгілі бір шеңбермен, ортадағы су көзінен
алыстамай, айнала көшіп-қонып отыру. Әдетте, бұл көшпелілік малды ... ... ... ... ... тәжірибесінде болған. Ендік
көшпелілік — батыстан шығысқа, одан соң шығыстан батысқа көшіп-жылжып
отыратын көшпеліліктің түрі.
Б.з.д. ... ... ... ... шаруашылық иен
тұрмыстың жаңа жетістіктері пайда болды. Олар — темір үзеңгінің шығуы, ағаш
ердің таралуы (бұрын тоқым сияқты жұмсақ ер болған), ... уық, ... киіз ... шығуы, т.б. Осы кезде, мөлшермен V—VI ғасырларда, ... ... ... ... ең ... деңгейіне көтерілді. Зерттеулерге
карағанда, осыдан кейін де 1000 жылға таяу ... ... ... билікте
басымдығын көрсетті. Олар бүкіл Азия, Еуропаның жартысында, Солтүстік
Африкада өзінің билігін жүргізді. Олар Еуразия континентіндегі бүкіл саяси
жағдайды уысында ұстады, сауданы, ... ... ... ... ... олардың әскери күшінің мықтылығына байланысты болды.
V—VI ғасырларда басталған көшпеліліктің ... ... ... ... құлдырай бастады. Мылтықтың шығуы көшпелілердің соғыстағы
басымдылығын әлсіретті.
Көші-қон үшін дөңгелекті көліктің шығуының мәні зор.
Дөңгелекті көлік суреттері қола дәуірінің ... ... ... ... ... Бесінші Пазырық корғанынан күймелі арба және
жүк таситын үлкен арба табылған. Бұл — сақ дәуірінің көлігі. ... ... ... бір ... болған, кейінірек екі дәртелі арба
пайда болады
Ендігі жерде көшпелілер шөлді далалы аймақтарда өзімен-өзі
оқшауланып, отырықшы елдерге әсері әлсіреді.
Б.з. бұрынғы VIII-IV ғасырларда өмір ... сақ ... ... ... ... ... деректер де кездеседі. Бұл
тайпалар ежелгі иран және грек жазбаларында, Авеста діни кітабында және
тағы басқаларында сақтар, азиялық ... ... ... атты ... деп ... ... ... сақ тайпалары үш топқа бөлінеді.
Олар: 1. Теңіздің арғы ... ... ... 2. ... ... ... 3. ... сусынын дайындайтын сақтар
(хаомаваргалар). Сырдария бойы мен Арал теңізі маңын мекендеген сақ
тайпалары тарихи деректерде массагеттер деп аталады. Сонымен бірге ... ... ... (дайлар), батыста савраматтар, орталықта
исседондар, солтүстік-шығыста аримаспылар мекендегені туралы айтылады.
Қазақстан аумағында мал шаруашылығымен айналысқан тайпалар
туралы зороастриялық жинақ Авестада айтылады. Бұнда ... ... ... және ... бірге қазіргі Орта Азия мен Қазақстан аумағын
мекендеген көшпелі ... ... ... ... ... ... ... «турлар» деген жинақталған атпен аталады. Парсы патшасы
Дарийдің Бехистун жазбасында былай деп айтылады: «мен сақтардың
әскерлерімен ... ... арғы ... ... ... ... бұл ... бөрік киеді. Содан кейін теңізге жақын кеме көпірін қайтадан өз
орнына қойдырдым. Осы көпірмен мен елге өттім, сөйтіп мен сақтарды ойсырата
талқандадым, ... ... ... ... енді ... ... алып ... ал олардың біріншісін, Схунха деп атайтын басшысын қолға
түсіріп, маған алып келді. Сол жерде мен өз әміріммен екінші ... ... етіп ... ... ... бұл ел маған қарады».
«Тарих атасы» атанған Геродот сақтар туралы былай деп жазады: «Бұл
халық өзінің көптігімен және ... ... ... ... ... мен ... жөнінен скифтерге ұқсайды. Садақ тартып, найзамен
айқасады. Олардың барлық заттары алтын мен мыстан жасалған. Темір мен ... ... Олар егін ... Үй ... мен ... ... сағасы) өзенінен балық аулайды, ет жейді, сүт ішеді. Құдайлар мен
күнге ғана табынып, құрбандыққа жылқы шалады». Сақтар мен скифтер туралы
мәліметтер Страбонның, ... Гай ... ... ... т.б. ... авторларының еңбектерінде кездеседі.
Сақ тайпалары көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен
айналысты. Олар негізінен ... қой түйе ... Өзен ... мен суы
мол жерлерде егін шаруашылығы да дамыды. ... сақ ... жыл ... ... ... ... өздерінің табындарымен, дүние-
мүліктерімен әртүрлі бағытта алыс жерлерге көшті.Сақтардың мал
шаруашылығының негізгі бағыты қой ... ... ... зерттелген
обалардың көпшілігінен қой суреттерінің, әдет-ғұрыптық ет тағамдары
қалдықтарының көптеп табылуы ... бола ... ... еті мен сүті ... ... ... киіз ... арқан есу және жіп иіру үшін жүні де
пайдаланылды. Бесшатыр обаларынан табылған заттар дәлелдегендей сақтар
киіздің көптеген түрін киіз үйді ... ... ... сәндік бұйымға
арналған киіздер және т.б. жасай білген. Көшпелі малшы мен ... ... ... ... рөл ... Аса ірі, жүйрік аттарды көсемдер мен
атақты жауынгерлер мінді. Олар ... жеке ... ... ... өлсе ... басында бауыздалып бірге көмілді. Батыс және Оңтүстік
Қазақстанның ... ... ... ... сақтарда түйе өсіру кең
дамыды. Ірі қара малы аз өсірілді.
Сақ заманында доңғалақты көлік те жақсы ... ... екі, төрт және алты ... арбалар болды. Арба үстінде
орнатылған көшпелі киіз үйлер де пайдаланылды. Сақ тайпаларында тұрмыстық
үй заттарын жасау, еңбек ... қыш ... және тағы ... да ... Олар неше ... ... ... безендіріліп жасалды.
Сол кездегі тарихи деректерде сақтар батыл, әрі жауынгер халық
ретінде айтылады. Ер кісілер үнемі ат үстінде болған. Герадоттың ... ... ... жауынгерлер болды. Парсы мемлекетінің патшасы Кир
Лидия билеушісі Крезбен соғысқанда сақтардан әскери көмек алған. Лидияның
патшасын ... ... Кир ... ... жеріне басып кіреді.
Бірақ олардың жеңісі ұзаққа созылмайды. Сырдария өзенінен өткен жерде
сақтардың әйел ... ... ... ойсырата жеңіп, Кирдің басын
алады.
Б.з. бұрынғы 519-518 жылдары парсы патшасы 1Дарий сақтар жеріне
жорық жасайды. Олардың әскерін сақ тайпасының бақташысы, жас ... ... шөл ... алып ... ... ... Сақ ... кейіннен
парсылармен бірігіп грек-парсы (Марафон шайқасы)соғыстарына қатысады. Б.з.
бұрынғы ІV ғасырда әлемнің көп жерін басып алған әйгілі қолбасшы Александр
Македонскийдің әскерлері б.з. ... 330-327 ... Орта ... аттанады.
Бірақ сақ жауынгерлерін жеңе алмай, Сырдария өзеніне жете бере кейін
қайтуға мәжбүр болды.
Сақтар мемлекетінің ... ... ... демократияға негізделді.
Бүкіл елді тайпа мүшелері сайлаған тайпа көсемі-патша басқарды. Ол әрі бас
қолбасшы ... ... ... ... жүргізді, тайпа мен рулар арасындағы
жайылымдық өмірге белсенді араласты. Тіпті олардың кейбірі мысалы, Томирис,
Зарина және т.б. тайпа көсемі болып сайланды. Сақ ... ... ... үш тобы ерекшеленді. Олар жауынгерлер, абыздар,
басқа қауым адамдары (малшылар мен ... ... ... құрылыс жүйесін мынадай схема түрінде
беруге болады: 1)шағын туыс отбасылар ... ... ... 2) ... ... ... ... одағы.
Сақ тайпаларында металл өндіріп оны өңдеуге байланысты кәсіпшілік пен
қолөнер жоғары деңгейде дамыды. Сақ шеберлері қоладан әртүрлі қарулар, ат
әбзелдерін, ... ... ... үй ... ... ... ... тамаша үлгідегі қыш ыдыстар жасалды. Сақ тайпалары шеберлерінің
жасаған мәдениеті ... ... деп ... Оның басты тақырыбы аңдар мен
жануарлар қолөнер туындыларында бейнелеу болды. Бұл бейнелеу өнері Сібірге,
Қазақстанға Орта Азияға, Оңтүстік Шығысқа, Еуропаға көптеп ... ... ... ... ... ... де ... жүр. Қазіргі ұзын балақты шалбарлар, қысқа жеңді көйлектер, әшекейлі
киімдер осы сақтардан қалған киім үлгілері. Қазақтардың мәсісі мен ... және ... де ... сақ заманынан бері келе жатыр. Сақ
шеберлері көбінесе жылқы, бұғы, қой, тау барысы, жолбарыс, қасқыр және ... ... ... ... тек ... үшін ... жоқ,
оларға өзіндік мән-мағына, мазмұн берді. Мысалы, қару-жарақтағы жолбарыс
бейнесі шайқас кезіндежауынгерлерге күш беріп, оған оқ дарытпайды, жеңіске
бастайды деп ... ... ... өнер ісі де ... ... дамыды.
Алтыннан, күмістен жасалған сәндік бұйымдар өзіндік көркемдігімен адамдарды
әлі күнге дейін таң қалдырады. Сақ тайпаларында қала да болған, солардың
бірі ... ... ... ... 300 шақырым жердегі Шырық-
Рабат қаласы. Бұл қала сақ тайпаларының бірі апасиактардың астанасы ретінде
мәлім болды.
Қазақстан аумағындағы сақтар туралы мәліметтердің бір бөлігі
археологиялық ... ... ... ... ... ең ... Жетісудағы Бесшатыр обалары мен Есік обасы, Шығыс
Қазақстандағы «Патша обалары» деп аталатын Зайсан ойдымының Шілікті аңғары
мен ... ... ... ... Қазақстандағы Тасмола мәдениетіне
кіретін «мұртты обалар», Батыс Қазақстандағы Сынтас және Бесоба қорымдары,
Сырдарияның төменгі бойындағы Шығыс Арал маңындағы Ұйғарақ және ... ... ... ... ... әлем ... ... «Есік» обасынан табылған «Алтын адам».
Алматы облысының Есік қаласы маңынан табылған бұл олжа Жетісудағы
патша сақтарының ең көрікті ... бірі ... ... Бұнда
жерленген адам 17-18 жастағы сақ ханзадасы болуы керек. Сол кездегі жерлеу
салты бойынша барлық киімі түгел кигізіліп, қару-жарағы асылған. ... ... жұқа тері ... белбеуі барлығы алтынмен апталған.
Алтын бөліктерінің барлық саны 4 мыңнан асады. Оң жақ бетінде ағаш қыны бар
темір семсер ... сол ... ... бара ... ... мен ат ... екі алтын тілігі жапсырылған, қайыспен қапталған темір ақинақ бар.
Сәукеле ... екі ... мен екі ... ат өте ... және
көркем етіп жасалған. Өлік маңында қойылған ыдыстармен бірге табылған жазуы
бар күміс тостаған да сақтар ... ... ... ... ... түседі.
Сақ мәдениетінің белді тарихи тұлғасы фәлсафашы Анахарсис б.з.
бұрынғы VI ... өмір ... Сақ ... дүниеге келіп Ежелгі Грецияда
өмір сүрген Анахарсис құнды фәлсафалық мұралар жазып қалдырды. Аристотель
«Никомах этикасында» екі тілді жақсы меңгерген Анахарсиске сүйенеді.
Диогеннің «Ұлы ... ... мен ... ... деген
кітабында Анахарсиске жеке бір бөлім арналған.
Қытай өзендері мен Дунай өзенінің аралығындағы Ұлы дала мәдениеті
өзіндік жеке мәдениет ошағы ... сақ ... ... ... Ұлы дала ... ... ... Хуанхэ, Үнді өзендерінің
бойында қалыптасқан мәдениеттер секілді Сырдария мен Амудария өзендері
бойында қалыптасты.Келесі бір жағынан, бұл мәдениет ошағы Греция мен Кіші
Азия, Шығыс ... ... және ... мәдениеттері секілді Азия мен
Еуропа шекарасына орналасқан. Бұл мәдениет ошағының әуелгі кезде
этномәдениеті жағынан өзіндік ерекшелігі бар еді, ал ... келе ... ... ... ... VIII-V ... Қазақстан аумағындағы көшпелілер
өркениеті көршілес тайпалармен және мемлекеттермен экономикалық және ... ... ... Бұның өзі көшпелі шаруашылықтың экономикалық
мүмкіндіктерін одан әрі тиімді пайдалануға, егіншіліктің, қолөнердің және
сауда байланыстарының одан әрі дамуына алып келеді. Бұндай өзгерістер
б.э.д. IV-III ... ... ... ... мен ... ... тұрақты және ірі саяси бірлестіктердің құрылуына алып
келді. Бұл бірлестіктер – сол кездегі Грек-Бактрия, ... ... ... ... да ... ... және Қаңлылар саяси бірлестігі
болатын. Соңғы деректер мен мәліметтер бұл саяси бірлестіктің мемлекеттік
деңгейге дейінгі жеткендігін ... ... ... ІІІ ... ... ... аумағында Үйсіндер және Қаңлылар мемлекеті өмір сүрген
деп айтуға біршама негіз де бар.
Қазақстан аумағындағы алғашқы тайпалық ... ... ... ... ... ... деген терминнің этимологиясы осы
уақытқа дейін анықталмай отыр. Ол тек иероглиф жазуында ғана кездеседі.
Оның дыбыспен айтылуы үйсін ... ... ... ... сай ... ... ... ығыстырған үйсіндер Қазақстан аумағына
Орталық Азиядан б.з. бұрынғы үшінші ғасырларда келді. Үйсіндердің негізгі
аумағы Іле, Шу және Талас өзендерінің бойы болды.
Археологиялық деректер ... ... ... ... ... ... белгілері бар екендігін дәлелдеп отыр.
Үйсіндер туралы алғашқы жазба деректер б.з. бұрынғы ІІ
ғасырдың соңынан бастап кездесе ... Осы ... ... аймағына
келген Қытай саяхатшысы Чжан Цзянь үйсіндер туралы алғашқы мәліметтерді
береді. Оның ... ... ... ... ... ... алғашқыда ғұндарға бағынышты болғандығы айтылады.
Үйсіндер туралы мәліметтер, сонымен бірге Қытайдың «Тарихи естеліктер»,
«Хань хандығының тарихы» және Қытай тарихшысы Бан Гудың ... ... ... ... ... ... ... археологиялық материалдар мен жазба деректерді салыстыра отырп
үйсіндердің шаруашылық өмірі мен тұрмысы, мәдениеті мен өнерін біршама
жүйеге ... ... ... ... ... ... ... деректерінен біз сонымен бірге үйсін тайпаларының халық
саны 630 мың, үй саны 120 мың, әскер саны 180 мың ... да ... ... ... гуньмо деп аталған жоғары билеушінің қолында болады.
Үйсін гуньмосының астанасы Ыстықкөл маңындағы Чигу-Чэн (Қызыл аңғар)
қаласында орналасты. Орда маңында басқа да бекіністер мен елді ... ... 73 жылы ... ... үш бөлікке – шығыс, орталық
және батысқа бөлінді. ... ... өз ... ... саяси жағдайларға қатысып отырды. Неке одақтарынжасау арқылы басқа
мемлекеттермен одақтастық қатынастар орнатты. Мысалы, үйсін гуньмосы Ван-
Гуйми өзінің қызы ... Куги ... ... ... ... ... ... Юань-Фын сарайынан атақты князьдің қызы Си Гюньді үйсін
патшасы әйелдікке ... ... ... ... ... Ұлы ... ... да басқа елдермен сауда-экономикалық байланыстарды дамытуға
көмегін тигізді.
Қытай деректерінде үйсіндердің көшпелі мал шаруашылығымен
айналысқандығы туралы айтылады. Чжан Цзянь «Үйсіндер егін шаруашылығымен,
бақша, бақ ... ... Шөбі ... суы мол жер іздеп, малмен
бірге бір жерден екінші жерге ... ... ... ... көп. ... ... дейін жылқысы болады. Қаһарлы, ержүрек, бостандықты
сүйетін өте күшті жауынгер халық болып есептелді» дейді. Мал шаруашылығы
үйсіндер ... ... роль ... Олар ... қой, ... ешкі,
сиыр және түйе өсірген.Үйсіндердің егіншілікпен де айналысқандығы
археологиялық деректерден анықталып отыр. Үйсіндердің баспанасы шикі
кесектен салынды. ... ... ... үй ... мал ... ... Бір ... ондаған үй болды.
Үйсіндерде жерлеудің жаңа түрі қабір шұңқырының бүйірінен үңгіп қуыс
қазылды. Мәйіт осы қуысқа ... басы ... ... ... ... ... ... тамақ, ыдыстар және қару жарақтар мен
бағалы сәндік бұйымдар қойылды. Тайпа көсемдерінің қабірі басына үлкен
қорғандар тұрғызылды.
Үйсін қоғамында тек малға ғана ... ... де жеке ... ... бар жазба және археологиялық материалдар үйсін қоғамының
мемлекеттік дәрежеге жеткендігін дәлелдейді. Үйсіндер дәуіріне ... ...... Өтеген, Қызылкене, Алтынемел,
Қаратұма, Талғар, Ақтас, Қалқан және т.б. қоныстар мен бейіттер.
Археологиялық материалдар үйсін тайпаларының жоғарғы мәдениеті мен
өнерінің бар болғандығын ... ... ... мен ... ... ... ... деңгейде жасалғаны, дүниеге көзқарасын
анықтайтыны сияқты құнды түрлері де көптеп ... ... ... басқа киетін тәж тәрізді әшекейлі бас киімдегі бейнелер Ыстықкөл
қабірінен табылған сақ көсемінің бас киіміне ... Бас ... ... ... ... қос қанатты тұлпарлар, олардың соңындағы аңдар мен
адамдар, барыс үстінде шауып келе жатқан әйел, ... ... ... ... әйелдер, ұшып бара жатқан аққулар, өсіп тұрған ағаш пен
оның сәнді жапырақтары үйсіндердің табиғат пен дүниеге ... ... ... ... Талас, Сырдария өзені мен Қаратау маңында
және Орталық Қазақстанда б.з. бұрынғы ІІІ ғасырлардан бастап қаңлы
тайпалары мекендеді. ... ... бұл ... ... елі» ... Бұл этноним бұдан ерте кездегі жазба мәліметтерде де кездеседі.
Діни авеста Шығармасында қазіргі Қазақстан аумағындағы ... ... ... қатар «канкилер» деп те аталады. Қалай десек те,
«кангар» этнонимінің б.з. бұрынғы VI ғасырдан бастап кездесетінін айтуымыз
керек.
Б.з. бұрынғы ІІ ... ... ... Чжан ... ... елдеріне
сауда елшілігіне жібереді. Ол өзі болған жерлер туралы құнды ... ... ... олардың батысында тұрған қаңлылар туралы да
мәліметтер жазады. ... ... ... қарағанда қаңлылар елінде
600 мың адам, 120 мың әскер болған. Астанасы ... ... ... ... ... ... ... сипаты жөніндегі мәселе де толық
анықталған жоқ. Кейбір ғалымдар қаңлылар түрік тілдес халық десе
(А.Бернштам), басқалары ... ... ... мал ... тайпаларының
қатарына жатқызады (Б.А.Литвинский)
Қаңлылардың мемлекеттік құрылымы туралы деректер өте аз кездеседі.
Жанама ... ... ... ... «жабғу» деп аталатын патшаның
көмекшісі және кеңесшілері болған. Қаңлыларға бағынышты болған бес иелікті
Сусені, Фумуды, Юеньді, Гиді жіне ... ... ... ... ... ... үнемі қысым көрген және оларға қарсы
тұруға шамасы келмеген ... ... ... одақ ... ... билеушісі Чжи-чжи қаңлы билеушісінің қызына үйленеді. Әскери одақты
неке ... ... ... ғұндардың күшті армиясына үлкен үміт артыды.
Көп ұзамай ғұндар үйсіндерді жеңіп, солардың жеріне қоныстанады деп ойлады.
Бірақ ... ... ... жеріне қоныстанып, олардың заңдарына және салт-
дәстүріне бағынғысы келмеді. Бұл жасалған одақтың бұзылуына және ғұндардың
қаңлы ... ... ... ... болды. Чжи-чжи өз әскерлерімен
бірге Талас бойына кетеді және осы жерге мемлекеттің ... ... ... қала ... Бұл ... қытайлар талқандайды.
Қаңлылар өздерінің саяси, әскери және сауда қызметінде шығысқа қарай
ұмтылыс танытпаған. Оның бір себебі шығыстағы қытай, үйсін, ... ... ... өмір сүруі болса, екіншіден, олардың көрші
мемлекеттермен көршілік достық қарым-қатынаста тұруға ... ... ... Олар ... ... осы ... негізгі сауда жолы болған Ұлы Жібек
жолының Сырдария ... ... ... ... өз ... ұстап
тұруға ұмтылды. Қытай, Рим, Кавказ және Оңтүстік ... ... және ... ... ... уақыт жағынан қатар өмір сүрген үйсіндердің негізгі
шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығы болса, Сырдария бойын мекендеген
қаңлылардың ... ... ... ... ... ... қатар, суармалы егіншілік те болды. Археологиялық қазба
жұмыстары кезінде дәнді дақылдардың дәндері мен астық сақтайтын
қамбалардың, дәнүккіштер мен астық сақтайтын ... көп ... бұл ... ... ... ... дамыған тәрізді. Жерді тас
кетпендермен өңдеген, сүйектен жасалған ... ... ... салаларынан егіс алқаптарына қарай қысқа арықтар қазылды. Дегенмен
егінді суару шектеулі көлемде жүргізілді. Өйткені, ірі каналдар мен арықтар
қазуға күш ... Суды ... ... ең қарапайым әдістері
қолданылды. Талас пен Арыс өзендерінің аңғарларында, Қаратау баурайларында
таудан аққан бұлақтар, жылғалар, кіші өзендер пайдаланылды. Негізінен арпа,
бидай, тары және ... ... ... ... бір маңызды саласы мал өсіру еді. Қой, ешкі, сиыр
және жылқы өсірілді. Қаңлылардың аң ... мен ... ... ... маңызы
болды. Сырдария бойындағы тоғайлар мен Қаратау бойынан елік, арқар, киік
және құстар ауланды.
Қауыншы, ... ... ... ... ... ... ... де дамығанын көрсетеді. Еңбек
құралдары мен ыдыстары, қару-жарақтары темірден балқытылып жасалды. Айырбас
саудасымен қатар ақша айналымы да ... Оны ... ... ... ... да ... ... ата-баба аруағына табыну сияқты діни ұғымдар болды.
Олар сонымен қатар аспан денелеріне де айға, ... ... ... бұрынғы І ғасырдың ортасында үйсіндер мен қаңлылар арасында ұзаққа
созылған соғыстар басталып, әлсіреген қаңлы мемлекеті өзінің өмір сүруінің
соңғы жылдарында ... ... ... ... ... 1 ... ... жартысынан бастап Еуразия- ның
этникалық-саяси тарихында Орталық Азияның көшпелі тайпалары- ның ролі ... бірі ... еді. Ғұн ... аты тарихта олардың жауынгерлік
даңқымен, қаталдығымен және халықтардың ұлы қоныс аударуының басталуына
негіз болған көшпенділігімен мәлім. Еура- зияның кең байтақ ... ... ... ... орны да ... IV— III ... Қытайдың солтүстігіндегі тайпалар екі саяси
бірлестікке — сунну және дунху бірлестіктеріне топтасты. әсіресе, сунну
бірлестігі тез күшейіп көршілес аймақтарға да ... ... ... ... ... қайдан шыққаны әлі толық дәлелденбеген. Кейбір
деректерде, бұл этноним аталған бірлестіктің қытайша ... нан ... ... ... шығу тегі ... түпкілікті тұжырым айту да
қиын. Дегенмен де ғұндардың түріктердің арғы тегі екендігі туралы болжам
басымдау келеді.
Ғұндар туралы алғашқы жазба деректер б.з. бұрынғы 822 ... бас- ... Бұл ... ... ғұн ... осы жылы ... ... зор шапқыншылық жорығы туралы айтылады. Б.з. бұрынғы IV— III ғасырларда
Қытайдың ... ... ... ... ... ... бірлестік сунну және дунху тайпалары қалыптасты. Мұндағы сунну
тайпалары өз заманындағы тарихи оқиғаларға ... ... ... тарихына ықпал жасады және олардың кейінгі дамуында да айтарлықтай
роль атқарды.
Суннулар (хунну немесе ... б.з. ... III ... ... ... жаңа ... қауіптенген қытайлар ¥лы қытай қамалын
салады және оны одан әрі нығайтады.
Б.з. бұрынғы 209 жылы ғұн тайпаларының билеушісі болып Мөде сай-
ланды және ғұн ... ... деп ... ... ... ... ... Мөде бірқатар реформалар жасады. Мөде алдымен көршілес
тайпа дунхуларды талқандады. Солтүстігіндегі Саян- Алтай тайпаларын және
батыстағы үйсіндерге ... ... ... бір ... ... ... жеңістерден кейін Мөде Қытайға шабуылдады. Ғұндармен болған шайқастарда
сәтсіздіктерге ұшыраған Қытай империясы Мөдемен «тыныштық және туыстық
туралы» шарт жасасты. Ғұн ... ... ... ... алды ... ... Қытай империясы ғұндарға жыл сайын көп мөлшерде салық төлеп
тұруға міндеттенді.
Байкалдан ... және ... ... ... ... ... дейін созылып жатқан үлкен аумақ ғұндардың қол астына қарады.
Жасалған келісім шарт Мөде өлгеннен кейін де ондаған жыл бойы сақталды. Бұл
шартгы б.з. ... 123 жылы ... ... ... ... жасаған жорығы
бұзды. Ғұндарды Ордостан ығыстырған қытайлар б.з. бұрынғы 90 жылы Яныиань
тауының түбінде ауыр жеңіліске ... ... ... ... өз
талаптарын қояды және бітім шартын жасайды. Бірақ бұл шарт мерзімі ұзаққа
созылмайды.
Б.з. бұрынғы 59 жылы ... ... үшін ... күрес басталып, осының
нәтижесінде қуатты ғұн мемлекеті оңтүстік және солтүстік ғұндар болып екіге
бөлінеді. Оңтүстіктегі ғұндар Хань ... ... ... ... ... ... ғұндар билеушісі Чжи-чжи Қырғызнұр көліне таяу
жерден өз ордасын орнатады. Хань империясы мен оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігін сақтап қалды.
Бірақ жиі-жиі шапқыншылыққа ұшыраған солтүстік және ... ... ... ... ... ... қазіргі Қазақстан
аумағына алғашқы жаппай келе бастауы б.э.д. II ғасырға сәйкес келеді. ... ... ... мен ... ... мекендей бастаған болатын.
Жиілей түскен жорықтардан зардап шеккен солтүстіктегі ғұндар солтүстік
Монғолия мен Шығыс Түркістанның солтүстік бөлігіне ... ... ... Одан кейінгі жылдары олардын бір бөлігі Тянь- Шаньнан өтіп
қаңлылармен көршілес отырады. Осы ... ... ... ... соғыс одағын жасайды. Бірақ бұл одақ берік ... ... ... ... ... ... ... кейін екі жақ соғыс одағын бұзып Чжи-
чжи қаңлы билеушісінің ордасынан қуылады. Көп ұзамай қытайлар ... ... ... ... ... сына ... жасайды. Ғұндардың ерлікпен
шайқасқанына қарамастан қытай әскерлері қамал қорғанысын бұзып, қамалды
қиратып, қаланы ба- сып алады. Чжи-чжи ... ... ... адамда- рымен барлығы 1518 адам тұтқынға алынып, барлығының басы
кесілді.
Ғұндардың Қазақстан жеріне қоныс ... ... ... б.з. ... басталады. Олар батысқа қарай жылжи отырып жолында кездес- кен
тайпалардың бірін көшпен бағындырса, екіншілерін өздеріне қосып алады. II
ғасырда ғұндар Сырдарияға, Арал ... ... және ... ... ... Ғұндардың батысқа қарай жылжуы басқа тайпа- лардың қоныс
аударуына себеп болды. IV ғасырда ғұндар басқа да көшпелі тайпалармен
қосылып, оңтүстік орыс далалары ... ... және одан әрі ... ... ... ... дейін барады. Ғұндар Атилланың басшылығымен Еуропа
елдеріне жорықтар жасап, қалаларды қырғынға ұшыратты. Рим империясын
құлатқан халықтардың Ұлы қоныс аударуының басталуына ... ... ұлы ... ... ... Орта ... және Алдыңғы
Азияның, сондай-ақ Еуропаның этникалық және саяси картасын едәуір дәрежеде
өзгертті.
Монғол ... және ... ... ... Қазақстан аумағындағы
тайпалардың антропологиялық тұрпатын да өзгертті. Зерттеуші ғалымдар- дың
пікірінше ғұндар түріктердің арғы ата-бабалары. Ғұндардың қоғамдық
құрылымында патриархалды рулық қарым-қатынастардың ... өте ... ... ... мәліметтер бойынша ғұндар 24 руға бөлінген. Оларды
ақсақалдар басқарды. Ақсақалдар кеңесі мен халық жиналысы жұмыс істеді.
Мемлекетті шексіз билігі бар шаньюй ... ... Оған ... ... ... бағынышты болған және олардың әрқайсысының меншігінде
көшіп қонатын жер-сулары болды.
Ғұндардың тұрмысында мал шаруашылығы ... роль ... ... Сыма ... жазбаларында ғұндардың үнемі бір жайылымнан екінші
жайылымға көшіп жүретіндігі, мал өнімдерін ... ... ... ... ... малы ерекше маңызды болған. Ғұндар
сонымен қатар қой, ешкі, сиыр және түйе өсірді. ... ... ... жеке меншік болғандығы туралы мәліметтер бар. Басқару аппаратын
қаржыландыру үшін халықтан ... ... ... ... мұра мен ... оқиғалар қадырған, өзіндік
мәдениеті қалыптасқан ғұндар түрік тілдес тайпалар мен халықгардың одан
кейінгі тарихи дамуына да айтарлықтай үлес ... ... ... көз ... ... деген атпен
әйгіленген сақ-скиф тайпа бірлестіктеріне кіретін халықтар өмірі мен
мәдениеті еске түседі. Тақырыбымыздың басында атап өткеніміздей, міне осы
көшпенді ... ... бір шеті ... екінші шеті Солтүстік мұзды
мұхит бір жағы батыс Европаны басып өтіп, Мысырға дейін көшіп-қонып, әр
дәуірде ... ... ... ... ... сол ... түрлі елдің
мәдениетіне, өнеріне тигізген әсері ұшан-теңіз. Бүкіл әлем халықтарының
өнерінде, әсіресе сәулет саласында тайға таңба басқандай көшпенділер
ықпалының табы, ... ... ... сол мәдени ықпалын қаншама
жылдар бойы ұлы державалық саясат жасырып-жауып айтпай келді, тек соңғы
кездерде ғана сең сөгілгендей болды. Тарихи шындықты қалай да ... ... ... ... ... өз ... ... солай болды
да.
Қазіргі күнге шейін көшпелі халықтар,оның ішінде Қазақстан жеріндегі
көшпелі халықтар туралы ғалымдар тоқтамастан зерттеулер жүргізіп жатыр.
Сондықтан біз үшін ежелгі ... ... ... ... деп ойлаймын.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Аманжолова М.К., Беркінбекова А.М., Әбілқасов Ғ.М. Мәдениеттану (барлық
мамандықтардың студенттеріне арналған). Оқу құралы. Қарағанды: ҚарМТУ,
2004. 117 б.
2. Қазақстан тарихы: ... ... ... ... ... 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М.
Қойгелдиев, т.б. — ... ... ... 2006. — 232 бет, суретті. ISBN
9965-33-633-4
3. Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің ... ... ... оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М.
Қойгелдиев, т.б. — ... ... ... 2006.
4.Қазақстан тарихы. Бағдарлама. 5-7 сыныптар. РОНД. 2003ж.
5.Қазақстан тарихынан әңгімелер. Ж.Артықбаев, Ә.Сабданбекова, Е.Әбіл
2006ж.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Алтайдағы сақ мәдениеті100 бет
Асан Қайғы2 бет
Гәкку14 бет
ДYниенI дYбIрлеткен тYркIлердIң дене тәрбиесI7 бет
Евразия даласындағы Шыңғыс хан тұлғасы және көрші тайпаларды бағындыруы3 бет
Ежелгі месопотамия мэдениеті8 бет
Ерте орта ғасырлардағы түркілер құрған мемлекеттер62 бет
Жыраулар XV – XVII ғғ. әдебиеті5 бет
Кетбұға5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь