География туралы ұғым (дәрістер)

География – грекше гео – «жер», графо – «сипаттап жазу» деген сөз. Жалпы, жер беті табиғаты туралы, халықтар мен олардың шаруашылық іс – әрекеті туралы жазатын ғылым. География ғылымы бірнеше ғылыми тараулардан тұрады:
– жаратылыстану география ғылымдары: физикалық география, Жердің географиялық қабықтарын тану ғылымы, топырақтану, климатология, гляциология, гидрология, океанология, палеография, географиялық қабықтың ежелгісін тану және т.б.
– қоғамдық географиялық ғылымдар: әлеуметтік – экономикалық география, тарихи география т.б.
– алғашқы екі топты біріктіріп оқытатын ғылым салалары: әскери география, елтану, өлкетану, картография, топонимика т.б.
Алғашқы географиялық ашылулар ежелгі адамдар еншісіне тиеді: аң аулауда, жеміс дәндері мен тамырларын теруде ол адамдарда жергілікті жердің «ойша карталары», сөйтіп бағдарлау құралы да қалыптаса бастады. Жер бетіне адамдардың таралуы арқасында жаңа географиялық білімдер дамып жетілуде. Одан мынадай ежелгі мемлекеттер ерекше орын алады: Египет, Месопотамия, Парсы, Финикия, Үндістан, Қытай.
Ежелгі грек ғалымдары география туралы білімдерді жинақтап қорытып, жүйелеген. Біздің дәуірімізге дейінгі V – VІ ғасырларда грек ойшылы Аристотель Жердің шар тәрізді екендігі туралы алғаш пікір айтқан. Біздің дәуірімізге дейінгі III — II ғасырларда грек ғалымы Эратосфен географиялық координаталар жүйесін ойлап тапқан, Жер өлшемін меридиан арқылы анықтаған. Сөйтіп география сөзі оның «Географика» еңбегі арқылы пайда болды. Ал ежелгі Рим оқымыстыларының белгілісі – Клавдий Птоломей. Ерте орта ғасыр кезеңінде арабтар географияның математикалық бағытын ойластырған, дайындаған. Ұлы географиялық ашылулар дәуірі екі кезеңге бөлінеді:
1. ХV – ХVІ ғасырлар ортасында испан және портутал саяхатшыларының Африканы, Американы, Азияны ашулары. Бұл нәтиже мына саяхатшылардың жетісгігі: X. Колумб, Васко да Гама, Ф. Магеллан.
2. ХVІ – ХVІІ ғасырлар ортасында орыс саяхатшылары Азияның солтүстігіне жорыққа аттанса, ағылшындар мен француздар Солтүстік Американы, голландықтар Аустралия мен Мұхиттық аралдарды ашты.
ХVІІ – ХІХ ғасырларда құрлықтардың ішкі жағы белсенді түрде зерттеле бастады.
XX ғасырдың басында Арктика мен Антарктикаға экспедициялар ұйымдастырылды.

§2. Жергілікті жердің планы

Жер бетінің қағазға кішірейтіліп түсірілген нұсқасын план деп атайды. Латынша «планус» – жалпақ, тегіс деген мағына береді. Планға қарап, жер бетінің жалпы сипатын, ондағы заттардың орнын, бір – бірінен арақашықтығын дәл анықтауға болады. Планда заттардың пішіні оның төбесінен қарағандағымен бірдей болады. Сондықтан онда бір, екі және одан да көп қабатты үйлер бірдей болып шығады, өйткені қағазға олардың тек қана алып жатқан орны сызылады.
        
        §1. География туралы ұғым
География – грекше гео – «жер», графо – «сипаттап ... ... ... жер беті ... ... ... мен олардың шаруашылық іс –
әрекеті туралы жазатын ғылым. География ғылымы бірнеше ғылыми ... ... ... ... ... ... Жердің
географиялық қабықтарын тану ... ... ... гидрология, океанология, палеография, географиялық қабықтың
ежелгісін тану және т.б.
– қоғамдық географиялық ғылымдар: әлеуметтік – ... ... ... ... ... екі ... ... оқытатын ғылым салалары: әскери
география, елтану, өлкетану, ... ... ... ... ашылулар ежелгі адамдар еншісіне ... ... ... ... мен ... теруде ол адамдарда жергілікті жердің
«ойша карталары», сөйтіп бағдарлау құралы да қалыптаса бастады. Жер ... ... ... жаңа географиялық білімдер дамып жетілуде.
Одан мынадай ежелгі мемлекеттер ерекше орын алады: ... ... ... ... ... грек ғалымдары география туралы білімдерді жинақтап қорытып,
жүйелеген. Біздің дәуірімізге дейінгі V – VІ ... грек ... ... шар ... екендігі туралы алғаш пікір айтқан. Біздің
дәуірімізге дейінгі III — II ғасырларда грек ғалымы Эратосфен ... ... ... ... Жер өлшемін меридиан арқылы анықтаған.
Сөйтіп география сөзі оның «Географика» еңбегі ... ... ... ... Рим ... белгілісі – Клавдий Птоломей. Ерте орта ғасыр
кезеңінде арабтар ... ... ... ойластырған,
дайындаған. Ұлы географиялық ашылулар дәуірі екі кезеңге бөлінеді:
1. ХV – ХVІ ғасырлар ортасында ... және ... ... ... Азияны ашулары. Бұл нәтиже мына ... X. ... ... да Гама, Ф. Магеллан.
2. ХVІ – ХVІІ ғасырлар ортасында орыс саяхатшылары Азияның солтүстігіне
жорыққа аттанса, ... мен ... ... ... ... мен ... аралдарды ашты.
ХVІІ – ХІХ ғасырларда құрлықтардың ішкі жағы белсенді түрде зерттеле
бастады.
XX ... ... ... мен ... экспедициялар
ұйымдастырылды.
§2. Жергілікті жердің планы
Жер ... ... ... ... ... план деп ... ... – жалпақ, тегіс деген мағына береді. Планға қарап, ... ... ... ондағы заттардың орнын, бір – бірінен арақашықтығын
дәл анықтауға болады. Планда ... ... оның ... ... ... ... онда бір, екі және одан да көп ... үйлер
бірдей болып шығады, өйткені қағазға олардың тек қана алып жатқан орны
сызылады.
Шартты белгілер
Пландағы ... бір – ... ... тану ... олардың үстіне
жазып қою қажеттігі туады. Бірақ онда бүкіл сызбаны жазу басып кетер ... ... ... ... оқу өте қиын ... еді. ... ... жер
бетінің сипатын оңай елестету үшін оған шартты белгілер қолданылады. Шартты
белгілердің суреті немесе түсі көп жағдайда планда ... ... ... ... жеке – дара ағаштың, жел диірменнің, жол
көрсеткішінің және басқа да сол сияқты көптеген заттардың белгілері ... ... ... Жер ... ... ... ... немесе бір –
бірімен тығыз байланысты ... тобы ... бояу ... ... су ... – көгілдір, орман – жасыл, бұта өсімдігі қаулап өскен
жер үстіне белгі ...... ... ... ... ... және салыстырмалы биіктіктер
Планда жер бедерін бейнелеу үшін жер бетіндегі нүктелердің биіктіктерін
білу ... Жер ... ... ... ... бар. ... ... немесе аласа екендігін бірдей деңгейден есептеп қана білуге болады.
Ондай бастапқы ... ... ... немесе оның бөлігі болып табылатын
теңіз беті ... Жер ... ... ... ... ... деңгейінен
бастап есептелінетін биіктігі абсолюттік биіктік деп аталады. Латынша
«абсолют» – толық, ... ... ... ... ... ... ... жер бетінің абсолюттік биіктігі Балтық теңізі деңгейінен бастап
есептелінген. Ол жерде биіктік 0 м – ге тең. ... ... ... ... ... оң (+), ... жатқандарынікі теріс ( – ) ... Жер ... кез ... ... ... бір ... биіктік
айырмасы салыстырмалы биіктік деп аталады. Мәселен, төбенің басы ... м биік ... бұл ... ... болады. Жер бетінде салыстырмалы
биіктіктер деңгейлегіш құралдың көмегімен анықталады.
Горизонтальдар
Жергілікті жердің планында және топографиялық картада жер бетінің ой –
қыры ... ... ... ... ...... мағына береді. Горизонтальдар деп биіктіктері бірдей нүктелерді
қосатын қисық ... ... Жер ... ... ... ... картада кейбір горизонтальдардың және нүктелердің биіктігі жазылады.
Цифрдың жоғарғы жағы әрқашанда өрге, аяғы ... ... ... ... ... бағытын горизонтальдарға кесе – көлденең қойылған сызықша
бергштрих көрсетеді. Немісше «берг» – тау, «штрих» – ... ... ... топографиялық картада белгілі бір биіктік сайын жүргізіледі
(1 м, 2,5 м, 5 ... ... ... ... ... ... ... жырат.с.с.) қосымша шартты белгілерді қолдану ... ... План ... ... өте ... Кез келген ірі құрылысты
(зауыт, фабрика және су электр станциялары) салудан бұрын, сол ... ... Жол ... ... тұрғызу үшін де план керек. Ауыл
шаруашылық маманы егісті планға ... ... ... жорық, саяхат
кездерінде жол тауып жүруге планның көмегі тиеді. Сондықтан планды ажыратып
оқудың, қажетті жағдайда оны ... ... ... ... ... бетін бейнелеу
§3. Географиялық карта
План және карта
Географиялық карта – кішірейтілген шартты белгілер көмегімен жер бетін
кең ... ... ... бейнелеуде кішірейту ... ... ... 1:500000 ... ... өлшем бірлігі
500000 есе кішірейтілгендігін білдіреді. Кең көлемділік картографиялық
бейнелеумен ... ... ... ... ... ... объектілер түсе бермейді. Тек қана сол территориядағы басты
объектілер түседі. Жалпылау дәрежесінде де ... ... ... ... онда территорияны бейнелеу дәлірек болады. Географиялық картаның
глобустан айырмашылығы, картада жер беті ... ... ... ... ... жер беті шар тәрізділігін жоғалтып, ... ... ... ... пен ... ... картаның
айырмашылығы – шартты белгілердің болуы. Мысалы, ... – көк ... ... – әр ... ... ... ... температуралар –
изотермамен т.с.с. белгіленеді. Жергілікті жер сұлба – сын ... ... және ... ... ... ... Ал жалпы
сұлбада аса үлкен емес жер үлескілері ... Ол ірі ... ... береді (1:500), сол арқылы картаға қарағанда
территорияны бейнелеу ... ... ... Картадан сұлбаның
сапалы айырмашылығы мынаған ... ... жер шары ... еске ... ... ... ... белгілі бір
математикалық зандылыққа сүйенеді. Осылай жасалған көрініс картада градус
торы болады, оның көмегімен бағыттар анықталады. ... ... ... торы
болмайды, оның орнына бағыттар қолданылады: «С – О»; «Б – Ш» ... ... ... ... Кез ... территорияны бір парақ
қағазға берілген күйінде бейнелеу мүмкін емес. Ол үшін ... ... ... яғни масштаб қолдану керек.
Масштаб бөлшек сан, яғни ... ... ... картаға бейнелеуде
неше есе кішірейтілгенін көрсетеді. Мысалы, картада 1:200000 масштабы
берілсе, ол 200000 есе ... ... ... Ал ... ... ... есе ... білдіреді.
Масштаб мынадай түрлерге бөлінеді:
1. Сандық масштаб – 1:200000;
2. Атаулық масштаб – 1 см – 2 ... ... ... ... масштаб көбіне физикалық карталарда қолданылады. Масштаб
көмегімен карталарда кез келген арақашықтықты өлшеуге болады.
Масштабына қарай ... ірі, орта және ұсақ ... ... 3 ... ... 1:100000 және одан ірілері – ірі масштабты, 1:200000 –
нан 1:1000000 – ға ... – орта ... ... ... ... масштабты карталарға жатады. Ірі масштабты карталар – ... ...... ... ұсақ масштабтылары шолу карталары
деп аталады.
Топографиялық карталар 1:100000, 1:50000, 1:25000, 1:10000 масштабтарда
жасалады. Жер бетінің одан ірі ... ... ... план ... ... масштабы 1:5000, 1:2000, 1:1000 және одан да ірі болып
келеді.
Көптеген мектеп атластары ұсақ масштабты карталарға ... ... ... элементтері. Географиялық координаталар
Кез келген карта жасау үшін ... ... құру ... Оның ... ... ... экватор, параллельдер, меридиандар.
Солтүстік және оңтүстік полюстер – Жер білігінің жер бетіне ... Жер ... ... етіп кеңістікті орналастырып, оны екі
полюстен тең етіп орналастырса, шеңбер пайда ... Ол ... аты ... ... жер ... ... және ... жарты шарларға бөледі.
Оның ұзындығы жобамен 40000 км. Ал экваторға ... ... ... деп аталады. Параллельдер ... ... ... ... Кез келген карталарда параллельдер батыс ... ... ие ...... және ... полюстерді қосатын сызықтар.
Барлық меридиандар өзара ... ... ... ұзындығы
барлығында да бірдей болады, жобамен экватор ұзындығына тең. Ал ... тек ... пен ... ... ... ... жер беті нүктесі арқылы бір ғана ... бір ... ... ... ... ... параллельдер мен меридиандар
шеңбер түрінде болады да, тік бұрыш жасай ... ... ... ... ... ... ... Ондай проекция кезінде
параллель және меридиан сызықтары тура, доғал, ... ... ... ... әр ... бұрыштар қиылысуы әр түрлі болады.
Картографиялық проекцияда бұрмалану тұрқы да анықталады. Бұрмаланудың 4
түрі болады: ұзындық, бұрыш, пішін, көлем.
Градус торы ... ... ... координаталарды анықтау
мүмкіндігі туады. Географиялық координаталар жер бетіндегі керек нүктені
табуда дәлдік ... ... ...... ... ... мен ... арасындағы
ұзындығы. Меридиан доғасының мұндай ұзындығы 90° – қа тең, ... ... ... 0° пен 90° ... ... Егер ... мен солтүстік полюс арасына жетсе, онда ол солтүстік ендік деп
есептеледі. Егер нүкте ... мен ... ... ... ... онда ... ендік деп атайды. Географиялық бойлық деп ... ... ... ... берілген нүкте аралығын айтады.
Географиялық бойлық 0° пен 180" аралығында болады. Егер нүкте батыс
жарты ... ... онда ... ... деп ... Егер нүкте шығыс жарты
шарда жатса, онда шығыс бойлық деп аталады. Градус торы көмегімен әр ... ... мен ... бойындағы арақашықтықтарын
табуға болады. Ол үшін 1 ° – тық доға ... білу ... ... тәсілмен анықтаймыз (40000 км: 360°): 1°= 111 км – ге тең
болады. Мысалы, экватор ... ... ... ұзындығы
34°. 34° х 111 = 3774 км.
Ал параллельдердің ... ... ... ... ... қажет.
Географиялық картада градус торының болуы басқа жергілікті бейнелеулерден
өзіндік айырмашылығы бар. ... ... ... ... ... космостан суретке түсіру.
Картаның маңызы
Адамның шаруашылық іс – әрекетінде сұлба мен картаның өте үлкен маңызы
бар. ... ... ... ... әр ... ... жұмылдырылады:
оқып – үйрету, рекреациялық құрылыста, әскери жағдайда т.б. ... ... ... алдын ала ауа райы да болжалынады. ... су және әуе ... ... ... Географ ғалымдар
сандық және сапалы карталарды объектілер мен құбылыстар туралы мағлұмат алу
үшін пайдаланады. Осындай ... мен ... ...... атқа ие. ... ... ... мен техниканың дамуына байланысты
картамен қоса аэрофотосурет пен ... ... Жер ... ... ... Жер – күн жүйесінің планетасы
Жердің жалпы ерекшеліктері
Біздің Жер планетасы қайталанбас және ... ... Күн ... ... ... Жер де әр ... жұлдыздардың шаңы мен газдарынан
құралған, жасалған. Жердің геологиялық жасы 4,5 – 5 млрд жыл ... ... ... ... ... жер беті ... мен ... ойпаңдарға бөлінген.
Жер қыртысында ерекше ...... ... ... бөлінген газдар арқылы алғашқы атмосфера мен ... ... Жер ... табиғи алғашқы жағдайлардың қолайлы болғаны сонша,
планеталар қалыптасқан соң ... ... ... ... ... ... Жер ... өмірдің пайда болуы тек қана Жер планетасының ... ғана ... ... ... Күн ... ... ... маңызы бар (150 млн км – ге жуык). Себебі Күн көзіне планеталар жақын
орналасса, онда жылу мен ... ... көп ... да, кез ... ... ... ... қайнау температурасынан жоғары болады. Ал Күн көзінен өте
алыс орналасқан планеталар ... аз ... да, өте ... ... ... ... ... қарағанда азырақ болуына
байланысты, тартылыс күші де кем ... да, ... да әлді ... ... тұруды қамтамасыз ете алмайды. Планета өмір сүру ... ... ... рет ... ... Әр ... ... іс –
әрекет белсенді көріністер берген: құрлықтар мен ... ... ... ... Жер планетасына космостық денелер құлаған, бірнеше рет
мұз жамылғылары пайда болып, ... ... ... Бұл ... ... ... түпкілікті әсер ете қоймаған.
Географиялық қабықтың құрамына мына қабықтар ... ... ... және биосфера. Бақылауға мүмкін, космостық кеңістікте
Жерге ұқсайтын басқа аспан денелері дәл қазірге дейін ... ... мен ... ... ішінде Жер планетасы да шар тәріздес пішінге ие. ... ... ... ... ... айтқандар қатарында грек ойшылы Пифагор
болды. Ал Аристотель ... ... ... ... ... Жер көлеңкесінің
Айға түсуінен қорытынды шығарған, яғни Жер шар тәріздес деп айтқан. Келе –
келе бұл ойлар, болжамдар, ... ... да ... XVII ғасырда
И. Ньютон мынадай жобалау жасаған: Жер өз білігінен ... ... ... ... ... ... ... Жер шар тәріздес
пішінде деп қорытынды шығарған. XVIII ғасырдың ортасында ... ... ... жатқан меридиандарды өлшеуде бірдей еместігін дәлелдеген.
Онда экваторлық ... ... ... 21 км – ге ұзын ... ... біздің Жер дәл шарға емес, эллипстік түрге ие екендігін
көреміз. Ертедегі саяхатшылар да Жер ... ... ... Жер ... ... ойлар айта бастаған. Олар оны теңіздің жағасынан алыстаған
сайын көкжиектің алыстан көрінуімен байланыстырады. ... шар ... ... ... ... ... Жер бетін геодезиялық өлшеулер,
Ай тұтылулары дәлелдеген. Әр түрлі тәсілдермен ... ... ... ... ... ... орташа радиус – 6371 км;
> экватор радиусы – 6378 ... ... ... – 6357 ... экватор ұзындығы – 40076 км;
> Жер салмағы – 5976 х 1021 кг;
> Жер беті ... – 510 млн ... алыс ... ... ... – Жер, ... ... 5 – орында, Жер
орбитасы эллипстік пішінге ие. Жер мен Күн арасының максималды арақашықтығы
152 млн км, ал ... ... 147 млн ... ... және ... ... бірнеше қозғалыс түріне қатысады. Олар: өз білігінен айналуы, Күн
жүйесін басқа планеталармен ... ... Күн ... ... орталығын айналуы. Жер табиғаты үшін ең қажеттісі – Жердің өз
білігінен айналуы және Күн көзін айналуы – ... өз ... ... айналу деп атайды. Жер өз білігінен айналуы батыстан шығысқа қарай
жүреді. Оны солтүсгік полюстен қарасаңыз, онда ол ... ... ... жүреді
деген сөз. Біліктік айналу 24 сағатқа тең, ол бір ... ... ... біліктік айналу тәуліктік деп аталады. Жердің өз білігінен
айналуы 4 түрлі минимумдық ... ... Жер ... күн мен ... ... ... ... пайда болуы,
4. судың қайтуы мен толысуы.
Жердің өз білігінен айналу ... ... ... ... ... ... ... әкеледі. Жер өз білігін айналу нәтижесінде Күн ... ... ... ... кейін келесі екінші жарты шарды тосады. Сөйтіп,
жарық түскен жағы күн болады да, ... ... жағы түн ... ... күн мен түн ұзақтығы Жердің ... ... ... мен ... ... ... тәуліктік ырғақ байқалады, яғни ол тірі
табиғат объектілерінде өте анық ... ... ... қозғалған
денелердің алғашқы бағытынан ... әкеп ... ... ... ... күші ... күші деп аталады. Бұған мысал ретіңде ауа
массалары бағыттарының ауытқуын ... ... Ай мен Күн ... ... ... айналуы арқылы толысу құбылыстарын туғызады. Толысу толқыны
тәулігіне жер бетінде екі рет өтіп ... ... мен ... – жер ... геосфераға тән қасиет, соның ішінде гидросферада анық көрініп, жақсы
байқалады. Жер орбитасының эллипсті пішінде болуына байланысты Жер мен ... ... ... ... ... ... Жердің Күн көзінен алшақ жатуы
152 млн км, сол себепті орбита ... ... ... ... жарты шар жылуды көп қабылдайды, оңтүстік жарты шарда жылу
азаяды. Қаңтар ... Жер мен Күн ... ... ... ... ... орбита бойымен 365 тәулік 6 сағатта 1 рет айналып шығады. Жыл
есебін оңайлату үшін 1 жылда 365 күн бар деп ... Жыл ... ... ... ... 6 ... 4 ... 24 сағат немесе 1 тәулік құрайды.
Жиналған 1 тәулік әрбір 4 жыл 366 күннен тұрады. 366 ... ... ... ... деп ... ... бұл жылы 29 күнмен, ал қалған 3 жылда 28
күнмен бітеді.
Жердің орбиталық қозғалысының мәні.
Жыл ... ... ... ... ... ... бар, олар Күннің теңелуі мен Күн
көзінің тұруына сәйкес келеді. 22 маусым – жазғы Күн көзінің тұру ... күні Жер Күн ... ... жарты шарды бұрып төсеп тұрғандай, ... осы ... ... жаз деп есептеледі. Күн сәулелері солтүстік
тропикте тікбұрыш жасай түседі. Сондықтан ... ... ... күні,
оңтүстік полярда поляр түні болады. 22 желтоқсан – қысқы Күн көзінің тұру
күні. Бұл кезде Жер Күн көзі ... ... ... шарды төсеп тұр ... Күн мен түн ... ... екі ... шар да ... Күн көзінен бірдей жарық қабылдайды. Күн ... ... ... түседі. Бүкіл жер бетінде күн мен түн ... ... – 12 ... ... алды ... сөз. Тек полюстерде поляр түні мен
күні ауысады. Тропиктер – бұлар ерекше ... яғни ... бір ... көзі ... ... Ал тропиктер аралығында және экватордың Күн көзі
зенитте жылына екі рет ... Күн көзі ... және ... әрі асып ... тұра ... ...... да ерекше параллельдер, поляр түні мен күні аз
ұзақтыққа ие, бір тәулік қана. Поляр түні мен күннің ең ұзақ ... – 6 ... ... ... ғана болады). Мурманск қаласы маңында поляр шеңберінде
поляр күні мен түннің айырма жасауы 3 аптаға дейін ... да, ... ... күн мен түн ... ... Тропик пен поляр шеңбері
сызықтары – жарық түсу белдеулерінің шекаралары. Екі ... ... ... ... ... алып жатыр. Тропиктер мен поляр шеңберлері аралығында
қоңыржай белдеуі. Поляр белдеуі поляр ... ... ... ... және жер ... шарының ішкі құрылысы
Жердің ең жоғарғы қабатын жер қыртысы деп атаймыз. Планетамыздың сыртқы
және қатты қабаты, мұнда адамның өмірі мен ... іс – ... ... қазбаларды өндіру, құрылыс т.б.). Жер қыртысын әр тұрлі минералды
заттар мен тау ... ... ... элементтерден ең көп тарағандары
кремний мен алюминий. Жер ... мен ... алып ... ... ... деп ... Мантия қалыңдығы 2900 км – ге ... ... ... ... 4/5 ... келеді. Ғалымдардың айтуынша, мантия,
негізінен, магний мен ... ... (қыш) ... ... 1000°С пен 3500°С ... ... ... Кейінгі
кезде ғалымдар 150 км – лік терендікте ерекше кабық астеносфера болатынын,
онда жыныстар жартылай ... ... ... ... Астеносфера қабаты
көрші қабаттарына өте қолайлы жағдай туғызып ... Жер ... ... ... ... тұратын қабық литосфера (грекше «литос» –
тас, «сфера» – қабық) деп ... ішкі ... ядро алып ... Ол ... планетаның 1/3
массасына тең. Ядроға өте жоғары температура (6000°С) мен ең үлкен қысым
тән (1 – 3 млн ... ... ... ... жағы ... ... ал
ішкі жағы қатты заттан тұрады. Ядро сұйықтығы үлкен тығыздыққа ие. Ядроның
химиялық ... ... ... әлі бір ... келе ... отыр: бір
болжау бойынша темір мен никельден тұрса, ендігі болжау ... ... деп ... Ядро ... ... ... ... нәтижесі
жер бетінде магниттік өріс тудырады, ол жер ... ... ... ... құрайтын тау жыныстары
Жер қыртысы тау жыныстарынан тұрады. Тау жынысы – табиғи бірлестік,
яғни бірнеше минералдық ... ... ... Әр тау ... белгілі бір
табиғи жағдайға байланысты қалыптасады.
Тау жыныстары үлкен 3 топқа бөлінеді:
1. магмалық тау жыныстары,
2. шөгінді тау жыныстары,
3. метаморфтық тау жыныстары.
1. ... тау ... Жер ... ... ... ... ... тау жыныстары магмалық тау жыныстары деп аталады. Магма ...... ...... ... ... жоғары
температура мен үлкен қысым жағдайында ... ... бай, ... ... зат. Ол жер ... ... немесе мантияның жоғарғы қабатында
орналасады. Үстіңгі тау жыныстарының қабаттары оған ғаламат қысым түсіреді.
Сондықтан жер ... ... ... ... жағдайда, магма ... ... ол жер ... ... ... ... жақындап келіп,
кептеліп қатады. Үстіңгі қабаттардағы шөгінді тау жыныстарын жел мен судың
алып ... ... ... ... ... да ашылып, жер
бетіне шығып қалады. Жер қыртысы, негізінен, ... тау ... 15 – 20 км ... ... ... ... тау ... 95% –
ы тиеді. Одан әрі үлкен терендіктегі жыныстар – ... ... ... ... ... ... ... пен гранит өте көп таралған.
Магмалық тау ... ... және ... ... ... Шөгінді тау жыныстары. Жер қыртысының бетінде су, жел, мұздық т.б.
сыртқы күштер әсерінен пайда болған ... ... тау ... ... Олар кесек, химиялық және органикалық түрлерге бөлінеді. Жер
қыртысы алғашқы ... ... ... ... оны құраушы магмалық
жыныстар температураның, ... және ... ... ... ... ... сумен ағып немесе желмен ұшып, көл, теңіз т.б. су ... ... ... ... ... ... деп ... Суға түрлі
заттар араласып, ериді. Теңіз немесе көл тартылғанда олар тұнып, ... ... ... тұз т.б.). Мұндай жолмен химиялық ... ... ... және ... ... мен ... қалдықтары
органикалық шөгінділер құрайды. Мысалы, өсімдіктердің шірімей және көміліп
қалған қалдықтарынан шымтезек пен тас ... ... өте ... ... бор құралады. Әр түрлі жолдармен пайда
болғанына қарамастан, шөгінді жыныстардың бәріне тән екі ... ... ... тұну ... ... ... бәрі де қат ... жатады. Екіншіден, шөгінді жыныстардың арасынан жануарлар мен
өсімдіктердің қалдықтары немесе таңбалары ұшырасады. ... тас ... ... ағаштың тасқа айналған қалдығы немесе ... жиі ... ... жыныстар жер қыртысының беткі ... Олар ... ... тау ... 75% – ын ... ... ... ы магмалық және метаморфтық жыныстардың үлесіне ... ... ... ... жатып тығыздалса, қатты жыныстарға айналады. Осындай
жолмен құмнан – ... ...... тақтатас, бордан – әктас түзіледі.
3. Метаморфтың тау жыныстары. Жердің терең қабатына батқан магмалық
және ... ... ... тау ... қысымына және жоғары
температураның әсеріне ұшырайды. Олар магманың ыстық лебінен қайта ... тау ... су ... ... қатырады. Осы
айтылғандардың әсерінен тау жыныстары өзінің бастапқы қалпынан айырылады,
олардың құрамы өзгереді. Осындай ... ... ... ... тау
жыныстары метаморфтық деп аталады (грекше «метаморфоза» – өзгеру).
Метаморфозаның ... ... ... ... ... ... ... кварцитке айналады. Метаморфтық жыныстардың ерекшелігі,
көп жағдайда олардың жаншылып, тақталанған немесе магманың ыстық лебіне
ұшыраған ... ... ... ... ... ... ... қатар, ішіндегі кесек қиыршықтардың метаморфдам
әсерінен кристалдық түйіршіктерге айналғаны көрінеді.
Мұхиттың жер қыртысы қабаттары:
1.габбро,
2. ... ... ... тақталарды ылғи да мұхиттық тақталар қоршап, серіктес боп
орналасады. Тақталар өзара салыстырғанда әдетте жылына 1 см – ден 6 см – ... ... ... ... бір – ... қашықтайды немесе
бірінен – біріне ... Егер ... ... ал ... жер ... бар тақталар өзара жақындасатын болса, онда ... ... ... ... ... ... ... болады.
Мысалы, Курил науасы, Жапон аралдары, Анд таулары. Материктің жер қыртысы
бар екі плитасы ... ... ... ... ... ... ... қоса сығылып, қатпарларға айналады. Литосфералық
тақталар теориясына сәйкес жер ... бір ... ... ... ... ... болған. Уақыт өте келе онда терең жарықтар түзіліп, оңтүстік
жарты шарда Гондвана, солтүстік жарты ... ... ... пайда
болды, оларды жаңадан қалыптасқан мұхит ... ... ... бұл
материктерді де жаңадан түзілген жарықтар бірнеше бөлікке бөледі. Сөйтіп,
қазірге континенттер мен жаңа ... және Үнді ... ... болды.
Қазіргі материктердің жер қыртысының ең ежелгі ... ... әрі ...... яғни ... ертедегі геологиялық тарихында пайда
болған плиталар құрайды.
Жер кыртысының негізгі элементтері
Құрлық пен мұхит ... ... зор ... олардың ұлан –
байтақ жазықтары мен тау жоталары, ... ... ... ... аңғарлары, төбелер мен жыралар жер бетіне алуан ... ... ... шығу тегі және жасы ... өзара айырмашылықтары
болатын ойлы – қырлы жер ... жер ... деп ... Жер бедері
табиғаттағы барлық компоненттердің пайда ... ... мен ... әсер ... Ішкі және ... ... ... әсері – жер
бедерінің алуан түрлілігінің негізгі себебі. Ішкі және сыртқы күштердің бір
мезгілде әсер ... жер ... ... ... отырады. Ішкі күштердің әсер
етуі мантиядағы заттардың қозғалуына байланысты. Бұл ... ... ... ... ... Жер қыртысына енуінен немесе оның
жер бетіне ... ... ... ... ... қозғалуы тау
жыныстарының қабаттарын қозғалысқа келтіреді, жер ... ... оның жер ... ... Қозғалудың екі түрі белгілі: барлық жерде
байқалатын тік қозғалу және ең бастылары литосфера ... ... ... ... ... ... қозғалуы нәтижесінде жер
бедерінің ең ірі формалары материктердің шығыңқы ... мен ... ... ... ... бірінші қатардағы жер бедері формаларына
жатқызады. Құрлық пен ... ... ұлан – ... ... мен ... ... қатардағы жер бедері формаларына жатқызады. Сыртқы
күштер Жер бетіне әсер етеді. Олардың әсер етуі Күн ... ... мен ... ... ... ықпалына байланысты. Сыртқы
күштер тау жыныстарын бұзады және бұзылу өнімдерін жер бетінің едәуір биік
бір ... ... ... жеткізеді, олардың осында шөгуінен
борпылдақ материал жиналады. ... жер ... ... ... үгілу үлкен орын алады. Сыртқы және ішкі күштердің әсер етуі
нәтижесінде таулар мен жазықтардың жер ... ... ... ... ... ... ... ойыстар, кішігірім жоталар, төбелер, өзен
аңғарлары, жыралар, таңқаларлық пішінді ... және т.б. Олар ... бір ... әсер ... жер ... қозғалуы нәтижесінде
пайда болады. Егер осымен бір мезгілде ішкі күштер де әсер ... ... ... ... ... арта түседі. Мысалы, өзен ағып ... ішкі ... ... баяу ... ... онда өзеннің
жұмысы күшейе түседі. Терең шатқалдар осылайша пайда болады. Материктердің
шығыңқы ... мен ... ... тұратын мұхит шұңғымаларының аралығында
өтпелі аймақтар болады. Жер бедері едәуір жайпақ материктік ... ... ... тілімдеген материктік беткейді осындай ... ... ... түбі жер ... алуан түрлілігі жөнінен жер бетінен
ешбір кем ... ... ... 60 мың км – ден ... ... ... ... жүйесінің болуы – мұхит түбі жер бедерінің ерекшелігі.
Мұхиттардың шет аймақтарына құрлықта кездеспейтін терең сулы ... ... түбі ... ... мен ... ортасындағы жоталар
арасындағы үлескілері жайпақ төбелі, тегіс болып келеді. ...... ... ... ішкі күштер, негізінен алғанда, жер бедерінің ірі
формаларын түзетін болса, сыртқы күштер, ... ... ... ... жаңа формалар түзеді. Ішкі және сыртқы күштер бір мезгілде әсер
етеді. Сондықтан жер бедері ... ... ... ... ... ірі ... орналасуында белгілі бір зандылықтар болады.
Материктің шығыңқы беліктері материктік жер қыртысына сәйкес ... ... жер ... ... ... мұхит суына толы ... ... ... ... ... ертедегі үлескілері
платформаларға сәйкес келеді. Таулы қатпарлы аймақтар мұхит түбіндегі терең
сулы науалар литрсфера ... ... ... ... және ... ... туралы ұғым
Жер шарын жан – жағынан атмосфера деп аталатын ауа қабығы қоршап жатыр.
Ол – ... ең ... ... Жермен бірге айналып тұрады. Атмосфераның ең
жоғарғы шекарасын 150 – 200 км деп салыстырмалы түрде белгілеген.
Ауа дегеніміз – әр ... ... ... Олардың ішінде ең көп орынды
азот (78%) пен оттегі (21%) алады. Сонымен ... ... ... ... ... гелий т.б.), көмірқышқыл газы, су буы, басқа да ... (шаң ... ... бар. ... жұқа ... түссіз болады. Атмосфера қабаттардан
тұрады. Ауаның құрамы, температурасы, тығыздығы т.б. бір жерден екінші бір
жерге ... ... ... ... үш ... ... тропосфера,
2. стратосфера,
3. атмосфераның жоғарғы қабаты.
1. Атмосфераның Жер бетіне таяу орналасқан ең ... ... ... ... ...... өзгеріс, «сфера» – ... ... ... ... ... бір ... ... Экваторда
тропосфера қалындығы 20 км – ге, ал ... 10 км – ге ... ... ... ең тығыз және көп мөлшері (4/5 ... ... су буы да ... ... ... бұлт ... – шашын жауады, жел тұрады, ауа райы түзіледі. Ауа ... ... ... ... да осы қабатта болады.
2. Стратосфера (грекше «стратум» – ... ... ... жатады. Оның төменгі бөлігінде біраз биіктікке дейін температура
біршама тұрақты, ал жоғарғы жағында айтарлықтай тез ... ... осы ... ... озон газы ... күн сәулелерін
сүзуіне байланысты. Стратосферадағы ауа өте ... ... ... бұл ... 50 – 55 км биіктікке дейін барады.
3. Атмосфераның жоғарғы қабаты бірнеше концентрациялық қабықтардан
тұрады. Ол ... аз ... мен ... дәрежелі ионданған ауаларға
басым. Бұл бөлікте ауаның температурасы алдымен 80 – 90 км ... ... ... Одан әрі ... тез ... 10000 – 2000°С –
қа ... ... ... күннен атмосфераның төменгі қабаттарына ... ... ... ... да, газ ... электрлендіреді.
Олар күн сәулелерін жақсы жұтып алатындықтан, қатты қызады. ... ... ... ... биік ... поляр шұғыласы
құбылысын тудырады. Атмосфераның ең сыртқы қабатынан газ ... ... ... ... ... кетіп жатады. Жердегі табиғат үшін
атмосфераның үлкен маңызы бар. Жер бетінде өтіп жататын түрлі ... ... ... ... байланысты. Ауа қабығы болмаса, жер
беті температурасы Айдағы сияқты күн мен түннің арасында өте ... ... ... еді. ... ... тек ... мен ... ғана емес, тіпті
теңіздерді де түгелдей буландырып, құрғатып жіберер еді. Керісінше ... – 100°С – тан асып ... еді. ... жер ... ... шөл алып ... Атмосфера күн сәулелерін шашыратып, жайып тарататындықтан, ... ... өте ... ... Жерге әлемдік кеңістіктен метеориттер үздіксіз
ұшып келіп жатады. Бірақ олардың көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз соққылап жатар еді.
Атмосфераның көмегімен құрлық пен мұхит ... жылу мен ... ... ... ... ... іс – әрекетімен атмосфераға қолайсыз,
жайсыз жағдайлар ... ... ... ... Оған ... ... дамыған елдерде жүргізілуде.
Ауа температурасы
Жер бетіңдегі жылудың негізгі көзі – Күн. Бірақ күн сәулелері ауадан
кідіріссіз өтіп ... де, оны ... ... Күн ... ... бетін қыздырады, содан кейін ғана жылу ауаға ... ... ... бетіне таяу қабаты көбірек жылынады да, ... ... ... береді. Тропосфера қабатында температураның биіктік бойынша
төмендеуі содан. Әрбір 100 м ... ... ... орта есеппен
0,6°С – ка төмендейді. Күн сәулесінің жарық пен жылу беру жиынтығы ... деп ... ... ... ... тура және ... Тура
және шашыранды радиациялар жиынтығы жиынтық Күн радиациясы деп ... ауа ... ... ... тура Күн ... алмайды. Ауа температурасына сондай – ақ жер беті ... да ... Яғни әр ... ... әр ... болады. Температураның тәулік
ішіндегі өзгерісі Жердің өз білігінен айналуына, соған ... ... түсу ... ... ... ... осы ең жоғарғы және төменгі температуралардың айырмасын
температураның тәуліктік амплитудасы (латынша «амплитуда» – ... деп ... ... жыл ... өзгерісі Жердің Күнді
айналу жолындағы орнына байланысты.
Ауа температурасының жылдық амплитудасы географиялық ... ... ... ... 2° – 4° ... ... ... жарты
шардағы қоңыржай ендікте 60° – қа барады. Атмосферадағы ауа температурасы
ылғалдылық пен қысымға тығыз байланысты.
Атмосфералық қысым
Ауаның Жер ... ... ... ... ... деп ... ауа ... жер бетінің әрбір 1 см2 – не 1 кг 33 г ... ... ... адам ... үсті ... 1500 см2 ... Сонда оған түсетін
қысым 15000 кг немесе 15 тоннадан астам болады. Адамның алақаны шамамен 150
см2, ауа оған 150 кг ... ... ... Біз ... ... ... біздің денеміздің ішкі қысымы сыртқы атмосфера қысымымен тепе – ... ... ... ... үшін ... ... ... қысымның өлшем бірлігі ретінде мм – ді қолдану бекітілген. ... мен ... ... ... ... отырады. Жер бетінің түрлі
аймақтарындағы және түрлі бшкгіктегі атмосфералық қысымды бір – ... үшін 45° ... ... деңгейіндегі қысым алынады. ... 760 мм ... тең осы ... қалыпты атмосфералық қысым деп
аталады. Атмосфераның жер бетіне таяу қабатында ... 10 м ... ... ... 1 мм – ге ... ... ... тек
биіктік бойынша ғана емес, сонымен бірге ауа райы жағдайына байланысты ... Ауа ... ... ... ... ... ... сәйкес оның қысымы да азаяды.
Керісінше, ауа салқындағанда тығыздала түседі де, қысым артады. Жер
бетіндегі ... ... ... ... ... ... ... бағытта бір жерден екінші ... жел деп ... ... ... болу ... – ауа ... ... әркелкі таралуы. Өз кезегінде қысым айырмасы жер бетінің әркелкі
жылынуынан туады.
Желдің пайда болу сызбасы
Желдің жылдамдығы мен күші ... Жел ... ... метр
есебімен (м/с), жел күші жылдамдығы балмен есептеледі. Ол 0 – ден 12 балға
дейін белгіленген. Жел бағыты көкжиектің қай ... ... сол ... ... ... ... оңтүстік желі, батыс желі, оңтүстік – шығыс
желі т.с.с. Жер шарының кейбір аймақтарында тұрақты түрде жергілікті желдер
соғып тұрады. ... ... ...... мен ... (французша жеңіл жел) – теңіз жағалауында соғатын жел. Құрлық пен
судың ... ... әр ... ... байланысты ол бағытын тәулік
ішінде екі рет ... ... ... күн сәулесінен құрлық теңізге
қарағанда көбірек жылынады. Жылы ауа ... ... жан – ... ... Сондықтан құрлық үстіндегі салқын әрі ... ... көп ... аз ... ... ... яғни жел соғады. Бұл – күндізгі
бриз. Түнде, керісінше, кұрлық суынады. Бұл кезде су ... ... ... ... ... үстіңдегі ауа су бегіндегіге қарағанда салқын және
тығыз болады. Ауа қысымы күндізгіге керісінше құрлықтың ... ... ... ... жағдайға келеді. Құрлықтан теңізге қарай түнгі бриз
соғады. Бриз желі жағалаудан құрлықтың және теңіздің ... ... ... ... ге барады. Ол ірі көлдердің жағасында да байқалады.
Муссон (арабша маусым) – бриз сияқты құрлық пен ... ... ... жел. ... ... ... бағытын бриз сияқты тәулік ішінде
емес, жыл ішінде ауыстырады. Бұл желдердің бағыты қыс пен ... ... ... әр ... жылынуына байланысты өзгереді. Қыста ... ... да, оның ... ауа ... қысым төмен болады. Қысымның осылай
таралуына сәйкес қыста құрлыстан теңізге қарай суық әрі құрғақ жел ... ... ... ... ... үстінде жоғары қысым орнайды.
Бұл кезде теңізден құрлыққа қарай ылғалды жел соғады. ... ... ... ... ... ... ... желі деп тропиктер мен экватор бағытында соққан желді айтады.
Циклон – атмосфералық ауаның үлкен көлемде төменгі қысыммен орталыққа
бағытталуы. Циклон ... ...... салқын ауа райы қалыптасады.
Антициклон кезіңде ауа қысымы орталықта ... ... да, ... жан – ... ... алады. Бұл кезде құрғақ және ... ауа ... су ... ... үш күйге ие: қатты, сұйық газ (су буы). Температураның
өзгеруіне байланысты су бір күйден екінші ... оңай ... Ауа ... ... су буы ... ... Кез келген ауада белгілі бір
мөлшерде бу күйіндегі су бар. Жер бетіндегі ... ... ... мен көлдерден, мұхиттар мен теңіздерден ... су ... ... жатады. Судың басым кепшілігі мұхиттар мен теңіздерден
келеді. Табиғатта су буы тынымсыз айналыста жүреді. Ауа ... ... ... ... айдап алып кетеді. Бу салқындаған кезде бұлтқа
айналады. Одан ...... ... жер бетіне қайтып оралады. Ауадағы су
буының мөлшері буланатын беттің жағдайына және ... ... су буы ... ... мол, ал ... ... аз болады. Сонымен
бірге неғұрлым температура жоғарлаған сайын, ... су ... ... ... 1 м3 ауада түрлі температурада болатын су буының мөлшері шамамен
кестеде берілгендей болады.
|Температура (°С) |Су буы ... ... |0,5 ... |1 ... |2 |
|0 |5 |
|+ 10 |9 ... |17 ... |30 ... ... ... ауа ... бір температураға сәйкес су буын
ұстап тұра алады. Егер ауаға сол температурада ұстап тұра ... су ... оны су ... ... ауа дейді.
Абсолюттік ылғалдылық – 1 м3 ауадағы су буының нақты ... ... ... – 1 м3 ... су буының нақты мөлшерінің сол
температурадағы ... ... су буы ... ... ... ... ... ылғалдылық ауаның су буымен қанығу дәрежесін
көрсетеді. Мысалы, 1 м3 ауа – 20°С ... 1 г су буын ... ... ... бар ... 0,5 г ... Сонда салыстырмалы ылғалдылық 50%
болады. Ауа су буымен қаныққанда, салыстырмалы ылғалдылық 100% – ға жетеді.
Ауаның ... ... шаш ... деп ... ... ... ... – ылғал, «метр» – өлшеу). Бұл құралда «адам
шашының» ылғал артқанда ұзару ... ... ... де ... ... ... қораптың ішіне қойылады. Ауаның жер бетіне жақын
қабатындағы су булары су тамшыларына ... ... ... Жер ... ... ауа салқындағанда, оның құрамындағы бу су тамшылары мен
мұз түйіршіктеріне айналады. Олар шоғырланып, бұлт ... Бұлт ... ... өте ... ... ... ... түспей, қалықтап жүре
алады.
Бұлттың үш түрі ... ... ... ... ... ... ... жауын – шашын
Бұлттан жер бетіне түсетін сұйық ... ... ... ... ...... немесе жауын – шашын, дейді.
Жауын – шашынның ... ... қар, ... шық, ... және ... құрайтын су тамшылары өте майда келеді. Олардың диаметрі әдетте 0,01
мм – ден аспайды. Бұлттан жауын – ... жауу үшін су ... ... ... ... Тамшылар бір – біріне қосылу немесе төңірегіндегі су
буының суға айналып қонуының нәтижесінде іріленеді. ... олар ... жүре ... ... ... де, ... ... қүлайды, яғни
жаңбыр жауады. Жазда жер беті өте қатты қызатын жерлерде ауаның ... ... ... ... ... ... бұлты осындай жерге тап келсе,
ондағы су ... өте ... ... ... кетеді де, қатып мұз
түйіршіктеріне айналады. Мұндайда ... ... келе ... мұз
түйіршіктері салқындаған су тамшыларына қосылып жұмырланады әрі үлкейе
түседі. Соның нәтижесінде жерге бұршақ ... ... ... ... келтіреді. Егінді қиратып кетеді, жеміс ағаштары мен бұталардың гүлін,
жемісін қағып түсіреді, малдың жас төлі мен үй ... ... ... ... ... су тамшылары қатып, әуелі ине ... ... ... ... олар бір – ... ... ... айналады.
Булану дегеніміз – судың сұйық күйден газ тәріздес күйге етуі. Булану
мен буланушылықты бір – бірінен ... білу ... – су қоры ... болған жағдайда булану мүмкіндігі.
Жылдық жауын – шашын мөлшерінің ... ... ... деп ... ... коэффициентінің формуласы: – ден
көп болса, онда ылғалдану ... К < 1 – ден кем ... онда ... ... пен нақты булану бір – біріне ашық су бетінде ...... ... ... температурасы төмен болған жағдайда ғана
сәйкес келуі мүмкін. Басқа көп жағдайда олар бір – ... ... ... ... ... оңтүстік шөлді аймағында жылдық жауын – шашын
100 мм – дей, ал буланушылық 1000 мм – ден асады. ... ... тек ... мен ... көлі сияқты ашық су айдынынан ғана көтеріле алады. Құрлық
бетінде нақты булану 100 мм – ге ... Оған ... ... ... қысқа әрі салқын болғандықтан, түсетін жауын – шашынның ... ... яғни ... мен буланушылық бір – біріне толық сай келеді.
§7. Гидросфера. Дүниежүзілік мұхит және құрлық суы
Гидросфераның ... ... ... ... ... құрайды.
Дүниежүзілік мұхит ғаламшарымыздағы жылу мен ... ... ... ... ... Жердегі тіршілік үшін маңызы өте зор. Жер
шарында Дүниежүзілік мұхит суының алып жатқан ауданы 361 млн км2. ... ... ... дәл Жер шарындағыдай мелшерде су жоқ. Олай
болса, су – Жер табиғатының басты байлығы, тіршілік ... ... ... ... – температурасы мен тұздылығы. ... ... Күн ... түсу ... тікелей байланысты.
Дүниежүзілік мұхит келемінің үлкен болуына орай, құрлықпен салыстырғанда
судың баяу ... ... ... жылу көп ... ... ... ... ендікке байланысты әркелкі болады.
Мұхиттың кейбір аудандарында бұл зандылық мұхит ... ... ал ... жағалауларында құрлықтың тікелей ықпалы мен олардан ағып
шығатын өзен сулары әсерінен өзгереді. Терендеген ... ... күрт ... 3000 – 4000 м ... ... ... – 0°С аралығында тұрақтайды.
Дүниежүзілік мұхит суының құрамы аса күрделі. ... суда ... ... газдар, органикалық және ерімейтін заттар да кездеседі. Оның құрамында
60 – тан аса тұрақты ... бар. ... ... барлығы дерлік
мұхит суында еріген күйінде ... 1 литр ... ... ... ... ... тұздардың мөлшері судың тұздылығы деп аталады. Бұл
көрсеткіш промиллг (°/00) ... ... ... ... ... ... шамасында. Мұхит суының тұздылығы барлық қабаттарда бірдей емес.
Тұздылық мөлшері әсіресе судың беткі ... ... ... ... мен буланудың арақатынасына байланысты ... ... ... ... ... тұздылығы экватор маңында 34°/00 шамасында,
тропиктерге таяу аудандарда 36°/00, қоңыржай және ... ... ... ге ... ... – шашын мөлшері буланудан артық болатын және мол ... ... ... ... ... айдындарында тұздылық кемиді. Ал
Дүниежүзілік мұхиттағы ең ... ... ... ... ... ... ... суының қату температурасына да әсер етеді.
Тұздылығы 36°/00 мұхит суының қату температурасы – 2°С ... ... ... судың беткі қабатының тығыздығы артып, салмағы
ауырлайды да, төмен ығысады. Оның орнына әлі салқындап ... жылы ... ... ... ... су ... бұлайша
араласуы мұздың түзілуіне кедергі келтіреді. Мұхит ... ... ... ... төмендейді. Бұл қысы ұзақ әрі суық болатын
арктикалық және антарктикалық ... ... мұз ... ... ... ... ... құрлыққа сұғына
орналасқан жағалық таяз теңіздерде де су ... ... бір ... және көп
жылдық, қозғалмайтын және қалқыма (ықпа) болып бөлінеді. Қалқыма мұздардың
таралу шекарасы жыл мезгілдеріне байланысты өзгеріп ... ... ... жаппай мұз басқан құрлық жағалауларынан сырғып, опырылған ірі
мұздардан ... ... ... ... пішіндері, биіктігі
және ұзындығы әр түрлі болады.
Кейбір ... ... ... жүз км – ге ... ... аса ... су қоры болып табылады. Мұхит ауданының шамамен 15% – ын мұздар жауып
жатыр. Қазіргі кезде мұздардың қарқнды еруіне ... мен ... әсер ... ... Арал ... құрғаған табанынан ұшқан тұз
тозаңдары Арктика мұздарының бетінен де табылған. Егер мұздар жаппай ... ... ... ... қазіргісінен 70 м – ге көтерілген болар
еді. Мұхиттардағы мұз жамылғысы жер ... ... ... ... үлкен әсер етеді. Мұздар күн сәулесін шағылыстырып, ... ... ... ... ауа мен ... ... келетін жылы
ауаның түйісуі бұл аудандарда қалың тұмандардың қалыптасуына ... Олар кеме ... мен ... ... кедергі келтіреді.
Мұхит сулары мен материктер табиғаты өзара байланысты: мұхит сулары
жинаған жылуын атмосфераға ... ... Осы жылу мен ... ауа ... ... ... оның ... бөліктерінде ерекше
мұхиттық (теңіздік) климатты түзеді. Бұл климаттық ... ... ... ... жамылғысының және жануарлар дүниесінің
өзіндік ерекшелікттерін қалыптастырады. Мұхит пен материк арасындағы ... ... ... – муссондар. Бұл желдер құрлық пен ... ... мен ... ... ... болады.
Муссондар бағыт – тарын жыл ... ... екі рет ... ... ... ... Үнді мұхиттарымен шекаралас
жағалауларына тән.
Құрлық сулары да мұхитпен тығыз байланысты. ... пен ауа ... ... су ... ... ... мен қар, ... мен көлдер,
бұлақтар) мұхиттың уақытша бөлінген бөлшектері болып табылады. Ал мұхит суы
үнемі құрлықтан келетін өзен суларымен толығып отырады. ... ... ... бактериялардың әрекеті нәтижесінде белгілі дәрежеде өзін – өзі тазарта
алады. Сондықтан құрлық бетінде түзілетін көп – теген ... ... ... ... ... өте біртіндеп залалсызданады.
Мұхит адамның шаруашылық әрекетінің сипатын да анықтайды. Өйткені мұхит
– көптеген теңіз ... ... ... ... мен шикізаттың
көзі. Мұхит суы арқылы бір – бірінен қашық орналасқан құрлықтардың арасын
байланыстыратын ең ... ... ... Мұхит жағасындағы денсаулыққа
қолайлы жұмсақ климат, емдік қасиеті бар ... су, ... ... ... ... ... ... аралдар адамдардың демалуы мен
сауығуына жағдай жасайды. Ал теңіз өнімдерінен ... дәрі – ... ... ... өмірде кеңінен пайдаланылады.
Су массалары. Беткі ағыстардың таралуы. Мұхит ... ең ... – оның суы. ... ... бір ... алып ... ... суды су массалары деп атайды. Олар ... ... ... ... мөлшері мен ондағы кездесетін тіршілік
дүниесі жөнінен ... ... Су ... ... ... ... ... әсер етуінің өзгеруіне байланысты
түзіледі. Су массалары ендікке байланысты ... ... ... ... ... ... Бір ... өзінде су массаларының
қасиеттері түрліше болуы мүмкін. Сондықтан олар жағалық және ... ... ... Су ... ... қарай беткі, терендік және түпкі
қабаттарға жіктейді. Су ... ... ... әсерінен араласып, бастапқы
қасиеттерін өзгертеді.
Мұхит суының беткі қабаты ғана емес, түбіне дейін де үнемі қозғалыста
болады. Оны ... ... ... себептер бар. Оған тұрақты
желдер, Жердің өз білігінен ... ... ... күші, су
температурасы мен тұздылықтың айырмашылығы, мұхит табанының жер бедері ... ... ... ... ... ... сулары терендеген сайын, өзінің ... ... ... құпияларымен адамзатты әлі де таңғалдыруда. ... сыры әлі ... ... ... ашылған жоқ. Мұхиттардың терең
тұңғиықтарын зерттеу ... ... ... ғылымға белгісіз тірі
жәндіктер табылуда. Мұхит суында тіршілікке қажетті қолайлы жағдайлар ... ... ... Сондықтан мұхит суының барлық бөліктерінде де
тіршілік дамыған. Тіпті тіршілік дүниесі терендігі 11022 м ... ... да жаңа жер ... ... ... магма шығып жататын
жарықтарда да, температурасы мен қысымы өте жоғары аудандарда да ... ... ... полюстен экваторға және су бетінен
терендікке ... ... ... ... ... дүниесі көзге
көрінбейтін бактериялардан, бір жасушалы өсімдіктер мен ұзындығы 200 м – ге
дейін жететін теңіз ... ... ... ... ... ... бастап, салмағы 160 тоннаға дейін жететін алып киттер
тіршілік етеді.
Мұхиттағы тіршілік ұзақ геологиялық уақыт аралығында су ... ... ... ... ... ... ... шығарған
оттегінің мөлшері артьш, оның артық мөлшері ауаға шығу арқылы ... ... ... оттегі мөлшерінің көбеюі теңіздегі тіршілік
дүниесінің біртіндеп құрлыққа шығып, тіршілік ... ... ... ... жер ... «тіршілік бесігі» деп атайды.
Мұхитта тіршіліктің таралуы ... ... ... ... және поляр түні ұзаққа созылатын полярлық өңір сулары
тіршілік дүниесіне кедей болады. Жазда екі ... ... ... ... тірі ... ... ... жетіледі. Бұған ағыстар мен күшті желдер
әсерінен әр түрлі су массаларының араласуынан ... ... ... мен ... мөлшерінің артуы себеп болады. Сондықтан қоңыржай
ендіктер ... (40° – 60°) ... ... ... ең бай ... ... ... су қабатының температурасы мен тұздылығы ... ... ... ... дүниесінің мөлшері азаяды. Ал
экватор маңында олардың саны қайтадан артады. Судың ... ... – тан кем ... тропиктер аралығындағы таяз суларда рифтер мен
атолдарды түзетін маржан полиптері көптеп таралады.
Тіршілік ету жағдайына ... ... ... ... ... ... ... ағыстардың әсерінен еркін қозғалатын алуан түрлі
бір жасушалы балдырлардан, әр түрлі қарапайымдылардан, ұсақ ... ... ішек ... және ... ... Өсімдіктер
планктоны – жануарлар планктонының негізгі қорек көзі.
Нектонды (грек тілінен аударғанда «қалдық») ... ... мен оның ... ... ... балықтар, теңіз сүтқоректілері, теңіз жыландары мен
тасбақалары, ірі ... ... ... ... ... неғұрлым
ірі жануарлардан тұрғанымен, олардың жалпы биомассасы ... ... 23 есе ... ... ... ... ... мұхит түбінде бекініп
тіршілік ететін өсімдіктер мен ... ... ... Олар ... ... етуге бейімделген әр түрлі балдырлардан, теңіз ... ... ... ... ... ... тұрады. Бентостағы тіршілік дүниесі селбесіп өмір сүруге
бейімделген. Дүниежүзілік ... ... ... 150 ... ... 15 ... ... түрі кездеседі. Мұхиттың осы биологиялық
байлығын неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... өзендер, көлдер, батпақтар, жер асты сулары, ... ... ... 3,5% – ы ... ... ... Жердегі
тіршілік көзі – тұщы су осылардың кұрамында.
Көлдер
Жер бетіндегі суға толған ... ... көл деп ... ... ... – оның мұхитпен тікелей байланысы жоқтығында. Көлдер
жазықта да, тауда да кездеседі. Көлдердің ауданы мен ... әр ... ... ... ауданы бірнеше шаршы метр ғана болатын ... ... ... ... ... ... ... теңіз деп
аталатын ірі көлдер де бар. ... ... ... шарындағы терең көлдер тау жасалу үрдістері кезінде ... ... ... ... ... деп ... ... Сібірдегі Байқал
көлі – дүние жүзіндегі ең ... көл. Оның ең ... жері – 1620 м. Тянь ... ... ... ... да тектоникалық көлдерге жатады. Кейбір
жағдайда тау опырылып, өзен аңғарларын бөгеп тастаған кезде де көлдер пайда
болады. ... ... ... Іле ... ... ... көлдері.
Мұндай көлдерді бөген көлдер деп атайды. Бір ... ... ... ... алып ... Каспий, Арал көлдері – ... ... ... сөнген жанартаулардың кратерлерінде пайда болады. Оларды жанартаулық
көлдер деп атайды. Жанартаулық көлдердің ішіндегі ...... ... ... ... өзендер өз бағытын өзгертпейтін болса, олардың ескі
иірімдері шағын көлге айналады. Бұлар – ескі арна көлдері немесе ... ... ... ... ... ... өткен. Олардың
қазаншұңқыры жер қыртысының баяу төмен түсуінің нәтижесінде пайда болған.
Мұздықтардың әсерінен пайда ... ... жеке ... ... ... ... ... Америка мен Еуразия материгінің көлдері мысал
бола алады. Мұздықтар арқылы қазаншұңқырларда пайда болған көлдер ... ... ... ... ... ... көлдерге Солтүстік Америкадағы
Ладога және Онега көлдері жатады. Өзендер ... ... де ... ... Көл суы ... және ... бастау болады. Көл суының
көптеген қасиеттері, әсіресе ... оның ... ... ... ... ... көлден өзен ағып шығады. Ондай көлге тұз жинақталмайды,
өзен суымен бірге ағып кетеді. Сондықтан ағынды ... суы тұщы ... ... көлі. Оған 300 – ден астам өзен ... одан бір ғана ... ағып ... ... өзен ағып ... көлдер де бар. Оларды ағынсыз
көлдер деп атайды. Су ағып шықпайтындықтан, оларда біртіндеп тұз жинақтала
береді. ... ... ... ... ... шайынды қалпында әр түрлі
тұздарды алып келіп отырады. Көлдегі судың ... ... ... қалған
судағы тұздың мөлшері бірте – бірте арта түседі де, көл тұзды ... ... ... көл суы ... буланып кетеді де,
түбінде тек тұз ... ... ... ... немесе тұнба көлдер деп
атайды. Мысалы, Каспий – ағынсыз көл. Одан бірде – бір өзен ағып ... және қар суы жер ... ... көлге әр түрлі заттарды ағызып ... Сол ... ... ... ... мен ... қалдықтары
шөгеді. Көл бірте – бірте тайыздайды да, оны ылғал сүйетін өсімдіктер басып
кетеді. ... ... ... ... ... ... мүктер қаулап өседі.
Шіріген өсімдік қалдықтары көлдің түбіне жиылып, соның салдарынан ... ... ... көлдің орнына батпақ пайда болады. Көлдердің
шаруашылырста пайдасы зор. Олардың ең бірінші ... – тұщы су. ... ... үшін ... ... Каспий көлі арқылы Қазақстан
Ресей, Әзірбайжан, Түркменстан, Иран мемлекеттерімен байланысып тұрады.
Тұнба ... тұз ... ... ... ... бар балықтардың түр
– түрі ауланады.
Өзендер
Өзен дегеніміз – арна деп аталатын ойпаң ... ... су ... ағып шығатын жері оның бастауы деп аталады. Қыраттың етегінен
немесе тау ... ...... ағып ... ... бірден көзге түсе
бермейді. Бірақ су күні – түні тынбай агып жатқандықтан, одан тұрақты ... ... ... ... Ол ... ... ... Өзен көлден немесе
батпақтан да басталады. Биік ... ... өзен ... қар мен ...... ... ... алады. Өзеннің құяр жері оның сағасы деп аталады.
Өзендер ағысының жылдамдығы ... ... ... ... ... жинақталып, өзен сағасы тармақка бөлінеді, яғни атырау пайда
болады. Өзен ... ... ... ... әрі кең, әрі ұзынша ойыс
алқапты бойлай ағады. Бұл – өзеннің аңғары. Аңғардың ... өзен ... ... ойыс арна деп ... Су ... ... өзен арнасынан асып,
аңғардың іргелес жайдақ бөлігін басады.
Аңғардың өзен ... су ... ... ... деп ... Өзен
ағысы ұзына бойымен алып қарағанда шамамен 3 бөлікке бөлінеді. ... жағы – ... ... саға жағы – төменгі ағысы, екеуінің аралығы
орта ағысына жатқызылады. Өзен ... ... ... өзен ... ... және оның салаларына су ағып келетін жердің бәрі өзен
алабына жатады. Өзен алаптарын бір – ... ... ... ... ... ... Өзен ... бағыты мен жылдамдығы сол өзен өтетін жер
бедеріне байланысты.
Өзендер екіге ... тау ... және ... ... Тау ... тік ... тар аңғармен ағады және терең болып келеді. Мұндай
тар аңғарды шатқал деп атайды. Мысалы, Колорадо өзені ... ... ... ... ... басталып, ішкі таулы үстірттерді басып ағады да,
терең каньондар жасай отырып, тау жоталарын ... ... ... ... 1600 м, ... 400 ... жерлермен ағатын өзендердің ағысы баяу. Жазық жерлердің ... емес және ... ені ... километр болып келеді. Жазықтағы
өзендер кеме қатынасы үшін қолайлы.
Өзендердің қоректенуі мен режимі
Өзендердің қоректену режимі 4 – ке ... ... жер асты ... ... мұздық.
Өзендердің қоректенуі аралас болып келеді, соңдықтан ... ... ... ... ... ... ... және
теңіздік климат типінен басталатын өзендердің ... ... көзі ... суы. ... ... ... ... өзендер қар суымен
қоректенеді. Жердің басқа бөлігінде таралған өзендердің қорек көзі – жер
асты суы, сондықтан ... ... ... де ... суы тартылмайды.
Өзендегі судың мөлшері жыл ішінде ... ... Ол ... ... ... ... ... қыстай жиналған қардың еріген суымен
молығатын жазық жердің өзендері көктемде, ал тау басындағы қар мен ... ... ... ... ... ... Судың тасуынан тасқынды айыра
білу керек. Су ... деп жыл ... ... бір ... ... ... су ... едәуір көбеюін айтады. Бұл кезде өзен арнасынан ұзақ
уақытқа шығып жайылады. Ал өзендегі су деңгейінің кенет ... ... ... ... ... ... таудағы қар мен мұздың күрт еруінен
пайда болады. Өзендегі судың ең төменгі күйін ... ... ... ... ... жағдайда өзенге көбінесе тек қана жер асты сулары қосылады.
Өзен суы мөлшерінің жыл ішінде ... ... ... ... ... ... ... мен жиілігін жер бедері мен климатқа тәуелділігі
анықтайды. Жер бедері өзендердің бағытын, ағу ... ... ... ... ... ... мол ... қоректену ерекшелігі климатқа
байланысты. Адамзат тарихының белгілі бір кезеңінде ... ... ... Ерте замандардағы өркениеттің өзі Ніл, Тигр, Евфрат, Ганг, Хуанхэ,
Янцзы өзендері бойында дамығандығы тарихтан белгілі. Көшпелі қазақ ... ... мен ... ... мен ... ... ... ірі өзендердің бойын
жайлаған. Әсіресе біздің заманымызда өзендердің шаруашылық маңызы өте зор.
Зулап ... өзен ... ... ... ... ... елімізде Ертіс, Іле,
Сырдария өзендерінде су электр станциялары жұмыс істейді. Өзен – ең арзан
кеме жолы.
Мұздықтар
Қар жылда ... ... ... түсетін болса, онда ол жата – жата
нығыздалып, ... ... ... Бір ... ... мұз мұздық
құрайды. Мұндай жағдайлар тауларға және полярлық аймақтарға тән. ... ... мұз ... ... ... ... ... жыл бойы
ерімей, жинақтала беретін биіктігін белгілейтін шартты сызық қар ... қор ... деп ... Қар ... ... ... аумақтың климат жағдайларына, беткейлердің бағдарына байланысты.
Бұл сызық экваторлық полюстерге қарай ... ... ... ... 4500 – 5000 м, тропиктік ендіктерде 5000 – 6000 м, ... 2500 – 4000 м ... ... ... аймақтарда теңіз деңгейіне
дейін түседі.
Тау мұздықтары мен жабынды мұздықтар. Құрлық аумағының 11% – ... алып ... ... мұздықтар жер бетіндегі мұздықтар көлемінің
98% – ын ... Ең ... ... ...... Оның ... 13 ... жерді 4 км – ге созылған мұз қалқаны жауып жатыр. Гренландиядағы жабынды
мұздықтың қалыңдығы 2000 м – ге ... ... ... ... ... және ... тәрізді болып келеді. Тау ... қар ... ... қар ... келе ... тау ... айналады.
Мұз салмақ күшінің ... ... ... ... ... бастайды. Ол
тәулігіне бірнеше сантиметрден 3 м – ге ... ... ... ... алуан
түрлі болып келеді. Ең ұзын тау мұздығы – ... ... ... оның ... 150 км. Ірі тау ... Гималай, Тянь – Шань,
Памир тауларында ... ... ең ірі тау ...... ... ... ... 12 км.
Қазіргі уақытта мұздықтар құрлық жерінің 1/10 бөлігін алып жатыр. Мұз
басу дәуірінде жердің 30% – ын ... ... ... 40 млн км жерді
алып ... ... ... дәуірі басталды. Мұздықтар Жердің
«тоңазытқышы» деп бекер айтылмаған. Мұздықтар Жер планетасын ... ... ... ... ... суы ... көтерілуі, қалалар мен
ауылдарды су басуы – мұздықтардың еру қаупін туғызып отырған ғаламдық
проблемалардың ... ... мен ... ... жер ... тұщы ... – дық қоры жинақталған. Мұздықтар дүниежүзілік су ... ... орын ... асты суы
Жер қыртысының жоғарғы бөлігіндегі сулар жер асты суы деп ... ... ... ... ... ... ... – шашыннан құралады. Екінші
бөлігі атмосферадағы су булары жерге сіңіп салқындағанда, су тамшыларына
айналады. Мұндай жағдай шөл мен ... ... ... жолы ... аз ... жер астындағы балқыған магмадан су буының бөлінуі ... ... Жер ... суды әр ... ... тау ... бар. Құм, қиыршықтас, малта тастар су өткізгіш қабат ... ... ... саз, ... ... ... тақтатас жыныстарынан тұрады.
Су өткізгіш жыныстар қабатына су жинақталады. Оны сулы қабат ... ... ... су ... ... қабатқа дейінгі суды еспе су деп
атайды. Еспе судың деңгейі ұдайы бір ... ... ... тұрады. Ол
жаңбыр жаууына, көктемде қардың еруіне, булану мөлшеріне қарай ... ... ... ... Еспе су ... алқаптарда жер бетіне
таяу, ал шөлді жерлерде бірнеше ондаған метр ... ... Еспе ... ауыз су ... құдықтардан байқауға болады. Егер су өткізбейтін
қабат белгілі бір ... ... еңіс ... онда су осы ... ... қарай ағып, жер бетіне шығады. Жер бетіне ағып шыққан суды
бастау, ... көз ... ... тұма деп әр ... ... ... ... таза және салқын болып келеді. Жер қыртысының қойнауындағы сулы
қабат әдетте су ... ... ... ... Тау ... иіліп орналасса, қабатаралық суға қысым түседі. Жердің терең
қабатындағы қысымды суды артезиан суы деп ... ... ... ... газдар кездесетін жер асты суын митралды су деп ... ... жер ... жылы ... ... ... температурасы +20°С – тан + 100°С – қа
дейін ... және одан да ... ... ... ... ... ... және радиоактивті
заттар кездеседі. Жер асты сулары табиғатта ... орын ... ... ... бұлақтар мен көздердің, өзендер мен көлдердің молығуына үлес
қосады. Жер асты ... жер ... ... де ... Жер ... ... ... үңгірлер пайда болады. Өте көлемді сырғымалар
Волга өзенінің бойында, Қырымның оңтүстік жағалауында, Кавказда ... асты ... өз ... ... ерітеді. Осылайша жер астында
үңгірлер пайда ... ... ... ең ірі ... ... ... ... тауларының батыс беткейінде табылған. Оның жалпы
ұзындығы 530 км. Жер асты ... жер үсті ... ... аз ластанады
және онда ауру туғызатын бактериялар аз болады. Сондықтан тазалау ... ... ... ... ... жер асты ... жер суару үшін қолданылады. Ірі
минералдық бұлақтар емдік ... ... ... ... ... ... ... өзіне бірнеше концентрациялық қабықтарды кіргізеді. Атмосфераның,
литосфера мен гидросфераның тоғысуын, бір – біріне әсер етуінің ... ... ... ... ... түзілді. Географиялық қабық Жерде
тіршіліктің пайда болуына және дамуына қажетті жағдай тудырды. Жер ... ... ... жеке ... ... ... дәрежеге жетті.
Географиялық қабықтың шекарасын нақты айту қиын. ... ... ... өмір ... ... ... барлық процестер Күн энергиясының
әсерімен және бұдан аз деңгейде ішкі жер қуаты көздерінің әсерімен ... ... ... ... компоненттері заттар мен энергияның
айналымы ... ... ... ... Оның ... кіретін Жер
қабықтары бірінің өзгерісі басқаларының да өзгерісін тудырады. Мысалы,
төрттік мұз ... ... суып ... Еуразия мен Солтүстік Америка
материктерінің солтүстік бөлігін қамтыған ежелгі мұз басуға әкелді. ... ... жер ... және топырақ пен өсімдік, жануар дүниесін
өзгертті. Географиялық ... ... ... оның ... ... ... ... қабықтың тұтастығына су
айналым жүйесі мысал бола алады. ... ... мұз ... ... ірі көлдерінің су деңгейі төмендейді және керісінше мұзы ... ... суы ... ... ... жылдарына сәйкес келеді.
Мұның бәрі ауа массалары қозғалысының күшеюіне не азаюына байланысты. Егер
ауа массаларының ауысу мөлшері мен ... ... ... ... ... ... онда ... теңіздердің мұздылығы азая түседі.
Экваторлық зонада керісінше бұл жауатын жауын – ... ... ... өзі ... ... әсер етеді. Белгілі бір құбылыстың
уақыт ішіндегі мерзімділігі мен қайталануын ырғақтылық деп ... ... ... айналуы тәулік ырғақтылығын туғызады. Әрбір ірі табиғат кешені
үшін температураның, ылғалдылықтың, ... мен ... ... тән ... барысы жасалады. Жердің Күнді айналуы ... ... ... туғызады. Зоналық – географиялық қабықтың
ең басты зандылықтарының табиғаттың барлық компоненттері мен ... ... ... ... ... – аса маңызды географиялық
заңдылық. Зоналылықтың негізгі мәні күн жылуы мен жарық сандарының біркелкі
еместігінде, өйткені ол әр ... әр ... ... ... көптеген
табиғат компоненттері бағынады: климат, жер беті сулары, жер бедерінің кіші
формалары, топырақ, өсімдік және ... ... ... ішкі ... ... ... кешені
Атмосфера, литосфера, гидросфера тоғысының бір – біріне әсер етуінің
нәтижесінде Жердің ерекше қабығы – географиялық қабық түзілді. ... ... ... пайда болуына және дамуына қажетті жағдай ... ... ... ... ... Жер ... ... бір ғана заттан (атмосфера – ауадан,
гидросфера – ... ... – тау ... ...... ... Ал географиялық қабықтың заттық құрамы күрделі.
Оған ... ... бәрі де ... ... ол кешенді сипатқа ... ... тек қана ... ... ... ... жоғарғы қабаты мен литосфераның терең қойнауына тіршілік
таралмайды.
3. Жерге күн ... ... жылу ... ... ... ... оған жылу мөлшерінің белдеулер түрінде таралуы
сипатты. Атмосфераның жоғарғы ... ... ... ... ... ... белдеулік заңдылықпен таралмайды.
4. Географиялық қабық құрамды болғанымен, біртұтас дүние. Жер қабықтары
бірінің өзгерісі басқаларының да өзгерісін тудырады.
Географиялық қабық тау ... ... ... ... мен жануарлардан тұрады. Географиялық қабықтың бұл құрамдас
бөліктері ... ... ... ... компоненттер деп
аталады. Кез келген аумақтың табиғат компоненттерінің жиынтығы біртұтас
жүйе құрайды. Ол жүйе ... ... ... ... ... деп ... ... құрайтын жеке компоненттер бір – бірімен тығыз байланыста.
Олардың біреуінің өзгерісі міндетті түрде басқаларының өзгерісін ... ... ең ... табиғат кешені (ең үлкен жүйе) – географиялық қабық.
Географиялық қабық бірінен – бірі туындайтын табиғат ... ... ... ... ... ... кешені – материк пен мұхит.
Мұхит беті бірсыдырғы болып келетіндіктен, табиғат кешендеріне бөлінбейтін
сияқты болып көрінеді. Мұхит ... ... ... ... ... ... әр ... әрқалай. Бұл мұхит бетінің жер
– жерінде табиғат кешендерін бөлуге мүмкіндік береді.
Мұхитқа қарағанда құрлық бетіндегі табиғат кешендері айқын ... ... ... ... одан әрі кіші ... ... аймақтарына, мысалы, Батыс Сібір жазығы, Сарыарқа, Тянь – Шань
жатады. Шағын табиғат кешендері: өзен ...... ... көл ... ... ... ... зонасы – температура жағдайлары мен ... ... және ... ... бірдей болатын ірі табиғат кешені.
Төмендегі кестеде табиғат ... ... ... ... ... пайда болуы климатқа жылу мен ... ... ... ... ... ... ... ішінде олардың аса маңызды ерекшеліктерін, компоненттер
арасындағы өзара байланысты неғұрлым айқын ... Егер ... ... ... болса, онда бұл сырттай жер жамылғысына әсер
етеді. Күннен келетін жылу мөлшерінің ... және ... ... ... ... ... ... заңды түрде бірін – бірі
ауыстырады. Табиғат зоналарының бұлайша ауысуын ендік зоналылық деп атайды.
Күн жылуына ... ... де ... деп ... ... экваторлық
ауданда ылғалды орман болса, полюсте – арктикалық шөл. Олардың арасында
ормандардың ... ... ... шөл, шөлейт, тундра зоналары) таралған.
Табиғат зоналары ... ғана ... ... ... ... ... шындарына қарай ауысып отырады. Климат ендік бойынша ғана емес,
биіктік бойынша да өзгереді. Бірін – бірі ... ... ... әр
түрлі биіктікте айнала қоршап жатқандай болады, сондықтан оларды ... деп ... ... ... ... (1000 ... – 6°) ... (10,5 метрге – 1 мм) төмендейді. Таудың ... ... ... ... ... өзі ... табиғат зонасына сәйкес ... ... ... Анд тауы ... ... ... ... Табиғат зоналарының орналасуына зоналылық ... ... мен, ... ... Жердің ішкі үрдістеріне байланысты
жергілікті зоналылық емес ... ... пен ... ... ... бір ... әсер етеді.
§9. Географиялық белдеулер мен зоналар
Географиялық белдеулер климаттық ... ... ... және
солардың атымен аталады. Әр географиялық белдеу климат жағдайларының
тұтастығымен ... ... және ... ... ... 4 ... географиялық белдеуге бөлінеді. Олар: экваторлық,
тропиктік, коңыржай және полярлық белдеулер.
Негізгі ... ... ... ... ... ... ... белдеулерге суб (латынша – «кіші, таяу») ... сөз ... ... және тропиктік белдеулердің, субтропиктік
тропиктік және қоңыржай белдеулердің, субполярлық ... ... және ... ... ... бөледі. Әр
географиялық белдеу географиялық зоналар жиынтығынан тұрады. Зоналар ондағы
басым өсімдік жамылғысының атымен аталады.
Экваторлық белдеу
Экватордың екі ... ... ... ... ... ... жыл маусымдарына бөлінбей, температура бүкіл жыл бойы біркелкі
таралуымен ... ... ... мен Мұхиттық аралдарда ылғалды экваторлық
ауа таралған. ... ... ... ауа ... ... ... жыл бойы ыстық және ылғалды. Қаңтар айының ... ... ... ...... 2000 – 3000 мм. Жылу мен ... ... қаулап өсуіне, сан алуан жануарлардың мекендеуіне қолайлы.
Экваторлық орманда 1 га жерде ағаштың жүздеген түрі ... Ең ... 50 – 60 м – ге ... ... ... ... қарай ағаштар тағы да 5 –
6 қабат құрайды. Ағаш діннің аралықтарында аз ғана ... ... ... ... ... адам ... ғана ... лианалардың
ұзындығы 300 м – ге ... ... Ағаш діні мен ... ... ...... жабысқан») басып жатады. Экваторлық ұдайы
ылғалды ормандарда түрлі пальма, діңі ... ... ... ... ... нан ... шоколад ағашы өседі. Өсімдіктер сияқты жануарлары
да биіктік қабаттарға бөлініп таралған. Ағаштарда быжынаған бунақаенелілер,
ағаш ... ... ... ... қаптап жүреді. Оларға
маймылдардың бақырған үні қосылады.
Экваторлық ормандарда ... ... ... ... ... келеді. Өсімдік тамыры топыраққа бекуі үшін ғана кіреді.
Субэкваторлық белдеу
Экваторлық ауаны қыста тропиктік ауа ... ... жыл ... яғни ... жаз бен ... жылы қыс ... ... маусым 2 – 3 ай – ға ғана созылатын белдеу аудандарында ауыспалы,
ылғалды ормандар өседі. Бұл ормандарда ... ... ... ... ағаштар біраз аласарып, аралары ашылады. Соған ... ... және шөп ... көріне бастайды. Ағаштың кейбір түрлері құрғақшылық
маусымда бойындағы суды аз буландыру үшін жапырағын тастайды.
Субэкваторлық ... ... ... табиғат зонасы таралған.
Саванна барлық материкте кездеседі, тек қана ... ... ... ... ең көп ... ... және ... ауа массалары
– субэкваторлық белдеуге тән ... ... ... ... ауа ... байланысты. Саваннаның жазы ыстық және ылғалды,
ал қысы салқын және құрғақ. Осы климат жағдайы ... мен ... ... бір ... ... ... ... әр жерінде жеке немесе
шоқ – шоқ ағаш пен бұға кездесетін көбінесе шөп басқан алқап ... ... ... ұзаққа созылатын құрғақшылыққа бейімделген. Шөптері
жапырағы қатқыл, жіңішке, тікенекті астық ... ... ... ... ... су жинауға ыңғайлы жуан болып келетін ... ағаш т.б. ... ... өсуі сан ... ... тіршілігіне
қолайлы. Әсіресе Африка саванналары жануарларға аса бай. Мұнда неше ... ... ... ... үйір – ... ... Шөп ... жануарларды
арыстан, қабылан, гепард т.б. жыртқыштар аулайды. Олардан ... ... ... ... ... ... ... ормандар мен
саваннаның қызыл түсті топырағы құнарлы болғандықтан, ол барған ... ... ... ... ... ... ... табиғи қалпында аз сақталып отыр. Экологиялың проблемалардың бірі
– жабайы жануарлардың азайып бара ... Оның ...... ... ... ... тыс көп ... Жабайы жануарларды
қорғау мақсатында ұлттық парктер құрылуда. Олар ... мен ... ... ... және ... ... шарлардың 20 – 30° ендіктер ... ... алып ... ... ішкі және ... ... ... шегінде тропиктік шел зонасы қалыптасқан. Африкадағы атақты
Сахара шөлі осы зонаға кіреді.
Жылу мен ылғалдың тепе – ... ...... ... ... ... Жыл бойы тропиктік ендіктерде жоғарғы қысымның басым болуы,
онда күн сәулесінің үлкен бұрыш ... ... көп ... ал ылғал
керісінше аз болады. ... ... ... ... да табиғи
компоненттерге әсер етеді. Саванналар сияқты шелдер де ... ... ... таралған. Тропикалық белдеуден басқа субтропикалық және
қоңыржай климаттық белдеулер де кездеседі. Шөлдердің алып ... ең ... ... ... мен ... ... ... ал кішкентай
Аустралияның өзінде шөлдер құрлық көлемінің жартысынан жуығын алып ... ... ең ...... шөли Ол ... солтүстік бөлігін
алып жатыр. Мұнда жыл бойы ыстық және құрғақ. ... ... ... ... жаумайды. Кейде «құрғақ жаңбырлар» болады, олар ауа ... ...... ... жер ... ... буланып кетуіне
байланысты. Температураның тәуліктік амплитудасының үлкен және ... ... ... физикалық күшті үгілу туғызады, мұның әсерінен
тау жыныстары шытынап сынып, тасқа, қиыршық тасқа және құм ... ... ... зор жер ... ... тас басқан тегіс кеңістік
тасты шөлдер алып ... ... ... ... және ... шөлдермен
кезектесіп отырады. Шөлдердің топырағында қарашірік өте аз болады, ... шөл ... ... ... өсімдіктер жоқтың қасы, ал кейбір
жерлерінде, әсіресе орталық бөлігінде, мүлдем болмайды. Сахарада оазистер
ғана ... бай ... ... ... құрма пальмасы кең тараған.
Сахараның жануарлары шөл ... ... ... кесірткелер,
тасбақалар мен жыландар ұзақ уақыт сусыз жүре алады. Ал бөкендер су ... ... өте алыс ... бара ... Тропиктік және субтропиктік
белдеулерде Сахарадан басқа материктің ... ... ... жағалық шөлдер де бар. Бұл жағалық шөлдер суық ... ... ... ... жоғары көтерілмейді. Мысалы, Атакама шөлі жер
бетіндегі ең құрғақ жер. Мұнда жылына 0,08 мм жауын – ... ... ... ауа ... ... суытады және аз буланады, сондықтан жауын өте
сирек түседі. Намиб шелінің ...... ... Оның діңі ... 50 см ғана ... тұрады. Оның ұшынан ұзындығы 3 м – ге дейін
жететін тығыз қабықты 2 ... ... 150 ... ... ... ... ... өмір сүру жағдайы қолайсыз, сондықтан халықтың
орналасуы жоғары емес. ... ... ... және су көзі ... ... ... оазистерінің негізгі шаруашылығы құрма пальмасы
болып табылады. Шөлде тұрғындар көшпелі мал шаруашылығымен айналысады.
Материктің шығыс бөліктерінде жапырақ ... ... ... мен ... ... ормандар таралған.
Ылғалды ормандар жауын – шашыны мол, бірақ ылғалды және ... ... ... ... ... Ағаштар құрғақ кезенде жапырағын
түсіреді. Мәңгі ... ... ... ... ... өседі. Құрғақ
ормандарда ағаш сирейді. Аустралияның шығысында эвкалипт ормандары ерекше
көзге түседі. Эвкалипт ағашының ... 100 м – ге ... ... ... отқа тез жана ... Суды аз ... үшін жапырақтары күнге
қырын қарап тұрады. Эвкалипт ағашының бұтақтарында қалталы аю ... ... ... одан әрі ... түскен жағдайда, орманның ... ... ... ... және оңтүстік жарты шарларда 30° – 40° ендіктерде, тропиктік
белдеу мен қоңыржай белдеудің арасында орналасқан. Ол тропиктік ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Дегенмен барлық айлардың орташа температурасы оң болып келеді (4°С – тан
20°С – ка ... ... ... жыл бойы ... ... Белдеудегі
барлық материктердің климаты батыс, шығыс және ішкі ... бір ... ... ... ... Мұхитқа жақын батыс бөліктерінде жазы
құрғақ, қысы ... ... ... ... ... ал ... ... – шашын мол жауатын муссондар климаты қалыптасқан. Осы аталған
климат түрлеріне жеке табиғат зоналары сәйкес ... ... ... ... ... ... ... қатқыл жапырақты ормандар мен
бұталарға және шөлдер мен ... ... ... бәрінің ортақ
белгісі қысының жылылығы, көпшілік бөлігінде ыстық жаз, ... ... ... ... ... ... ... ылғалды мәңгі жасыл ормандар зонасы Еуразияның шығысында ... ... ... ... Американың оңтүстік – шығысында және
Бразилияда сақталған. Бұл ормандар қысы ... жазы ... ... ... жапырақты мәңгі жасыл ормандар мен бұталар жазы құрғақ жерорта
теңіздік ... ... ... ... ... ... Олар
құрғақшылық кезеңнің өзінде де жапырағын тастамай, бүкіл жыл бойы мәңгі
жасыл Қалпын сақтайды. Жапырақтары ... өте ... ... ... суды аз буландырады. Субтропиктік белдеу ормандарының табиғаты
адамның ... ... ... ... ... кезде табиғи ормандар
оталып, олардың орнын цитрус егістері, бақтар, жүзімдіктер басқан.
Субтропиктік шөлдер мен шөлейттер барлық ... ... бір ... Субтропиктік шөлдер табиғат ... ... ... ... жалғасы болып табылады.
Қоңыржай белдеу
Қоңыржай белдеу шөл, дала және орманды дала зоналарынан тұрады. Олардың
аралықтарын шөлейт пен ... дала ... ... бөледі. Шөл Азияда,
Солтүстік және Оңтүстік Америкада ... ... ... орталық
бөлігінде көп жерді қамтиды. Шөлдің табиғат жағдайлары барынша қатал. Жазғы
ыстық кейде +50°С – қа дейін шөлдің беті+80оС – қа ... ... ... ең ... жағы – ... ... Жылдық жауын – шашын 200
мм – ден кем, ал кей жерлерде 100 мм – ге ... ... ... – шашыннан 10 есе артық.
Шөл ... мен ... ... ... ... Көптеген өсімдіктердің жапырақтары тікенекке айналған, тамыры
өте тереңге кетеді. Шөлде жусан мен ... ... ... әр ... ... Ағаш ... құмды шөлде ақ сексеуіл өседі. Сексеуіл – қисық,
бұратылған, биіктігі 3 – 4 ... ... ... Оның ... ұсақ
бұтақшалары көлеңке түсіріп жарытпайды. Ұзындығы 20 – 25 м – ге ... ... ... өте ... ... Сүрегі тығыз, ауыр, суға
салса батып кетеді. Шөл ... ... ... тасбақа, жорға дуадақ,
қырғауыл, ақбөкен, құлан, қарақұйрық.
Дала зонасы солтүстік жарты шарда, ... мен ... ... ... ... ... ... Оңтүстік жарты шарда көлемі шағын. Дала ... ... ... ... жазық алқапты айтады. Дала зонасының климаты
өте континенттік, жазы ыстық, құрғақ, қысы ... Аяз – 50° – қа ... ... ... бетеге, селеу. Дала зонасының халқы ерте
заманнан бері егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысқан. ... ... мол ... ... ... дала ... мен тундра зоналарының арасында жатады. Ол
тундраға орманды тундра, далаға орманды дала ... ... ... ...
бірте ауысады. Орман зонасы, негізінен, Солтүстік жарты шарда, Еуразия мен
Солтүстік Америкада таралған. Топырағы тым ылғалды ... ... ... ылғалмен шайысып отырады да, түсі күлгінденеді. ... ... ... түрлері басым болады. Тек жалпақ жапырақты ормандарда
ғана жер беті құрғап, топырақ қоңырқай тартады. Орман зонасы кіші ... ... ... ... ... ... тиін, түлкі, бұлғын;
жыртқыштардан: қоңыр аю, сілеусін, қасқыр; тұяқтылардан: бұлан, ... ... құр, ... т.б. ... ... суыққа
бейімделген. Қыста көптеген жануарлар, соның ішінде солтүстік бұғы ... ... ... көп ... қаптап жүретін қаз, үйрек, аққулар
балапандарын өргізгеннен кейін, жылы ... ұшып ... ... ... ... ... қар ... күнелтеді. Олардың қарды кеулеп, жем
іздеген жолдары туннель сияқты айқыш – ұйқыш жосып ... ... ... ... ... т.б. кездеседі. Тундра мен орманның арасын
орманды тундра өтпелі зонасы ... ... ағаш ... және ... ... ... ... солтүстік жарты шарда Еуразия мен ... ... ... алып ... ... деп те аталады).
Оңтүстік жарты шарда тек аралдарда ғана кездеседі (субантарктикалық). Бұл
белдеуде ең жылы ... ... ... +10°С – тан аспайды. Қысы ұзақ,
жазы қысқа. Жылдық жауьш – шашьш 100 – 300 мм, ол буланушылықтан 1,5 ... ... ... ... жылы кезде 30 см – дей қалындықта ғана ... ... әрі ... қысы жазы тоң ... қатып жатады. Оны мәңгі тоң дейді. ... ... тек ... жұқа ... ғана (0,5 – 1 м) ... Мәңгі тоңның
жаппай таралуы мен төмен температура жағдайларында ... өте ... ... ... негізінен, тундра мен орманды тундра зоналары алып
жатыр. Тундрада өте баяу өсетін мүк, қына және ... бар. ... ... көп ... өсімдіктер алады. Олар бірінші жазда тұқымнан
өніп, жер ... ... ... ... барып тұқым шашады. Мәселен,
ергежейлі поляр тасы бір жылда 1 – 5 мм – ге ғана ... ... ... жақын қабаты ғана жылынады. Сондықтан бұталар жер ... ... ... ... ... таралмайды. Баяу өсетіндіктен, тундраның
өсімдік жамылғысы оңай бұзылады және оның қалпына келуіне көп ... ... ... ... ... жүріп өткен ізін өсімдік 20 жылда ғана әрең
қайта ... ... ... ... бейімделген. Қыста көптеген
жануарлар, соның ішінде ... бұғы ... ... ... ... көп
көлдерде қаптап жүретін қаз, үйрек, аққулар балапандарын өргізгеннен кейін,
жылы ... ұшып ... ... ... ... ... жапалақ ұстап
жейді.
Полярлық белдеу
Солтүстік полюс төңірегі арктикалық, ... ... ... ... анти – ... ... деп ... Екеуін де жаппай
мұз басып жатыр. Климат жағдайлары өте қатаң. Арктикалық белдеудің 2 – ... ғана ... жаз ... ... ... ... 0°С – тан
сәл ғана асады, ... ол 30 – 40° – тан ... ... аяз болып тұрады.
Антарктиданың климаты одан да ... Онда жер ... ең ... ( – 88,3°С) байқалған. Арктикалық және антарктикалық белдеулер
мұзды шөл зонасына жатады. Жануарлардық тіршілігі тек ... ... ... ... морж бен ақ аю ... ... ... тіршілігі материк жағалауындағы сулармен байланысты.
Жазда мұздан босаған аз ғана жерде қына мен аздаған мүк шығады.
Материктер және мұхиттар ... ... – 30319 мың ... ... солтүстікте – Эль – Абьяд мүйісі, оңтүстікте ... ... ... – Рас – ... ... батыста – Альмади мүйісі.
Ең ұзын өзендері (м):
Ніл (Кагера өзенімен) – 6671,
Конго – 4320,
Нигер – ...... ірі ... ...... – 34000,
Ньяса – 30800,
Чад – 16600.
Ең биік сарқырамалары (м):
Тугела – ......... – 140.
Ең биік шындары (м):
Килиманджаро – 5895,
Кения – 5199,
Маргарита – ......... ... жері ... көлі – 157.
Ең үлкен шөлдері (км2):
Сахара – 9100000,
Калахари – 260000,
Намиб – 135000.
Географиялық орны
Африка – оңтүстік жарты шар ... ... ... дәл ортасынан
кесіп өтеді. Екі тропик шеңберінің ... ... ... ... мол түседі, сондықтан Африка жер шарындағы ең ыстық ... ... ... және оңтүстік шеті ғана субтропиктік белдеулерге
енеді. Бастапқы меридиан Африканың батыс жағынан өтеді. Материктің ... ... ... ... ... ... орнының аталған
ерекшеліктері оның табиғатының оңтүстік жарты шар материктеріне ұқсамайтын
өзіндік сипатын қалыптастырады. Африканы Еуропадан онша ... емес ... ... ... мен ... ... бөліп тұр. Солтүстік – шығысында
оны енсіз Суэц мойнағы Еуразия материгімен жалғастырады.
Солтүстік ... мен ... ... және ... ... және ... ... зор ұқсастығы, олардың бір – біріне
жақын орналасуына байланысты. Мұндай жақындық ... ... ... оның ... ... әсер еткен. Африканы басқа материктен
ұлан – ... ... ... тұрады.
Африка жағалауындағы мұхиттар мен теңіздер
Материктің батыс жағалауын Атлант мұхитының, ал солтүстік Атлант
мұхитына ... ... ... ... сулары шайып жатыр. Олардың арасын
ені 12 км Гибралтар бұғазы жалғастыруда. Ал материктің шығысы мен ... ... ... Қызыл теңіз бен Үнді мұхитының сулары ұласады. Африка
жағалаулары онша тілімденбеген, ... ... тік ... ал материктік
қайраң өте жіңішке болып келеді. Материк жағалауында қойнаулар аз, ...... мен ... ал ... ірі Сомали («Шығыс мүйіз»)
түбегі орналасқан. Ірі аралдардың ... Үнді ... ... ... ... ... ... мен Сейшель, Маскарен
аралдарының тобы жатады. Африканың батысында Мадейра, Канар, Жасыл ... мен ... ... аралдары орналасқан.
Атлант мұхитының сулары Африканың батыс жағалауын шайып жатыр.
Материктің ... ... ... ... жылы ағысы өтеді, оған
солтүстіктен Қанар суық ағысы ... ... ... ... суық
сулар әкелетін Бенгел суық ағысымен араласып, тропик маңында күшін жояды.
Жылы және суық ағыстар түйісетін ... ... ... мен ... мұхит суы тіршілікке өте бай. Атлант мұхитындағы суық және жылы
ағыстар материк табиғатына түрліше әсер етеді. Мысалы, суық ағыстар ... ... ... ... ... ... шөлі тәрізді
Батыс Сахара және Намиб жағалық шөлдері қалыптасқан. Ал жылы ағыс ... ... ... Африкадағы ең ылғалды жер болып табылады.
Үнді мұхиты алабына енетін Қызыл теңіз тектоникалық терең жарыкга
орналасқан. Ол – ... ... ең жылы және ... ... ... екі ... тропиктік шөлдер аралығында орналасуы және теңіз
ту – ... ... ... ... әсер ... Теңіз жағалауын – да маржандық
құрылымдар (жылы, таяз ... ... – да ... ... ететін
омыртқасыз жәндіктер тобы) көп жинақталып, кеме ... ... ... ... Теңіз аты онда тіршілік ететін
ұсақ балдырлардың ... ... ... ... қойылған.
Үнді мұхитының Сомали түбегі жағалауына Мадагаскар ... ... ... суық ... әсер етеді. Бұл жағалау экватор
маңындағы орнына қарамастан, Африкадағы ең құрғақ аудандар қатарына жатады.
Африканың ...... ... және Мадагаскар жылы ағыстарының
ықпалында болғандықтан, шығыс жағалауларда жауын – ... ... ... ... жер бедері
Африканың жер бедері салыстырмалы түрде біркелкі. Материктің ... ... ... ... алып ... ... ... – батысқа қарай орналасқан бөлігі аласа, оңтүстік – ... ... ... ... ... ... биіктігі 200 – ден
1000 м – ге дейін жететін жазықтар, қыраттар, үстірттер мен таулы үстірттер
басым ... ... ... ... үзақ уақыт бойы бірде баяу
көтерілу, бірде төмен түсу ... ... ... ... нәтижесінде
платформаның негізін кұрайтын ежелгі кристалды жыныстар көтеріліп, жақпарлы
... ... ... мен Аир, ... ... ... ... кейбіреуі жақпарлы, ірі тік жарлы Сахарадағы Ахаттар және ... ... ... ... ... ... төмен түскен
бөліктерін ұзақ уақыт бойы теңіз басып жатқан. Сондықтан ... ... және ... ... ... беті ... ... қалыптастырған. Материктін, шығысындағы ірі Мадагаскар
аралы Африка ... ... ... ... ... табылады.
Ойпаттар өте аз, олар ... ... ... ... келеді.
Кайнозой эрасында Африка – Арабия біртұтас литосфералық тақтасының Еуразия
тақтасымен соқтығысуы нәтижесінде Арабия ... ... ... Кызыл
теңіздің табаны ашылған. Қызыл теңізден басталған ...... ... Ұлы ... Африка жарықтары деп аталады. Ол ... ... ... ... ... ... 6500 км – ге ... ішкі қойнауынан осы жарықтар бойымен көтерілген ... ... ... ... ... ... ... қыраттар
жүйесі тузілді. Олардың арасында оқшау орналасқан, әлі әрекетін тоқтатпаған
биік жанартаулар кездеседі. ... ең ...... ең биік ... табылатын Килиманджаро жанартауы. Жер ... ... көл ... Африканың ең терең, ірі көлдерінің жүйесін
құрайды. Ал ертеректе жанартау атқылауы – ның ірі орталығы ... ... ... Үнді ... ... қарай сатыланып биіктейді. Жер
щлртысындағы осы қозғалыстар Африка платформасының ... ... ... Ал ... ... ... мен оңтүстік – шығысында жер
бедері ... ... ... ауданға айналған. Таулы жер бедері
платформа шеттеріндегі әр түрлі жастағы ... ... ... оңтүстігіндегі палеозой эрасында көтерілген Қап таулары кейіннен
үгілу нәтижесінде аласарып, бірнеше үстірттерге жіктелген. Ал ...... ... ... ... Африкадағы бірден – бір жас,
қатпарлы таулы ... ... ... Ол – Еуразиядағы Альпі, Гималай
тауларымен бір мезгілде ... тау ... ... ... ... өте бай. ... қазбалар көпшілігінің қоры
жөнінен дүние жүзіндегі ең ірі кен орындарының ... ... ... ... және ... жер ... құрылысы мен даму тарихына
байланысты. Магмалық жыныстардың кең таралған аудандарында қара және түсті
металдар (мыс, ... ... ... алтын, алмастың ірі кен орындары бар.
Кобальт пен мыстың ірі қоры Замбия мен Заир жерінде, ... ... ... аса ірі қоры ... ... уран ... мен Намибия жерінде
шоғырланған. Шөгінді жыныстар қалыңжиналған бөліктерде тас көмір, мұнай,
табиги газ, әр ... ... және ... ... қалыптасатын темір,
фосфорит, боксит, марганецтің ірі кен орындары таралған. Жерорта теңізі
жағалауы мен ... ... ... бай. ... ... ... ... ОПЕК ұйымына кіреді. Фосфориттің дүние жүзіндегі аса ірі кен орындары
Атлас тауларында шоғырланған. ... ... ... мол қоры бар.
Африканың қазба байлықтарын АҚШ пен Еуропаның дамыған елдері ұзақ ... өз ... ... пайдаланды.
Африка елдері азаттық алғаннан бері шет елдердід ықпалы уақыт өте
азайып келеді.
Климаты
Африка – ең ... ... оны дәл ... ... ... сызығы кесіп
өтетіндіктен, Африкаға күн сәулесі үлкен бұрыш жасай түседі. ... ... ... ... кез ... ... жаз кезінде Күн сәулесі дәл
төбеден тік түседі. Сондықтан материктің көпшілік бөлігінде ... ... +20°С – тан ... ... Жаз ... солтүстік тропик
кесіп өтетін Сахара үстінде ауаның орташа температурасы +35°С, +40°С – ... ... Ең ... деп ... қиыр ... ... өзінде ауаның орташа температурасы +8°С – тан төмен түспейді.
Африка экватордың екі жағында орналасқандықтан, екі ... ... ... ... Ең ... бұл ... әр жарты шардағы ылғалдың
түсу мезгілі мен мөлшерінен көрінеді.
Мысалы, шілде, тамыз айларында солтүстік жарты шардың ... ... ... ... ауа райы ... оңтүстік жарты шардың
субэкваторлық белдеуінде ыстық, құрғақ ауа райы қалыптасады.
Африка жерінің көп бөлігі экваторлық және тропиктік ауа ... ... тек ... қиыр ... және ... ... салқын кезде батыс желдері алып келетін қоңыржай ауа ... ... Екі ... ... ... бір – бірімен түйісетін экваторлық
бөлікте жауын – шашын көп ... Ол осы ... ... ... ... ... Ал ... түбегінен соғатын солтүстік –
шығыс пассат желдері Қызыл теңіз ... ... ... ... ... ... ауаны алып келеді. Сахара үстімен жылжыған сайын
бұл ауа қызып, одан әрі ... ... ... ... ... ... жатқан аудандарға жауын – шашын аз түседі.
Африканың оңтүстігіндегі Үнді мұхитынан соғатын ...... жылы ... ... ... қанығып, Мадагаскар мен Айдаһар
тауларының ... ... мол ...... әкеледі. Ал Гвинея
шығанағынан соғатын пассат ... ... ... жағалық бөлігіне
ылғалды, экваторлық ауа ... ... ... ... ... ... – де ... – шашын мол түседі.
Мысалы, Дебунджа қаласында жылдық ...... ... 10470 мм – ... ... ... ... жер бедеріне де тәуелді болады. Жер
бедері биіктеген сайын, температура мен ... ...... мөлшері
өзгереді. Сондықтан экваторға жақын жатқан биік тау шыңдарында мәңгі ... ... ... биік ... де қар түседі. Ылғалды ауа
массаларының жолында жатқан тау беткейлерінде жазық жерлермен ...... ... мол ... ... ... ... (солтүстік жарты шар,
оңтүстік жарты шар), тропиктік, субтропиктік.
Экваторлық белдеу Конго (Заир) өзені алабының экватор бойындағы бөлігін
және Гвинея ... ... алып ... ... онша ... емес. Бұл
белдеуге бүкіл жыл бойы ылғалды экваторлықауа ... әсер ... ... (+24°С) жыл бойы тұрақты, жауын – шашын жыл бойы ... 3000 мм – ден ... ... ... ... ... экваторлық климат
деп атайды.
Субэкваторлық белдеулер экваторлық белдеуден екі жарты шардың шамамен
20° ендіктеріне дейінгі ... ... ... ... экватор
климаты – нан басты айырмашылығы жауын – шашын мөлшерінің аздау ... оның жыл ... ... ... ... ... бұл белдеуде
жыл мезгілдері ылғалды және құрғақ кезеңдерге айқын ажыратылады. Жыл ... ... ауа ... ... ... ... жыл ... аздап өзгереді. Осындай климатты ауыспалы ылғалды климат деп
атайды.
Тропштік белдеулер материктің екі тропиктік ... ... ... ... ... ... белдеу батыстан шығысқа қарай өте
енді және аса зор Еуразия материгімен көршілес орналасқан. Бұл ... ... ... континенттік ауа массалары мен Еуразия үстінен
құрғақ, ыстық ауа әкелетін пассаттар әсер етеді. Сондықтан ... ... ең ... ең құрғақ, ең үлкен Сахара шөлі ... ... ... ... температурасы +40°С және одан дажоғары көтеріледі.
Құмның бегі +70°С – қа ... ... ... керісінше ауа мен жер беті ... ... ... ... ... әрі ... болады.
Жазда жиі – жиі самум желдері (құмды дауылдар) соғады, аспан ылғи
шандатып ... ... ... ... ... ... ... сағымдар шөлдегі жолаушылардың көзін алдайды. Ауаның салыстырмалы
ылғалдылығы өте төмен болғандықтан, Сахарада жаңбыр – өте ... ... ... бірнеше жылға созылған құрғақшылықтан кейін күтпеген жерден
нөсер жаңбырлар жауады.
Су өткізбейтін ... ... ... ... әпсәтте айнала суға
толып, сел жүреді. Жауын – шашынның жылдық ... 100 мм – ден де ... ... ... ... ... шөл климаты деп атайды.
Оңтүстік тропиктік климаттық белдеу Атлант мұхиты ... ... ... ... Үнді мұхиты жағалауында 20° о.е. ... ... ... өтеді. Батыста белдеу шекарасының солтүстікке қарай
ығысуы Венгел суық ағысының ... ... ... ... ... экватор бойына дейін Намиб жағалық шөлі орналасқан. Намиб шөлінен
шығысқа ... ... шөлі ... ... ... жағдайлары
Сахарамен салыстырғанда біршама қолайлы болып келеді. ...... ... батыстан шығысқа қарай артады. Үнді мұхитынан келетін
теңіздік ... ауа ... ... ... ... шығыс
бөлігіне тропиктік ылғалды климат тән болады.
Субтропиктік белдеулер материктің солтүстік және ... ... ... ... белдеу болғандықтан, мұнда жазда тропиктік,
қыста қоңыржай ауа ... әсер ... ... ... ... ... жағалауын алып жатыр. Температураның жыл ... ... ... ... Жазы ... (+28°С), құрғақ, қысы біршама
жылы (+10°С), ылғалды болады. Қысқы жауын – шашынды Атлант ... ... ... ... ... теңіздік ауа массалары әкеледі. ... ... ... ... деп ... Нағыз жерорта теңіздік климат
Атлас тауларының батыс беткейлерінде ғана байқалады, ал ... ... ... ... ... Оңтүстік субтропиктік белдеудің батысына да
жерорта теңіздік климат тән. Бірақ ... ... ... ... ... ауа ... біршама төмен (+20°С), ал қысы
жылы (+14°С), ылғалды ... ... ...... жауын – шашын
жыл бойы жауады, Үнді мұхитынан соғатын муссондар әсерінен ылғалдың ... ... ... Мұндай климат субтропиктік ылғалды климат деп аталады.
Африка материгінің климаттық жағдайлары адам өмірі мен ... ... әсер ... ... ... деп ... ... жері
медициналық тұрғыдан алғанда Африканың ең «таза» ауданы болып табылады.
Оның себебі шөлдегі жоғары ... мен ... ауа ... ... ... микробтар мүлде кездеспейді. Ал керісінше ылғалы мол
аудандарда көптеген қауіпті ... ... ... кең таралған.
Бұл адам денсаулығына ғана ... мал ... ... да ... жыл бойы ... ... болуы кофе, какао, құрма және
майлы пальма сияқты бағалы тропиктік және цитрустар, шай, ... ... ... ... ... береді.
Ішкі суы
Африкада ірі өзендер көп. Өзен торы материк территориясында әркелкі
бөлінген. Бұл жер бедері мен климат ... ... Жер ... оның шығыс бөлігінің көтеріңкі болуына байланысты өзендердің
көпшілігі ... ... ... ... ... ... 1/3 ... құятын су ағыны жоқ, сондықтан бұл бөлік ішкі ағын ... ... ... ... ... ... ... тіпті ірі
өзендердің бүкіл ұзына бойында кемелер жүзе алмайды. Оларда су ... зор қоры бар. ... ... ... неғұрлым жиі таралған жері
– экватор маңы мен материктің оңтүстік – шығыс бөлігі. ... ... өте аз. ... кеуіп қалған арналар уәдтер көп кездеседі. Олар
сирек жауатын ... ... ғана суға ... ірі өзен ... Ніл, ... ... Замбези өзендері
жатады.
Ніл – жер шарындағы ең ұзын өзен. Шығыс ... ... ... ... ... ... бастауы болып табылады. Ніл өзені Виктория
және тағы басқа көлдер арқылы ағып өтеді. Осы ... ... ... мен ... бар. ... ... ... алып, суы молайған
өзен жазыққа шыққан соң Ақ Ніл деп ... ... ... маңында Эфиопия
таулы қыратынан ағып шыққан Көк Ніл өзенімен қосылып, Ніл деген жалпы атқа
ие ... Ніл орта ... ... ... ... ... үстірттер
арқылы ағып, шоңғалды болып келеді. Асуан бөгеті салынғаннан кейін өзен
кеме қатынасына ... ... ... ... ... Ніл ... ... үлкен атырау жасап құяды. Бұл атырау жылдан – жылға ... ... ... ... ... ... бойы Ніл ... Сахара тұрғындары мен еуропалықтар үшін
жұмбақ болып келген. Олар Сахара арқылы ағып өтетін ұлы ... ... ... ... ... ... ... да, өзен алабына жаңбыр сирек жауса да,
суының сарқылмайтынына, керісінше жаздың аяғындағы аптап ... ... асып ... ... Ніл ... ... көп жауатын
экваторлық белдеуден басталады және ұзын болуына байланысты өн ... ... ... ... ... өтеді. Оның деңгейін көл сулары да
толықтырып отырады. Ніл өзенінің ... ... ... ... ... Көк Ніл ... орын алады. Бұл өзеннің жазда материктің
шығысынан алып келетін мол суы Нілдің ... ... аяғы мен ... ... ... теңізі жағалауы өте ыстық, құрғақ болып тұрған кезде
тасиды. Қыс пен ... ... ... су ... күрт төмендейді. Ніл
бойындағы құнарлы жерлер егіншілігі ... ... ... (Заир) – Африканың ең мол сулы өзені, су жинау алабы мен ... ... ... ... Амазонкадан кейін екінші орын алады. Конго
экваторды екі рет кесіп өтеді, сондықтан суы жыл бойы мол ... ... ... ... ... ... арқылы ағып өтетіндіктен, көптеген
шоңғалдар мен сарқырамалар түзеді. Конго қазаншұңқыры арқылы ағып өткенде,
өзеннің арнасы ... ... ... ... ... өзен тағы ... жыныстар арқылы ағып өтіп, сарқырамалар жүйесін ... ... құяр ... ... ... ... ... беткі ағыстар
арқылы бірден ағызылып әкетіледі, сондықтан ... ... ... ... ірі көлдерінің барлығы дерлік Ұлы Шығыс Африка жарықтарының
бойында орналасқан. Сондықтан пішіндері созылыңқы болып келеді. ... ... жан – ... тік ... биік ... қоршай орналасады. Ең терең
Танганьика көлінің ені 50 – 80 км, ... 650 км, ... 1435 ... жөнінен Танганьика тек Байқалдан кейін ғана қалады. Оны көмкеріп
тұрған ... ... 2000 ... ең ... көлі – ... ... аздап төмен түсіп
майысқан жерінде орналасқан, сондықтан онша терең ... Ең ... жері ... ... ... 40 м. Виктория көлінің географиялық орнының
ерекшелігіне байланысты көл ... ... ... ... қатты
дауылдар болып тұрады. Эфиопия ... ... лава ... ... ... пайда болған Тана көлі бар, одан Көк Ніл ағып шығады.
Солтүстік Африкада ежелгі су ... ... ... ... Чад ... Оның суы ... ... 4 – 7 м ғана, көлемі жауын – шашынның
мөлшері мен құятын өзендердің ... ... ... ... ... ... ... екі еседей артады. Көлдің жағалары өте батпақты.
Африка көлдерінің шаруашылық маңызы зор. ... ірі ... ... ... ... өте бай. ... жарты шардан жылы жаққа ... ... ... осы көлдерде қыстап ... ... ... ... көл ... ... әр түкпірінен келетін
туристердің саны жыл сайын артуда.
Жер асты сулары
Өзендер ... ... ... ... жер асты суларының мол қоры
жинақталған. Сахарада, Судан мен Калахариде жер асты тұщы суының мол ... Тұщы су ... жер ... ... ... ... аймақтарда құрма
пальмасы өсетін шұраттар көп таралған.
Табиғат зоналары
Африканың табиғат зоналары экватордан солтүстікке және оңтүстікке қарай
ендік ... ... ... ... ... мен ... ... саванналар мен сирек ормандардан, тропиктік шөл ... ... ... ... ... ... ормандар Конго қазаншұңқыры мен ... ... алып ... Биік ... орманның ең жоғарғы қабатын құрайды.
Мұнда ... 80 м – ге ... алып ... ... ағашы, майлы пальма
мен шарап пальмасы (рафия), эбен және қауын ағашы өседі. Орманның ... ... ... ... кофе ... ... ... төменгі
қабаты адам ете алмайтын қалың ну құрайды.
Жануарлары: шашақ құлақ шошқа, ергежейлі бегемот, ... ... ... ... ... мартышка, шимпанзе, мандрил, павиан, адам
тәріздес ең ірі горилла маймылы, жыртқыштардан қабылан, қауырсындары түрлі
түсті, ... ірі ... ... ... ... бөліктерінде
қаптаған жәндіктер көп, олардың кейбіреулері зиянды. Мысалы, термиттер
жолыңдағы үйлер мен ... ... зор ... ... Ал цеце ... мен жануарларға ұйқы ауруын жұқтырады.
Жергілікті халық гевея, ананас, кофе, какао, майлы пальма, арахис
өсіреді. ... ... ... ...... ... ... ауыспалы ылғалды ормандарға, одан кейін саваннтар мен ... ... ... мен ... ... ... ... 40% – ға
жуығын алып жатыр. Басқа ешбір ... ... ... ... ... ... жоқ. Африка саванналары жалпы көрінісі тіршілік дүниесінің
құрамы мен құрылымы жағынан да басқа ... ... ... тығыз өскен биік шөптесін өсімдіктер арасында сирек ... ... ...... ... ... ... ұзақтығы мен мөлшеріне байланысты. Біртіндеп ауыспалы ылғалды
орманға түрленіп, қызу ... ... ... Ал ... ... – ақ, ... тез ... құрап, ағаштар жапырағын түсіреді.
Бұл мезгілде саванна сүреңсіз сарғыш түске енеді.
Ылғалды кезең 8 – 9 айға созылып, ...... мол ... ... ... топырақтарда паркті саванналар таралған. Мұнда биіктігі 3
м – ге ... піл ... ... алып ... дум пальмасы мен майлы
пальма өседі. Ал ... ... ... ... ... ... түрі ... ағашы кең таралған. Жаңбырлы кезең 6 айға
дейін созылатын жерлердегі қызыл қоңыр топырақ жамылғысында онша биік ... ... ... саванналар тараған. Шөптердің арасында қолшатыр
тәрізді акациялар өседі. Шөлейт ... ... ... ... өте ... 2 – 3 ай ғана түсетін жерлерге құрғақ саванналар тән.
Жануарлары: бөкендерден (антилопа) 40 – тан аса ... ... ... (жираф), буйволдар бар. Мадагаскарда шағын денелі маймылдардың
ерекше тобын ... ... 26 түрі ... ... мен ... Мадагаскар аралының символы болып табылады. Саванналарда шөп қоректі
Африка пілі, мүйіз ... мен ... көл ... ... ... арыстан, гепард, қабылан, шиебөрі, қорқау қасқырлар
кездеседі. ... ... ... ... ... 5 – 6 м – ... ... құстар өте көп. Мұнда жер бетіндегі ең ірі құс
Африка түйеқұсы, жыландар мен ... ... ірі ... құс
секретарь, өте әдемі кішкентай шырын сорғыштар, көлдер мен ... ... ... ... мен ... ... ғана ... марабу тіршілік етеді. Жәндіктер өте
көп әсіресе ауыл шаруашылығына үлкен зиян тигізетін ... ... ... ... ... болғандықтан, саванна жері ауыл шаруашылық
мақсатында кеңінен пайдаланылады.
Жергілікпі ... ... мен ... батат пен кант камысын өсіреді.
Адамның шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... 50 жыл ішінде Сахара саваннаға қарай 650 км2 – ... ... Осы ... ... ... ... Солтүстік Африка
елдерінде ұзындығы 1500 км жалпақ орман белдеуі отырғызылған. ... ... ... ... қорғау мақсатында ірі ұлттық парктер
ұйымдастырылған. Әсіресе Шығыс Африкада ... ... ... ... ... ... ... түседі. Саванналардан екі жаққа қарай
тропиктік шөлдер орналасқан. Олар әсіресе Солтүстік Африкада үлкен ... ... ... ... ... шөлі орналасқан.
Сахарада жылдық жауын – ... ... 100 мм – ден аз, ... ... ... жылдар бойы жаңбыр жаумайды. Бұлт
болмайтындықтан, күн ... жер ... ... ... ... ... ауа ... – турасы +40°С, +50°С болады, әсіресе шаң мен ... ... ... самум желі соққан кезде ыстыққа төзу өте ... ... ... ... үшін жергілікті халық кең, ұзын киім киіп, бетін
тұмшаланып жүреді. Ал түнде күрт ... ... ... ... Сахара тұрғындары арасында суық тиюмен байланысты аурулар көп
кездеседі. Температураның тек тәуліктік қана емес, жылдық ... ... ... ... физикалық үгілу күшті жүреді. Тау жыныстары
күндізгі ... пен ... суық ... ... ... қиыршық тасқа
айналады. Оларды жергілікті халық хамада деп атайды. Тасты шөлдерде топырақ
жамылғысы ... ... ... ... бетінде қыналар
кездеседі. Хамада сазды және құмды шөлдермен ... ... ... ... ... екі тобы тән. ... күшті
дамыған, ылғалды өте тереңнен алатын ... ... ... өте
ұсақ, кейде тікенекті болып келеді. Ал екінші топты ... ... тез ... гүлдеп, тұқым шашып үлгеретін өсімдіктер құрайды. ... ... ... ... ... ... қорғайтын қабыршақ
болады.
Сазды және құмды ... сүр ... ... Бұл топырақтың
құрамында қарашірік аз, бірақ тұздар көп. Тұзды топырақта қаражусан ... ... ... де шөл ... ... ... жануарлар су
іздеп алысқа бара алады, кейбіреулері ұзақ уақыт сусыз ... ... ... бір өркешті жабайы түйелер (дромедар), ... ... мен ... ... ... ... мысығы мекендейді.
Кемірушілер, улы жыландар, үлкен сұр кесіртке варан, ұсақ улы ... ... ... ... ... мақтадан, арахис пен күріштен мол өнім алуға
болады. Шөлдердің ең құнарлы аудандары шұраттар ... су ... және жер асты ... ... жатқан жерлерде таралған. Үлкен
шұраттарда ірі қалалар, елді мекендер орналасуда. Мұнда ... ... ... ... бау – ... ... Ніл жағалауындағы батпақтарда
табиғи өсімдіктерден папирус пен ... ... ... Атлант мұхиты жағалауында Намиб жағалық шелі
орналасқан. Бүл ... ... ... тән. Оның қысқа, жуан діңінің
биіктігі 50 см ... одан ... 2 – 3 м – ге, ... 8 м – ге ... ... ... екі ... қана тарайды. Жапырақтар ұшынан бірте –
бірте қурап, сабағынан үздіксіз өсіп отырады. Вельвичия 2000 жылға ... ... ... ... жабайы қарбызды жергілікті халық сусын
ретінде пайдаланады, ол жануарларға да ... ... ... ... ... ... ... шөлдері шөлейт зонасына ауысады. Мұнда
тікенекті, тастақ тәріздес бұталар мен сүттіген, алоэ өседі.
Субтропиктік қатты жапырақты ... мен ... ... ... мен Оңтүстік Африка жағалауы бөлігіне тән болады. Жерорта теңізі
жағалауында тас емен мен тоз ... ... ... ... ... мәңгі
жасыл кипарис, атлас самырсыны, жабайы алмурт пен жүзім, ал ... ... мен ... ... ... ... ... ылғалдың көбірек түсуіне байланысты кап шамшаты, куміс ағаш,
лавр жапырақты зәйтуп ағашы, түйнекті және ... ... ... ... ... ... Субтропиктік климат бұл зонада цитрустарды өсіруге
мүмкіндік береді.
Халқы және елдері
Африканың ... ... ... саны 700 млн – нан ... ... ... тілдік және ұлттық құрамы ете ... ... ... ... үш нәсілдің де өкілдері кездеседі.
Африканы байырғы халықтың саны ... ... ... ... ... ... Сахарадан оңтүстікке қарай таралған басым
бөлігін негрлер мекендейді. Негрлердің көпшілігі ... ... ... ... ... Бұл қасиеттер олардың ... ... ... Негр ... халыңтардың ортақ белгілерімен қатар, бас және бет
пішінінде, дене ... мен ... ... ... айырмашылықтар
байқалады. Солтүстік Африка саванналарында материктің ен, ... ... мен ... ... Олар ... сымбатты, шымыр болады, бойларының
орташа үзындығы 180 – 200 см – ге жетеді. Ал ... ... ... ... ... ... ұзындығы 150 см – ден ... өңі ... кең ... ... ... ... ... келеді. Ніл өзенінің жоғары және орта ... ... ... ... ... ... өңі қап – қара, қыр мұрынды, ... ... ... мен ... ... Олардың өңі сары,
беті жалпақ, монғол тектестерге ұқсастау болып келеді.
Эфиопия таулы қыратын мекендейтін эфиоптар еуропалықтар мен ... ... ... ... ... ... ... өңдері нағыз
негрлерге қарағанда ақшылдау болғанымен, шаштары бұйра, еріндері ... ... Ал ... ... ... малагасийлер негрлер мен
монғол тектес нәсілдердің араласуынан қалыптасқан.
Еуропалық тектес нәсілге жататын ... ... ... ... ... Осы нәсілге Солтүстік Африканы мекендейтін араб және
бербер халықтары, Жерорта теңізі жағалауында тұратын француздар жатады. Ал
Оңтүстік ... ... ... барғандардың ұрпақтары африканерлер
(бурлар) және ағылшындар тұрады.
Әр халық тобына өзіндік тіл тән, ... ... ... 700 – ге ... тіл бар. ... негр ... ... судан тілінде,
Орталық, Оңтүстік Африка мен Шығыс Африканың ... ... ... тілінде
сөйлейді.
Солтүстік Африканы мекендейтін халықтар, негізінен, араб ... ал ... тілі ... ...... ... болып табылады.
Оңтүстік Африкада ағылшын тілі ... ... ... ... ... халык, әркелкі қоныстанған. Халықтын, орташа тығыздығы –
1 км2 жерге 22 ... ... ... шөлді аймақтарда халық өте сирек, ал
кейбір аудандарда мүлде ... ... ең ... ... – Ніл ... аңғары мен атырауы, Гвинея шығанағы мен ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... жағдайының
төмен болуы, жұқпалы аурулардың кеңінен таралуы халық санының өсуін ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруымен жүргізілген
жұмыстар нәтижесінде материк халқы жедел өсуде.
Елдери Жерорта теңізінің жағалауында ... ... ... – Еуропамен
және Азиямен көршілес орналасқан Африка ежелден – ақ ғылым мен ... ... ... Африка жеріндегі Египет, Эфиопия, Гана тәрізді
ежелгі мемлекеттерде қолөнер, ... ... ісі ... ... дамуына айтарлықтай үлес қосқан. Египеттегі ежелгі пирамидалар
Александрия шамшырағы «Әлемнің жеті кереметінің» қатарына жатады. Сондай ... піл ... мен ... ойып ... ... ою – өрнектер, ... ... ... ... ... ... ... дамуындағы
алғашқы жетістіктері үшін адамзат ең алдымен Африкаға қарыздар деп
есептейді. ... ... ... құл саудасы мен отаршылдық саясат
Африка елдерінің дамуын ұзақ уақытқа тежеді.
Африка материгіндегі елдер бірнеше ғасыр бойы ... ... ... ... 400 ... ... құл саудасы кезінде Африка халқы ... ... ... ... халқы едәуір азайды. Нәтижесінде
100 млн – ға жуық адам құл ретінде Америкаға ... XIX ... ... ... елдері Африканы қайта бөліске салып,
отарларды басқару үшін арнаулы адамдарды тағайындады. Олар ... ... ... ... ... ... ығыстырды, табиғат байлықтарын
аяусыз тонап, өз елдеріне тасып әкетті. Ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... ... Байырғы халықтың көпшілігі
сауатсыз және қайыршылық жағдайда өмір ... ... ... – жүзілік
соғыстан кейін саяси ахуалдың өзгеруі Африка елдерінде ұлт – ... ... ... ... ғасырдың басында Африкада екі ғана тәуелсіз ел (Либерия, ... ... ... ... елі тәуелсіздік алған. Африканың егеменді
елдерінде республикалық басқару кең таралған, тек ... ... ... ғана ... басқару сақталған. Олардың әрқайсысының
тандап алған өзіндік даму жолы бар. ... ... ... ... ... әлі де ... дамыған елдерге тәуелді болып отыр.
Материктегі Оңтүстік Африка Республикасының шаруашылығы ең ... ... ... ... Африкадағы мұнай мен табиғи газ өндіретін
Ливия, Алжир, Египет тәрізді елдер де қарқынды дамуда. Ал ... ... ... ... елдерінің даму дәрежесі өте төмен, мешеу елдердің ... ... ... ... ... аштық болмас үшін халықаралық
ұйымдар ұдайы қайырымдылық көмек көрсетіп отырады.
Материктің жер қойнауы қазба байлықтарға өте бай. Сол ... ... ... ... елдермен сауда, ғылыми – мәдени байланыстарды
орнату нәтижесінде шаруашылығын дамытуына мүмкіндігі ... ... ... ... мен ... ... сәйкес 5 тарихи –
географиялық аймаққа топтастырылады: Солтустік ... ... ... ... ... ... ... Африка.
§11. Аустралия және Мұхиттық аралдар
Жер көлемі – 8971000 км2.
Шеткі нүктелері: солтүстікте Йорк мүйісі (10°о.е.), оңтүстікте Оңтүстік
– Шығыс мүйісі (39° о.е.), ... ... ... (153° ш.б.), ... ... мүйісі (113° ш.б.).
Ең ірі аралдары мен архипелагтары (км2):
Жаңа Гвинея – 829300,
Жаңа Зеландия – ...... биік ... (м):
Джая немесе Карстенс (Жаңа Гвинея аралы) – 5029,
Вильгельм (Жаңа Гвинея) – 4694,
Мауна – Кеа (Гавай ...... ... ...... (Аустралия) – 2230.
Сөнбеген жанартаулары (м):
Мауна – Лоа (Гавай аралдары) – 4170,
Руапеху (Жаңа Зеландия) – 2796,
Улавун (Жаңа ... ...... ұзын ... ... ... – 3750,
Маррамбиджи – 2700.
Ең ірі көлдері (км)2:
Эйр ...... ... – 5700, ... (Аустралия) – 4700.
Аустралия
• Аустралия – сөнбеген жанартаулары жоқ бірден – бір ... ... – жер ... ең ... ... оның 2/3 бөлігін шөлді
аймақтар алып жатыр.
• Материктің басқа құрлықтардан ертерек бөлініп ... ... ... сүтқоректілер (жұмыртқа салушылар мен қалталылар) мен биік
ағаштар (эвкалипт) сақталып қалған.
... ... ... 2300 км, ені 2 км – ден 150 км – ... ... жер ... ең ірі ... құрылым Үлкен Тосқауылдар
орналасқан.
• Аустралия материгінің ... бір ғана ел ... ... алып ... ... ... ... ен. биік орналасқан нүктесі – Үлкен
Суайрық жотасының оңтүстігіндегі Косцюшко ... ... ... ең төмен
орналасқан нүктесі – Эйр көлі (деңгейі – 12 м).
Географиялық орны
Аустралия оңтүстік жарты шардың басқа материктерінен оқшау ... ... ... ... ... ... ... тілімделген, оңтүстік – шығысында ғана бірнеше қолайлы ... ... ... ... және Үнді ... жылы сулары
шайып жатыр. Мұхиттағы судың беткі ... ... +28°С – қа ... +20°С – тан төмен түспейді. Сондықтан материк жағалауларын бойлай, әр
түрлі пішіндегі ... ... көп ... ... ... ... кезінде ғана ашық мұхитқа шыға алады. Аустралияны жан –
жағынан мұхит сулары шайып жатқанымен, оның ... ... ... ... өте аз ... Бұл ... ... суық ағыстардың өтуімен және
материктің оңтүстік тропик ... ... ... ... Ал ... өтетін солтүстік және шығыс жағалауларында ылғал біршама мол
түседі.
Жер ... мен ... ... жер ... онша ... ... ... тәрізді
материктің негізгі бөлігін гондваналық ежелгі платформа алып ... ... ... ... ... ... келетін бөлікке ғана палеозойлық
қатпарлық құрылым тән болады. Көршілес орналасқан ... ... ... ... ... ... бірнеше рет тұтастай
көтеріліп, төмен түсіп майысуларға ұшырады. Соның әсерінен одан Жаңа Гвинея
аралының ... ... ... пен Тасмания аралы бөлініп, бұғаздар мен
шығанақтар жүйесі қалыптасты.
Платформа фундаментін ... ... ... оның батысы мен
орталық бөлігінде жер бетіне шығып жатыр. Мұнда 400 – 600 м – лік ... ... мен ... күмбезді таулар таралған. Таулардың кейбір
бөліктерінің биіктігі 1000 – 1500 м – ге ... ... ... ... ... үгілу әсерінен тауларда сан алуан таңғажайып пішіндер
қалыптасқан. Тау етектерін қиыршық ... мен ... ... ... жатыр.
Платформаның шеткі және қатпарлы құрылымдарымен шектескен бөліктеріне
ойпаттар сәйкес келеді. Материктің шығысын бойлай ... ... ... ұзақ ... ... мен ... нәтижесінде аласарып, жақпарлы тауға
айналған. Тау тектоникалық жарықтар арқылы жекелеген ... ... ... ... ... ... ... таудың тек
оңтүстік бөлігі ғана аздап көтерілген, сондықтан оны Аустралия Альпісі деп
атайды. Таулардың шығыс беткейі тік ...... ... ... ... жазықтарға қарай біртіндеп аласарады. Аустралияның географиялық
орнының ерекшелігіне және ежелгі құрылымдардың ... ... ... ... мен қазіргі мұз басу іздері кездеспейді.
Аустралия материгі пайдалы қазбаларға бай. Олардың қалыптасу жағдайлары
мен құрамы Оңтүстік Африкаға ұқсас келеді. ... ... ... ... ... ... мен уран, цирконий кендеріне бай. Аустралияның
оңтүстік – шығысында тас көмірдің ірі кен ... ... ... ... мен ... мол қоры ... ... субэкваторлық, тропиктік, субтропиктік, қоңыржай.
Әсер ететін ауамассалары: тропиктік, қоңыржай.
Ауа температурасы: қаңтарда – 6°С, шілдеде +48°С.
Жауын – шашынның мөлшері: материктің шығысы мен қиыр ... ... ... (1000 мм – ден астам), ең аз түсетін орталығында 100 мм – ден
кем.
Басым желдері: батыс ... ... ... зоналары орналасуы жағынан оңтүстік жарты шардың
басқа ... ... ... ... ... зоналар алып жатқан ауданы
мен тіршілік дүниесінің ... ... ... ... ... ... ... басқа материктерден өте ертеден бөлініп кетуіне
байланысты. ... ... ... ... ... ... жағдайда
кездеспейтін эндемик өсімдіктер мен жануарлар тіршілік ... ... 75% – ы, ал ... 90% – ы тек қана ... ... ... жыртқыштар жоқ. Сонымен ... ... ... байланыс болғанын дәлелдейтін кейбір ортақ түрлер де
бар.
Аустралияда материктің жалпы ауданымен салыстырғанда шөлдердің ... көп, ... ... ... ... салыстырғанда аз алқапты
қамтиды.
Материктің басым көпшілігін тропиктік шөл және шөлейт ... ... Бұл ... ... ... ... ... – шашын мөлшері 200 – 250
мм – ден кем ... ... ... ... ... ... ... жоғары
болады. Африкадағы тәрізді мұнда да шөлдердің бірнеше түрі ... ... ... қалдық тауларды тасты шөлдер, ойпаттар мен
көлдердің айналасын ... ... ... ... ... шөлдер алып жатыр.
Бойында ылғал мөлшері көбірек сақталатын құмды өңірде астық тұқымдас
шөптесін өсімдіктер мен ... ... Ал ... ішкі ... ... ... мен ... эвкалипттерден құралған қалың ну бұталар
мәңгі жасыл скрэб деп ... ... ...... ... ... Ал 1841 жылы саяхатшы Джон Эйр оңтүстік жағалаудағы шөлді ... ... ... ... ... бұл атау ... ... мағынаны
білдіреді және жазықтың ормансыз сипатын дәл бейнелейді. ... ... деп ... ... ... ... ылғал
жинайтын суккулентті өсімдіктер өседі. Бұл жазықта әктасты жыныстардың
кеңінен таралуына байланысты үңгірлер мен ... ... жер ... ... ... – батысындағы жерорта теңіздік климат байқалатын
кішігірім бөлікте діңі ... ... ... ... ... ... қатты жапырақты ормандар таралған. Ал «Аустралияның
өлі жүрегі» деп аталатын Эйр ... ... ... ... – шашын
мөлшері 100 мм – ге дейін төмендейді және ... жыл бойы ... ... да
мүмкін. Мұнда «вилли – вилли» деп ... ... ... мен ... жиі
болып тұрады. Аустралия шөлдерінің Африка шөлдерінен басты айырмашылығы –
шұраттардың болмауы. Соған қарамастан олар ... ... бай. ... төзімді алып сүр кенгуру, вомбат, жабайы ит динго, эму түйеқұсы
мекендейді.
Солтүстікке және ... ... ... ... артуына байланысты
саванналар мен сирек ормандар ... ... ... ... ... көп түсетін бөліктерінде қызыл қоңыр топырақты
ылғалды ... ... ... ... ағаштары басым өседі, оңтүстікке
қарай олардын, орнын акациялар алмастырады. ... ... ... ... ... ... ... Саванналар мен сирек ормандарда жануарлар
дүниесініңтүр құрамы мен саны артады. Ірі өзендер мен көлдердің ... мен ... ... ал ... ... уйректұмсықтар
кездеседі.
Ормандар материктің шығысындағы Үлкен Суайрық жотасының шығыс беткейін
алып жатыр. Бірнеше климаттық ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай алмасып отырады. Күлгінденген қызыл
топырақтағы ... ... ... 20° о.е. ... ... ... ... қатар қылқан жапырақты араукария, пальмалардың 20 –
дан астам түрі, ағаш тәрізді ... ... Олар ... ротанг
пальмасы сияқты лианалармен шырмалып, ну орман құрайды. Бұл ... ... ... сары ... ... ... ... ауысады. Мұнда биіктігі 100м, діңінің жуандығы 12 ... ... ... және ... эекалипттермен қатар лавр, араукария, ағаш
тәрізді папоротниктер, лианалар өте көп. Тау ... 1700 – 1900 ... ... ... одан ... қатты жапырақты астық
тұқымдастар мен күрделі гүлділерден құралған «қар ... деп ... ... ... Таудың батыс беткейінде шар және қолшатыр ... ... ... ... ... тараған. Ал Тасмания
аралында ылғалды мәңгі жасыл ормандар басым. Мұнда Антарктида ... ... ... ... бері сақталып қалған мәңгі ... ... ... және ... эвкалипттермен қатар өседі.
Ормандар жануарлар дүниесіне бай. Мұнда ағаш ... ірі тау ... ... ... аю ... ұзын тұмсықты ехидна, әдемі қауырсынды
тоты құстар, жұмақ құстар, ... ... ... 1,8 метрге жететін
ұшпайтын қазуар құсы мекендейді. Тасмания аралында Аустралиядағы ... ... ... аң ... ... ... мен киви қоқыс тауығы кездеседі.
Еуропалықтардың Аустралияға ... ... ... көптеген
өсімдіктер мен жануар түрлері сырттан әкелінді. Оларға астық дақылдар мен
арамшөптер, жеміс ... ... ... ... ... ... ... үй
жануарлары, қоян, ит, түлкі, егеу – құйрық және т.б. жатады. Жыртқыштардың
болмауына байланысты көбейіп ... үй ... ... ... ... егістіктер мен ормандарды күннен – күнге отап тоздыруда. ... тез ... ... жабайыланып, қой шаруашылығын шығынға ұшырататын
жыртқыш дингога айналған. ... ... ... ... тыс ... ... экологиялық тепе – тендікті бұзды.
Эвкалипт ағашының жапырағында тез ... ... көп ... ... ыстық, құрғақ климаты жағдайында эвкалипт ормандары
жиі өртеніп кішіреюде. Саванна мен сирек ... ... ... ... жайылымдық жерлерге айналған. Қазіргі ... ... ... ... барысында көптеген жұмыстар жүргізілуде.
Аустралия Одағының мемлекеттік елтаңбасында эму түйе құсы мен кенгуру
бейнеленген, ал ... ... ... ... ... ... ... қорғауға алынған кешендердің саны мыңнан асады.
Материктегі Улуру, Үлкен Тосқауыл ... ... ... ... ... ... әйгілі.
§12.Антарктида
Жер көлемі және шельфтер – 13975 км2.
Аралдар ауданы – 90000 ... ... ... – 930000 ... ... ... –Антарктика түбегі (63° 14° о.е., 57° 1Г б.б.).
Ең ірі аралдары (км2): Кергелен – 7000,
Оңтүстік Шотланд – 4300,
Оңтүстік Георгия – ... биік ... ... тауы – ............ жанартауы – 3794.
Ең төмен жері (м): Бентли ойысы —2555.
Еңтөмен ... ( – ... ... ... ... ... – жер шарының оңтүстік поляр аймағы ... ... ... ... ... – бір ... Антарктика
атауының өзі «Арктикаға қарама – ... ... ... ... ... ... ... аймағына қарама – қарсы орнын дәл бейнелейді.
Материк ауданы 12,4 млн км2, ал ... ... мен ... ... есептегенде 14 млн км2 – ге жуықтайды. Антарктиданың географиялық
орнына байланысты мынадай табиғат ерекшеліктері бар.
... 99% – ын ... мұз ... ... ... ... ... 1720
м – ге жуық, ең қалың жері Шмидт жазығы (4300 м).
– Антарктида – жер шарындағы ең биік материк, оның мұз ... ... ... биіктігі 2040 м.
– Материктегі мұздың жалпы көлемі 24 млн км3, бұл ... ... ... ... 80% – ын ... ... – жер ... суықтық полюсі, мұнда 1983 ... ең ... ... ( – 89,2°С) тіркелген.
– Материктің ең биік ...... тауы (5140 м), ал ... ең ... ... жері – ... ... ( – 2555 м).
– Антарктидада сөнбеген жанартаулар бар, олардың ең ...... (3794 ... ... ... ... таңның атуы мен күннің батуын жылына бір ... ... ... ... материгінің құрамында болғанына қарамастан,
Антарктиданың қазіргі табиғат ... ... ... ... ... ... Ол ... материктің оңтүстік поляр
аймағындағы орнымен ... ... ... басқа
материктерден алшақ орналасқан, олардан орасан зор мұхит айдындары арқылы
бөлініп жатыр. Антарктида жағалауындағы өте ... ... ... ... ... ... желдерінің шеңберлік ағыс жүйесін құрайды.
Антарктикаға жалғас жатқан ... ... және Үнді ... ... ... ... мұхит айдындарынан осы шеңберлік суық ағыс арқылы
бөлініп жатыр. Сондықтан мұндағы ... ... ... мен ... дүниесі құрамы жағынан ... ... ... ... ... ... мұхит сулары шартты түрде Оңтүстік мұхит
деп аталады. Материк пен оның жағалауындағы теңіздер табанына дейін ... ... ... ... ең үлкен бөлігі Уэлделл және
Росс теңіздерінде жатыр. Антарктида жағалауын ... ... ... созылып жатыр. Қалың мұз жамылғысы ... жер ... ... ... ... 500м – ге жетеді. Антарктида жағалаулары
биік, тікмұзды жарлардан ... онша ... ... бір ... ... ... ... пен оған жалғас жатқан үш мұхиттың
шеткі сулары ... қоса ... ... ... ... және ... ... – ең соңғы ашылған материк. Белгісіз оңтүстікте жердің бар
екендігі туралы мәліметтер ертеден – ақ белгілі болған. Дегенмен ... осы ... ... ... ... ... мақсатына жетпеген.
1772 – 1775 жылдар аралығында ағылшын теңізшісі ... Кук ... ... ... шыққан.
Оңтүстік поляр шеңберін үш рет ... ... ... Кук ... ... ... барған, бірақ қалың мұздан әрі өте алмай кері
қайтқан. Нәтижесінде ғалым егер материк табыла қалса, тек полюстің ... ... ... деген қорытынды жасаған. Куктың тұжырымдамаларынан кейін
ұзақ ... ... ... ... ешкім әрекет жасаған жоқ.
Антарктиданың ашылуы мен зерттелуінде ... ... ... ... – 1821 жылдары Ф.Ф. Беллинсгаузен мен М.П.Лазарев басқарған «Восток»
және «Мирный» желкенді кемелерінде ... ... орыс ... ... ... бес рет ... ... көптеген аралдарды
ашты. Экспедиция материк жағалауына тұңғыш рет тоқтаған 1820 ... ... ... ашылған күні болып табылады.
Материктің орталық бөлігіндегі онтүстік полюске 1911 жылы ... ... ... ... ал бір ... ... 1912 ... 18
қаңтарында ағылшын Роберт Скотт жетті. Бұл география тарихындағы ең үлкен
жаңалық болып саналады. Саяхат барысында ... ... ... ... ... туралы көптеген құнды мәліметтер жинақтады.
Антарктиданың қатал табиғаты ... ... жету мен кері ... ... ... жоқ. Ит жеккен шанамен жүрген Р.Амундсен
экспедициясы 99 күннен кейін аман – сау ... ... Ал ... пен ... ... шанамен шыққандықтан, қайтар жолда қайғылы қазаға
ұшырады.
XX ғасырдың бірінші жартысыңда АҚШ, ... ... ... ... көптеген елдер Антарктиданы зерттеу үшін арнаулы экспедициялар
ұйымдастырды. Ол ... тек ... ғана ... ... ... ішкі аудандары беймәлім қалпында қалып қойды. Жүйелі зерттеулер
Халықаралық геофизикалық жыл (1957 – 1958 ... ... ... мен 11 ел ... пен оның ... аралдарда 57 база құрып,
бірлесе жүргізуінен ... Әр ел ... ... экспедициялар материкті бірнеше рет кесіп өтіп, оңтүстік
полюс пен геомагниттік, «аяқ ... ... ... ... ... мен ... жүргізді. Қатал климат жағдайында зерттеушілер бір
жылдан артық жұмыс жасай алмайды. Сонғы жылдары Антарктидада 100 – ... ...... ... 16 ... ... өзара байланыста
бүкіл жыл бойы маусымдық жұмыс жүргізуде. Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... қаруларды сынау
жұмыстарын жүргізуге тыйым салынған. Антарктида табиғаты халықаралық зандар
негізінде ... ... ... ... ғылым мен бейбітшілік
материгі деп атайды. Материк пен оның ... ... ... да ... де ... зерттеушілердің аттары олардың құрметіне қойылған жер
атауларында мәңгілік сақталады. ... ... ...... тіршілік дамуының өткені мен болашағын түсінуге мүмкіндік
береді.
Табиғаты
Зерттеушілердің қатал климат ... ... ... ... ... ... ... құпиялары ашылды.
Антарктида материгін қалың мұз ... ... ... ... ... ... мұз басу Антарктида Аустралиядан ажырап, оңтүстік полюске
қарай жылжыған кезден басталған. Мұздың орташа қалындығы 1720 м ... ... ... 4300 м – ден ... Мұз жамылғысымен қоса есептегенде
материктің орташа биіктігі барлық материктердің орташа биіктігінен 3 ... ... ... ... мұз қалқанының орталық бөлігі қалың әрі
көтеріңкі, шет жағына қарай жұқарып аласарған күмбезге ұқсайды. Егер ... ... ... ... ... деңгейі 62 м – ге көтерілген
болар еді.
Мұз астында жатқан материк бөлігін Тасты ... деп ... ... ... ... платформасы құрайды. Оған батыс бөліктен Анд
қатпарлы жүйесіне жататын Антарктида түбегі жалғасады. Олардың жымдасқан
бөлігінде ... жер ... ... ... ... ... ... жатыр. Росс теңізі жағалауында сөнбеген ... ... Бұл тау ... әлі де ... ... ... жер бедерінін, ерекшелігіне қарай Батыс Антарктида және Шығыс
Антарктида болып екіге бөлінеді. Батыс Антарктиданың жер беті өте ... ... ... мұз ... ... майысқан ойыстардан
тұрады. Материктің теңіз деңгейінен биік және ең ... ... ... орналасқан. Ал Шығыс Антарктидадағы қалың мұз жамылғысымен жабылған
жазық жерлер биіктігі 3000 – 4000 м – ге ... ... ... тек ең биік ... ғана жер ... шығып жатыр.
Антарктидадағы пайдалы қазбалар әлі де болса толық зерттелмеген.
Қазіргі танда ... ... тас ... ... ... ... алтын,
алмас, уран және түсті металдардың қоры бар екендігі анықталып отыр.
Антарктида – жер ... ең суық ... ... ішкі ... ерекше қатал. Ондағы қысқы орташа температура – 60°, – 72°С – қа
дейін, ал жаз ... – 30°, – 50°С ... ... «Восток»
станциясында полярлық зерттеушілер жер шарындағы ең төмен температураны ( –
89,2°С) тіркеген. ... осы ... жер ... суық ... ... Мұндай өте төмен температура жағдайында металл шыны ... ... ... мен ... жұқа қабығы үсінеді, тістің жылтыр қабаты
шытынайды. Сол себепті ... ... ... үшін дене ... ... ... ... киімдер киюге тура келеді. Температураның осыншама
төмен болуы материктің тек географиялық орнына ғана ... ... ... ... мұз ... да ... Мұз жамылғысы әсерінен күн
сәулесінің 90% – на жуығы кері шағылатындықтан, 186 ... ... ... ... де ... ішкі бөліктері жылына алмайды.
Қатты суынған және төмендеген ауа ағынының ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Осы орталықта өте
суық, құрғақ ... ауа ... ... Атмосфералық қысымы
жоғары Антарктиданың ішкі аймақтары мен материкке ұласатын мұхиттар үстінде
температура мен қысым айырмашылығы өте ... ... ... ... 600 – 800 км – лік ... ... тұрақты желдер соғып түрады. Оларды
ағынды желдер деп атайды. Жағаға ... ... олар ... ... ... ... кетеді. Бұл желдер материктен мұхитқа орасан мол ... ... де, ... ... жаппай мұз басады. Суға сырғып ... мұз ... сына ... да, ... зор ... уларға
айналады. Мұзтаулар көлеміне сәйкес он шақты жылдар бойы ... ... ... түбегімен жағалық суларға қыста Антарктидадан келетін суық
ауа, ал ... ... ... ... ... ... ауа массалары
ықпал ететіндіктен, субантарктикалық ... ... ... ... 0°С – қа ... көтеріледі, тек қар күйіңде түсетін ...... ... ... ... 50 мм – ден ... 700 мм ... дейін артады.
Табиғат жағдайының қаталдығына сәйкес Антарктида материгінде өсімдіктер
мен жануарлар дүниесі ... тән. ... ... мұз ... ... құрлықтың
басым бөлігі антарктикалық шөл зонасына енеді. Материктің мұздан ... ... мен ... ғана мүк, қына және ұсақ балдырлар өседі.
Антарктикалық жаз кезінде кейбір жағаға жақын ... ... беті ... тез ... ... ... бөліктерді антарктикалық шұрат деп
атайды. Мұздан босаған жер беті ... ... тез ... ... ... жағдай қалыптасады. Еріген мұз суынан көлдер
пайда болып, онда ұсақ балдырлар өсе ... ... ... ... шағын бұлттар түзіледі. Шұраттардың ауданы онша үлкен болмайды.
Антарктида жағалауындағы сулар ұсақ өсімдіктер мен жануарлардың жиынтығынан
тұратын планктонға бай. ... ... ... ... мен
құстардың негізгі қорегі болып табылады. Антарктика суларында құстардың 13
түрі, ит ... 5 ... көк ... ... мен косаткалар
мекендейді. Материк жағалауында құстардың ерекше түрі пингвиндер ... ... 17 түрі ... ең көп ... ... деп аталатын
кішкентай пингвин. Сонымен қатар салмағы 50 кг – ға жетегін, бойы 1 м – ... өте ... ... ... мекендейді. Жаз айларында материк
жағалауларында дауылпаздар, теңіз шағалалары, су құзғындары ұя ... мен оның ... ... ... ... ... қорғауға
алынған. Ертеректе гондваналық материктермен ... ... ... өте ... ... тіршілік дүниесі болған. Оған мұз ... ... ... ... мен ... ... ... дәлел
болып отыр.
Атмосфераның жалпы ластануы әсерінен Антарктида мұздарының жедел
қарқынмен еруі ... ... ... бар. ... ... ... ... зиянды сәулелерден қорғайтын атмосферадағы озон қабатының
Антарктида үстінде ... ... де ... ... Бұл ... әрі күшеюі Жердегі ... зор ... ... ... ... бұл ... ... тоқтату шара – ларын
карастыруда.
§13. Оңтүстік Америка
Жер көлемі – 18280000 км2.
Шеткі нүктелері:
солтүстікте – ... ... (12° 28' с.е., 72° 35' б.б.), ... ... мүйісі (53° 55' о.е., 71° 18'б.б.), батыста – ... ... ... о.е., 81° 20' б.б.), ... – Кабу – ... ... (7° 9' ... биік нүктелері (м): Аконкагуа – 6960, Охос – дель – Саладо – 6880,
Уаскаран – 6768, ... – 6485, ...... биік ... (м): ... – 6800, ... – 6723, Сан –
Педро – 6154, Уальятири – 6060.
Ең ұзын өзендері (км):
Амазонка (Мараньон саласымен) – 6577,
Ла – ... ... ... – 4700,
Мадейра (Маморе саласымен) – 3320,
Токантинс – 2850,
Ориноко – 2730.
Ең ірі көлдері (км2):
Маракайбо – ......... биік ... ... – 1054 (еркін құлауы – 979 м),
Рорайма – 457,
Кайетур – ............ – 72.
Географиялық орны
Оңтүстік Америка Солтүстік Америка ... ... ... ... ... Ал тілдік ерекшелігіне қарай материкті Орталық Америкамен
қосып, ... ... деп те ... ... пішіні солтүстік жарты шардың
субэкваторлық белдеуінен оңтүстік жарты шардың қоңыржай белдеуіне дейін
созыла ... үш – ... ... Ең енді жері 5° о.е. ... ... Жағалаулары көпшілік бөлігінде тікжартасты, онша тілімденбеген
болып келеді. Тек ірі жазықтар ұласып ... ... ғана ... шағын шығанақтар орналасқан. Материк жағалауларына жақын ... аз, тек ...... мен қиыр ... ... аралдар
тобы кездеседі. Магеллан бұғазы арқылы материктен ең ірі Отты жер аралы
бөлініп жатыр.
Материк жағалауындағы ... ... ... мұхит, ал шығыс жағалауларын Атлант мұхитының
сулары шайып ... ... ... ... ... ... ... әсіресе Тынық мұхит жағалауларында бірден терең шұңғымалар басталады.
Олар Тынық мұхит литосфералық тақтасының ... ... ... ... ... ... Материктін, солтүстік жағалауын
Атлант мұхитының Кариб теңізі шайып жатыр.
Батыста аса биік Анд ... ... ... ... ... ... тигізетін әсері шектеулі болады. Материктің экватордан
солтүстікке қарай жатқан бөлігінде ... ... жылы ... тау ... мол ... ... Қоңыржай ендік пен экватор
аралығындағы Перу суық ... ... ... ... ... ... ... болады, осында атақты Атакама шөлі орналасқан. Әрбір 10 – 12 ... ... ... бөлігіндегі желдер бағытының өзгеруінен Перу суық
ағысы жағалаудан ашық мұхитқа қарай ығысады. Соның нәтижесінде Эль – ... ... ... Ол ... ... 18 айға ... байқалып, жағалаудың
ауа райына үлкен өзгеріс әкеледі. Беткі су жылынып, судағы оттегі мөлшері
азаяды. ... ... ... өнімділігі төмендейді. Қорек
азайғандықтан, балықтар мұхиттың басқа бөліктеріне ығысады, құс базары ... Жылы ... ... ... әрі ылғалдана қанықаан ауа
жағалауға нөсер жаңбырлар алып ... ... ... ... ... ... қалың құс саңғырығы гуаноны мұхитқа шайып алып кетеді.
Мол ылғал әсерінен өсімдік ... ... ... Эль – ... ... ... әлсірегеннен кейін, Атакама шөліндегі табиғат жағдайлары
бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... батыс тасымалының
ықпалында болатындықтан, ылғал аса мол түседі.
Материк табиғатына Атлант мұхитының әсері де күшті: дүние жүзіндегі ең
ылғалды материк ... ... ... ... ... ... бөлігін
осы Атлант мұхитынан алады. Бұл материктің шығысында жер бедерінің біршама
аласа болуымен және ... ... жылы ... ... ... ... Тек қиыр оңтүстік – ... ... суық ... ... Патагония жері құрғақ болып келеді.
Оңтүстік Американың
ашылу және зерттелу ... ... ... және ... тарихы Солтүстік Америка
материгімен тығыз байланысты. Материк жағалауларына алғашқылардың бірі
болып ... ... ... ... ... ... X. Колумб
Америкаға төрт рет ... ... ... екі ... ... ... ... теңізін ашса, үшінші саяхаты барысында 1498 жылдың тамыз
айында тұңғыш рет Оңтүстік Америкадағы ... ... ... ... ... ... жаңа материк ашқанын білместен, ғұмырының соңына дейін
Үндістанға ... ... ... ... деп есептеген, соның нәтижесінде
Американың байырғы халқы үндістер деп аталып ... ... ... материкке қадам басқан саяхатшы Америго Веспуччи
болды. Ол 1499 ... ... ... ... және ... ... ... Амазонканың сағасына дейін ... ... ... ... ... ... жағалауын Венецияға ұқсатып,
оған «Кіші Венеция» (Венесуэла) деген ат берген. Веспуччи өзінің ... ... 1501 жылы ... ... ... Жағалау бойымен
жүзіп, қаңтар айында сағасына жеткен өзенге ... ... ... Рио – де – ... деген ат берді. Веспуччи өзі жүріп өткен
жерлердің табиғаты мен халқының тұрмыс тіршілігін ... ... ... ... ... аштым деп есептегендіктен, жаңа дүние бөлігін ашу
құрметіне А. Веспуччи ие болды.
Жаңа ... ... ... іздеген испан және португал басқыншылары
ағыла бастады. Олардың ... ... ... сол ... ... ... ... дамыған Инктер мемлекеті жойылып, жергілікті
халқы аяусыз қырғынға ұшыратылып, байлықтары тоналды. Оңтүстік Америка ұзақ
уақыт бойы ... мен ... ... ... ... ... жаңа жерлерді жаулап алу мақсатында жүргізілді.
XVI ғасырдың басында жер шарын айнала жүзген саяхаты ... ... ... ... ... жағалауын бойлай жүзіп, оңтүстіктегі
бұғаз (кейіннен Магеллан ... деп ... ... ... ...
батыс жағалауын айналып өткен. Осы ғасырдың аяғында дәл осы ... ... ... ... Фрэнсис Дрейк Отты жер аралының батысымен оңтүстікке
қарай жүзіп, Тынық және Атлант мұхиттарын жалғастырып жатқан жаңа ... Одан әрі ... ... ... бойлай, Солтүстік Америкадағы
Ванкувер аралына жетіп, Азияға бағыт алған.
XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ... ... ... ... ... Гумбольдт француз ботанигі Бонпланмен бірге Оңтүстік Америка
табиғатын зерттеп, алғашқы геологиялық ... ... ... ... ... сипаттап, олардың материк табиғатына тигізетін әсерін
түсіндірген. А. ... Анд ... ... ... биіктік
белдеулілік зандылығын негіздеген. Ғалым Оңтүстік Америка табиғатын ... 30 ... аса ... ... қалдырған. Атақты орыс климат
зерттеушіа А.И. Воейков 1874 жылы ... ... ... ... ... – 1933 ... аралығындағы экспедициясы кезінде орыс ботанигі Н.И.
Вавилов материктегі ... ... ... анықтаған. Ғалым кейбір
мәдени өсімдіктердің (картоп, жүгері, ... ... ... ... дәлелдеген.
Оңтүстік Америкада әлі де адам аяғы баспаған, табиғаты зерттелмеген,
құпияға толы аудандар жеткілікті. Амазонияның мүлгіген ... ну ... ... асқар шындары, бай ... ... әлі де ... ... ... мен пайдалы қазбалары
Оңтүстік Америка жер бедерінің сипаты жөнінен айқын екі ... ... ... ... ... ежелгі инктер «мысты таулар» деп
атаған Анд таулары орналасқан. Одан шығысқа қарайғы бөлікте жазықтар басым.
Жазықтар ... ... ... жатыр. Платформалық бөлік ұзақ
уақытқа созылған дамуы барысында бірнеше рет ... ... ... ... қатты майысқан. Майысып, төмен түскен жерлер қалың
тещздік және ... ... ... ... ... тегіс
жазықтарға айналған. Олардың қатарына жер шарындағы аса ірі ... ... ... Ла – ... ... жазықтары жатады.
Ал жазықтар аралығында платформа қалқандарына сәйкес келетін Гвиана,
Бразилия таулы үстірттері орналасқан. Кейінгі ... ... ... ... ішкі ... ... ... жер бетіне
жайылып, лавалық жамылғыларды қалыптастырған. Гвиана таулы үстірті орталық
бөлігінің, Бразилия таулы үстірті оңтүстік – ... биік ... ... ... болуымен байланысты. Жер қыртысының терең жарықтары арқылы
таулы үстірттер жеке бөліктерге бөлінген, олар өзен ... ... ... мен ... ұшыраған. Осындай жер бедері оңтүстіктегі
Патагония үстіртіне де тән.
Оңтүстік Америка ... Анд ... ... ... Анд ... қарай биіктейтін ішкі жазықтар (Гран – Чако,
Маморе, Пантанал) орналасқан.
Оңтүстік Америкадағы ең ... жер ... Анд тау ... тән. ... бір – ... ... алшақтап, бірде түйісіп, тау түйіндерін құрайтын
бірнеше жоталар тізбегінен тұрады. Тау түйіндері сөнген және ... ... ... өте биік ... сәйкес келеді. Батыс жарты
шардың ең биік нүктесі ... (6960 м) ... ... Тау ... ... келеді, олардың басын мәңгі қар мен мұздықтар алып жатыр.
Анд тауларының орталық ... ... ... тән, жергілікті
халық оларды иуиа деп ... ... ... ... ... ... ... батпақтар (саларес) алып жатыр. Анд тау жүйесі екі
литосфералық тақтаның түйісу ... ... жас ... ... ... тау ... әлі де ... жүріп жатыр, оған күшті жер
сілкінулер мен жанартау атқылаулары, ... ... ... ... 1970
жылы Перуда болған жер алкіңу кесірінен 70 мын, адам қаза ... 600 ... адам ... ... ... апатты құбылыстар әрбір 10 – 15 жылда
қайталанады.
Оңтүстік Америка жері пайдалы қазбаларға өте бай. ... ... ... ... ... уран ... никель, алмаспен
алтынның, бокситтің (алюминий шикізаты) қоры мол. Анд ... ... ... ... ... пайда болған мыс, қалайы, қорғасын,
мырыш, күміс кен орындары мен асыл ... аса бай ... ... ... ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке (940 км –
ге) ... ... ... Американың қазба байлықтарын ұзақ уақыт бойы
Еуропа елдері мен АҚШ ... ... ... ... кезде
материктің тәуелсіздік алған елдері табиғат ... ... ... халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту мақсатында игеруде.
Климаты
Климаттық ... ... ... тропиктік,
субтропиктік, қоңыржай.
Әсер ететін ауа ... ... ... қоңыржай.
Ауа температурасы: қаңтарда – 19°С, шілдеде +38°С.
Жауын – шашынның ең көп түсетін жері – Тынық мұхиттың жағалаулары (3000
мм – ден ... ең аз ... жері – ... шөлі (50 мм – ден ... ... ... ... мен көлдері
Өзендері: Материктің батысындағы Анд таулары Атлант және Тынық ... ... ... жота ... өзендердің барлығы дерлік
Атлант мұхитына ... ... ... және Кариб теңізіне материктің
Амазонка, Парана, Ориноко, Магдалена ... ірі ... ... ... ... ... жер шарындағы ең мол сулы өзен болып
табылады: төменгі ағысында өзен арнасы арқылы бір секундта 220000м3 су ағып
өтеді. Бұл көрсеткіш ... ... жүзі ... ... ағып ... ... ... есе артық. Амазонка арнасының ені орта ағысында 5 ... ... ... 80 км – ге ... ... Өзен жыл бойы жаңбыр көп
жауатын экватор маңын бойлай ағатындықтан, жыл бойы мол сулы ... су ... ... ... Аустралия материгінің жерімен парапар.
Өзеннің 500 – ден астам саласы бар, оларды суының түсіне қарай «ақ ... ... ... көп) және «қара өзендер» (суында шіріген өсімдік
қалдықтары көп) деп ... ... ... ірі және мол сулы ... ... наурыз, сәуір айларында айрықша көтеріледі. Атлант
мұхитындағы толысудың әсерінен өзен суы 1,5 – 5 м – ге ... ... 1400 км – ден ... ... кері ағады. Жағалауды бұзып, өте
жылдам қозғалатын бұл кері ... ... ... ... деп ... ... осыдан шыққан.
Амазонка мен оның салалары тіршілікке бай. Өзеннің суы ... өте ірі ақ гүлі бар, ... ... 2 м – ге ...... ... ... тұщы судағы ең ірі балық – арапаима
(ұзындығы 4 м, салмағы 200 кг) және ... ... ... ... ... тұщы су ... ... кайман крлтырауындары тіршілік етеді.
Амазонка ... ... ... оның ... қорыс батпақтардың, қалың
ну ормандардың құпиясы әлі ... ... ... үрей ... ... мен Ориноко мол сулы өзендер қатарына ... ... ... ... су ... маусымға байланысты өзгереді.
Парана өзенінің су ... ... ... ... ... ... беткейі
мен Анд таулары аралығындағы жазықтарды қамтиды. Өзен ... ... ... ... ағатындықтан, оның бірнеше сарқырамалар ... Ең ірі, ... әсем ... бірі ... табылатын
Ягуасу (биіктігі 72 м) 300 тармаққа бөлініп, биік ... ... ... орта және ... ... кең ... баяу ағады. Суының деңгейі
мамыр айында көтеріледі. Ориноко өзені Гвиана таулы ... ... ... ... ағып ... ... ... құяр жерінде өзен сағасы
үлкен атырау жасайды. Ориноко ... бір ... ... ... ... ... сарқырамасы орналасқан. Бұл екі өзенде де су энергиясының мол
қоры бар, сонымен қатар кеме ... ... ... Анд тауларының батыс беткейінен басталатын мол сулы қысқа
өзендер ғана қүяды. Ал Анд ... ... ... ... ішкі тұйық алапқа жатады.
Оңтүстік Америкада ... онша көп ... Анд ... ... Титикака көлі орналасқан. Көл атауы аймара ... ... ... ... ... Бұл атау ... ерекше түсіне
байланысты қойылған. Мұнда су бетіндегі қамыстан жасалған қалқыма ... ... ... ... ... ыстықта кеуіп қалатын Поопо тұзды көлі
бар. Материк жағалауларында мұхиттан бөлініп ... ... ... ... ең ... – Маракайбо. Оның түбінен мұнай өндіріледі.
Табиғат зоналары
Оңтүстік Американың тіршілік дүниесі өздерің танысқан солтүстік жарты
шар материктерінен ... ... ... Бұл ... ... ұзақ
уақыт дара дамуымен байланысты. Солтүстік Америкаға материкгің оған ... ... ... ... табиғаты ғана ұқсайды. Оңтүстік
Америкада географиялық орны мен ... ... ... ... ... ... ... жерінде мынадай табиғат зоналары ажыратылады:
ылғалды экваторлық ормандар (гилея), ауыспалы ылғалды (муссонды) ормандар,
саванналар мен сирек ... ... ... ... ... жасыл
ормандар мен бұталар, жалпақ жапырақты ормандар, субтропиктік дала (пампа)
зонасы, ... шөл ... Анд ... ... ... тараған.
Экватордың екі жағын Амазонканың ылғалды экваторлық ормандары ... Олар түр ... онша ... – ақ ... пен ... ... ... ормандарға ұласады. Ауданы мен тіршілік дүниесінің алуан
түрлілігі жағынан жер шарында Амазония ормандарының ... жоқ. ... сары ... ... тек қана ағаштардың 2 мыңнан астам түрі
өседі. Сондықтан бұл аймақты ғаламшардың ... деп те ... ... халық ит тұмсығы батпайтын бұл қалың орманды «сельвас» дейді.
Орман іші өте ... әрі ... оның ... ... ... ... ағаштардың биіктігі 80 м – ге ... ... олар ... ... агаш ... папоротниктер мен орхидеялар да көп. Жарықты
жапырағымен ұстап қалуына байланысты орман арасында ... ... ... ... ағаштардың аса бағалы түрлеріне табиғи
каучук алынатын гевея, ең ... ... ... ... ... ... хина
ағашы, какао, сейба, қауын ағашы және т.б. жатады.
Жануарлар дүниесі шағын денелі бақырауық және ілмек ... ... ... ... ... мен ... құмырсқа жегіш пен қан сорғыш
жарқанаттардан, пекари шошкасы мен капибарадан (өңірі су шошқасы) және т.б.
тұрады, ал ... ... пума ... Ормандарда қауырсындары
алуан түске құбылатын тоты кұстар мен ... ... ... ... ... құстары мекендейді. Бақалар мен бауырымен
жорғалаушылардың да ... ағаш ... ... Ұзындығы 12 м – ге
жететін әлемдегі ең ... ... ... да ... ... өте ... ... үлкен және түрлі ... ... ... ... ... әсем ... ... адамның шаруашылық әрекеті нәтижесінде
өзгеруде. Сельвасты кесіп өтетін Трансамазония тас ... ... ... жол қатынасы мен байланысты жақсартқанымен табиғат байлығының
жойылуына және жануарлар ... ... әкеп ... ... ... дәл осы ... ... ағаштарын кесе беретін болса, XXI
ғасырда Амазонка ормандарының жойылып кетуі мүмкін.
Ауыспалы ылғалды ормандар Атлант ... ... ... ... ... ... да ... Бұл ормандардың ерекшелігі,
мұнда қылқан жапырақты араукария ағашы және парагвай шайы ... ... ... ... ... алдында тұр.
Саванналар мен сирек ормандар материкте Ориноко саваннасы льянос және
Бразилия саваннасы кампос деп ажыратылады. ... ... ... ... қызыл қоңыр топыраққа ауысады. Саванналардың көрінісі жыл
мезгілдеріне қарай өзгеріп отырады: құрғақ кезенде шөптер құрғап, ... ... ал ... ... ... соң ... шапшаң қаулап
өсіп, ағаштардың жапырағы қалпына келеді.
Солтүстік жарты шар саваннасы льяноста пальмалар мен ... ... ... ... Олар өзен ... ... ... Ал оңтүстік жарты шар саваннасының ағаштары аз, көбінесе тікенекті
кактус, ... ... ... өседі. Әр жерде бөтелке тәріздес, діңіне
су жиналатын бөтелке ағаштары кездеседі. Бразилия ... ... ... ... жері болып табылады. Әсіресе алуан түрлі ағаш тәріздес
кактустар өсетін Мексика таулы қыратын «кактустың екінші отаны» деп ... ... ... ... ... ... бұталардың ерекше түрі
өседі. Олардың арасында бұтағы өте қатты, қабығынан тері илеуге ... ... ... ... ... ... ... ергежейлі бұғылар, тапир, жалды қасқыр,
сауыттылардың бірнеше түрлері, құмырсқа жегіштер, нанду ... ... ... болғандықтан, саванна мен сирек орман зонасы какао ... ... ... кофе ... ... плантацияларға
айналдырылған.
Субтропиктік дала зонасы Ла – Плата жазығын алып жатыр. Құнарлы шымды
қызғылт топырақта ... бұл ... ... халық пампа деп атайды. Ол
«жазық дала» деген ұғымды білдіреді. Жазы ... ... ... ауа
температурасын төмендететін желдер соғып тұрады. Зона бойынша жылдық ... ... ... ... ... ... жыл бойы жауатын шығыс бөлікте
биік әрі бітік астық тұқымдас пампа шөбі, қоңырбас ... ... мен ... ... батпақтар кездеседі. Батыс пен оңтүстікке қарай жауын –
шашындарының азаюына байланысты ... ... қуаң ... ... ... пампа бұғысы, пампа мысығы, пампа түлкісі, оцелот,
кеміргіштер өте көп. ... ... қара ... алып жатқан Пампа жері
түгелге жуық жыртылып, ... аса ірі ... ... ... ... Ал құрғақ далалар жайылым ретінде пайдаланылады. ... мен ... ... ... ғана сақталып қалған.
Шөлейт зонасы материктің қиыр оңтүстігіндегі Патагония жерін қамтиды.
Қоңыржай континенттік ... ... ... сұр және ... ... ... сирек шөптер мен аласа кактусты тікенекті
бұталар алмасып отырады. ... ... ... және ... ... тәріздес өсімдіктер тығыз өсіп, киіздей тұтасқан жамылғы құрайды.
Климатының ... ... ... ... бұл ... ... біршама жақсы сақталған. Сауыттылардың бірнеше түрі, ... ... ... мен пампа мысығы, магеллан түлкісі және ірі құстар
мекендейді. Ірі ... ... ... мен пума ... Тынық мұхит жағалауындағы жіңішке алқапта экватор маңында
ылгалды ... ... ... ... орналасса, экватордан 30°о.е. дейінгі
аралықта тропиктік шөл зонасы, субтропиктік жағалық бөлікті қатты ... ... ... мен ... ... ал ... белдеуге сәйкес
келетін жағалық бөлікті ... ... ... ... ... ... Осы ... зоналарының барлығы Анд тау жүйесінің өздері сәйкес
келетін бөліктеріндегі биіктік белдеулеріне бастама болады.
Ал Анд ... ... ... ... Орталық Андының батыс
беткейі мысалында карастырайық.
Таудың ең төменгі ... ... ... ... шөлі орналасқан.
Мұнда ауа температурасы тәулік ішінде 25° – 30°С – қа ... ... ... мен қараша аралығында бриз желдері салқын, «соқыр»
тұмандарды (гаруаны) қалыптастырады. Түнге ... ... ... айналады. Осы
мол ылғалды бүкіл ... ... ... жемісті және түйнекті
өсімдіктердін, ... тобы ... деп ... Осы бөліктегі мұхит суы
тіршілікке бай ... ... ... ... құс базарына
айналады. Құс саңгырықтарынан қалындығы 30 м – ге дейін жететін, гуано ... аса ... ... ... ... Бұл – ... ... елдерге
сататын өнімдерінің бірі.
Батыс Кордильера жотасының 2500 м ... ... шөл ... ... тұратын тікенекті ксерофитті бұталар белдеуіне айналады. Ал 3500
– 3900 м биіктікте жауын – шашын мөлшерінің ... ... биік ... ... ... пуна ... басталады. Бұл белдеуде аласа
ағаштар мен ... ... ... ... ... ... әсем ... пуйясы өседі. Пуна Орталық Андының таулы үстірттері арқылы Шығыс
Кордильера жотасына ұласады. Бұл аймақ үндістердің жоғары ... ... ... ... ... Бай ... ... адамзатты
қазірге дейін таңдандыратын бұл өркениетті Андылық немесе Инктер өркениеті
деп атайды. Пуна ежелден – ақ биік тау ... ... ... ... Қазірдің өзінде 3500 м биіктікте қартоп және ... ... ... ... табиғи өсімдік жамылғысы күшті өзгеріске
ұшырап, ...... ... ... ... ... тауларының жануарлар дүниесі эндемиктерге бай. Анд тауларының
барлық бөлігінде дерлік түйе ... ... ... екі ... ... және гуанако мекендейді. Қазіргі кезде жергілікті халықламаның екі
түрін альпака мен кәдімгі ламаны қолда ... ... тау ... ... аю, пума, терісі өте бағалы
кеміргіш шиншилла ... Ал аса ірі ... құс ... мен ... Анд
тауының символы деуге болады. Кондордың салмағы 9 – 12 кг, ал ... ... ... ... 3 м – ге дейін жетеді. Таудың оңтүсті – гінде ... ... ... мен оның солтүстігіндегі Орталық ... ... ... дүние жүзіне тарап кеткен мәдени өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... (батат), мақта, жүгері,
үрме бұршақ, ... ... ... ... ... какао Андының
қайталанбас әсем табиғатын қорғау мақсатында ... мен ... ... Олар ...... жұмыстары жүргізілетін орталық
болумен қатар, ... ... да ... ... және Орталық Америка
Жер көлемі (аралдармен қоса) – 24247000 км2.
Аралдардың жер көлемі – 3890000 км2. Шеткі нүктелері: солтүстікте ... ... (71° 50' с.е., 94° 45' б.б.), ...... ... 12' с.е., 80° 52' б.б.), шығыста – Сент – Чарльз мүйісі (52° 24' ... 40' б.б.), ...... ... ... ... ... үлкен аралдары (км2):
Гренландия – 2176000,
Баффин жері аралдары – 476000,
Виктория – 213800,
Эльсмир – 203000,
Ньюфаундленд – 11 ... биік ... ............ – 5700,
Әулие Илья – 5488,
Попокатепетль – 5452.
Еңұзын өзендері (км):
Миссисипи және Миссури мен Ред – Рок – 6420,
Макензи – ... ............... ірі көлдері (км2):
Жоғарғы – 84200,
Гурон – 59600,
Мичиган – 58100,
Үлкен Аюлы – 30200,
Эри – 25700.
Солтүстік Америка
Солтүстік Америка солтүстік ... ... ... ... жөнінен
Еуразия мен Африкадан кейінгі үшінші орынды алады, жерінің ауданы 24,2 млн
км2.
Табиғатының басты ... ... ... аса ұзын әрі енді тау ...... ... оның
ұзындығы 9000 км – ге жуық, ең енді жері 1600 км – гетең.
... ... ең ... әрі ... ... ... ... 1600
м, ұзындығы 446 км, ені 25 км – ге дейін жетеді.
... ... ең ұзын жер асты ... – Флинт – Мамонпи Аппалач
тауының оңтүстік – шығысында орналасқан, ұзындығы 500 км.
• Дүние ... ең ... ... тау ... ... ... оның ... 145 км.
• Дүниежүзілік мұхиттағы биіктігі 18 м – ге жететін ең биік толысу
толқындары материктің ... ... ... ... Дүние жүзіндегі ірі мұздық – тектоникалық көлдер белдеуі Кордильер
тауының солтүстік – шығысынан ... ... ... ... созылып
жатыр.
• Дүние жүзіндегі ең биік ағаш – биіктігі 100 м – ден ... ... ... ... Тынық мұхит жағалауында өседі.
• Материкгің теңіз деңгейінен ең төмен орналасқан нүктесі – Өлім
аңгары, ол ... ... 86 метр ... ... ... ең ыстықжер – Өлім аңғары (+57°С), бұл солтүстік жарты
шар материктерінде байқалатын ең ... ... ... ... жауын – шашынның ең көп түсетін жері – ... ...... жағалауы, мұнда 6000 мм – ге дейін жауын – шашын
түседі.
• Солтүстік Америкадағы жылдық жауын – шашынның ең аз ... жері ... ... ... мен Үлкен Алап, мұнда жылдық жауын –
шашын мөлшері 100 мм – ден ... ... ... ... ... ... ... арктикалық белдеудегі
аралдардан субэкваторлық белдеуге дейін созылады. ... ... ... ... ... тәрізді қоңыржай және субтропиктік белдеулерге
сәйкес келеді. Материк оңтүстігінде сүйірленіп, Панама ... ... ... жалғасады. Бұл екеуі батыс жарты шарда орналасқан
Америка ... ... ... ... ... ... ... мен
Оңтүстік Америкаға дейінгі аралықты Орталық Америка деп те ... ... ... Панама мойнағы арқылы материктің батысындағы Тынық мұхитты
жалғастыратын Панама каналы салынған.
Солтүстік Американы Еуразиядан бөліп ... ... ... ... ... ... Мұзды мұхит суларын Тынық мұхитпен
жалғастырады.
Солтүстік Америка ... ... пен ... ... ... ... ... солтүстіктегі аралдар мен түбектердің көпшілік
бөлігін қалың мұз құрсап жатыр.
Материктің ашылу және зерттелу тарихы
1492 жылы X. ... ... ... ... ... ... ашқанын білесіндер. Олардан кеп бұрын, X ғасырдың аяғында,
Исландия жағалауы ... ... ... ... нормандар
солтүстіктің қатаң климат жағдайында бірнеше жүз жыл бойы аралдың оңтүстігі
мен ...... ... тұрған. Кейінірек олар Лабрадор түбегінің
солтүстік – шығыс жағалауына ... ... XV ... ... ... итальяндық Джон Кабот Нью – ... ... мен ... ... ... Ал 1519 жылы ... Кортес бастаған испандардың
жорығы ацтектер мемлекеті орналасқан қазіргі Мексика ... ... ... ... ... ... ... (XVII ғасыр), Александер
Макензи (XVII ғасыр) материктің солтүстік және ... ... жаңа ... ... ... бұл саяхатшылар – дың кұрметіне
қойылған жер – су ... ... ... Американың Ресей шекараларына
көршілес орналасқан Аляска жерін ашу мен оны ... ... ... зор үлес ... 1741 жылы ... ... пен Алексей Чириков екі
желкенді кемемен Алеут аралдарын бойлай жүзіп, Аляска жағалауын ... жылы ... ... Джеймс Кук Солтүстік Американың батыс
жағалауымен жоғары ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың басында норвег поляр зерттеушісі Руаль Амундсен ... ... ... ... жүзіп өтіп, Жердің солтүстік магниттік
полюсінің ... ... ... ... материк табиғатын зерттеу ... ... ... ғылым мен техниканың соңғы жаңалықтары
пайдаланылуда. Бұл ... ... ... АҚШ пен ... ... ... ... қатысуы арқылы жүргізіледі.
Жер бедері мен пайдалы қазбалары
Солтүстік Американың жер бедерінде жазықтар басым, таулар ... ... алып ... ... ... жерлері ежелгі Солтүстік Америка
платформасында орналасқан. Платформаның солтүстік бөлігі ... мұз ... ... ... ... ... ... деңгейі көтерілген кезде,
бұл белікте Канаданың Арктикалық архипелагы, Гудзои шыганағы мен бұғаздар
жүйесі қалыптасты. Әсіресе Гудзон ... ... ... ... ... ... Платформаның негізін құрайтын кристалды жыныстар
Гренлаңдия аралы мен ... ... жер ... ... ... ... осы белігі Канада қалқаны деп аталады. Бұл бөлікке көтеріңкі
жазықтар мен таулы үстірттер тән. ... ... жер ... аласарып,
қалың шөгінді жыныстармен жабылған Орталық жазыққа, одан Миссисипи ... ... ... ... жазықтарына ұласады. Платформаның батыс
бөлігін Кордильераға қарай баспалдақ тәрізді біртіндеп ... ... Ұлы ... алып жатыр. Ұлы жазық таудан басталатын өзен аңғарларымен
күшті ... ... 40° с.е. ... ... бөлігін бірнеше
рет жаппай мұз басқандықтан, жер бедерінде мұздықтардың әрекетінен ... ... ... «қой ... ... ... қазған
қазаншұңқырлар көп кездеседі.
Ірі қазаншұңқырларды алып жатқан мұздық тектоникалық көлдер жүйесі бір
... ... ... ... ... ... ... Орталық жазық
түгелімен мұздықтар өңдеп, тасымалдаған жыныстармен (мореналар) жабылған.
Миссисипи ойпатын өзен тасымалдап әкелген жыныстар ... ... ... ... теңіздік шөгінділерден түзілген.
Платформаның солтүстігі мен шығысында палеозойлық ... және ... ... ... ... Канаданың Арктикалық архипелагының
солтүстігі мен Гренландия аралының шығысындағы Аппалач таулары жатады.
Солтүстіктегі таулар мұздықтардын, әсерінен өте күшті ... ... ... ... өзен аңғарлары ұзына бойы да, көлденеңінен де
кесіп өтеді. Аппалач тауы жер ... ... ... жөнінен
Еуразиядағы Орал тауына өте ұқсас тау ... ... ... ... ... болып келеді.
Материктің батыс бөлігін бойлай жер шарындағы ұзын тау жүйесі болып
есептелетін Кордильера тау ... ... ... ... ... ... «тау жотасы, тау тізбегі» деген ... ... ... бір – ... жалғасқан тау жоталарының бірнеше қатар
тізбектерінен тұрады. Мұндағы үшкір ... ... ... тау ... деп ... ... ... тілінен аударғанда «ара» деген мағынаны
білдіреді. Шындығында да, Сьерра – ... ...... ... ... ... шыңдар ара тістеріне ұқсайды. ... ... ... өте ... кең ... қамтитын көтеріңкі жазықтар
мен үстірттер алып жатыр.
Бұл таулар асқақтығымен, шетсіз – шексіз алыптығымен, табиғатының көз
жауын алатын әдемілігімен таңғалдырады. Өте ... ... ... ... ... ... алып ... қатар кездеседі. Кордильераның
ішкі бөліктерінде жанартаулар атқылауынан ... ... ... ... 3000 – нан ... ... мен ыстық бұлақ бар.
Кордильераның биік бөлігі Мак – Кинли (6193 м) оның ... ... ... ... мұз ... ... ... кейбіреулері
тау етектеріне дейін төмендеп, теңіз жағалауларына тіреледі.
Кордильера екі литосфералық тақтаның түйіскен жерінде түзілген тау
жүйесі ... жер ... ... ... ... ... болған.
Олардың бойында сөнбеген жанартаулар тізбегі ... ... ... жиі ... Бұл апатты оқиғалар адамдар өміріне ... көп ...... ... Мысалы, 1985 жылы Мехико қаласында
болған жер сілкінудің нәтижесінде 4 мың адам қаза тауып, 13 ... ... ... ... Америка пайдалы қазбаларға бай. Материктің солтүстігіндегі
жазықтарда металдардың кен орындары кең таралған. ... ... пен ... ... ... және ... ойпатында мұнай мен газ, тас
көмір көп. Аппалач пен оның тау бөктерлерінде ... мен тас ... ... ... бар. ... тау жүйесінін, қойнауы шөгінді жолмен
калыптасқан мұнай, газ, тас көмірмен қатар магмалық жолмен ... ... ... мен уранға бай болып келеді. XIX ға – ... ... ... ... ... ... ... алтынды шайып алу кең
етек алды. Мол алтынға кенеліп, тезірек баюды ойлаған мывдаған ... ... ... ... 1849 жылы ... іздеушілердің осындай бір
тобы аптап ыстық пен шөлге шыдамай қаза болған, жер кейіннен «Өлім аңғары»
деген атқа ие болды. ... бұл ... ... ... деп ... ... арктикалық, субарктикалық, қоңыржай, субтропиктік,
тропиктік, субэкваторлық.
Әсер ететін ауа массалары: арктикалық, қоңыржай, тропиктік.
Ауа температурасы: қаңтарда – 40°С, ... ...... ең көп ... жері – Кариб теңізі аралдары (2000 мм –
ден жоғары), ең аз түсетін жері – Өлім аңғары (100 мм – ден ... ... ... ураган т.б.
Ішкі сулары
Солтүстік Америка өзен жүйелері климаттық жағдай мен жер бедеріне
байланысты біркелкі таралмаған. ... ... ... ... ... мұхит
пен Атлант мұхитына бағытталған. Атлант мұхиты алабының басты ... ... ең мол сулы өзен ... ... Бұл өзеннің Миссури
саласын қоса есептегендегі ұзындығы 6420 км, ... ... ... ... орын ... ... ... үндіс тілінде «су атасы» дегенді
білдіреді. Миссисипи жауын – ... әр ... ... ... арқылы ағып
өтетіндіктен, жыл бойы деңгейі өзгеріп отырады. Көктемде қар еріген кезде
су ... ... ... су ... ... ... ... нәтижесінде
қайталанады. Мұндай жағдайда өзен мен оның салалары ... ... елді ... су басып кетеді.
Миссури атауы үндіс тілінде «тұнбалы өзен» дегенді білдіреді, негізінде
ол көптеген құм мен тұнбаларды ағызып әкеледі.
Жазықтарда ағысы ... ... кең ... жасап, Мексика
шығанағына құяды. Атыраудың ауданы жыл сайын тұнбалар есебінен 100 м – ге
шығанақка ... ... ... ... беткейінен басталатын өзендер қысқа және мол сулы
болады. Олар мұхитқа құяр ... биік ... ... ... сарқырамалар жасайды. Олардың құлау күші су электр станцияларында
энергия алу үшін пайдаланылады. Атлант ... құяр ... ... ... ... ірі ... ... орналасқан.
Солтустік Мұзды мұхит алабына жататын өзендердін, ең ірісі Макензи
материктің солтүстік бөлігі ... ағып ... ... ... деп ... бұл ... ... кар суымен
қоректенеді, жылдың көп уақытында мұз құрсап жатады. Қыста өзен ... ... ... ... ... ... ағысында мұздан босайды,
сондықтан оның орта ағысында, әсіресе төменгі ағысында, өзендегі сең ... мұз ... ... ... ... мен ... ... ағып
өтетін осы алаптың көптеген өзендері жаз кезінде мол сулы болады. Тынық
мұхит алабына ... ... ... басталатын қысқа ағынды
өзендер ... ең ірі ...... мен Колорада Колорадо өзені
бойындағы жиегі тік, терең шатқалды, орасан зор Үлкен ... ... ... ... ... ... түрлі түсті жыныстардан тұратын асқақ
беткейлері ... ... ... ... өте әдемі көрініске ие болады.
Кордильера тауының оңтүстігінде орналасқан, климаты құрғақ ... Алап пен ... ... ... ... бөлігіндегі өзендер ішкі
туйық алапқа жатады. Алаптың орталық бөлігінде жер шарындағы ең ірі тұзды
көлдердің бірі ... ... ... ... көл ... ... ... көл беті мен жағалауларын ... ... тұз ... Ал ... ... ... ... жарықтарында
орналасқан Никарагуа және Манагуа көлдері бар.
Табиғат зоналары
Солтүстік Америкада табиғат ... ... ... ... ... ... ... дәл Еуразиядағы сияқты тәртіппен
батыстан шығысқа қарай тұтас белдеулер құрап, ендік ... ... ... ... мен оңтүстігінде табиғат зоналарының орналасуы меридиан
бағытында жүреді. Бұл ең ... жер ... мен ... ... ... ... мен жануарлар дүниесінің түр ... ... ... ұқсайды. Бұл материктердің көршілес
орналасуы мен геологиялық даму тарихының ортақтығына байланысты.
Арктикалық шөл зонасы ... ... ... ... мен
Канаданың Арктикалық архипелағының мұздан бос жерлерін алып ... ... суық жаз ... мұз бен ... бос ... ... жерлерде сирек
мүк пен қына өседі. Бұл зонада мұз дәуірінен бері сақталып қалған ... ... ... әрі ... қара ... жүні бұл ... суықтан жақсы
қорғайды. Қойөгіз ерекше қорғауға алынып, ... ... ... ... ... солтүстік жағалық бөлігі мен ... ... ... түбегін қамтиды. Табиғат жағдайлары
Еуразиядағы тундра зонасымен ұқсас. ... ... ... ... ... ... түрі ... тән. Тундра зонасы батысында
Кордильераға қарай таулы тундраға, ал оңтүстігінде ағаштар араласып орманды
тундраға, одан ... ... ... ... ... ... ... басталып, Атлант мұхитына
дейінгі кең алапты алып жатыр. Топырағы күлгін Қылқан ... ... және ... ... ... ... майқарағай, америка
балқарағайы және қарағайлардың бірнеше түрі ... ... қара ... гризли аюы, Канада сілеусіні, Америка қаракүзені, бұлан, вапити
бұғысы мекендейді, қорықтарда ... ... ... ... ... ... ... тауларының Тынық мұхит
жағалауында да кездеседі. Бұл ормандардың түрлік құрамы өте бай, ... ... ... ... бері ... ағаш түрлері бар. Негізінен,
биік ағаштардан тұратын ... ну ... жер ... ... ... ... 1500 м ... ормандар сиреп, таулы тундраға ауысады.
Қылқан жапырақты ормандар 40° с.е. – тен ... ... ... ... ... ... жасы 4 мың ... дейін жеткен мәңгі жасыл
секвойя, мамонт ағашы деп аталатын алып ... және ... ... ... емендер өседі. Секвойя ағаштарын қорғау мақсатында арнайы ұлттық
парктер ұйымдастырылған.
Аралас жалпақ жапырақты, ауыспалы ылғалды ормандар ... ... ... ... болып келетін шығыс бөлігін бойлай, ... ... ... ... ... Аралас ормандарға орманның сұр
топырағы, жалпақ жапырақты ормандарға орманның қоңыр топырағы, ал ауыспалы
ылғалды ормандарға сары және қызыл ... тән ... ... ... қайың, қант үйеңкісі, шамшат, жөке, ақ және қызыл қарағай басым ... ... ... ... биік ... ғана ... ... ылғалды ормандар субтропиктік белдеуде таралған. Мұнда қарағайдың
субтропиктік түрлері ... ... және ... ... ... ... ... орман жаңғағы) аралас өседі. Құрғақ жерлерде
қарагай мен ергежейлі сабаль пальмасы, өзен ... ... ... ғана тән ... ... ... Флорида түбегінің оңтүстігінде
арнайы қорғауға алынған Эверглшдс батпағы орналасқан.
Шығыстағы ормандардан Кордильераға ... ... ... ... ... ... меридиан бағытында орналасқан орманды дала, дала ... ... ... биік ... ... ... деп атайды. Прерий француз тілінен аударғанда ... ... ... жылу мен ылғал жеткілікті ... қара және ... ... 1,5 ... жететін селеу, бозшалғын, бидайық, бизон
шөбі және т.б. астық тұқымдасты ... ... ... ... ... ... бұл зона түгелге жуық ... ... ... ... бизон, дала қасқыры (койот), түлкі сияқты
жануарлары тек қорықтарда ғана сақталған.
Кордильераның ішкі аудандарындағы қара ... мен ... ... ... ... таулы қыратында субтропиктік ... ... ... ... ... ағаш ... кактус, алоэ,
сүттіген, опунция, юкка сияқты ылғалды бойына ... ... көп ... ... латыншадан аударғанда «шырынды»
дегенді білдіреді. Мексика таулы щлраты суккуленттердің екінші ... ... Олар бұл ... ... ... арқылы Бразилиядан ауысқан.
Орталық Америка мен Кариб теңізі аралдарында ... ... ... ... мәңгі жасыл ормандар таралған. Бұл аймақ өсімдіктер мен
жануарлар дүниесінің түр құрамы ... ... ... ... Ормандар,
негізінен, пальмалардан тұрады, орхидеялар, агаш тәрізді папоротниктер кең
таралған. Жануарлар дүниесі кең ... ... мен ... әр ... ... ... қан сорғыш жарқанаттардан,
бауырымен жорғалаушылардан тұрады.
§15. Еуразия
Жер көлемі – 54427 млн ... ...... ... – Пиай ... – Рока мүйісі,
шығыста – Дежнев мүйісі.
Ең биік нүктелері (м):
Джомолунгма шыңы – ... шыңы – ... тауы – ... шыңы – ...... төмен орналасқан жері (м): Өлі теңіз —403.
Ең үлкен ... (км2): ... ... – 3 ... ұзын өзендері (м):
Янцзы – 6300,
Хуанхэ – 5464,
Амур – ...... ... көлі (км2): ... ...... ... көлі (м): Байқал көлі – 1620.
Ең суық температура тіркелген жері: Оймякон—71°С.
Ең ... ... ... жері: Таршөлі – +53°С.
Географиялық орны
Еуразияны құрайтын екі дүние бөлігі – ... мен Азия ... ... шекара Орал тауларының шығыс етегі, Жем өзені арқылы Каспий
теңізінің солтүстік ... Кума – ... ... мен ... Қара ... Қара ... Жерорта теңізімен байланыстыратын бұғаздар арқылы өтеді.
Еуразияның солтүстіктегі ... ... ... ... (77° 43' ... ... шеткі нүктесі – Пиай муйісі (1° 16' с.е.) аралығыңдағы
қашықтық 8000 км. Кейбір аралдар солтүстік ... таяу ... ... ... ... ... қарай 11° о.е. – ке дейін
созылып жатыр. Материк аумағы батыстан ... ... аса зор. ... ... Рока ... (9° 34' б.б.) мен ... шеткі нүктесі Дежнев
муйісі (169° 40' б.б.) аралығындағы қашықтық 16000 км – ге ... ... жері ... ... шар ... шығып, батыс жарты шарды да қамтиды.
Географиялық орнының осындай ерекшеліктеріне сәйкес ... ... ... тән ... ... белдеулер мен табиғат кешендерінің толық
жиынтығы кездеседі.
Еуразия материгінің
қоныстану және зерттелу тарихы
Адамдардың Еуразия жерін қоныстануы Жерорта теңізі ... ... ... ... ... түсініктер қалыптасып, алғашқы
географиялық ұғымдар жинақталған. Географиялық ... ... ... ... дейінгі 2500 жылдарда Крит аралын мекендеген ... ... ... ... Минойлар Египет пен Кипр, Сицилия аралдары мен
қазіргі Балқан түбегіндегі ... ... ...... ... ... ... мемлекетінің тұрғындары жан – жағын танып ... ... ... Үнді ... ... Адамзат тарихындағы
алғашқы жазуды ойлап тапқан вавилондықтар тұңғыш рет Жер ... ... ... ... оның 360° – қа тең ... ... саз ... сызылған алғашқы географиялық картасы
Британия мұражайында сақтаулы тұр. Сонымен қатар Жерорта ... әр ... ... ... ... финикиялықтар Эгей теңізіндегі аралдарды ашып,
Гибралтар бұғазы арқылы Еуропажағалауларына дейін ... Дәл осы ... ... бұрын белгісіз болған батыстағы жерлерді «эреб», ал
шығыстағы бөлікті «асу» деп атаған. ... бұл ... ... ... ... және ... терминдерін қалыптастырған.
Ертедегі Үнді мемлекетін мекендеген халықтар да Оңтүстік – Батыс Азия
елдерімен құрлық, су арқылы сауда ... ... ... заманымыздың I
ғасырында үнділер Суматра менява ... ... ... ... ... бастады. Ал малайлықтар жеңіл кемелерімен Индонезия аралдарын
түгелге жуық ... ... ... ... ... ... ... аралын ашып, кейбіреулері тіпті сонда тұрақтап қалған.
Еуразия материгіндегі жаңа жерлерді ашуда ежелгі гректердің де ... зор. Олар ... және ... ... ... Қара және Каспий
теңіздерінің жағалауларын, Дунай және Дон ... ... ... ... ержүрек теңізшілері аргановтардың алтын жабағыны іздеп, Қара ... ... ... ... ... ... ... аңызында
баяндалған. Еуропа дүние бөлігі мен Азияның ... ... ... толық
географиялық мәліметтер болғанымен, Азияның ішкі аудандары ұзақ уақыт бойы
зерттеушілердің өзіне ... ... ... ... жан – жағынан биік
таулармен қоршалып ұшы – қиырсыз шөлдермен ... ... ... аяқ басу ... ... мен ... ... болды. Тек
XIX ғасырда ғана Орталық Азия табиғатын ... ... ... ... бастады. Бұл зерттеулерді жүргізуде орыс ... ... ... зор. ... Н.М.Пржевальский басшылық еткен
экспедицияның ашқан жаңалығы орыс география ... ... ... ... ... Ғалым Орталық Азияда 15 жыл болып, 33 мың км – ге жуық ... Сол ... ... төрт ... ... Н.М. ... пен Гоби ... бірнеше тау жоталарын анықтап, Хуанхэ және Янцзы
өзендерінің бастауын ашты және ... ... ... ... ... көлінің
табиғат жағдайларын сипаттады. Сонымен қатар көптеген ... ... ... ... жаңа түрлерін (жабайы жылқы мен жабайы түйе)
тапты. Н.М. ... ... ... ... ... картаға түсіріп,
олардың координаталар мен ... ... ... ... тау ... мен өсімдіктердің коллекциясын жинады.
Н.М. Пржевальский Орталық Азияға ... ... ... бас ... болды. Ол қайтыс боларының алдында өзін Тянь – Шань ... ... ... ... етіп қалдырған.
Орталық Азия табиғатын зерттеуде орыс ғалымы П.П. Семенов та зор ... Тянь – Шань ... екі рет ... жасаған ғалым тау жүйесінің
шекарасын анықтап, ұзақ уақыт осы таудың биік ... деп ... ... шыңын ашқан. П.П. Семенов тұңғыш рет Тянь – Шаньдағы биіктік
белдеулерін ... қар ... ... ... әлдеқайда биік жатқанын
анықтады. Ғалым Ыстықкөл көлінің ағынсыз тұйық, тектоникалық терең ... де ... ... зор ... ... үшін ... ... жөніне таудың аты қосарланып берілді. Орталық Азиядағы ірі тау ... шың және ... П.П. ... – Тянь – ... ... ... – 1959 ... аралығында Ресей Географиялық қоғамының ... ... ... ... ... Ш. Уәлиханов сол кезеңге дейін
жұмбақ қалпында қалып ... ... ... ішкі ... ... ... Тянь – Шань тау жүйесінің ... мен Орта ... ... ... ... ... болып, одан әрі Қашғарияға
аттанған. Қашғарияның алты шаһарына саудагер ретінде ... ... ... көне тарихи кітаптарды, этнографиялық бағалы бұйымдарды, тау
жыныстарының үлгілерін жинап қайтқан. ... ... ... ... ... ... тұрмыс – тіршілігін дәл бейнелейтін суреттер
салған, өзі жүріп өткен жерлердің карталарын ... Азия ... ... осы ... ... жалғасуда. Біздің
елімізге көршілес орналасқан осынау ірі ... ... ... ... әліде күтуде.
Еуразия жағалауындағы мұхиттар мен теңіздер
Еуразия жағалауларын дүние жүзіндегі төрт мұхиттың сулары шайып жатыр.
Олар материк жағалауларын түрліше тілімдеп, ете көп ... ... ... ... жүйесін құрайды. Материктің әсіресе батысы мен
шығысы күшті тілімделген. Материктің батысы мен оңтүстік – ... ... ... ... ... мен оның ... материк табиғатына
тигізетін әсері зор. Гольфстримнің жалғасы болып табылатын Солтүстік ... ... ... ... алып ... жылы ... ... солтүстік – батысындағы мұхит сулары қыста қатпайды. ... ... ... ... ... ... қалыптасатын жылы әрі ылғалды
ауа массаларын Еуропа жағалауларына ... ... ... Еуропаның
барлық жерінде тіпті Скандинавия жағалауында да қыс ... әрі ... ... ... ең таяз ... ... және ... теңіздері мен
Британ аралдарының жағалауларында орналасқан. Мұхиттың ең таяз жері –
Солтүстік теңіздегі ...... ... ... 13 м). ... батыс пен оңтүстікке қарай мұхит күрт ... ... ... ... ... ... ... арқылы өтетін дүние
жүзіндегі ең ірі әрі биік су асты ... ... ... ... ... жанартаулар көптеп кездеседі, олардың кейбіреуі жанартаулық
аралдар тобын кұрайды. Олардың ірісі – ... ... ... – батысында мұхитені 12 км болатын Гибралтар бүғазы
арқылы Жерорта теңізіне жалғасады. Теңіздің солтүстік ... ... ... ... ... ... ішкі ... мен оларды жалғастыратын
бұғаздар, аралдар мен бірнеше түбектер орналасқан. Жерорта теңізі табанында
бірнеше литосфералық тақталар түйісетіндіктен, ... оған ... ... күшті жер сілкінулер мен жанартау атқылауы, тау көтерілуі
құбылыстары жалғасуда. Жерорта теңізінің табанында жер бедері өте ... ... ... ... ... су асты ... ... алмасып отырады. Ашық мұхиттағы сулармен ... ... және ... ... орналасуына байланысты,
Жерорта теңізінің суы жыл бойы жылы, тұздылығы жоғары (37%о) ... ... мен оның ... әр ... ... байлықтары мол.
Солтүстік және Жерорта теңіздерінің ... ... мен ... мол ... ... ... Атлант мұхиты мен оның ... ... ... ... ... ... ... Дүние жүзінде ауланатын
балықтардың 39% – ы Атлант мұхитының үлесіне тиеді. Бискай шығанағында ІХ –
ХІІ ғасырлардың ... кит ... ... ... ... ... мен
Жерорта теңізі арқылы маңызды теңіз жолдарының өтуі ... ... ... ... тіршілік дүниесіне зиянын тигізуде. Жерорта теңізі
жағалауларында ірі өнеркәсіпті және портты қалалардың шоғырлануы, ... ... ... ... артуы теңіз суларының шамадан тыс
ластануына әкеп соғуда. Сондықтан Жерорта теңізі ... ... ... ... су ... ... ... Қазіргі кезде Жерорта теңізінің
экологиялық жағдайын ... ... ... ... ... ... мен ... нәтижесінде Солтүстік теңіздің де су бетін
мұнай дақтары жапқан. Күшті ластану әсерінен ... ... өзін – ... ... айырылған. Сондықтан Атлант мұхитын табиғи ластанудан
қорғау да халықаралық ... ... ... негізінде
жүргізілуде.
Солтүстік мұзды мұхит пен оның ... ... ... ... ... ... Мұзды мұхит – ең суық, ең таяз, ауданы
жағынан ең кіші мұхит. Теңіздердің ... ... ... ... Кейбір шеткі теңіздер аралдар арқылы бөлініп жатыр. Мұхиттағы
теңіздердің ең үлкені – Норвег ... ең ... – Ақ ... ... ... ... орналасқан су асты жоталарымен бөлінген бірнеше
терең ... бар. ... ... ... ... (5527 м) жері ... Теңіздерді жылдың көп мезгілінде мұз
құрсап ... Тек ... ... жағалау бойымен кемелер жүретін өткел
ашылады. Солтүстік Атлант жылы ... ... ... ... және ... көпшілік бөлігі қыста да қатпайды, сондықтан Солтүстік Мұзды
мұхиттың осы бөлігі ... қыс ... ... ... ... су ... ... шығысқа қарай қозғалып, Трансарктикалық
ағысты қалыптастырады. Мұхит табиғатының басты ерекшелігі – қалыңдығы 2 – 4
м және одан да ... көп ... ... ... Бұл су ... мен
тұздылығының салыстырмалы түрде төмен болуымен байланысты. Желдер мен
ағыстардың мұздарды жылжып, үюінін, ... ... 10 – 12 м – ... мұз ... ... ... Мұзды мұхит атына сәйкес климатының қаталдығымен сипатталады.
Ол мрситтың солтүстік полюс маңындағы ... ... ... ... ... ауа ... ... Еуразия жер бедерінің солтүстікке
қарай жазық болуы арктикалық ауа массаларының оңтүстіктегі тау белдеулеріне
дейін емін – еркін ... ... ... Оның ықпалын еуропалық бөлікте
Атлант мұхитынан келетін жылы ауа массалары азайтады. Қыста мұхит үстіндегі
ауаның ... ... ... – 40° – қа ... ... ...... ' жақын. Мұз бен қар жамылғысы қысқа поляр күндерінде Күн сәулесінің
басым бөлігін шағылыстырып, ... ... ... ... ...... ... 100 – 200 мм – ден аспайды. Тіршілік дүниесі де осы
қатал табиғат жағдайларына бейімделген. Мұхиттағы ... ... ... ... ... ... ете алатын түрлер құрайды. Тек Атлант мұхиты
жағалауымен өзен сағаларына жалғас ... ... ... бай. ... ... болып, су түбінде балдырлар өседі, балықтар (нәлім, навага
палтүс) көп кездеседі. Мұхитта киттер, итбалықтар, морждар, жағалауларда аң
аюлар мен ... ... ... ... ... Жаз кезінде жағалау
құс базарына айналады, сондықтан ... – ақ ... ... ... ... ... ... қатандығы мұхиттың табиғат байлықтарын игеруде қиындықтар
туғызады. Кейбір теңіздердің қайраңдарыңда мұнай мен газдың кен ... ... ... бай ... ... ... арқылы халықаралық
маңызы бар Солтүстік теңіз жолы өтеді, ол Еуропа мен Қиыр Шығыс порттарын
жалғастырады. Бұл жолмен ... жүзу ... 2 – 4 айға ... ... ... бұл мерзімді атом мұзжарғыштар көмегімен
ұзартуға болады. Солтүстік Мұзды ... ... ... игеру жолында В. Беринг, В.Баренц, Ф. Нансен, Г. Седов, О.Ю.
Шмидт, И.Д. Папаниннің еңбекгері зор ... ...... ... ... ... табиғатын зерттеу орталығы мен ... ... ... ... материалдар жинақталған.
Тынық мұхит және оның теңіздері Еуразияның шығыс жағалауларын шайып
жатыр. Жағалаулары аса ... ... ... көп. ... ... ... ... қайранда орналасқан. Шығысқа қарай жүрген сайын,
олар терең теңіз қазаншұңқырларымен алмасады. Теңіздер ... ... ... ... бөлінген. Олардың шығыс жағалауын бойлай, жіңішке,
ете терең мұхит шұңғымалары ... ... ... ... мұндай ерекше
құрылымы тек Тынық мұхиттың батыс жағалауларына ғана тән.
Тынық мұхит ... ... ... белдеулерді кесіп
өтетіндігіне және мұхит табаны бедерінің ... ... ... ... ... Еуразияның табиғатына күшті әсерін
тигізеді. Мұхиттың жағалық бөлігіндегі ағыстардың күрделі ... ... ... ... ... қайталанбас белгілерін қалыптастырады.
Әсіресе мұхиттың экватордан солтүстікке қарай ... ... ... кіретін Солтүстік пассат, Курасио, Солтүстік Тынық мұхит
ағысы Еуразия жағалауларына жылу мен ... ... ... суық ... ... ... жағалық аудандарда климат біршама салқындап, қыста
қалың қар жамылғысы қалыптасады. Өте үлкен ... ... мен аса ... көршілес орналасуы, олардың жылы және суық ... ... ... ... ... ... ... климат қалыптасады.
Оңтүстікке қарай мұхит үстіндегі атмосфералық қысымның кенет төмендеуінен
пайда болатын құйын тәріздес жойқын ... ... ... ... жел» ... сөз) ... аяғы мен ... басында жиі байқалады.
Климаттық ерекшеліктеріне байланысты су бетінің температурасы
солтүстікте – 1° – тан, ... ... +29°С – қа ... ... ... ... гөрі ... жауын – шашын мөлшері басым болғандықтан,
су бетіндегі тұздылық басқа ... ... ... ... ... Еуразияның оңтүстік жағалауларына ұласып жатыр. Теңіздері
мен шығанақтары жіңішке материктік қайраң арқылы су асты ... ... ... ... Мұнда ұсақ жанартаулық аралдар
көп кездеседі. Мұхиттың ең шалғай теңізі – Қызыл теңіз ... мен ... ... ... ... аймағында орналасқан. Мұнда
Дүниежүзілік мұхиттағы ең жоғары тұздылық (41%о) байқалады. Үнді ... ... ... ... жыл ... ... жазғы және
қысқы муссондардың ауысуына байланысты: жазда батыстан шығысқа қарай, қыста
шығыстан батысқа қарай бағытын өзгертеді.
Аса ірі Еуразия материгінің ... ... ... ... ... әсер ... Қысы жылы, ашық ауа райымен сипатталса, жазы ыстық,
жаңбырлы және дауылды ... ... Үнді ... мен оның ... – жер
шарындағы ең жылы су алаптары. Судың беткі температурасы үнемі +25°С, +30°С
болады, ең жоғары температура ... ... ... байқалады. Ал
оңтүстікке қарай температура төмендейді. Судың беткі қабатындағы тұздылық
барлық жерде салыстырмалы ... ... ... ... дүниесі алуан
түрлі әсіресе солтүстіктегі материктік қайраң мен ... ... ... ... бай ... Үнді ... ... белгілі асыл
тастарды (інжу – маржан) теңіз түбіне сүңгіп ... ... күні ... ... Жалпы алғанда, Үнді мұхитының алуан түрлі ... әлі ... ... ... мұхитындағы Парсы шығанағы мұнай, газ қоры мен оларды өндіру
жөнінен дүние жүзінде жетекші орын ... ... ... мен ... теңіз
сулары мұнай өндіру және оны ... ... ... ... ... ... ... фосфорит, алтын кездеседі. Үнді
мұхиты арқылы көптеген кеме ... ... ... ... ... ... ... желдерімен байланысты болатын шағын, желкенді кемелер
әлі күнге дейін пайдаланылады.
Еуразия жер бедерінің ... мен ... жер ... ... ... Материктің теңіз деңгейінен орташа
биіктігі 840 м, оның ауданының жартысынан астамын таулар ... ... ... аса биік тау ... ... Мұндағы 14 шыңның
абсолюттік биіктігі 8000 м – ден ... ... 11 – і ... ... ең биігі – Джомолунгма (Эверест) – 8848 м. Таулардың аралығын
кең – байтақ жазықтар алып ... ... жер ... тағы ... биіктік ауытқуларының зор болуы теңіз деңгейінен ең темен
жатқан Өлі ... ( – 403 м) бен ... ... арасындағы
айырмашылық 9251 м – ге жетеді. Еуразия жер бедерінің аталған ерекшеліктері
материктің даму тарихы мен оны ... жер ... ... ... ... ... ... литосфералық тақтасы әр
түрлі геологиялық жастағы құрылымдардың жымдасуынан түзілген. Олардың ең
ежелгілері: ... ... ... ... Корей және Оңтүстік Қытай
платформалары. Олардың аралығындағы ... ... ... ... ... әсерінен платформалар әр түрлі өзгерістерге ұшырап, бір ... ... ... ... ... ... ... Кейінірек
оған ежелгі Гондвана материгінің сынықтары (Арабия мен ... ... ... ... ... ... жүрген
оңтүстік бөлігінде өте күшті тау жасалу жүрді. Соның нәтижесінде аса ... ... ... ... және Иран ... қыраттары, Памир, Тибет
таулы қыраты, ... ... ... ... ... ... тақта Еуразия тактасының астына сыналап енетін бөлікте аралдар
доғалары мен ... ... ... Бұл ... жер қыртысы
осы уақытқа дейін өте қозғалмалы болып келеді.
Жер ... және ... ... арқылы дүние жүзіндегі аса ірі екі сейсмикалық белдеу өтеді.
Альпі – Гималай белдеуі ... ...... ... ... ... ... созылып жатыр. Оның солтүсгік бөлігі біздің еліміздегі таулы
аудандарды да қамтиды. 1911 жылы ... ... 9 ... ... жер
сілкіну кезінде кала түгелге жуық кирап, жер ... ... ... Ал 1988 жылы ... ... ... ... маңында болған
аса күшті жер сілкіну нәтижесінде қала түгелдей ... 60 – тан ... ... зиян ... 25 мың адам қаза ... 1999 жылы ... ... Түркияда болған күіш 7 балға жеткен жер сілкінулері кезінде
мындаған адамдар қаза болып, бірнеше қала ... Бұл ... ... да ... ... Біздің заманымыздың 79 жылы Везувий жанартауының
атқылауы нәтижесінде ежелгі Италияның гүлденген қаласы Помпей ... лава ... ... ... жер ... ... мұхиттың
геосинклинальдық белдеуде де байқалады. Сондай апатты жер сілкінудің бірі
1923 жылы Жапония астанасы Токио қаласын қиратты. Жер ... ... мың адам қаза ... 1 млн – ға жуық адам ... қалған. Мұндай жер
сілкінулер мұхит түбінде де жиі байқалады. Жер сілкіну орталықтарынан жан –
жаққа шеңбер жасап, ... ... ... ... ... ... ... апат әкеледі. Жапонияның жағалауында 1896 жылы болған
осындай апат кезінде 27 мың адам мен 10600 – ден ... үйді ... ... ... ... Осы ... жанартаулардың атқылауы да жиі байқалады.
Сондықтан бұл белдеуді Тынық ... ... ... деп ... ең биік ... ...... Шоқысы (4750 м) мен 1883 жылы
Жер тарихындағы ең апатты атқылау болған Үлкен Зонд ... ... да осы ... орналасқан.
Жер сілкіну жиі болатын аймақтарда көп қабатты үйлердің іргетасы ерекше
жобамен қаланады, яғни жер сілкінісіне ... ... ... ... ... ... ыстық сулардың атқылауы – ... ... ... ... ... орналасқан. Адамдар Исландия мен
Камчаткада гейзерлердің ыстық суын үйлерді жылытуға пайдаланады.
Жер ... ... ... Еуропа мен Азияның жер бедері бір ... ... ... ... ... ... аласа таулы болып
келеді, биік таулар тек оңтүстік ... ғана ... ... бөлігін дүние жүзіндегі ірі жазықтардың бірі – Шығыс Еуропа жазығы
мен Орта Еуропа, Дунай бойы ... алып ... ... ... ... таулары және Орал Еуропаның аласа таулы бөлігін құрайды.
Бұл таулар палеозой эрасында қалыптасып, кейінгі ... ... ... күштіугілуге ұшырап, аласарған. Альпі – Гималай геосинклинальдық
белдеуіндегі Альпі, Карпат таулары, ... ... және ... ... Еуропаның биік таулы аймағын құрайды. Биік таулардың
шыңдары үшкір, беткейлері тік жарлы, қия болады. ... мұз ... ... жер ... ... жер ... деп ... 3/4 бөлігін таулы үстірттер, таулы қыраттар және тау жоталары
алып жатыр. Жазықтар (Тұран, Батыс Сібір, Солтүстік Сібір, Яна – ... ... Орта ... ... ... ... ... Бұл жазықтардың оңтүстігінде Алтай, Саян, Байқал маңы таулары,
Солтүстік – Шығыс Сібір таулары, Жоғарғы Яна ... ... ... ... және ... ... ... Амур бойы мен Қиыр Шығыс таулары
(Бурея, Сихотэ – Алинь және т.б.) және Биік Азия ...... ... ... Кунь – ... ... Гималай) таулары орналасқан. Оған
батыстан Кіші Азия түбегінің таулары, ... ... мен Иран ... қыраты
келіп жалғасады. Бұл таулы белдеудің оңтүстігі Аравия, Үндістан, Үндіқытай
түбегінің таулы үстірттері мен ... ... ... Ұлы ... ... Биік Азияның орталық бөлігінде ойыстар, ... мен биік ... ... ... мен тауларының шығу тегі, жасы, жыныстарының
құрамы әр түрлі. ... мен ... ... ... ұзақ уақыт ежелгі мұхит
табаны болғандықтан, теңіздік, континенттік ... ... ... жер ... ... болады. Орта Сібір таулы үстірті көршілес ... ... ... ... жер ... ... ... сәйкес келеді. Еуразияның қатпарлы жас таулары ... және ... ... екі ірі ... ... ... Гималай белдеуінде материктің ең биік таулары (Альпі, Кавказ, Памир,
Гималай) шоғырланған. Бұл белдеудің кейбір ... тау ... ... ... ... Олардың ірілері – Тибет және Армян таулы
қыраттары. Шығыстағы Тынық мұхиттық қатпарлы белдеу ... ... Зонд ... ... созылып жатыр. Мұнда жер сілкіну және жанартау
белдеулері ... ... ... тау шындары сөнбеген және сөнген
жанартаулардан тұрады. Биік таулардың басым көпшілігіне үшкір шындар ... қая ... мен тік ... тән. ... ... мұздықтар
кездеседі. Памир тауында материктегі ең ірі Федченко мұздығы ... ... ... Еура – ... ... эрасында көтерілген ежелгі таулар
кейіннен сыртқы күштер әсерінен үгілерге ... ... ... ...... Алтай, Саян, Байқал маңы таулары) жаңа
қозғалыстар әсерінен биіктеп, жер ... ... ... биік
тауларға айналған. Бұл аймақтардағы жер қыртысының жарықтар бойымен ... ...... Жоңгар, Фергана, Балқаш – Алакөл сияқты тауаралық
қазан шұңқырлар пайда болған. ... ... ... көлдер алып
жатыр. Ал кейінгі көтерілулер онша қарқынды ... Орал мен ... ... ... ... ұсақ ... жер бедері басым келеді.
Еуразия пайдалы қазбалары
Еуразия пайдалы қазбаларға өте бай. Бұған материктің даму тарихының
ұзақтығы, жер ... ... ... ... ... ... түзілу жағдайларына байланысты магмалық және шөгінді болып екі
топқа бөлінеді.
Магмалық пайдалы ... Жер ... ... ... ... ... ... Олар, негізінен, кристалды жыныстар
ашықнемесе жер бетіне ... ... ... ... ... жолмен
түзілген темір кен орындары Үндістанда, Қытайдың солтүстік – шығысында,
Ресейде және Скандинавия ... ... ... шығыс бөлігі
арқылы сирек кездесетін металдарға бай қалайы – ... ... ... ... ... төзімді болғандыктан, одан электр шамдарының
сымы жасалынады. Магмалық тау жыныстарының құрамында алтын мен ... ... ... Алтын мен алмастың ірі кен орындары Сібір платформасында
жатқан Саха ... ... Ал ... түбегі мен Шри – Ланка аралында
ежелден – ақ әр түрлі асыл тастар (сапфир, рубин) ... ... ... ... және ... шөгінділер қалың
жиналған аудандарда таралған. Темір, фосфорит, боксит кендері мен әр түрлі
тұздар да шөгінді жыныстар ... ... ... жер ... ... қазбаларға бай. Мұнда жаңғыш пайдалы ... ... ... ... ... ... мен газ қоры женінен
Еуразия басқа материктерден алда тұр. Мұнай мен газдың мол қоры ... ... ... шөгінділер құрамында ұзақ уақыт жатуы
нәтижесінде пайда болған.
Олардың кен ... ... ... ... ... шеткі иіндерінде орналасады. Қазіргі кезде мұнай құрлықтан ғана
емес, ... ... да ... ... ... ... ... және Жерорта теңіздерінде, Батыс ... ... ... мен ... ... қайраңында, Ұлы Қытай жазығында өндіріледі.
Парсы шығанағы мұнай қоры мен оны өндіру жөнінен ... ... ... ... Тас ... кен ... ежелгі жылы су айдындары жағалауларындағы
қаулап өскен өсімдіктердің калдықтарынан түзілген. Тас көмір ... ... ... ... ... Рур және ... Кузнец, Қарағанды
алаптарында, Қытай жерінде көптеп ендіріледі. ... ... аса ... кен ... ... еліміздегі Қаратау қойнауында ... ... ... пайдаланылады. Алюминий алуға пайдаланылатын
бокситтің шөгінді кен ... ... Ұлы ... ... ... ... Ал таяз сулы ... мен теңіздерден ас
тұзы мен калий тұздары ... ... ... өндіру барысында
қоршаған ортаға зиян келеді: Жер қойнауында бос кеңістіктердің пайда болуы,
жер бедері сипатының өзгеруі, ауа мен ... ... ... мен ... нұқсан келуі және т.б. ... ... ... ... оларды өндіру барысында табиғатты қорғау
шараларын ескерудің маңызы зор.
Еуразия ... ... ... ... ... солтүстік жарты шарға тән климаттың
барлық белгілері байқалады. Еуразия материгі солтүстік жарты шардың барлық
климаттық белдеулерін кесіп өтеді ... ...... ... ... шардың субэкваторлық белдеуін алып жатыр. Материкте
климаттық жағдайлар ... ... ... ғана ... ... ... да ... Бұл климат қалыптастырушы факторлар ... ... ... әр түрлі ендіктерде орналасуына
байланысты күн сәулесі ... ... ... ... ... аз ... ощүстікке қарай оның мөлшері артады. Сондықтан
материктің ...... қыс ... ... ... ... шардың суықтық полюсі орнайды, ал оңтүстігінде қыс мүлде
болмайды. Жазда Еуразияның қиыр солтүстіктен басқа ... жер ... ... ауа ... ... ... болады.
Жер шарындағы жауын – шашынның ең көп түсетін жері ... ...... ... ... ... алғанда, материктің
көпшілік бөлігінде әсіресе ішкі аудандары мен оңтүстік – батысында, климат
өте құрғақ. Бұл құрлық аумағының ете ... ... ... мен ... ... ... ауа ... қасиеттеріне, жер бедерінің
сипатына байланысты.
Материктің батысы мен солтүстігінде жазық өңірлердің басым болуы Атлант
мұхитынан келетін жылы, ылғалды ... ауа ... мен ... ... үстінен келетін суық ... ... ... еш ... ... ... ... шығысы мен оңтүстігінде биік таулы
белдеулердің орналасуы Тынық және Үнді мұхиттарынан келетін муссондардың
құрлық ішіне ... ... ... жасап, таулардың жел жақ беткейлеріне
ылғалдың мөлшерден артықтүсуіне себепші болады.
Еуразия ... ... ... ... алып жатқан биік таулы
аудандарда климаттық жағдайлар биіктік белдеу ... ... ... белдеулер Альпі, Кавказ, Тянь – Шань, Гималай тауларында айқын
байқалады. Тибет пен ... ... ... ... аязды, ал жазы құрғақ
болатын биік таулық климат тән.
Климаттық белдеулер
Еуразияның алуан ... ... ... ... ... алу ... ... қарастырайық.
Арктикалық климаттың белдеуге Еуразияның арктикалық аралдары мен
Солтүстік Мұзды мұхит суымен ... ... ... ... кіреді. Ол жыл
бойы аса суық, құрғақ арктикалық ауа ... ... ... ... ... ... ... қыста – 40°С, – 50°С – қа дейінгі қатты
аяздар байқалады. Ұзақтығы бірнеше ... ... ... ... ... күн көкжиектен онша биік көтерілмейді.
Сондықтан құрлық пен мұхит беті аздап қана ... ... ... – қа ... ғана ... қарай тұрақты соғатын суық солтүстік – шығыс желдері әсерінен
жыл бойы тұманды ауа райы ... ... ...... тек қана ... ... Шығысқа қарай климаттың қатандығы арта түседі, ... мұз ... ... ... белдеу Исландия аралынан басталып, жіңішке
жолақ түрінде ... ... ... ... ... ... ... белдеу болғандықтан, қыста арктикалық, жазда қоңыржай ауа
массалары ықпал етеді. Жылдық жауын – шашын мөлшері ... ... ... аз ... мен топырақтың тозандануына байланысты батпақты жерлер
көп.
Қоңыржай климаттық белдеу – Еуразиядағы ең аумақты климаттық белдеу.
Сондықтан мұнда ... ... ... ... және ... ... өзгеруі айқын байқалады. Белдеуде қоңыржай ... және ... ... ауа ... ... ... бөлігінде Солтүстік Атлант жылы ағысы мен ... ... ... желдерінің әсерінен теңіздік климат ... қыс ... ... ... температурасы О° – тан жоғары, ауа райы
құбылмалы, тұмандар жиі байқалады. Көбінесе жаңбыр күйінде жауатын жауын ... ... ... 1000 мм – ден ... оның ... ... қыс кезіне
келеді. Атлант мұхитының әсерінен жаз онша ... ... ... ... солтүстіктегі Исландияға да тән.
Шығысқа қарай Атлант мұхитының ықпалы әлсіреп, ... ... ... күшейетіндіктен, Орал тауына дейінгі аралықта климат
қоңыржай континенттік сипатқа ... Жазы ... қысы ... ... ... ауа райы ... күндермен алмасып отырады. Ауа ... ... ... ... Шығыс Еуропа жазығына тән.
Белдеудің Оралдан шығыска қарай орналасқан орталық бөлігінде жыл ... ауа ... ... болады. Сондықтан жазы ыстық, қысы суық,
аязды болады. Қыста ауа температурасы – 50°С – қа ... ... ... ... қабат пайда болады. Қар жамылғысы жұқа. Бұған Монғолияда
қалыптасатын жоғары қысымды аймақтан жан – ... ... суық әрі ... ауа ... ... болады. Жауын – шашын мөлшері жазық
жерлерде азайып, тауларда артады. ... ... ... ... деп
аталады. Осы климат Қазақстан жеріне де тән.
Тынық мұхит жағалауларына қарай климат біртіндеп муссондық ... ... ... ерекшеліктері ауа массаларының жыл
мезгілдеріне қарай алмасуын анықтайды. Оған ... ... пен алып ... ... ... ... болады. Қысқы муссон өте қатты
салқындаған құрлықтың ішкі бөлігінен соғатын суық, құрғақ ауа түрінде Тынық
мұхитқа ... ... Ал ... жылы мерзімінде тез қызып, ... ... ... ... ... ... ауа ... жазғымуссон
соғады. Қыс суық әрі құрғақ, жаз қоңыр салқын, жаңбырлы болады. Муссондық
климат ... ... ... ... түгел қамтиды.
Субтропиктік климаттың белдеу материкті батыстан ... ... ... Сондықтан бұл белдеуде де климат әр түрлілігімен ерекшеленеді.
Белдеуге жазда тропиктік, қыста қоңыржай ауа ... әсер ... ... ... маңындағы бөлігінде жаз өте ыстық, құрғақ
болып ... ал қыс ... ... ... ... ... ... климат субтропиктік жерортатеңіздік деп аталады. Мұнда аптапты ыстық
пен ... ... ... ... ... ... ... Бұл климат басқа материктердегі субтропиктік ... ... ... тән. ... ішкі бөліктерінде субтропиктік белдеудегі
климаттық жағдай да қоңыржай белдеудегі сияқты континенттік сипат алады.
Жазда аңызақ, ... ... ... ... жиі ... қыс біршама салқын.
Белдеудің орталық бөлігіндегі таулы аудандарда биік ... ... ... ... ... жағалауларына субтропиктік муссондық кпимат
тән.
Тропиктік климаттық белдеу материктің тек батыс бөлігін ... ... ... ... континенттік сипат алады. Оның басты себебі ... ... ... ауа ... биік ... кедергі болуынан
ішкі аудандарға өте алмайды. Сондықтан ауа ... жыл бойы ... ... ... ... ... ұласады. Жауын – шашьшның жылдық
мөлшері 200 мм – ге ... ... ... жерлерде бұл көрсеткіш 50 мм – ден
де аз. Осы белдеу ыстық, құрғақ тропиктік континенттік ауа ... ... ... ... Мұнда Еуразияның аса ірі ... ... ... Үндістан, Үндіқытай түбектері мен оларға
жалғас жатқан аралдарды ... ... тауы ... ... жота
болғандықтан, белдеудің солтүстік ... оның биік ... ... Осы тау ... ... екі ... ... белдеу бір – ... ... Үнді ... мол ... ... ... ауа массалары
субтропиктік белдеу шегіне дейін жетеді. Гималай тауы мен Үндіқытай түбегі
шектесетін ауданда жауын – шашынның орташа ... 12000 мм, ... мм. ... ... ... ... тропиктік ауаның ықпалы күшейеді.
Тропиктік және экваторлық ауа массаларының маусым бойынша ... қысы ... ал жазы ... болатын мұндай климат тропиктік
муссондық деп аталады.
Экваторлық белдеу Еуразияның оңтүстік – шығысындагы аралдарды қамтиды.
Жыл бойы ... ауа ... ... ... ... ... температура
үлкен ауытқуларға ұшырамайды, жыл бойы +24°С – тан төмен ... ... екі ... ... ... ықпалында болатындыктан, жауын – шашын
өте мол түседі. Көктем мен күзде жауын – шашынның мөлшері күрт ... ... мен мол ... ... ыстық әрі қапырық ауа райы
қалыптасады.
Адамның тіршілігі мен шаруашылық әрекетіне климаттың ... ... ... ... түрлілігі адамдардың күнделікті
тұрмыс – тіршілігіне, ... ... ... ... ауыл
шаруашылығының дамуына тікелей ықпал жасайды. Ауыл шаруашылығын дамытуға
материктің солтүстігі мен ...... ... жылудың жетіспеуі мен
мәңгі тоң, ал ішкі аудандарда ылғалдың жеткіліксіздігі ... ... ... қысы ... ... ... ... бидай, жүгері және басқа дәнді
дақылдар, қант қызылшасы, алма, ... ... Бұл ... ... жылуды көп қажет ететін күріш пен мақта егіледі. Еуразияның ұлан ... кең ... ... жайылымдық мал шаруашылығы дамыған. Әсіресе
Қазақстан мен Орталық Азияда мал ... ... ... ... байланысты жайылымдарды ауыстыру) сақталған. Субтропиктік
белдеудің Жерорта теңізі аймағының ... ... ... және ... ... өте ... Материктің шығысы мен оңтүстігінің муссонды
климаты жағдайында күріш, ... шай ... қант ... ... ... және т.б. ... ... мен жемістер көп өсіріледі.
Тұрғын үйлерді салуда да климаттық жағдайлар ескеріледі. Мысалы,
Сібірдің қатты аяз ... ... ... ... үш ... ... ... ыстық климат жағдайында ... ... ... ғана ... ... көп ... ... бөлікте
үйлердің шатыры үшкір болып келсе, шөлді аудандарда үйлердің төбесі жадағай
тегіс болады. Күшті желдер жиі болатын аудандарда жол ... қар ... ... қалуынан қорғайтын орман белдеулері отырғызылады. Климаты адам
денсаулығына өте қолайлы ... ...... ... ... орналасқан. Олар, негізінен, теңіз жағалаулары мен ... ... ... ... ... ... ... (құрғақ, ыстық
ауа, қызған құм және тұзды балшықтар) да емдік мақсатта пайдаланылады.
Климаттық жағдайлардың адам өміріне ... ... ... ... ... ... да жеткілікті. Муссондық нөсер жаңбырлар жауатын
Шығыс және Оңтүстік – Шығыс Азияда апатты тасқындар жылма – жыл ... ... ... ... Амур өзендерінде апатты су тасқындары жиі
байқалады. Су тасқындары кезінде адамдар мен жан – ... ... ... ... мен егіс ... су ... Су ... қорғану
мақсатында адамдар ежелден дамбалар мен ... ... ...... ... мұхит жағалауынан келетін өте қуатты тропиктік
циклондар тайфундар кезінде желдің жылдамдығы сағатына 400 км – ге ... ... ... толқындары жағалауға жойқын күшпен соғылып, әсіресе
Жапон, ... ... мен ... ... жылма – жыл апат әкеледі.
Оңтүстіктегі таулы аудандарда жаз ... сел жүру ... ... ...
шашын аз жауатын, ылғал жеткіліксіз аудандарда кейбір жылдары құмды
борандар мен ... ... ... ... ... ... континентті
болатын мұндай аудандарда су бөгендері ... ... ... ... ... ... суы да ... орналастыру мен табиғатты қорғау шараларын жүргізуде
жергілікті жердің климаттық жағдайлары мен ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... Еуразия солтүстік жарты шардың барлық
климат белдеулерін алып жатқандықтан, мұнда солтүстік жарты ... ... ... ... ... ... Олар материктің көп
бөлігінде ендік бағытқа сәйкес батыстан ... ... ... жатыр.
Солтүстіктегі арктикалық аралдардан бастап, тайга зонасына дейін ... ... ... ... алап ... созылып жатыр, ал одан оңтүстікке
қарай зоналар батыстан шығысқа жіңішке жолақтар ... ... ... ... ... ... зонасы алып жатыр, оның батысы мен шығысы
жалпақ жапырақты ормандармен көмкерілген. Материктің ішкі бөлігінде тайга
бірден орманды дала мен ... ... ... ... ... ... ортасына қарай азаюына байланысты бұл зоналар шығыста ендік бағытта
бұрылыс жасайды. Ылғал ... ... ішкі ... ... және шөл
зоналары қалыптасады. Табиғат зоналарының ... мен ... ... ... оларды белдеу бойынша қарастырайық.
Арктикалық және субарктикалық белдеулердің табиғат зоналары
Арктикалық белдеудің қиыр солтүстігіндегі ... ... ... алып ... Жазы өте суық және қысқа. Қыста температура – 40°С – ... ... ... борандар мен тұмандар жиі болып тұрады. Аралдарды
түгелдей дерлік мұз ... ... ... бос ... мүк, ... ... топырақ қалыптасып жетілмеген. Жануарлардан ақ аю мен аң ... ... ... құс ... ... Соңғы кезде ақ аю саны
азаюда. Субарктикалық белдеуді ... мен ... ... ... ... ... дегеніміз – толық жетілмеген батпақты топырақтардағы мүкті,
қыналы және бұталы өсімдіктерден тұратын климаты қатал белдеу. Мұнда ... мен ... ... жиі ... Сондықтан бұталы өсімдіктер ... ... ... бұғы мүгі ... көп тараған, ол солтүстік
бұғыларының негізгі азығы болып табылады. Оңтүстікке қарай жүрген сайын жел
бәсендеп, ... ... ... ... зонасы орманды тундраға
ауысады. Бұл зона мүктер мен бұталарға біршама бай болғандықтан, солтүстік
бұғымен қатар жаз ... ... ... ... аю, қоян ... ... мен ... құрды да кездестіруге болады. Исландияда мұз басу
дәуірінен бері сақталған қойөгіз тіршілік етеді. Тундра мен ... ... көп ... тоң ... ... оның беткі қабаты ғана ериді.
Жауын – шашын аз, температура төмен ... ... көп. ... табиғаты климатының қаталдығына байланысты адамның шаруашылық
әрекетіне аз ұшыраған. XX ғасырдың 70 жылдарынан ... ... газ ... ... ... ... ... табиғатқа әсері күшейе
түсті. Сондықтан өзіндік қайталанбас табиғат ерекшеліктері бар ... ... ... ... ... ... ... белдеудің табиғат зоналары
Қоңыржай белдеудегі ең ірі табиғат зонасы тайгада тундра мен орманды
тундраға қарағанда жаз ... жылы және ... ... ... ағаш ... ... ... бар. Тайгада тек қана қылқан жапырақты ағаштар
өседі. Тайганың топырағы ... ... ... ... ... ... батыстан шығысқа қарай қаталдануына байланысты
Скандинавия түбегі мен Финляндияда, ... ... ... ... ... ... Ал Ресей жерінің Оралдан шығысқа қарай жатқан бөлігі
Сібірде суыққа төзімді майқарағай, ... ... ... және ... ... ағаш балқарагай таралған. Сібір жерінде климаттың
қатаң болуына ... ... ... ... ... ... қарай ығысқан және неғұрлым үлкен аумақты алып жатыр.
Тайга мен биік таудағы ормандар ... ... ... ... де ... түрде бай. Мұнда зубр, ... ... ... ... аю, ... ... етеді. Қиыр Шығыста қорғауға
алынған ірі жыртқыш ... ... ... Сондай – ақ ормандарда
терісі бағалы, ... ... бар ... мен құстар өте көп.
Аралас және жалпақ жапырақты ормандар зонасы материктің батысында Орал
тауына ... ... ... жасап, Қиыр Шығыстағы жағалық бөлікте қайта
жалғасады. Аралас ормандар ... мен ... ... ... ... ... ... жалпақ және ұсақ жапырақты ағаштар
аралас өседі, шөптесін өсімдіктерге ... ... ... күлгін болып
келеді. Тынық мұхит жағалауындағы аралас ормандарда ... ... ... ... амур, барқыт ағашы, жабайы жүзім мен лианалар, ... ... ... самырсыны мен балқарагайы, шырша және ... ... ... жапырақты ормандар белдеудің жауын – шашын көп
түсетін батысы мен ... ғана ... ... ... топырақта
өсетін бұл орманның ағаштары жылу сүйеді, ылғалды көп ... ... ... көп ... ... ... орманы жазғы және қысқы
температураның айырмашылығы артқан сайын емен, жөке, ... және ... ... ... ауысады. Ормандар халық тығыз қоныстанған аудандарда
өсетіндіктен және бағалы ағаш сүрегі көп ... ... Ағаш ... әр ... ... ... пайдаланылады. Әсіресе
шамшат пен еменнен ... ... ... ... ... ... ... пен бау – бақшалар егіліп, қалалар мен елді
мекендер салынған. Аралас және жалпақ ... ... ... ... мен сиреп баражатқан жануарлар дүниесін ... ... ... ... ... мен ... елдерінде орналасқан
әйгілі Беловеж нуы қорығында зубр қорғауға алынған. ... көлі ... ... ... ... қорғау мақсатында Байқал мелілекеттік
қорығы ұйымдастырылған. Мұнда шабақтарын тірі туатын ... ... ... ... және т.б. ... ... ... алынған.
Орманды дала және дала зоналары Шығыс ... мен ... ... ... ... ... ... Алтайға дейін созылып, Қиыр
Шығыста қайта жалғасады. Ылғал молырақ түсетін ... ... ... ... жалпақ жапырақты ағаштар (емен, үйеңкі) мен даланың шөптесін
өсімдіктері өседі. Ылғалы ... қысы ... ... ... ... ... ұсақ жапырақты ағаштар (қайың, көктерек) және даланың астық
тұқымдас өсімдіктері ... боз, ... тән. Бұл ... өте құнарлы
қара топырақ таралған. Сондықтан ... ... ... ... Жылу ... ... ... болғандықтан, дәнді дақылдар (бидай, қарабидай,
қарақу – мың, ... ... және қант ... мен ... өсіріледі. Дала
зонасының оңтүстігінде қуаңшылықтар жиі болып ... ... ... ... ... ... ... мен даланың жануарлары қатар кездеседі. Негізгі
жануарлары: қасқыр, қарсақ, түлкі және ... ... ... дала ... ... ... ... құнарлы дала зонасы
ежелден карқынды игерілгендіктен, мұнда бұрын кең таралған ірі ... мен ... саны ... ... күрт ... ... ... дала
зонасының табиғи өсімдік жамылғысы мен кейбір жануарлары қорықтарда ... және шөл ... ... маңы ... ... ... мен
Орта Азияны тұтас жолақ түрінде қамтып, Монғолия мен Қытайдың тауаралық
ойыстарында таралған. Жазы ... ... ... ал қысы ... кейде қарлы
боранды болады. Зоналардың шұғыл ... ... ... ... ... мен ... ... өщрлерде қыста ауа райы кұбылмалы: қарлы борандар жиі соғып,
ауа температурасы – 40°С – қа ... ... ... ауа райы ... ... коктайғақ, яғни жер бетін басқан жұқа ... ... ... Қыста осындай ауа райының жиі байқалуы жұтқа әкеп
соғады. Шөлейтке күрең (каштан) топырақтар тән, тұзы бетіне ... ... да ... ... кең таралған жусандармен қатар селеу,
бетеге, бұйырғын және т.б. өсімдіктер өседі.
Шөлдерде климаттың континенттілігі артады, жаздағы ... +50°С – ... ... ... буланушылық мөлшері түсетін жауын – шашыннан 10 – 12
есе артады. Шөлге сұр ... ... тән. ... ... ... ... бай болып келеді. Құмды ... ... ... ... ... ... ... құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер (ксерофиттер)
кең таралған. Сондай өсімдіктердің бірі сексеуіл аса ұзын тамырлары ... ... ... әрі құмдарды бекітеді. Бекінген құмдарда сирек
жаңбырлардан жиналған ылғал көктемде шөлдің жандануына мүмкіндік береді.
Мұндай ... ерте ... ... ... үлгеретін өсімдіктерге
(эфемерлер) өздеріңе таныс қызгалдақ, қаңбақ ... ... – ақ ... ... ... ... ... шөлдер мен Гобиге тән тасты шөлдер де
(хамадалар) ... Шөл ... жер асты суы ... ... ... өзен аңғарларында шұраттар (оазистер) қалыптасады. Шұраттарға ағаштар
мен әр ... ... ... ... ... мен тоғайлар тән. ...... өте аз ... ... ... ... мен тасты шөлдерде
тіршілік жоқтың ... мен ... су мен азық ... ... бара ... ірі ... ... түйе, құлан, ақбөкен, қарақұйрық кемірушілер мен
кесірткелер, жыландар тіршілік етеді. Бұл ... сары ... ... ... улы ... де кең ... ... табиғат зоналары. Субтропиктік белдеуді қатты
жапырақты мәңгі жасыл ормандар мен бұталар, субтропиктік дала, ... ... ... ... ылғалды муссондық ормандар зонасы алып жатыр.
Қатты ... ... ... ... мен бұталар зонасы Жерорта
теңізінің биік таулармен қоршалған жағалауын алып жатыр. Мұнда жаз ... ал қыс ... ... ... ... өсімдіктер жыл бойы өсуін
жалғастырып, мәңгі жасыл сипат алады. Бұл өсімдіктер ... ... ... да ... ... беті жылтыр жапырақтары ұсақ әрі қалың
болады, кейбіреулерінің бетін түк басқан. Ылғалды, жылы ... ... ... ... Зонада субтропиктік орманның құнарлы қоңыр
топырағы ... ... кесу ... ... сиреген, сақталып
қалған бөліктерінде тас ... ... ... ... тәрізді жерорта
теңіздік пиния қарағайы, лавр ағашы мен лавр шиесі, грек жаңғағы, зәйтүн,
кипарис ағаштары ... ... ... ... мәңгі жасыл бұталар мен
аласа ағаштар (бүлдірген агашы, мирта, аласа тас ... ... ... цитрус тұқымдастары сияқты мәдени өсімдіктер де өсіріледі. ... ... және ... ... ... жапырақты және
мәңгі жасыл ағаштар аралас өсетін ылғалды субтропиктік ... ... ... ... ... жазы ыстық, қысы жылы. Топырағы сары түсті
болып келеді. Осы ойпаттар мен тау ... ... ... мен ... ... ... алып жатыр. Кавказдың Қара теңіз жағалауында
дүние жүзіне әйгілі емдеу, ... және ... ... ... ... ... және шөл зонасында қоңыржай белдеудің осындай
зоналарына қарағанда жазы өте ... ... Бұл ... минералды
заттарға бай сұр топырағын қолдан суару арқылы Орта Азияның оңтүстігі ... ... анар мен ... жер жаңғағы (арахис) мен бақша
дақылдарынан мол өнім ... ... ... ... – Макан шөлі осы
зонаның орталық белігін алып жатыр.
Субтропиктік ауыспалы ылғалды муссондық ормандар зонасы Жапон ... ... ... ... ... ... ... арқылы Үндіқытай
түбегін бойлай, субэкваторлық белдеуге де ... ... ... ... мұнда жаз ылғалды, қыс біршама құрғақ және ... ... ... жасыл ағаштардан магнолия, камфора, лавр, камелия, ... ... емен ... айрықша қарағайы мен кипарисі
аралас өседі. Ағаштар лианалармен шырмалып, ну ... ... ... ... ... Қытай мен Үндіқытайда табиғи ... ... ... орнына субтропиктік мәдени ... ... өзен ... жолбарыс пен қабылан сияқты ... ... аюы, ... аюы ... ... ... мен гиббон
сақталған. Ал құстардан қауырсындары көздің жауын алатын әдемі тотықұстар
көптеп кездеседі.
Тропиктік ... ... ... мен Үндістандағы Тар шөлін алып жатыр.
Еуразия шөлдеріндегі ең ыстық әрі құрғақ климат осы жерлерге тән. ... ... ... ... дәлелдейтін құрғақ өзен арналары
(уәд), әсіресе Арабия түбегінде жиі ... ... ... ... ... бұталар, ал жер асты сулары жақын жатқан шұраттарда құрма
пальмасы өседі. Арабиядағы орасан зор ... алып ... ... ... ... Руб – әл – Хали ... ... жоқтың қасы. Ал
тасты шөлдер мүлде құлазып жатады. Жануарлардан Арабияда желаяқ бөкендер,
жабайы есек онагр, бір ... ... түйе нар ... тарғыл қорқау
қасқыр мен шиебөрілер кездеседі, кемірушілер ете көп. Адам ... ... ... ... су ... ... бұл шөлдер арқылы ежелден
керуен жолдары ... ... ... ... мол ... ... байланысты шөлдерде қазіргі заманғы сәулетті қалалар мен елді
мекендер салынып, адамдардың тұрмыс ... ... ... ... Жауын – шашынның түсуі мен мөлшері
жыл мезгілдері бойынша ... ... ... ... ... ... ауыспалы ылғалды ормандар мен саванналар таралған. ... ... ... ... – шашынның жылдық мөлшері 800 мм – ден
аспайтын ішкі ... ... тән ... ... астық тұқымдастарға
жататын биік шөптер арасында пальмира пальмасы, хош иісті сандал агашы, тик
және майлы ағаштар өседі. Тик ағашының суда ... өте ... ... және ... жасауда пайдаланылады. Ал биіктігі 35 – 37 м – ге, диаметрі
2 м – ге жететін майлы ағаш батпақты жерлерде ... ... ... 3
– 4 айға созылатын ... ... ... ... ... түсіп,
шөптесін өсімдіктер сарғайса, жазғы муссон кезінде саванна құлпырып, сан
алуан түске боялады.
Субэкваторлық ауыспалы ылғалды (муссонды) ... ... ... мен Ганг, Брахмапутра өзендерінің төменгі
ағысын, Үндіқытай түбегі жағалауы мен Филиппин аралдарының солтүстігін алып
жатыр. Мұнда құрғақ мезгіл ... ... ... саваннаға қарағанда
көбірек жауады. Кейбір ... ... ... ... ... бұл орманның өсімдіктері ... ... ... ... ... ... мен субэкваторлық ауыспалы
ылғалды ормандарда қызыл және қоңыр қызыл ... ... ... ... де ... ... мен Шри – Ланкада жабайы пілдер
сақталған. Маймылдар барлық жерінде ... ... ... ... Еуразияның оңтүстігіндегі
аралдарды алып жатыр. Жауын – шашынның жыл бойы мол ... ... ... ... тіршілік дүниесінің қарқынды дамуына жағдай жасайды.
Бұл ормандарда өсімдіктердің 40 мың – нан аса түрі ... тек ... 300 – дей тұрі бар. ... 200 – 300 м – ге ... ... мен ... ... шырмап, ит тұмсығы өтпейтін қалыңну
орман (джунгли) құрайды. Экваторлық ормандарда жергілікті ... ... ... бен қағаз жасауға пайдаланатын бамбуктың көптеген түрі
өседі. Ағаш діндерінде өсетін хош иісті, ... ... ... ... ... береді. Жануарлар дүниесі де алуан түрлі: мүйізтұмсықтар мен
жабайы бұқалардың кейбір ... ... ... жерде кездеспейді.
Маймылдардан макакалар мен ит ... ... ірі ... ... ... ... кезде жоспарсыз отаудың нәтижесінде ормандардың ауданы азаюда.
Кесілген ормандар ... ... ... күріш егеді, ал Үндістан мен
бұрын Цейлон деп ... Шри – ... ... тау ... ... ... айналысады.
Биіктік белдеулер
Еуразия жерінің жартысына жуығын алып жатқан таулы аймақтарға биіктік
белдеулер тән болады. Таудың ең ... ... тау ... табиғат
зонасына сәйкес келеді. Биіктеген сайын ылғалдың артуына ... ... ... ... ... ... тежейді. Сондықтан тау
ормандарындағы ағаштар онша биік болмайды, ал топырақ жамылғысы жұқарақ
келеді. Таулардың биік ... ... ... ... ... ... мен тұяқты жануарлар сақталған. Олардың қатарына Тибет пен Памир
тауларын мекендейтін қадасты, Тянь – Шань тауларын – дағы қар ... ... құс ... ... биік ... тіршілік ететін аюлар мен
арқарларды ... ... ... ... ... мен ... ... беткейлерінде айқын байқалады.
Мысалы, жауын – шашын өте мол түсетін Гималайдың оңтүстік ... ... ...... ... сөзі тера «құбыжық» дегенді білдіреді) өте
батпақты келеді. Мұнда бамбук пен пальмалардан, майлы агаш пеп лианалардан
тұратын ... ну ... ... ... ... мен ... ... сайын климаттың өзгеруі әсерінен белдеулер ауысьш
отырады да, 4500 – 5000 м биіктікте мәңгі қар мен мұз ... ... аса ірі тау ... ... оның беткейлеріндегі биіктік
белдеулердің құрылымы бір – біріне ... ... ... ... ... орны
Қазақстан территориясының жер көлемі 2,7 млн км2. ... ... ... ... ... ең ірі ... қатарына жатады.
Қазақстан Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, ... ... ... ... ... 9 – орын алады. Біздің еліміз ... 5 ... 9 есе, ... 11 есе ... республика жеріне Ұлыбритания, Франция, Испания, Германия,
Аустрия, Нидерланды және Жапония мемлекеттері сиып ... еді. ... саны 15 млн – дай, ... – Астана қаласы. Қазақстан Еуразия
материгінің орталығында орналасқан. Қазақстан ... ... пен ... ... – ақ Үнді ... мен ... Мұзды мұхиттан бірдей
дерлік қашықтықта жатыр. Оның ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Қазақстан батысында
Еділдің төменгі ағысынан, шығысында Алтай тауларының етегіне дейін 3 мың км
– ге созылып ... ... ... ... ... ... шөлі мен Тянь – Шань тау жүйесіне 1600 км – ге ... ... ... қиыр ... ... (55° 26' с.е.) ... Еуропа
жазығының орталық бөлігі мен Британия аралдарының оңтүстігіне, ал ... (40° 56' с.е.) ... ... мен Оңтүстік Еуропаның Жерорта теңізі
өңіріндегі елдердің, ендігіне ... ... ... ... орны оның ... ... ... Қазақстан қоңыржай
белдеудің орта және ... ... ... Дәл ... Шығыс Еуропа қоңыржай континенттік климатымен, ал Батыс ... ... ... Қазақстан қуаң және қатаң континенттік
климатымен көзге түседі. Қазақстан аумағы табиғатынын, бір шетінің ... ... ... ... ... тау етектерінде шие мен
өрік гүл атқан кезде, республиканың солтүстігінде әлі ... ... ... тұрады. Қазақстан жерінде қатаң Сібір мен капырық Орта Азия тоғысып
жатқандай. Географиялық орнына қарай ... ... ... дала, дала,
шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. Республиканың батыс шеті (46° ... ... және ... көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87° 20' ш.б.)
Бұқтырма өзенінің бастауына сай келеді. Ендік ... ... ... ... ... ... сайын, климаттың континенттігі арта түседі.
Қазақстанның оңтүстік – шығысы мен шығыс таулы ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Қазақстанның
барлық өңірлерінде географиялық орнына байланысты жылдың 4 ... ... ... ... ... ... ... Иран елдеріне,
Еділ өзені және Еділ – Дон каналы ... Азов және Қара ... ... ... кеп бөлігі жазық, үстіртті болып келеді. Ол алуан түрлі
шаруашылық ... ... ... береді.
Шекарасы
Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы 15 мың км – ден астам, оның 12 мың
км – ге жуығы ... ... ал 3 мың км – ден ... ... және ... арқылы өтеді. Қазақстан батыста, солтүстік – батыста және
солтүстікте (6467 км) ... ... ... ... Тянь ... (Хан тәңірі массиві) дейінгі 1460 км – ге созылып жатқан шығыс
шекарасы ... ... ... сай ... Ал оңтүстігінде
Қырғызстанмен (980 км), ... (2300 км) және ... (380 ... ... ... ... ... маңы ойпаты мен Жалпы
Сырт қыратының біраз жерін, солтүстігінде Батыс Сібір жазығының ... ... ... ал ... мен ...... Алтайдың
батыс бөлігін, Сауыр, Тарбағатай жоталарының, Жоңғар Алатауының негізгі
бөлігін және Тянь – Шаньның ... ... ... ... Республика
шекарасы кей жерлерде Каспий және Арал теңіздерінде, Алтай және Тань – Шань
тауларында табиғи шепке сай ... ... ... шекарасы осы
өңірде саны ... ... ... ... ... ... ... дос мемлекеттермен шектеседі.
Жер бедері
Кең – байтақ Қазақстанның жер беті өте ... және ... ... ... басты ерекшеліктерін физикалық картадан көруге болады. Картадан
республика ... ... ... биік ... ... барлық биіктік
сатыларын байқаймыз. Оның аумағының 1/3 бөлігін ұлан – ... ... ... Сібір жазығы, Каспий маңы мен Тұран ойпаттары) алып жатыр.
Қазақстан аумағынын, жартысынан ... ... 400 – 600 м ... ... үстірттер мен ұсақ шоқылар (Торғай, Үстірт, Сарыарқа
және т.б.) үлесіне ... Ал ... 4000 – 5000 м – ден ... мұздықтар мен қар басқан биік таулар республика жерінің 10% – ... ... Олар ... ... мен ...... орналасқан
таулар: Алтай, Сауыр, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Тянь – Шань тау ... ... ... ... Маңғыстау түбегінде
еліміздің еңтөмен бөлігі Қарақия ойысы (теңіз деңгейінен 132 м ...... ең биік Хан ... шыңы (6995 м) ... ... ... және ең төмен нүктелердің айырмасы 7127 м. Жер ... ... ... пен табиғат кешендерінің әр жерде әр түрлі болып
қалыптасуына үлкен ... ... ... жазық, аласа таулы
бөлігінде табиғат зоналары ендік бағытта орналасқан, ал биік ... ... ... ... ... ... Геологиялықжыл санау
және геохронологиялық кесте
Жердің және жер қыртысының жасын, олардың даму тарихында болып өткен
ірі оқиғалардың уақытын анықтай ... ... зор. ... ... ... тарихы ғаламшарлық (планеталық) және геологиялық болып екіге бөлінеді.
Ғаламшарлық уақыт Жердің алғаш ғаламшар болып қалыптасуынан ... ... ... дейінгі уақыт аралығын қамтиды. Жердің ғарыштық дене
ретінде ... ... ... ... түсінік Күн жүйесіне кіретін басқа
ғаламшарлардың жаратылысы жөніндегі ... ... ... Ол бұдан 7 млрд жыл бұрын пайда ... Бұл ... ... ... заттардан атмосфера және гидросфера қабаттарының (4,5 – 5
млрд жыл бұрын) пайда болуымен аяқталды.
Дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... жер қыртысының алғашқы қалыптасуынан басталып, қазіргі
кезге дейінгі уақыт аралығын қамтиды. Осы аралықта әр ... тау ... Жер ... сан рет ... ... ұшырап, жарылыстар пайда
болып отырған, олар сыртқы күштердің әсерінен ... ... ... ... келе өз ... ... жыныстар құралды. Жердің
жарықтары мен ... жер ... ... лава ... жайылған. Сонымен бірге
магма жер астында қатып, кристалды тау жынысына айналған. Осылайша, жер
қыртысының ... ... ... ... түседі. Бұл үрдіс тұрақты
түрде байқалады. Материктердегі ойыстар мен ... ... ... ... ... ... тау жыныстарының арасында кездеседі. Сөйтіп,
геологиялық ... ... ... ... бір ... тән органикалық дүние
үздіксіз дамып отырады.
Тау жыныстарының жасын анықтау
Жердің ... және оның ... даму ... анықтау үшін
салыстырмалы және абсолютгік есептеу (геохронология) әдістерін ... ... ... ... ... ... тау жыныстарын
құрайтын қабаттарының ретті орналасу зандылығына сүйенеді. Бұл ... тау ... ... ... ... жартысы төменгімен
салыстырғанда жасырақ болады. Бұл заңдылық дәлелдеуді қажет етпейді, егер
астыңғы қабат болмаса, онда оны ... ... ... ... ... ... ... шөгінді қабат неғұрлым төмен орналасса, ... да ... ... ... яғни жоғарғы қабат ең жас кабат болып
есептеледі.
Тау жыныстарының салыстырмалы жасын анықтау үшін ... ... өмір ... ... мен ... дүниесінің тасқа айналған
қалдықтарын зерттеудің маңызы зор. Тіршілік дүниесі жердің даму ... ... ... ... ең ... ... ... дамып жетілген.
Сөйтіп, ғалымдар Жер бетінде өмір ... ... ... қазба
қалдықтарын және жер қыртысын ... тау ... ... мен
құрылысын зерттеу негізінде Жердің даму тарихын жүйеге ... ... 1900 жылы ... ... ... Ұдайы жетілдіріліп отырды. Жер қыртысының даму ... – ұзақ ... ... ... Жер ... бес эраға
бөлінеді. Ең алғашқы тіршілік бастамасы Жердің көне тарихына байланысты.
Бұл уақыт ... ... ... – «көне тіршілік») деп аталады. Одан кейінгі
уақыттар ... ... ...... ... ... палеос
– «ескі»), мезозой (грекше мезос – «орта»), кайнозой ... ... ... ... бөлінеді. Эралар өз кезегінде дәуірлерге бөлінген. Әдетте,
олардың атаулары шөгінді жыныстар – дың алғашқы табылған ... ... жер ... ... девон, пермь, юра) немесе халықтардың
атына (ордовик, силур), жыныстардың құрамына (тас ... бор) ... ... ... ... ажырата білу үшін шартты
белгілер қабылданған. ... ... ... ... оның ... аттарының алғашқы әріптері арқылы белгіленеді
(мысалы, архей – АR), дәуірлердің индекстері оның латынша аттарының бірінші
әріптерімен ... ... ... – Р). Тау жыныстарының абсолюттік
жасын анықтау ісін ... XX ... ... ... ... заңын ашқаннан кейін бастады. Әр элемент әр түрлі, бірақ қашанда
тұрақты жылдамдықпен ыдырайтынын ... ... ... ... ... Жер ... бері ... деп саналады.
Радиоактивті ыдыраудың нәтижесінде уақыт ... ... ... ... ... ... әрі ... ыдырамайтын тұрақты атомдар
мөлшері көбейе береді. ... уран ... ... ... ... ... Уранның ыдырау жылдамдығын пайдалану арқылы ... ... ... болады. 100 гураннан 7 млн жылда 1 г қорғасын
бөлінеді.
Радиологиялық ... ... ... жер ... құрайтын
көптеген тау жыныстарының жасын анықтауға мүмкіндік туды.
Осы зерттеулерге сүйене отырып, жер қыртысының осыдан 3,6 – 4,6 ... ... ... Жердің геологиялық жасы 4,6 млрд, ал ... 6,5 – 7 млрд ... ... екенін анықтады.
Салыстырмалы және абсолюттік жыл санау әдістері негізінде жасалған
геологиялық уақыт шкаласы (геохронологиялық кесте) ... ... ... ... ... ... ... қарай.
|Эралар |Ұзақтығы |Дәуірлер ... ... |
| |(млн жыл) | |(млн жыл) | ... |67 ... (Q) |0,7 ... ... ... | ... | | |
| | | | | |
| | ... (N) |25 | |
| | ... (Р) |41 ... |
| | | | ... |
|Мезозой |165 |Бор (К) |70 | ... | | | | |
| | | | | |
| | |Юра (J) |55-58 | |
| | ... (Т) |40-45 | ... |330 ... (Р) |45 ... ... | | | ... |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | |Тас ... ... | |
| | ... (D) |55-60 ... |
| | | | ... |
| | ... (S) |35 | |
| | ... (О) |60-70 ... |
| | | | ... |
| | ... (Е) |70-80 | ... (R) |2100 | ... (АR) |1800 | ... Қазақстанның геологиялық даму тарихы мен тектоникалық құрылымы
Геологиялық даму барысында ... ... ... рет су ... теңіз табаны құрлыққа айналған. Осының ... ... ... ... ... ... ... дейін, яғни архей және
протерозой эраларында республика аумағын тұтастай дерлік теңіз суы ... ... ... ... ... ... бөлігінде ғана жер
қыртысының қатты үлескісі (учаскесі) Шығыс Еуропа (Орыс қыраты) ... ... ... ... ... біртіндеп төмен иіліп, оның
бетін теңіз суы ... ... ... ... ... ... ... шегінді жамылғысын құрайды. Палеозой эрасында екі рет ... ... Бұл ... ... ... ... орын ... каледон, герцин қатпарлықтары деп аталады. ... ... ... тау түзілісі жүріп, құрлықтар қалыптаса бастады. Күшті
тектоникалық қозғалыстар ... ... ... ...... мен Тянь – Шаньның ... тау ... ... ...... ... ... көлемі ұлғая берген. Ежелгі
Шығыс Еуропа платформасы да ... ... ... ... ... пайдалы қазбалар мен көптеген тау жыныстары пайда
болды. Тектоникалық ... ... ... болған жарықтарға
лықсып толған ішкі магмалық жыныстар магний мен ... ... ... ... ... ... ... герцин тау түзілісі кезінде Алтай,
Тарбағатай, Жоңғар ... Тянь – ... ... ... Сарыарқаның
шығыс бөлігі және ... ... ... ... ... ... ... үлескісіне айналып, біршама көтерілген соң, оны екінші
қайтара теңіз суы басқан жоқ. Осы кезеңде республиканың ... ... ... мен Еуразияның солтүстік – шығысындағы Сібір платформасы
көтеріле бастады.
Мезозой эрасындатеңіз тек Батыс Қазақстанды басып ... Осы ... ... шығанақтар пайда болып, теңіз Сарыарқаға дейінгі аралықты
қамтыған.
Онда өзендердің ... ... алып ... ... жиналған.
Мезозой дәуірі – жер қыртысының салыстырмалы түрдегі тыныш ... ... ... ... баяу ... бірде – бір тау жүйесі
түзілмеген. Палеозойда құрылған тау жүйелері ... ... ... аяқ шенінде Қазақстан жері біршама тегіс аймаққа ... ... ... ... ... ... ... сол қалпында сақталған. Бірақ неоген дәуірінде теңіз суының тартылып
таяздауының нәтижесінде бірте – бірте Қазақстан жері ... ... ... ... әлденеше рет болған күшті тектоникалық қозғалыс
әсерінен альпілік таулар ... ... тау ... ... ... ... пайда болып, бұрыннан бар қатпарлы аймақтардың бірі
төмендеп, ... ... Осы ... нәтижесінде қатпарлы –
жақпарлы биік таулы жүйелер қалыптасқан. Алтай, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы
және Тянь – Шань екінші рет ... ... Бұл тау ... ... ... (сырттар) және жоталар бойымен созылған
тауаралық ойыстар тік ... мен ... ... ... түзілген.
Жер қыртысының қозғалысы мен өзгерісін тектоника ғылымы зерттейді. ... ... ... және ... ... үлескілерден тұратынын
білесіндер. Құрылысы, даму тарихы және пайдалы ... ... ...... үлкен айырмасы бар. Қазақстанда төмендегідей негізгі
геотектоникалық құрылымды аймақтарды ажыратады.
Ежелгі Шыеыс Еуропа платформасы. Оның ... тек ...... жері ... Бұл – ... мен ерте ... ... ең көне үлескісі. Платформа үстінде Каспий маңы ойпаты мен
Орал алды (Жем) ... ... ... екі ... ... төменгі ежелгі кристалды іргетасын жапқан палеозой, мезозой
және кайнозой шөгінді жыныстарының қалындығы 22 км – ден ... ... ... ... ... бұл ... ... ұзақ уақыт бір деңгейде болып, теңіз суы басып жатқан. ... ... ... теңіз орнында бірінен соң бірі таулар пайда бола бастады.
Каледон (ерте палеозой) ... ... ... солтүстік – батысы
мен Тянь – Шаньның ... ... ... ... ... ... ... Мұғалжар, Сарыарқаның шығыс бөлігі, Тянь – Шаньның ... ... ... ... – Тарбағатай мен Алтай таулары кірген. Бұл
аймақтардың негізін құрайтын ... көп ... жер ... шығып жатады,
ал ойыс жерлері мезозой және кайнозой жыныстарынан тұрады.
Жас ... ... ... ... ... ... (плиталар) да бар. Палеозойда, бұрынғы жазықтардың орнында
таулар ... ... Ол ... ... шайылып, тау жыныстары басқа жаққа
тасымалданып, ойыстарды толтырып жазыққа айналған. Осының ... ... ... ... көне ... жас ... ... Оның үстін кейінгі мезозой мен кайнозойдың шөгінді
жыныстары ... ... ... ... ... ... ... қалыңдығы 200 – 1000 м ғана ... ... ... ... Оның ... ... ... қабаттардың қалыңдығы 4
км – ге жетеді, ал енді бір жерлерінде жер бетіне өте жақын орналасқан.
Кайнозойлық құрылымдар. Кайнозой дәуірінде ең жас ... ...... және ... тауаралық ірі қазан шұңқырлары қалыптасты. Олар
қалың палеоген, неоген және ... ... өзен ... ... ... Неоген мен антропогенде дүркін – дүркін
жүрген күшті жаңа тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде ... ... ... Тянь – Шань ... қайта жаңғыруы басталды. Тау жасалу
қозғалыстары қазір де жүріп ... Жер ... ... мен ... жер бедері жердің ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... сыртқы күштер әрекеті әлі тоқтаған жоқ.
Ішкі күштердің әрекеті кейінгі тау ... ... биік ... ... ... ... мен ... түсулерден байқалады. Жер
қойнауында тоқтаусыз жүріп жатқан қозғалыстарды тектоникалық қозғалыстар
деп атайды. Жаңа тектоникалық ... ... ... неоген және
төрттік (антропоген) дәуірлерін қамтиды. Бұл қозғалыстардың нәтижесінде
Қазақстанның таулары ... ...... тауларға айналды. Тау
жасалу процесі қазір де ... ... ... тау ... ... жас өзен аңғарларының болуы айғақ, сондай – ақ ... ... ... тән ... – ұсақты жер сілкінулер де ... ... ... ... Жер сілкіну процестерін
сейсмология ғылымы зерттейді. Жер сілкіну – аса ... апат ... ... бірі. Жер шарындағы ... ... ... ... тәулік сайын орта есеппен 200 – ден астам, ал
бір жылда 100 мыңға жуық жер сілкінісі болып ... ... ... ... емес. Жер сілкіну – жер асты дүмпу күштерінің әсерінен жер бегі
қыртысының тербелуі. Жер ... жер ... ... ... ... сәйкес
халықаралық кесте (МSК – 64) бойынша 12 балға ажыратылады. 1964 жылы ... ... (С. ...... В. ... – ФРГ, В. ...... бас әріптерінен құралған кесте қабылданды. ТМД аумағында
қолданылатын осы кесте бойынша 1 балл мен 4 ... ... ... ... ... жан – ... мен адамдар сезеді. Ал 4 пен 9 балға дейінгі
аралықта құрылыс ... ... ... Ең ... 10 – 11 балды жер
сілкінулерде жер ... ірі ... ... ... т.б.) ... 1987 жылы ... ... күшті сілкінуінен Алматы қаласы қирап
бұзылды. Мұндағы жер ... күші 10 бал – ға ... Жер ... тау
опырылып, тастар домалап, жер қыртысында жарықтар пайда болды.
1989 жылы күші 9 балл Шелек, 1910 жылы күші 10 – 11 ... ... ... күші 8 – 9 балл ... түп, 1979 жылы 6 – 7 балл ... ... Зайсан (1990), Сусамыр (1992), ... (1993) және т.б. ... ... ... ... жер ... ... сыртқы күштерінің де үлесі зор. Сыртқы күштер таулар мен қыраттарды
үздіксіз бұзып, тасымалданған жыныстар ойыстарды толтырып, тегістейді.
Антропоген дәуірінде ... биік ... ... ... рет ... ... Ол ... қазіргі жер бедерінің қалыптасуына зор әсерін
тигізді. Мұз басудың қалдырған іздерінен ... ... ... ... төбелер және т.б. жер бедері пішіндері қалыптасқан. Олар биік
таулардың кез келген жерлерінде ... ... ... ... ... ... өзендер суы молайып, эрозиялық (шаю) әрекеті
күшейіп, жер беті ... ... ... жер ... ... ... ... бастысы – ағын су әрекеті. Су тасқыны
аңғарларды ... одан ... ... ... ... ... ... ойпаң
жерлерге жинайды.
Қазіргі кезде биік таулы аймақтардағы жер ... ... ...... ... еруінен, ұзақ жауатын нөсер жаңбырдан ... ... ... ... ... ... ақтарылуынан тау
өзендері арнасынан асып, сел тасқындары пайда болды. Алапат екпінмен ... ... сел ... ... ... ... тау жыныстарын
тас – талқан етіп, ағаштарды тамырымен қопарып ағызып әкетеді. 1921 ... ... ... сел ... ... ... қаласы (қазіргі Алматы) көп
зардап шегіп, су астында қалған. Ал 1963 жылы 7 шілдеде болған сел ... биік ... ... көрсе көз тоймайтын Есік көлі шарасынан асып
төгіліп, аз ғана уақыт ... жоқ ... ... халық шаруашылығына
тигізетін зияны орасан зор. Алматы қаласын сел апатынан қорғау мақсатында
1966 жылы Іле Алатауының ... ... ... жүзі ... ... ... бағыттап қопару әдісімен әйгілі Медеу бөгені салынды. 1973 жылы 15
шілдеде Медеу шатқалында сел ... ... ... ... тасты бөгені
селді тоқтатып, қаланы апаттан ... ... ... жер ... жиі ... ... жел де көп әсер етеді.
Жазықтар мен ойпаттар
Қазақстан жер бедерінің күрделі және ... ... ... ... ... қалыптасуына геологиялық даму тарихында байқалған тектоникалық
қозғалыстармен қатар сыртқы күштердің де жер ... ... ... Жер ... жер бедерінің барлық типтерін Қазақстан жерінен
кездестіруге болады. Сөйтіп, республика аумағының ұзақ ... ... ... ... жер ... ... ... болды. Оған
ойпаттар мен жазықтар, үстірттер мен қыраттар, аласа таулар мен биік ... бола ... ... 1/3 – ін Батыс Сібір жазығының оңтүстік бөлігі, Тұран
ойпаты мен Каспий маңы ойпаты алып жатыр.
Батыс Сібір жазығы ... ... ... – шығысында
Орал тауларынан Алтайға дейін созылған ұзынша өңірді қамтиды.
Бұл жазықтың жер ... ... ... Кей ... ғана ... ... бағытта 2 – 8 км – ге созылған 5 – 15 м – лік ... ... мен ... ... ... ұсақ ... ... таралған. Бір кезде теңіз түбі
болғандықтан горизонталь бағытта ... ... ... ... ... құм) ... ... Сібір жазығы оңтүстіктен солтүстікке
қарай ... ... ... ... ... жерінде мұхит
деңгейінен 200 м – ге ... ... де, ... ... – шығыс
бағытта (Петропавл маңында) 130 – 140 м – ге ... ... ... ... өте баяу ... да байқауға болады.
Батыс Сібір жазығы Ертіс маңы және Есіл – Тобыл жазықшары болып екіге
бөлінеді.
Тұран ... Орта ... ... мен ...... ... алып жатыр. Қазақстанға оның тек солтүстік белігі ғана кіреді. Ойпат,
негізінен, Орта Азия республикалары жерінде ... ... ... теңіз деңгейінен 200 м – ге дейін биіктейді де, ... Арал ... ... ... ... ... көлденең орналасқан көл,
теңіз және өзендердің шөгінді жыныстарынан (лесс тәрізді саз, ... ... ... ... ... ... солтүстікте Торғай қолаты арқылы Батыс
Сібір жазығымен жалғасады. Сырдария өзені Тұран ойпатын ... ... және ... ... ... ... солтүстігін
Қаракұм (Арал маңы), Үлкен және Кіші Борсық құмдары алып жатыр. Қызылқұмның
жер бедерінде ... ... мен ... ... ара – тұра тақырлар да
кездеседі. Өсімдік өскеннен кейін құмдар бекіген, ... де кей ... ... түзетін құмдар да бар.
Каспий маңы ойпаты солтүстігінде Жалпы Сырт қыраты, шығысында Орал алды
үстірті, оңтүстігінде Каспий теңізінің ... ... ... ... ... Үстіртке және Маңғыстау өңіріне жалғасады. Ол теңіз және
өзен шөгінділерінің құм, саз және ... ... ... ... жағасындағы ойпат мұхит деңгейінен 27 м төмен жатыр. Теңізден қатты
қашықтаған сайын оның биіктігі бірте – ... ... 100 м – ге ... ... маңы ... ... жер бедері тегіс. Ол бірнеше рет теңіз
табаны болғандықтан, ... ... ... бойы ... жер көре
алмайсың. Ойпатта көбінесе тегіс сазды жазықтар мен құм жондары кездеседі.
Ойпатта Нарын, ... ... ... ... ... ... бар. ... жағынан ең үлкені – Жайық өзенінің батысындағы Нарын
құмы. Беті ойлы – қырлы құм ... ... ... алмасады. Өсімдіктер
өсіп бекіген құм ... кей ... ... мен сорлары бар
кішігірім тайыз қазан – шұңқырлар ұшырасады.
Каспий маңы ойпатында күмбез тәрізді қыраттар да ... ... ... 100 м – ге ... ... ... ... сияқтанып көрінеді. Мұнай, гипс, ас тұзы т.б. пайдалы қазбалардың кен
орындары осы тұз ... ... ... ... ... 10 – 15 м – лік бэр ... кеңінен таралған. Жер бедерінің
бұл пішінін ашқан академик К.М. ... ... ... ... күрт төмендеуінен пайда болған.
Үстірттер мен қыраттар
Қазақстан жер бедерінің ... ... ... ... алып ... ... ... Орал алды үстірттері, Жалпы Сырт ... ... ... және ... ... ... Жер беті көбінесе тегіс,
біраз жерлері ... ал кей ... ... тік ... ... ... және ... – батысында Каспий маңы ... ... ... ... ... оның ...... ғана қарайды. Үстірт – теңіз деңгейінен биіктігі 200 м – ге ... ... ... Қазақстан жеріндегі ең биік тұсы – ... ... 340 м. ...... ... ... береді. Үстірт саз,
құмтас және ... ... ... ... Үстірт салыстырмалы
биіктігі 150 м – ге дейін жететін тік жарлармен шектеледі. ...... ... су ... пайда болған құрғақ жыралармен тілімденген.
Үстіртке көтерілетін жерді іздеп, тік жарлардың етегінде тәулік бойы жүруге
болады.
Торғай үстірті ... ... ... ... және ... ... ... Солтүстігі Батыс Сібір жазығына, оңтүстігі Шалқар
теңіз ... ... ... ... 200 – 300 м. Үстірттің орталығында
солтүстіктен оңтүстікке созылып жатқан ойыс Торғай қолаты бар, оны Торғай
бұғазы ... ... ... деп те атайды. Ол Батыс Сібір жазығын Тұран
ойпатымен жалғастырады. Бұғаз аталу себебі, ... Арал – ... ... сол кездегі Батыс Сібір жазығының орнындағы теңіз ... осы ... ... Торғай үстірті мен Торғай бұғазының көп жері ... ... ... және ... ... (саз, ... ... құм) түзілген. Торғай үстірті арқылы Есіл және Тобыл
өзендері және ... ... ... ... ... Үстірттің тегіс
бетінде аласа төбелер, жондар, бүйратты қыраттар, көл – көлшік ... ... ... кездеседі.
Орал алды (Жем) үстірті Каспий маңы ойпаты мен Мұғалжар тау ... ... ... ... 100 м – ден 300 м – ге ... Ол ... шығысында біраз биіктейді де, солтүстікке, батысқа және оңтүстікке қарай
аласарып, төбелі – жонды жазықка ұласып ... ... кей ... ... саз, құм ... ... Орал алды ... өзені салалары мен бірнеше ұсақ өзендер кесіп өтеді.
Жалпы Сырт – Орал тауы мен Еділ ... ... ... ... оның қиыр ... шағын бөлігі ғана кіреді. Жалпы Сырт
солтүстік – ... ... ... ... қысқа қатпарлар түзетін әктастан,
бордант.б. шөгінді жыныстардан түзелген. Қыраттың жер бедері тілімделген,
Қазақстанға ... ... ... ... ... Сырт арқылы Жайық
өзенінің кептеген ұсақ салалары ағады.
Бетпақдала үстірті – шығысында Балқаш ... ... ... және
оңтүстігінде Шу өзені, солтүстігінде Сарыарқа аралығында жатқан ... беті – ... ... тек ... ... ғана ... мен тұнбалы
көлдері бар құрғақ сайлар мен жалпақ ойыстар кездеседі. Үстіртте ағын су
жоқтың ... Жер ... ... биіктігі 300 – 350 м. Сарыарқаға ұласатын
солтүстік – шығыс бөлігі биіктеу (400 – 700 м) келеді. ... ... ... және жер ... ... ... ... – батысы –
құмтас, саз, малтатастан құрылған жазық (биіктігі 200 – 300 м) және ... ... ... және ... ... ... Мұнда,
негізінен, тұзды көлдер, сор, тақыр, ағынсыз тұйық ойыстар ... маңы ...... ... ... ... оңтүстік –
шығысында Жоңғар Алатауы, оңтүстігінде Іле Алатауы мен батысында Щу – Іле
тауларының ... ... ... ... ... тән ... – өзін қоршап тұрған тауларға қарай 350 м – ден 600 – 700 м – ... ... ... маңы ... көптеген құрғақ арналар
(Бақанас) кесіп өтетін ... шөл ... ... ... құмы және ... сазды, құмды жазығы созылып жатыр. Балқаш маңы жазығында қырқалар
мен бекіген құмды жалдар ... ... ... мен ... ... ... ... алмасып отырады.
Аласа таулы өлкелер
Қазақстанның аласа таулы ... ... ... ... жатады.
Сарыарқа немесе Қазақтың ұсақ шоқысы Орталық Қазақстанның көп жерін
алып жатыр. Ол батысында ... ... мен ... ... дейін жетіп,
шығысында Сауыр – Тарбағатай тау жүйелерімен, оңтүстігінде Балқаш көлі ... ... ... Сібір жазығымен шектесетін ұлан – ғайыр
аумақты құрайды. ... ... ... 1200 км – ге ... Батысында
ені 900 км – ден астам, ал шығысында 350 км – ге ...... ... ең ... мүжілген аласа таулы өлке.
Орташа биіктігі 500 – 600 м. Оған миллиондаған жылдар бойы жел мен ... аяз, қар мен ағын су ... әсер ... Бір ... биік таулар
сыртқы күштердің әсерінен мүжіліп, алуан түрлі жер ... ... ... ... ұсақ ... жазықтар пайда болды. Сарыарқа
орталығы мен ... ... ... ... ... және батысқа
қарай бірте – бірте аласарады. Ол Солтүстік ... ... ... мен ... алаптардың арасындағы суайрық болып саналады. Қазақ қатпарлы ... мен ... ... ... ... ... және тақтатас
басым болып келетін ежелгі жыныстарынан түзілген.
Сарыарқаның ең биік таулары ... ... ... ... ... ... (1403 м), ... (1305 м) таулары, батыс бөлігіндегі
Ұлытау (1133 м) ... ... ... ... және ... өте ... Жел мен жаңбырдан мүжілген жартастар өзінің ғажайып
пішіндерімен таң қалдырады. ... ... ... ... ... ... ... және көл түбінен көтеріліп тұрған әдемі «Жұмбақтасты»
кездестіруге болады. Тау аралықтарында көгілдір ... ... ... ... мен ... ... «Жұмбақтас», «Көкшенің шоқылары» ерекше
сұлу болғандықтан, жұрт оны ... ... деп ... Сарыарқаның
көп жерінде түрлі үңгірлер де баршылық.
Мұғалжар Орал тауының оңтүстігінде Қазақстан жеріндегі табиғи жалғасы
болып табылады. ... ... Орал ... ... оның шығыс беткейі
көлбеу, батыс беткейі тік болып келеді. Мұғалжар ... ... 200 км – ге ... Бір – ... параллель жатқан Батыс және Шығыс
жоталары арасында ені 15 – 20 км толқынды жазық орналасқан. Оның ... ұсақ ... да бар. ... оңтүстікте төбелері тегіс ... және жеке – дара ... ... ... ... жалғасады.
Сарыарқа сияқты Мұғалжар да – шөгінді және магмалық жыныстардан түзілген
ежелгі таулы өлке. Ең биік жері – ... ... (657 ... ... ... ... ... түбегінде жатыр. Бұған
Қаратаудың батыс және шығыс жоталары мен оңтүстік және солтүстік Ақтау тау
тізбектері ... ... ... 117 км, ал ... 70 км – ... Олар сай, ... ... ... ... таулары
Сарыарқаға қарағанда жас, бірақ құрылысы мен жер бедерінің жалпы сипат
жағынан көп ұқсастығы бар. ... ... биік ...... ... (556 м).
Бұл таулар құм, кристалды тақтатастардан, қара әктастан (Қаратау) және
ақ әктастан ... ... ... тауларының оңтүстігінде Қарақия
немесе Батыр ойысы орналасқан. Ол – Қазақстанның, бүкіл ТМД елдерінің теңіз
деңгейінен ең ... ( – 132 м) ... ... ... ... Өлі теңіз ( – 395
м) Турфан ( – 154 м), Ассаль көлі ( – 150 м) мен ... ( – 133 м) ... ... таулы өлкелер
Биік таулы өлкелерге Қазақстанның шығысы мен оңтүстік – ... ...... ... ... және Тянь – Шань тау ... Бұл таулардың барлығы палеозой қатпарлықтарында көтеріліп, мезозой
дәуірінде тегістелген. Жаңа тектоникалық қозғалыстар ... ... Биік ... ... ... ... айырмасы жер бедерінің биік
әрі күшті тілімделгендігімен ...... ... ең биік ... өлке. Негізгі бөлігі
Ресей жерінде жатыр. Қазақстан жеріне Алтай отау жүйесінің оңтүстік – батыс
бөлігі кіреді. Оны ... ... ... ... ... ... және ... деп үшке бөлуге болады.
Оңтүстік Алтай солтүстігінде Бұқтырма өзені, оңтүстігінде Қара Ертіс
өзені аралығында жатыр. Ресеймен ... ... ... ең биік
Қатын жотасы орналасқан. Оның биік шыңы – Мұзтау (4506 м). Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қатты тілімделген және шындарын мәңгі қар
мен ... ... ... биік таулы болып келеді. Батыс Алтайдан көптеген
пайдалы ... (мыс, ... ... ... ... күміс, алтын т.б.
металдар) табылған. Сондықтан да Батыс Алтайды Кенді Алтай деп атайды.
Қалба жотасы Алтай тауларының ... ... ... ... 400 км – ге
созылған жалғасы болып есептеледі. Ең биік жері – ... шыңы (1606 ... жота ... – бірте аласарып, Сарыарқаға ұласып кетеді.
Тянь – Шань ... ... ... ... мен оңтүстік – шығысын
алып жатыр. Республика жеріне Орталық Тянь – Шань мен Батыс Тянь – ... ... ... Тянь – Шань түгел дерлік кіреді. Орталық Тянь – Шань
Қытай, Қазақстан, Қырғызстан шекараларының ... ... ... ... ... ең биік нүктесі Хан тәңірі (6995 м) ... Тянь – Шань ... ... ... ... басталып, одан
оңтүстік – батысқа қарай созылып жатқан жоталарға ұласады. Аса ірілері
Өгем, Қаржантау және ... ... ... ... ... кіреді, әрі
батыс шетінің жер бедері биік таулы келеді.
Қазақстанға түгелдей кіретін Қаратау – Тянь – ... ... ... бұзылған ең шеткі солтүстік – батыс жотасы. Қаратау – ... ... Тау ... ... қорғасын, мырыш т.б. түсті
металдар көп тараған кен орындары кездеседі. ... ...... фосфорит кені өндіріледі.
Қазақстанның биік тау шыңдары
Хантәңірі (Сарыжаз жотасы) – 6995 м,
Бүкіл одақтың география қоғамына
100 жыл шыңы (Меридиандық жота) – 6276 ... шыңы (Іле ... – 4973 ... тауы (Күнгей Алатау) – 4770 м,
Бесбақан тауы (Жонғар ... – 4622 ... тауы (Іле ... – 4600 м,
Мұзтау шыңы (Алтай тауы, Қатын жотасы) – 4506 м,
Манас шыңы ... ... – 4482 ... тауы ... ... – 4427 м,
Мұзтау тауы (Жоңғар Алатауы) – 4370 м,
Комсомол шыңы (Іле Алатауы) – 4330 м.
§20. Қазақстанның пайдалы ... ... жер ... ... ... Бұл жер ... ... мен даму ерекшеліктеріне байланысты. Тау ... ... ... ... және ... жыныстар метаморфтанғанда
(түрі өзгеру), рудалар мен түрлі минералдар пайда болады. Қатпарлы ... ... ... Тянь – ... ... ... Сарыарқа, Мұғалжар
қатты бұзылып, күшті ... ... ... бай, ... ... ... жер ... жақындап, кейде тіпті жер бетіне шығып ... ... ... Әдетте, бұзылған ескі таулардан рудалы қазбалар кені көптеп
табылады. Платформалы аймақтарда пайдалы қазбалар беткі ... ... ... ... ... да ... Шөгінді
жыныстардың тау етегі иіндерінде көбінесе ... ... ... – 1923 ... өзінде Қарағаңды тас көмір алабының ... ... ... бері Қазақстанда геологиялық пайдалы кендер
ашылып, жоспарлы зерттеу жұмыстары жүйелі түрде жүргізіліп ... аса ... ... ... ... бәрі ... бар.
Еліміздің жер қойнауында Менделеев кестесіндегі 99 элемент кездеседі, 70
элементтің мол қоры ... және оның 60 – тан ... ... 6 ... ... қазбалар кен орындары ашылған. Республика ... ... қоры ... 1 – ... ... пен фосфор кеңінен 2 – ... кені ... (АҚШ пен ... кейін) 3 – орынға, қор – ғасын
мен молибден қорынан 4 – орынға, темір қоры ... ... ... АҚШ, ... ... және ... 8 – ... ие. Алтын қоры
бойынша Қазақстан дүние жүзінде 6 – орында, ал ТМД ... ... ... кейінгі 3 – орында. ТМД көлеміндегі мыс пен қорғасын қорының
жартысынан ... ... 70% – дан ... ... шоғырланған. Кен
орындары жанатын, кен және кен емес болып үш ... ... ... ... ... мен газ, ... кен ... жатады.
Мұнай мен газдың мол қоры Атырау, Маңғыстау, Қызыл – ... ... ... ... ... ... Мұнай елімізде бірінші рет 1899
жылы Ембі – ... ... ... ... ұңғысынан
(скважина) атқылады. Бұл кен орындарына 60 жылдарда Маңғыстау ... және ... ... ... ... да ... ... пен
Қаламқас, Теңіз (Атырау облысы), Кең қияқ және ... ... ... ... Қазақстан облысы) пен Құмкөл (Қызылорда облысы) кен
орындары ашылды. ... ... ... мен газ ... 14 алап және
160 кен орны бар. 1999 жылы ... ... ... отандық мұнай
алынғанына 100 жыл толғаны тойланды. Бүгінде республика жылына шамамен 30
млн тонна ... 7,5 млрд м3 газ ... ... 17 млн ... мұнай шығарылады.
Қазақстанда көмір қоры мол. Мұнда тас ... мен ... ... ... 300 кен орны бар. ... ... көмір қоры 162 млрд тоннаға
жетті. Республикада жылына 100 млн ... ... ... ... ... басым бөлігі Қарағанды, Павлодар және Қостанай облыстарында
орналасқан.
Қазіргі кезде ... ... 3600 км2 ... алып ... Бұл ... ... көмір базасы. Қарағанды көмірі кокстелетіндіктен,
сапасы өте жоғары. Тас көмірдің 80 ... ... ... ... 120 м. ... жалпы қоры 45 млрд тонна.
Маңызы жағынан екінші орынды Екібастұз көмір алабы ... Бұл ... мен ... маңы жазығы аралығында орналасқан. Ауданы 160 км2, қазып
алынатын көмір қабатының ... 150 м. Ашық ... ... ... ... ең ... ... табылады. Дүние жүзіндегі
ең ірі «Алып» кенішінде жылына 36 млн тонна ... ... ... ... (Павлодар облысы) және Торғай (Обаған) көмір
алаптарының игерілуі ... ... – ак, ... көмір алабының
«Алып», «Солтүстік» және «Шығыс» кеніштерінде қайта ... ... ... жүргізілуде.
Кен пайда қазбалары
Қазақстан темір кені қоры жөнінен ТМД бойынша Ресей мен Украинадан
кейін үшінші орын ... (16,6 млрд ... ... кен ... кебінесе
Солтүстік Қазақстанда, мұнда барлық темір кені қорының 85% – ы шоғырланған.
Әсіресе Қашар, Соколов – Сарыбай кен орындарының ... зор. ... ... орнын 1948 жылы ұшқыш М. Сургутанов ашты. Ұшақ кен үстінен ұшқанда,
темір аномалиясының әсерінен тұсбағдар ... ... ... ұшқыштың
көңілін аударды. Көп ұзамай өте сирек кездесетін ... кені ... ... жоғары сапалы және оның құрамындағы темірдің мөлшері 50 – 60% – ... ... ... пайда болған рудалар Қостанай облысындағы Әйет
және Лисаков кен орындарында кездеседі. Руда 30 м тереңдіктен ашық әдіспен
өндіріледі. ... ... таза ... 37 – 42% – ды ... ... ... кен ... Қарағанды (Кентөбе, Қарабас, Атансор), Солтүстік
Қазақстан облыстарында бар.
Марганецтің ең ірі кен орындарына ... ... ... және
Жезді жатады. Марганец кендері Ұлытау, Сарыарқа, ... ... де ... кен ... 99% – ы ... тауларында кездеседі. Кемпірсай
және Дөң тобына жататын кен орындары ... ... ... ... ... кенінің барланған қоры мен жылдық ... ... ... ... ... орынға шықты. Олар тоттанбайтын болат қорытуға
қажет. Хром әлемнің 40 еліне ... ... ... ... ... ... да ... ТМД елдеріндегі хромиттің 97% – ... ... ... қоры ... ... ... үгілген тау жыныстары
қыртысында қалыптасқан. Никельдің 40 – тан аса ірі кені Ақтөбе облысындағы
Кемпірсай кен ... ... ... ... кеніштеріне де
шоғырланған. Қостанай ... ... ... ... қоры мол, сапасы
жоғары. Никель кен орындары Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарында да бар.
Қазақстанда алюминийдің негізгі шикізаты – ... ... кен ... солтүстік – шығысында – Ақмола және Торғай ойысында (Амангелді
торабы). Бұлардағы боксит қоры онша көп ... ... ... ... ... ... ... (нефелин рудасы, Екібастұз көмірінің қалдығы)
пайдалану жолдары іздестірілуде. Қазақстан алюминий өндіру ... ... ... ... ... бірін алды.
Қазақстанда мыс рудасының аса бай қорлары бар. Мысты құмтастардың ең
ірі кен орны – ... ... кен орны ТМД ... бірінші, дүние
жүзінде екінші орында. Қазақстан мыс өндіру жағынан дүние жүзінде жетінші
орында. Өнімнің 92% – ы шет елге ... кен ... ...... ... – көл. ... мыс
ашық әдіспен қазылып алынады, бірақ рудада металл мөлшері аз.
Полиметалдар кеніне ... ... мыс ... ... ... ... ... Қорғасын мен мырыштың ең бай кен орындары: Кенді ... ... т.б. ... ... ... кеп. ... кен орындары
Жоңғар Алатауындағы Текелі және Қаратаудағы Ащысай мен Мырғалымсайда бар.
Соңғы жылдарда қорғасынның бай кен ... ... ... ... т.б.) ... 190 алтын кен орны бар. Алтын республиканың шығысындағы
Алтайда, Қалба жотасы шеңберінде, солтүстік – ... ... ... ... ... солтүстік аймағындағы алтын шығатын кен
орындарында кварцты желі, қайталама ... пен ... ... ... ... ... Қалба жотасында да кварцты желі және шашыранды
алтын кен ... ... ... ... желілі кен орындары Жоңғар
және Іле Алатауларында да бар.
Сирек кездесетін металдар. Бұл топқа ... ... ... ... т.б. ... ... кен ... бойынша Орталық Қазақстан
алдыңғы орында. Кейбір сирек кездесетін металдар ... ... ... ... т.б.), сондай – ақ полиметалл кен орындары Жоңғар Алатауы мен
Алтайда ... ... ... ... ... ... ... континенттігі оның
өзіндік ерекшеліктерінен көрінеді: қыс пен жаз ... ... ... ... құрғақтығы, республиканың көп ... ...... аз ... ... солтүстікте ұзақ әрі аязды,
оңтүстікте қысқа әрі жұмсақ болуы. Қазақстан өзі ... ... ... ... ... субтропиктік Жерорта теңізі елдеріне ... ... ... ... сәйкес келеді. Бірақ еліміз орасан
зор Еуразия ... ... ... ... ... ерекше. Өйткені Дүниежүзілік мұхиттардан мыңдаған километр
қашық жатқандықтан, ... ... ... ... өте аз. ... ... ... оңтүстігінде жатыр. Жылдың терт мезгілі (жаз,
күз, қыс, көктем) айқын ажыратылады. Қыста Сібірдің қатты суығы ... Орта ... ... ... ... ... әсері жақсы байқалады. ... ... ... ... климаттың
континенттігін арттырады.
Климат түзуші факторлар
Ауа ... көп ... бойы ... ... ... бір типтерін
климат деп атайтынын білесіндер. Климаттың пайда болуы оның себептеріне
байланысты. ... ... ... факторлар деп атайды. Қазақ – ... 3 ... ... күн ... ... ... төсеніш беті.
Күн радиациясының жер бетіне жетуі географиялық ... ғана ... ... және күн ... түсу ... ... ... түсу ұзақтығы Қазақстанда өте үлкен (2000 – 3000 сағат).
Мысалы, солтүстікте Қостанайда күн ... түсу ... 2132 ... ... сол ендікте орналасқан Мәскеу қаласы мөлшерінен 400 ... ... ... ... ... 3062 сағат. Мұндай көрсеткіштер Қазақстанның
оңтүстік ендіктерде ... ... жылы ... ... аз ... Күн ... ... ашық және бұлтты күндердің
таралу заңдылықтарына ... ... ... орта ... ... ... оңтүстікте 260 күн. Ашық күндер саны Қазақстаңда ... ... мен ... Қара теңіз жағалауынан артық. Бұлтты күндер
саны солтүстікте 60 күн ... ... ... ... 10 – ақ ... ... жылдық жиынтық радиация мөлшері солтүстікте 100
ккал/см2, ... 155 ... ... ... жыл ... ... Оңтүстікте шілде айында жиынтық радиация 15 – ... – ге кем ... ... ... 4 есе аз. ... жер ... ... бір бөлігі кері шағылысады. Жаңа жауған ақ қар күн ... – 80% – ын кері ... Қыс ... күн ... түсу бұрышының
аздығына және күннің қысқалығына, ... күн ... ... күн ... ... азаяды.
Атмосфера циркуляциясы
Ауа массалары. Республика аумағына, негізінен, ауа массаларының 3 типі
әсерін тигізеді: арктикалық ... – жай және ... ... өте ... жатыр. Тынық мұхит пен Үнді мұхиты
үстінде қалыптасатын ауа массалары Қазақстанға ... ... ... ... мен Солтүстік Мұзды мұхит және оның теңіздері ... ... ... тау ... ... ауа массалары
солтүстіктен оңтүстікке қарай да, батыстан шығысқа ... да ... ... ... ауа ... ... ... мұхит үстінде, Арктикада және
жағалық құрлықтар мен аралдарда қалыптасады. Солтүстік Мұзды мұхит ... ... ... ... ... қыста да, жазда да
төмен, сондықтан ылғалды көп ұстап тұра алмайды. Ауа өте ... ... Бұл ауа ... ... ... ... ... Қазақстанда
антициклонды ауа райы орнайды. ... ... ауа ... өтпелі мезгілдерде жиі өтеді, көктемгі және күзгі үсіктер соған
байланысты қайталанып отырады.
Қоңыржай ауа ... ... орта ... қалыптасады,
өйткені Қазақстан түгелімен қоңыржай климаттық белдеудің оңтүстік ... ... ... ... ... ауа ... қоңыржай ауа
деп аталады. Бұл ауа Қазақстанға жеткенше өте ұзақ жолдан ... ... ... ... ... ... бола ... да, батыстан келетін ауа
ағындары республикаға түсетін жауын – шашынның көбін ... ... ... ... жол бойы ... жауын – шашын жазықтарға азырақ
түседі. Жоғары қабатындағы ылғал таулы аудандардың ... ... ... ... жауады. Бұл ауа ... ... ... ... ... Ал ... ауа массалары ... ... ... ... ... онда ол ... ауа деп аталады.
Тропиктік ауа массалары Қазақстанға Орта Азия мен Иран ... ... ... ауаны иран ауасы деп те атайды. Бұл ... ... ... және ... қиыр ... аудандарын қамтиды.
Арал теңізінің солтүстік жағалауы мен Балқаш көлінің арасын қосатын ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Жамбыл,
Алматы облыстары жерін қамтиды. Жазда континенттік тропиктік ауа ... ... ... Ол – ... ауа мен оңтүстіктен келетін
тропиктік ауаның өзгеруінен пайда болған ... ... ... ... бұл типі, әдетте, Каспий маңы ойпаты, Тұран ойпаты, Оңтүстік
Қазақстан облысы ... ... Ол ауа ... ... және ... сонымен бірге шанды дауылдар жиі қайталанады.
Ауаның қысымы және желдер
Ауаның қысымы. Климат қалыптастырушы факторлар бір – ... ... ... ... ... ... ауа массаларының сипаты
мен бағытына және соғатын үстем желдерге ықпал етеді. Қазақстанның ұлан –
байтақ ... ... ... ... ... ... жазық бөлігі мен таулы аймақтарында ауа қысымының таралуы әр
түрлі. Қазақстанның ... ... ... ... алап ... Осы алаптан
солтүстікке және оңтүстікке қарай атмосфералық қысым біртіндеп азаяды.
Тауларда атмосфералық ... ... ... ... ... ... азая
береді. Оны климаттық карталарда изобар сызығының таралуынан байқаймыз.
Изобарлар – ауа қысымы ... ... ... сызық. Ауа қысымы мбар
бойынша есептеледі. Орташа жылдық ауа ... ... 977 мбар ... 1022 ... ... 1003 мбар. Таулардаауа қысымы аз. Алматыда
(теңіз деңгейінен 848 м биікте) 920 мбар, Жоғарғы ... ... м) 776 ... ... ... орнаған кезде ауаның қысымы артады. Мысалы,
Астанада 983 мбар, Атырауда 1026 мбар. ... ... ... ... қысымы
азаяды. Мысалы, Астанада 943 мбар, Алматыда 1012 мбар.
Жел. Қазақстанда желдің ... ... ... ... мен ... тығыз байланысты. Желдің климатқа әсері зор. Ол ауа массаларын
қозғалысқа келтіреді. Қазақстан жерін ... ... ... шамамен 50°
с.е. бойымен жоғары қысымды Воейков ... ... ... Ол – Сібір
антициклонының оңтүстік – батыс тармағы. Қыста да, жазда да қалыптасатын
бұл ... ... ... ... ... бөлігіндегі негізгі жел айрық
болып есептеледі. Қыста осы жоғарғы ... ... ... қарай
оңтүстік және оңтүстік – батыс желі, ал оңтүстікке қарай солтүстік және
солтүстік – ... желі ... ... Осы ... ... белдеуден
алыстаған сайын, желдің жылдамдығы ... ... ... ... ... ... ... жылдамдығы 4 – 6 м/с, ал Оңтүстік
Қазақстанда ол 4 – 2 м/с – ге ... ... ... ... ... Олардың орташа айлық жылдамдығы шілдеде солтүстік аймақта 2 – ... ... 1 – 2 м/с. ... биік ... ... ... да,
жазда да желдің екпіні біршама күшті келеді. Тауларда жазда соғатын ... ... ... ... ... ... ... кеш бататаудан)
жел түрлері басым. Бұларды тау ... жел деп ... ... және ... мысалы Жоңғар қақпасы мен Іле аңғары
сияқты жерлерде, соғатын жергілікті жел де бар. ... ... ... ... және ... Іле аңғарымен Шілік желі соғады. Жылдамдығы
20 м/с – ден, немесе сағатына 72 км – ден ... ... ... жел ... ... 30 – 60 м/с – ге ... күшті желдерге тоқталайық.
Ебі желі – Жоңғар ... ...... Ебінұр көлі
жағында қысым жоғары болғанда, ал Қазақстан ... ... ... ... ... ... жел. ... қақпасы ені тар тектоникалық жарық, ені
3 км шамасында. Ауа тау ... ... ... ... ... ... секундына 60 – 80 м – ге ... Қыс ... ... ... ... ... ... 8 – 10°С жоғары болады.
Сондықтан ол жылы желге жатады. Жалпы, бұл жел ішінде орта ... 70 – ... ... ... Еуразия материгі қызған кезде ... ... ... ... ... ... Ебі желі де баяулайды. Қазақтың
ғұлама ғалымы Шоқан Уәлиханов ебі желі туралы алғаш рет ... ... ... ... ... жел Алакөл маңы көлдерінен балық аулауды
қиындатады, жол ... ... да ... зиянын тигізеді.
Сайқан желі – Ебі желіне кері бағытта Жоңғар қақпасы арқылы Орталық
Азияға қарай соғып ... жел. ... ... ... ... ... ... күшіне енген кезде, Сайқан желі солтүстік – ...... ... ... ... ... 50 – 60 м/с. ... температура 30 – 37°С – қа дейін төмендейді. Сайқан жоталарын
қуалай соғатын жел ... ... желі деп ... Жел ... пен
көкек айлары аралығында күшті соғып, көктем мен ... ... ... ... ... су ... 1 м – ге ... көтеріледі. Тигізер зияны
көп. Сайқан желі уақыты 2 – 3 ... ... ... ... ... ... топырақты құрғатады, мал басын шығынға ұшыратып, жол қатынасын
қиыңдатады, балық аулауға зиянын тигізеді.
Шілік желі Шілік өзені ... ... ... ... ... ... аңғарына қарай ығысуынан пайда болады. Жел өзен аңғарын бойлап, күндіз
солтүстік – батыстан ...... ... ... ... ... бойы ... 8 – 10 м/с. Қыста үдей соққан жел қарды ұшырып, жол
қатынасын қиыңдатады.
Арыстанды – ... желі ... ... ...... Арыстанды өзенінің анғарымен соғады. Жел Мойынқұмның үстімен
өткенде құм түйіршіктерін ... ... қара ... ... ... ... азаяды. Сондықтан бұл желді халық «Қарабас желі» деп атаған. ... болу ... ... ауа ... ... және ... арасындағы тау
асуынан өткенде, ауа ... ... ... ... Арыстанды
өзенінің анғарында оның екпіні одан да күшейе түседі. Арыстанды – Қарабас
желі солтүстіктен үзбей ... ... Оның ... 35 ... желі – ... облысының оңтүстік – шығысындағы Жетіжол жотасы
мен Кіндіктас тау аралығындағы Қордай ... ... ... жел. ... ... ... ... орнаған кезде жылдамдығы 40 м/с – ... 144 км – ге) ... Бұл ... ... ... 55 күн күшті жел
соғады.
Мұғалжар желі. Батыстан немесе солтүстік – батыстан келген ауа массасы
түгелдей Орал тауынан әрі асып өте ... бір ... ... Мүғалжар
тауы етегінің үстімен өтеді. Бұл желдің пайда болуы жер бедеріне және
атмосфералық ... ... ... ... ... ... м – ге жететін қатты дауыл түрінде соғады. Ақтөбе, Маңғыстау, Атырау
облыстары жерінде ... ... жел ... ... ... талдағанда,
4 м/с – ден күшті желдерге ерекше көңіл аударылады. Өйткені ондай желдерде
жел диірмендерін қозғай алатын күш бар. Қазақстанда Арал – ... ... ... ... 4 м/с – ден ... Бұл желдердің
энергетикалық қоры 1 млрд кВт. Жел күші Қазақстанда құлықтардан су тартуға,
жел диірмендерін жүргізуге ... ... ... температурасының таралуы
Қазақстан аумағының кең – байтақ болуына, сондай – ақ ... ... мен жер ... әр ... ... ... да ... Ауа температурасының тәулік ішінде,
сондай – ақ жыл ... ... ... ... ... тән. Сонымен бірге
жазық, аласа таулы бөлікте жылдық және айлық орта температура солтүстіктен
оңтүстік бағытқа ... ... биік ... ... биікке көтерілген
сайын өзгереді. Ауаның орташа ... ... ... ... ... ... ... солтүстікте температура +0,4°С – тан, қиыр
оңтүстікте +13,7°С – қа дейін көтеріледі. Биік ... ... ... ... ауаның орташа температурасы төмендей береді. Қазақстандағы
ең суық ай – каңтар. Қаңтардағы орташа температура ... ... ... ... (Дарбаза) – 1,5°С. Республиканың солтүстігінде кейбір
күндері аяз – 54°С – қа ... ... ал ... шілде, тамыз
айларында +30°С – тан төмен түсу сирек кездеседі. Қазақстанның ең суық ... ... ... ... ауа ... бір ... – 57°С – қа ... таулы аймақтарда жазықтарға қарағанда қаңтар айының орташа
температурасының таралуы өзгеше. Қыста ... ... суық әрі ... ... және ... ... ... мен Сібір антициклоны
басым болады. Таулы аймақтарда қаңтардағы орташа температура ... ... да, ең ... ... ... Мысалы, Қапшағайда
(430 м) қаңтардың орташа температурасы – 11,4°С, ал Алматыда (848 м) – ... ... ... (1529 м) – 4,9°С, ... ... ... (2511 м) ... – қа дейін қайтадан төмендейді.
Қазақстанның ең жылы айы – шілде. Шілденің орташа ... ... ... +18,8°С, оңтүстігінде С Дарбаза)
+28,8°С. Жазда жылудың таралуына күн сәулесінің түсу ... мен жер ... ... ... ... Сондықтан оңтүстікке барған сайын ... ... Ең ... ... солтүстікте +41°С, ал оңтүстікте +47°С –
тан аспайды. Биік таулы аймақтарда жоғары көтерілген сайын ... ... ... ... ... Медеуде +18,5°С, Күйген – сайда + 14,5°С,
Үлкен Алматы келі ауданында + 11,4°С ... ... ... ... жылы ... ... тауларда орташа айлық температура
О°С – тан ... ... ... үсік ... күндер де кездеседі.
Жылдық орташа температуралық ауытқуы (амплитуда) ... 38 – 40°С ... ... ол 30 – 35°С. ... ... ... ... едәуір. Қаңтар айының орташа
тәуліктік ауытқуы – 9°С, ал ... ... – қа ... ... ... ... ... қаңтар айында – 9°С, шілде айында
+19°С. ... ең ... ... ... ... байқалады (30° С – қа
дейін).
Қазақстанның жылы маусымдағы ... ... оның ...... ... қарамастан егін шаруашылығына жалпы қолайлы.
Қазақстан аумағында атмосфералық жауын – шашынның таралуы
Қазақстанның жері, негізінен, қуаңшылықты ... ... ... ... ... ...... аз түседі және әркелкі
таралған. Жауын – ... ... ... оның ... ... қашық
жатуы және Еуразия материгінің орталыіында орналасуы зор әсерін тигізеді.
Қазақстанда жауын – шашынның орташа ... ... 130 – 1600 ... ... Арал ... солтүстік – шығысына іргелес жатқан
аудан мен Балқаш көлінің батыс бөлігінде жауын – ... не бары 130 ... ... одан да аз ... ...... ең көп түсетін жері –
Батыс Алтай.
Республиканың жазық және аласа таулы бөлігінде ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке карай келеді. Жауын – шашын солтүстікте 400
мм – ден көбірек (Петропавлда 425 мм), ал ... ... 275 мм – ... ... 130 мм – ге ... ... ... шығысқа қарай жауын –
шашын мөлшері кемиді. Батыстағы Орал қаласы маңында 374 мм ... ... ... 200 мм. Қазақстанның таулы бөліктерінде жазық, аласа
таулармен салыстырғанда жауын – шашын мөлшері мол. Республиканың шығыс және
оңтүстік – ... биік ... ... ылғалы мол өңірлер болып саналады.
Таулардың жел жақ беткейлерінде 500 мм, ал Кіші Үлбі ... ... 1600 мм ... ... Қазақстанда атмосфералық жауын – шашынның
таралуы ... ... ... ... ... – шашын мөлшерінің 70 –
80% – ы жылдың жылы мезгілінде түседі. ... көп ... ... ... ... ... аймақта және шығыс, оңтүстік – ... ... ...... таралуының жаздық минимумы айқын байқалады.
Республиканың оңтүстік аудандарында кей жылдары жазда 2 – 3 ай бойы ... ... ... ... ... де болады. Бұл кезде «құрғақ» жаңбыр
байқалады, яғни жаңбыр тамшылары жер ... ... ... буға ... Ал
жаңбыр жауғанда, көбіне күн күркіреп, найзағай жарқылдайды. ... ... ... – шашын жалпы аз түседі. Сондықтан қар жамылғысы қалың
емес. Республиканың солтүстігінде қыста ... ...... 20 – 30% –
ы, оңтүстігінде 50 – 60% – ы ... Бұл ... ... жиі ... ... байланысты.
Қазақстан жерінде қар жамылгысының жату ұзақтығы әркелкі. Солтүстікте
қардың қалындығы орта есеппен 20 – 30 см ... қар ... 125 – 165 ... ... ... ... 10 – 15 см, қар 40 – 60 күн жатады.
Таулы аудандарда қардың ... мен жату ... ... ... Іле ... ... (3036 м) қар ... қалыңдығы 90
см, 230 күн қар ерімей жатады. Республика ... ... тек ... ... ... ғана ... оның ... мөлшеріне де байланысты. Егер булану
мөлшері аз ... онда ... ... және ... ... мөлшері
жылдық жауын – шашын мөлшерінен көп болған жағдайда, ылғалдылық жеткіліксіз
болады. Жылдық жауын – ... ... ... ... ылғалдану
коэффициенті деп атайды. Егер ылғалдану коэффициентін К ... ... ... ... ... Ж ... ал ... Б әрпімен белгілесек,
онда К=Ж+Б болып шығады. Егер ...... ... ... ... ... онда ылғалдану коэффициенті бірге тең болады.
Мұндай ... ... ... болып есептеледі. Ылғалдану көрсеткіші
бірден аз болса, онда жарытымсыз деп есептеледі. Мысалы, Қазақстан жерінде
1 – ге жақын коэффициент ... ... ... дала ... Қазақстанның биік таулардан басқа барлық өңірлерінде буланушылық
бірнеше есе ... ... ... ... Түркістан – да
буланушылық 1250 мм, жауын – шашын 238 мм, ылғалдану коэффициенті 0,19. ... аса ... ... ... ... зоналарының таралу ... ... ... ... ... ... жылу мен
ылғал мөлшері арасындағы байланысты, ... пен ... ... өзен мен көл ... ... ... анықтауға, сонымен
бірге ылғал сүйгіш және қуаңшылыққа ... ауыл ... ... аудандарды белгілеуге мүмкіндік береді.
Агроклиматтық ресурстар
Адам баласы және өсімдік пен ... ... үшін ... ... ... т.б. ... екені бұрыннан белгілі. Адам баласына климат қорларын
маңызды емдеу ... ... ... ... Медициналық және
курорттық климатология ғылымдары бірқатар ... ... ... температура, ылғалдылық, жел және т.б.) кешендік сипаттаумен
шұғылданады. Мысалы «комфорт зонасы», яғни ... ... ... ... ... ... жайлы әсер етеді.
Агроклиматтық қорларды сипаттайтын Қазақстан аймақтарының агроклиматтық
анықтамалары шығарылады. Онда жылу мен ... ... ауыл ... даму ... үсікке шалдығу ықтималдығы, күздік дақылдардың
қысқы жайы т.б. мәліметтер беріледі.
Қазақстан аумағында жылу барлық ауыл ... ... ... ... ... ... температура 10°С – тан жоғары
температураның жиынтығы ... ... ... 2000° – 2100°, ал
оңтүстікте 4300° – 4600° – қа ... ... ... ... ... ... температура 10°С –
тан жоғары болатын жерде, өсіп – өну кезеңі 130 – 135 ... ... ... ... ... ... зығыр, көкөніс және бау – бақша ... ... ... ... ... ... ... құрғақ. Жылу қорлары 2400° – 2800°.
Орташа температура 10°С – тан жоғары болатын кезең— 150 – 160 күн. ... ... ... ... және ... өсіруге болады.
Республиканың оңтүстігіңде өсіп – өну кезеңінің ұзақтығы 180 күннен
астам. Күннің жылуы мен сәулесінің молдығы ... ... ... ... қызылшасы және т.б. жылу сүйгіш дақылдарды өсіруге мүмкіндік береді.
§22. ... ішкі ...... ... ... күйінде болатын және бір ... ... ... ете ... ... – бір минерал. Қазақстанның жер бедерінің әр
түрлі ... ... ішкі су да ... ... Шөл мен шөлейт
зонасында көлдер мен өзендер аз, ал дала және ... дала ... ... ... ... ішкі суды төрт түрге бөлеміз:
1. өзендер,
2. көлдер,
3. жер асты суы,
4. мұздықтар.
Қазақстанның өзендері
Өзен жүйелері және өзен алаптары. Қазақстан ... ...... 85
мың өзен бар. Олардың ... 7 ... ... Тобыл, Есіл, Жайық,
Сырдария, Іле, Шу) ұзындығы 1000 км – ден ... ... ... ... Мұзды мұхит және ішкі тұйық көлдер алаптарына құяды. Екі
алап арасындағы суайрық Сауыр – ... тау ... ... ... Торғай үстірті арқылы өтіп, Оңтүстік Оралға тіреледі. Солтүстік
Мұзды мұхит алабы өзендерінің су ағыны тұрақты ... Бұл ... ... ... және Тобыл салаларымен) жатады. Республика өзендерінің едәуір
бөлігі ішкі тұйық алапқа ... Ішкі ... алап ірі ... құятын
өзендер жүйесімен келесі сатыдағы кіші ... ... Бұл ...... Арал теңіздері және Балқаш көлі. Ішкі тұйық алапқа ұсақ
көлдерге құятын, құмға барып сіңіп кететін, сондай – ақ ... ... де ... ... ... ... ... Қазақстан өзендерін қамтиды.
Оларға Жайық, Жем, Сағыз, Ойыл, Үлкен – өзен, Кіші өзен және т.б. ... ... ... ... және Орталық Қазақстанның оңтүстік бөлігінің
өзендері жатады. Өзендер шөл зонасында ... және өзен ... ... ... Сырдария, Арыс саласы мен Шу, Сарысу, Торғай, ... ... ... ... Сырдариядан басқасы Арал теңізіне жетпей ... ... ... шағын көлдерге құяды.
Балқаш – Алакөл көлдер жүйесіне Қазақстанның оңтүстік – шығысындағы
өзендер кіреді. ... ... ... ... Іле, ... Сарқан, Басқан
және т.б.
Өзен жүйесінің ерекшеліктері. Қазақстан өзендерінің бірінші ерекшелігі
– жастарының әр ... ... ... өзен жүйелері ескі, өзінің даму
сатысының ... ... ... ... жазықтардағы өзендердің
аңғарлары жақсы түзілген әрі кең болып кетеді. Бұл ... ... ... ... баяу, ал бүйірлік шаюы күшті болады. Таулы аймақтардың
өзендері геологиялық тарихы жағынан жас, өз ... ... ... Бұлардың бойлық қимасы тік, құламалы келеді, яғни қалыптасып
бітпеген. Өзендердің ... шаюы ... ... ... шаюы ... ... ... ... ... ... | |
| ... кезең |Ылғалды кезең |
|Балқаш |17516 |19000 ...... ... |5000 |5500 ... – Нұра |1500 |1590 ... сор |1000 | – ... теңізі |620 |960 ... |465 |747 ... |455 |465 ... |315 |456 ... Қарой |309 |320 ... |228 |286 ... ... ... ... |740 ... |200 |336 ... |191 |. ... |118 |170 ... |163 |213 ... |146 |250 ... |144 |400 ... |126 |176 ... |123 |220 ... |120 |190 ... асты ... асты ...... ... және газ ... Жердің литосфера
қабатында, тау жыныстарының арасындағы қуыстарда, кеуектерде, ... ... Олар ... көл, ... және ... суларымен бірге жер шарының
гидросфера қабатын құрайды. Жер асты ... сол ... ... тау жыныстарының сипатына қарай әр түрлі болады.
Жарықшақтың қат – қабатты типті жер асты сулары Маңғыстау, Мұғалжар,
Сарыарқа тауларындағы ... және ... ... қат – ... Жер асты суының бұл типі таулы өңірлердің 860 мың ... ... Қат – ... жер асты ... типі ... жыныстардың
арасында кеңінен таралған. Олар ірі ойыстардан Іле, Торғай, ... ... ... 100 ... ... қабаттар арасында молынан іркілген.
Тереңдік жағдайларына қарай жер асты ... ... ... суы және ... деп ... ... суы – жер бетіне таяу орналасқан су өткізбейтін бірінші
қабаттың үстінде жатқан сулы қабаттағы жер асты суы. Оның ... жоқ, ... 1 жыл ... маусым сайын өзгеріп отырады. Жауын – шашын көбейсе
көтеріледі, жер беті ... ... Еспе суы 3 – 30 м ... өзен жүйесі сирек өңірлерінде еспе суы мен терең
қабатаралық жер асты ... ... ... бар. ... еспе суын көне заманнан
– ақ пайдаланып ... ... ... негізінен, құдық суын
пайдаланады, ал шөлді ... ... ... ғана мал ... ... ... ... шаруашылығының суға деген өскелең кажетін
еспе суы қамтамасыз ете алмайды. Соңдықтан судың жаңа мол көзін табу ... су ... де ... бұл – ... ... – аралық жер асты суы.
Республикада артезиан алаптары табылды. Олардың ауданы Балқаш сияқты 70
көлдің ... тең. ... ... ... ... ... 1126 жылы шыңырау құдық қазылып, су алынуына байланысты
аталған. Бұл – су ... ... ... ... ... күшті жер
асты суы. Артезиан сулары платформалар мен ойпаттарда, тау аралық ойыстарда
кездеседі. Қазақстанда тұщы ... ... 50 – 2700 м, ал ... және ... одан да ... ... Каспий маңы ойпатында 10 – 23 км – ге ... ... 300 – 500 м ... 50 мың км2 жерді алып жатқан
тұтас жер асты теңізінің бар ... ... Оның суы ... де, ... да ... ... 80 – 300 м терендікте жатқан орасан зор жер
асты су алабы табылды. Жер асты суы ... ... да ... ... ... ... да ... Алматы қаласы, 14 облыс
орталығы, 200 – ден астам аудан орталығы, өнеркәсіп және 3500 – ден ... ... ... мен елді ... қазірдің өзіңде жер асты суымен
қамтамасыз етіледі. 100 млн гектардай ... ... 50 ... ... ... ... алады. Таяу жылдар ішінде жер асты
суы бұдан да кең пайдаланылатын болады.
Қазақстаңда жер астынан ысгық (термальды) су табу үшін ... ... ... ... жер асты суы ... ... – ақ үйлерді,
жылы жайларды, фермаларды және моншаларды жылыту үшін ... су. ... ... өңірінде өте тереңнен атқылап, жер
бетіне шығып жатқан емдік ... мол ... су ... ... ... және құрамындағы газдар мен тұздардың түрі ... ... ... калийлі, натрийлі, темір және т.б.) болып ... ... ... ... бар ... Қапаларасан, Сарыағаш, Жаркентарасан
курорттары, санаторийлері, емханалары салынған. Бұрыннан белгілі минералды
қайнарлар ... ... ... көп ... ... ... ... үшін пайдаланғаны болмаса, олар әлі игерілмеген.
Республика жерінде 300 – ден аса минералды бұлақ зерттеліп, олардың әр
түрлі ... ... ... ... Олар ... ... ... белгілі. Мысалы, Алмаарасан радонды ыстық минералды су көзі ... бері ... ... ... ... ... ... Рахман қайнары жөніндегі алғашщл деректер баспасөз бетінде 1834
жылы жарияланған. Қызылорда аймағындағы Жаңақорған санаторийі 1919 ... ... ... ... су көздерінің бірі – мұздықтар. Мұздықтар
– тұщы судың орасан зор қоймасы. Қазақстан ... ... ... ... ғалымдары республика ... ... ... ... ... тау мұздықтарының картасы
жасалды. Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... оңтүстік – шығыс аймақтарындағы Алтай, Сауыр жоталары, Жоңғар ... ... Іле ... ... Алатау, Теріскей Алатау жоталары.
Республиканың барлық тауларында 2724 ... бар. ... алып ... ... км2. Бұл ... ... ... көлемі 100 км3. Ол – Қазақстан
жерінде жиналатын өзен ... ... ... екі есе ... тұщы ... пайда болу үшін, олардың орналасатын жер бедері болуы және жауын
– шашын қатты күйінде жет— кілікті ... ... ... ... барлық
табиғат зоналарындағы тауларда орналасқан. Таулы ... ... ... биік ... ... ... мұз бен қар көзге түседі. Жыл ... қар еріп ... ... қар ... деп ... білесіндер.
Қазақстан тауларында қар сызығы ауаның ... мен ... ... ... ... ... Мұздықтар қар сызығынан
жоғарыда орналасады. Қар сызығы оңтүстікте биік болады, солтүстікке қарай
едәуір темендейді. Қар сызығының ... ... Тянь – Шань ... м, ... ... 2600 м аралығында жатыр. Бір тау ... және ... ... қар ... ... 200 – 400 ... жасайды. Тіпті бір беткейдің өзінде де батысы мен шығысында қар
сызығының биіктігі ... метр биік не ... ... ... ... қар ... ... биіктігі солтүстік беткейде 2300 – 2800 м,
оңтүстікте 2500 – 3000 м, Сауырда 3300 м. Қар ... ... ... 3300 – 3500 м, ... ... 3300 – 3900м, ал Тянь –
Шаньтау ... гал ... ... атап айтқанда, Іле Алатауының
солтүстік ... 3700 – 3900 м ... ... 3900 – 4200 м ... тауларда әркелкі орналасқан. Ең көп шоғырланған ауданы Жоңғар
Алатауындағы 1369 мұздықтың ауданы 1000 км2. Оның 689 км2 – і ... ... Тянь – Шань тау ... ... ... 1009 ... км2 жерді алып жатыр. Қазақстан Алтайында мұздану ауданы 89 км2 – ... 328 ... бар. ... ... 18 ... ... ... мұздықтар типтерінің 3 түрлі негізгі тобы бар:
1. Аңгарлық мұздықтар кәдімгі ... ... ... мұздықтарға жатады.
Олар бүкіл мұздықтар ауданының 66% – ын қамтиды.
2. Тау беткейлерінің мұздақтары тік ... ойыс ... ... ... ... кішігірім терең дөңгелек қар
қазаншұңқырларында орналасқан. Қар ... ... ... ... 33% – ын алып жатыр.
3. Тегістелген төбе мұздықтары биік таулар ... ... ... ... ... жиі ... ... сирек, бүкіл мұздықтар
ауданының 1% – ына тең.
Қазақстан мұздықтары, әдетте, шағын болып келеді, ... 1 – 2 км ... 3 – 4 км – ге ... ... да сол ... ... көпшілігі
Қазақстан табиғатын зерттеуге зор үлес қосқан ғалымдардың, әдебиет ... ... ... аталады. Қазақстандағы ең үлкен
мұздық – Іле Алатауындагы Корженевский мұздығы, ұзындығы 12 км, ... ... ... қалындығы шамамен 300 м – дей. Аңғарлық мұздықтардың қалыңдығы
50 – 100 м, ал тау беткейлерінің ... ... 10 – 30 ... ... ірі ... ірі ... ... жерлерде
орналасқан. Сондықтан мұздың суы – тау өзендерінің ... ... ... ... жерінде суының 85% – ы, жазыққа ... ... – ы ... ... ... ... Қатын, Үлбі, Шарыш өзендері,
Жоңғар Алатауында Тентек, Лепсі, Басқан, Ақсу, ... ... Тянь – Шань ... Үлкен, Кіші Алматы, Есік, Тұрген, Шарын, Текес, Күнгес өзендері
мұздықтардан басталады.
Қазақстанның биік ... ... ... Қыста мұз ... – 10°С – қа ... ... ... ... қабаты еріген
кезде температура 0°С шамасында болады. Биік ... ... ... ... ... ... жерлерге де әсерін тигізеді. Қазақстан
тауларында ауданы 20000 км2 – дей көп жылдық тоң ... ... ... ... төменгі шекарасы Алтайда 2000 м, Сауырда 2300 м, ... 2800 м және Тянь – Шань ... 3000 м ... ... ... ... ... көлемі кішіреюде. Орташа
алғанда, Алтайдың мұздықтары жылына 15 – 20 м – ге, ... ... 30 ... м – ге, Іле ... Шокальский мұздығы жыльша 30 м – ге дейін
шегініп отырады.
§23. Қазақстанның топырағы
Топырақ – ... ... ... Жердің геологиялық тарихында
алдымен топырақ пайда болған. Палеогеографиялық ... ... ... жұқа ... ... 500 млн жыл ... ... дәуірінде
пайда болыпты. Бұл кезде өсімдік жамылғысы әлі қалыптаспаған.
Топырақ құрайтын факторлар. Топырақты ... ... ... ... ... XIX ... 80 жылдарында орыс ғалымы В.В.Докучаев топырақтың
табиғи және ... дене ... ... аталған ғылымның негізін салған.
Топырақтың пайда болуының, ... ... ... бар. ... – су,
ауа, жылу, өсімдік және тірі ағзалардың әсерінен ... ... жер ... ... ... пайда болған ерекше ... ... осы ... көп ... үздіксіз әсерінің нәтижесінде
құнарлы топырақ қабаты пайда болады.
Табиғатта топырақтың түзілуі – өте ... ... ... ... мерзімде таулар қирап, мүжіліп, шыңдар уатылады. Құм мен саздар
суға жуылып – шайылып, ... ... ... ... шаңданады. Бұл процестер
ғасырлар бойы жалғасады. Жаңбыр, жел қатты болса, жер беті ... ... ең ... қасиеті – табиғи ... яғни ... тез әрі ... ... ... жасайтын қоректік заттардың мол
болуы. ... ... ... ... ... ... жетекші фактор –
ағзалардың тіршілік ... Олар ... ... ... ... тау ... ... берген, одан шірінді пайда болған. Шірінді
үгілген майда жыныстармен араласып кіріккен. Осылайша ... ... ... ... ... ... өнімдерімен топырақты
байытады, өлгендері шірінді мөлшерін ... ... ... топырақ
пен органикалық қалдықтарды ішінен өткізгенде, өзгертіп, өндеп ... ... ... ... ... да зор ... бар. Бұл ... қатысатын
өсімдіктердің, жануарлардың және микроорганизмдер тіршілігі ... ... ... ... ... тоқтайды, ал куаңшылық кезеңде
баяулайды. Климат табиғаттың басқа компоненттері сияқты, топырақтың ... ... ... заңдылықтары бойынша таралуына әсерін
тигізеді.
Топырақты механикалық құнарлылығына қарай ажырату. Механикалық құрам –
топырақтың ... және ... ... ... ... ... ... әр түрлі болады. Оны анықтау қиын емес. ... алып ... ... саз бен ... бар ... біріккіш
келеді. Ал құрамы құмды, құмдауытты, саздауытты болса, онда ... ... ... жеке ... ... ... оның құрылымы деп аталады.
Шірінді өсімдіктің қоректенуі үшін ғана керек емес, ол топырақ құрылымының
түзілуіне ... ... ... ... құнарлылығы оның құрылымына
байланысты. Шірінді мен кальцийге бай қара ... ... ең ... ... ... ... ... көлемі 10 мм – ге ... ... ... ауа, су оңай өтіп, өсімдіктердің өсуіне қолайлы
жағдай туады. Құрылымы кесек топырақтарды құрылымды топырақ деп ... ... ... болмайды. Топырақ құрылымы нашар жерлерде қар суы ... ... ... ағып ... ... топырақтар тыныс алады. Күндіз топырақ
қызады, ... ... ... ... ... ... керісінше ауа топыраққа
өтеді.
§24. Табиғат зоналары
Табиғат зоналарының таралуы географиялық ... жер ... және ... жылу мен ... ... ... зона ... тән климатымен, топырағымен, өсімдік және жануарлар
дүниесімен ерекшеленеді. Кейде бір зонаның ішінде ... ... ... ... де ... ... бөлігінде солтүсгіктен оңтүстікке қарай бірте –
бірте орманды ... ... ... және шөл ... ауысып отырады. Сонымен
бірге бұл зоналарда топырақ және өсімдік жамылғысы батыстан шығысқа қарай
да өзгереді, өйткені осы ... ... ... ... биік таулы аудандарында зоналар ... ... ... ... белдеулер) ауысып отырады.
Орманды дала зонасы. Қазақстан жеріне орманды дала ... ... шеті ... ... ... далада шоқ – шоқ болып ормандар
өседі. Қазақстанның ормалды дала ... ... ... ... мен ... ... аз ғана ... (2,5% – ға жуык) алып жатыр. Орманды дала
зонасының жер бегі ... Онда ... ... ... ... көл алып жатыр. Зонада 6 мыңнан астам көл бар. Орманды дала
зонасының климаты басқа зоналарға қарағанда біршама ... ...... ... (370 – 430 мм), оның көбі ... ... Жазы ... ыстық,
шілденің орташа температурасы +18°С, +20°С. Қысы едәуір суық, кей ... аяз ... ... ... – 51°С, – 53°С – қа дейін төмендейді.
Қаңтардың орташа темпера – турасы – 17°С, – 19°С.
Өзендері түгелдей дерлік қар ... ... ... ... ... т.б. ірі өзендердің суы халықтың тұрмыс қажеті үшін ғана
емес, өнеркәсіп мақсаты үшін де пайдаланылады.
Зонаның солтүстік ... қара ... ... ... 75 см ... ... оның құрамының 9% – ына жуығы шірінді болады. Зонаның
оңтүстігіне ... қара ... ... кеми түседі, шіріндінің мөлшері
де 6% – ға дейін азаяды.
Қазақстандағы орманды дала зонасы топырағының Шығыс ... ... дала ... ... ...... ... сортаң болып
келуі. Зонада көбінесе дала және ... дала ... ... ...... шоқ – шоқормандар кездеседі.
Өсімдік жамылғысы жыртылмаған үлескілерді жауып тұратын ... және ... ... дәнді дақылды өсімдіктерден тұрады. Мұнда қызғылт сабақты
боз, шоқ түпті бетеге, ... ... өте көп. ... ... қарабас
шалғын мен қылқансыз арпабас алып ... ... ... ... ... шөптің кішкене ақ жасыл шатырша гүлдері мен ... ... ... ... түстес гүлдері өседі. Бұршақ тұқымдастардан сары гүлді
беде, көк түсті бұршақ бар. Батыс Сібір жазығының ормандары шоқ – шоқ ... ... ... Жалпы Сырт қыраты ормандарында жалпақ жапырақты
ағаштар (емен, жөке, қандыағаш) басым ... Олар шоқ – шоқ ... ... ... ... арасында өсетін бұталарға (тал, долана,
итмурын, қарақат) жатады. Сабағы жіңішке, шырынды, ... ... ... ... жиі ... ... ... аңқыған иісі бар қызыл күрең түсті
бүлдірген көз жауын алады. Ағаш ... ... ... ... ... ... Еуропа даласына, Солтүстік Қазақстан орманды ... ... ... ... ... ... өзен аңғарларын бойлай ... де ... дала ... ... өзенінің аңғарында шоқ ормандар үлескілері,
Ертіс жағасын бойлай құм шағылдары үстінде ... ... ... ... ... Қарқаралы, Баянауыл және т.б. тауларының
гранитті массивтерінде қарағайлы ормандар ... Олар тау ... ... көлдерді қоршап жатқан далада ерекше көркем ... ... Бұл ... ... ... ... және
демалыс үйлері орналасқан.
Орман байлықтары болып саналатын шоқ қайыңдар мен шоқ қарағайлар және
бұталар 10 млн ... ... ... алып ... ... ... ... мемлекет тарапынан қорғауға алынған.
Дала зонасы Қазақстанның біраз аумағын, дәлірек айтқанда, 26% – ... алып ... Дала ... ... дала зонасының оңтүстігінен
басталып, батыстан ... ... 2200 км – ге ... кең ... ... – 54°, – 50°с.е. аралығында орналасқан. Дала зонасына ... ... ... ... Торғай үстіртінің солтүстігі, Мұғалжар ... ... ... Сырт ... ... маңы ойпатының солтүстік
жартысы, Орал ... Жем ... ... солтүстігі мен орталық
аудандары жатады. Дала климаты континентті, жазы ыстық әрі құрғақ, ал ... қары жұқа ... ... ... ... – 16°С, – ... ... ... +18°С – тан, ... +23°С – қа ... 300 мм – ге ... жауын – шашын жауады, бірақ мұның мөлшері
солтүстіктен ... ... азая ... ... ... ... шұғылдануға толық мүмкіндік береді.
Дала зонасы өзендерінің деңгейі төмен. Зонаны Ертіс, ... ... ... Торғай, Шар, Ырғыз және бірнеше шағын өзендер кесіп өтеді.
Олардың жылдық ағысының 80% – ы ... су тасу ... ... ... мен өнеркәсібі дамыған бұл аудандарда су әлі де ... ... да ... су ... оны су ... мен
каналдар (Ертіс – Қарағаңды) арқылы пайдаланады.
Дала зонасының ... қара және ... ... топырақ типіне жатады.
Зонаның солтүстігі топырақ қабатында жоғары өнім жинауға жеткілікті 6% – ға
жуық ... бар. ... ... ... шірінді кеми түседі де,
бірте – бірте қуаң далаға тән қызғылт күрең топыраққа айналады. Бұл ... ... ... көбірек кездеседі, олар арнаулы тыңайтқыштар ... ... ... ... ... күрең топырақтың құнарлы жерлері егін
шаруашылығы үшін жарамды. Дала зонасы ... ... бай. ... боз,
бетеге, атқонақ, еркекшөп, кермек, қаңбақ басым өседі. Ойпаң және ... ... өзен ... ... есімдіктер тараған.
Шалғынды өсімдіктерден бидайық, қылқансыз арпабас, шалғынды қоңырбас басым,
аса ... ... қияқ пен ... ... ... шалғындарынан мол пішен
алынады.
Даланың оңтүстік бөлігінде негізгі өсімдіктермен қатар жусанның кейбір
түрлері өседі. Кей жерлерде ... ... ... алып ... ... арасында дәрі – дәрмектік ... де бар. ... шай – шөп, ... ... ... ... Жаз бойы дала –
ның түрі үнемі өзгеріп отырады. Дала көктемде ғана қысқа ... ... ... ... ... шөп ... сарғайып кетеді.
Шөпейт зонасы. Шөлейттің климаты құрғақ, тым континентгі. Жауын – шашын
аз, жылдық жауын – шашынның мөлшері 180 – 300 мм ... ... ... жаздың басында жауын – шашын мол түседі, қыста жауын – шашын аз жауады.
Жаз барлық жерде ыстық. Шілденің орташа ... +22°С, +24°С, ... +40°С – қа ... ... Қысы ... ашық ... күндер басым болады.
Қаңтардың орташа температурасы – 15°С, – 17°С, ең ... ... ( ... ... ... байқалады. Шөлейт зонасында жазда ... суы ... ... ... ... ... ең ірі өзендері – Ойыл,
Жем, Торғай, Сарысу, Аягөз. Шөлейт зонасында 3000 – нан ... көл ... суы ... ... ащы ... ... ... – ашық қызыл қоңыр топырақ. Қызғылт күрең
топыраққа қарағанда оның құрамында ... аз ... ... беткі
қабатында шірінді 2 – 3% ғана. Саз топырақты жазықпен ойпаң ... ... орын ... Шөл, дала ... ... әрі ... таралған. Өсімдік жамылғысы, негізінен, бетеге, ... ... ... Кейде жусан келемді жерлерді алып ... ... түсі ... ашық ... ... Кей ... ... изен, ебелек, теріскен, көкпек өседі. Еспе суы жер бетіне таяу
жатқан ... ... ши ... ... ... ... ... және т.б. жоталардың аңғарлары арасында әр түрлі шалғын шөптер
көп өседі. Бұл ... ... ... ... және қарағай шоқ
ормандары кездеседі. Бұлардың арасында долана, мойыл, итмұрын, қарақат ... ... ... ... ... ... биік ... өлкенің етегіне
дейін созылады. Шөл зонасы республика аумағының 44% – ына ... ... ... ... ... және ... тасты шелдер кең тараған. Қазақстанға
тән емес, бүлар тек ... ... ... климаты тым континентгі және аса құрғақ. Жалпы жауын – шашынның
жылдық орташа мөлшері 200 мм – ден ... ... ... ... ...... 100 мм – ге де ... Жазда жаңбыр өте сирек
жауады. Жауьш – шашынның көбі ... ... Қысы ... аяз 40°С – ... ... Жазы өте ... қапырық әрі құрғақ. Шілденің орта
температурасы ... +24°С, +26°С, ... +28°С, +30°С. ... ... ... +70°С – қа ... қызады. Осының бәрі буланудың
көп болуына септігін тигізеді. Көктемде еріген қар суымен ... мен ... ... кеуіп кетеді. Олардың түбінде қалың тұз
қабыршақтары пайда болып, ондай жерлерде ешқандай өсімдіктер өспейді.
Шөл зонасы ... және ... ... екіге бөлінеді. Солтүстік
шөлдерге Үстірт және Тұран ойпатының солтүстік жартысы, ... ... ... маңы ... ... Ал ... ... Үстірттің
оңтүстігі мен Қызылқұмды қамтитын Тұран ойпатының оңтүстік жартысы жатады.
Қазақстан аумағын ...... ... кең – ... жерінің табиғаты алуан түрлі, бір – бірін
қайталамайтын табиғат ... ... ... ... екі дүние
бөлігін (Еуропа мен Азия) біріктіріп жатыр. Осыған сәйкес қайталанбас
көркем табиғатымен, кең ... ... ... ... ... ... ... климатымен, теңіз деңгейінен төмен жатқан ойыстарымен,
күрделі геологиялық құрылысымен, көне географиялық тарихымен, мол ... ... ... ... ... мынадай ірі табиғат
аймақтарына бөлуге ... ... ... жазығы,
2. Тұран ойпаты,
3. Батыс Сібір жазығы,
4. Сарыарқа,
5. Орал,
6. Алтай,
7. Жоңғар Алатауы,
8. Сауыр – Тарбағатай,
9. Тянь – Шань.
§25. Шығыс Еуропа жазығы
Географиялық ... ... ... ... ... ... – шығыс бөлігі ғана кіреді.
Аймақ геологиялық дамуы мен ... ... ... ... ... оңтүстік – шығыс бөлігі болып табылады. Шығыс Еуропа жазығы
– аса ірі жазықтардың ... ... ... ... ... алып
жатқандықтан, мұны Шығыс Еуропа жазығы деп атайды. Бұл аймақ Мұғалжармен,
Үстіртпен, оңтүстігінде Маңғыстаумен шектеседі. ... ... ... ... Сырт ... Орал алды үстірті және Каспий маңы ойпаты
жатады.
Геологиялық құрылысы мен жер ... ... бұл ... жазықтың оңтүстік – шығыс бөлігі ... ... Сырт ... ... маңы ... және Орал алды ... атты
географиялық аудандардан тұрады. Бәрінің тұғыры палеозой ... ... ... беті ... ... ... шөгінділерімен
жабылған. Судан босап, ... ... осы ... ... келген.
Континентті даму тұсында әрбір ауданның өзіндік жер бедері, топырағы мен
өсімдіктер жамылғысы қалыптасқан. Орал алды үстірті ... бор ... ал ... Сырт ... ... ... кейін қалыптасқан.
Каспий маңы ойпаты соңғы мұз басу кезеңінен ... ғана ... ... ... ... ... 300 м ... ауа алмасуы жағдайының
ұқсастығы, солтүстіктен оңтүстікке қарай ... азая ... осы ... ... ... орнығуына себеп болған.
Жалпы Сырт – Оңтүстік Орал мен Еділ ... ... ... ... ... Қыраттың жер бедері Жайық өзеніне оң жақтан кеп құятын ... ... ... және т.б. ... арналарымен тілімделген.
Қыраттың қазақстандық бөлігі, ... ... – бірі ... ... тұрады. Ол солтүстіктен (100 – 150 м) оңтүстікке қарай (60 – 70
м) ... ... ... алды ... ... маңы ойпаты мен Мұғалжар тауларының ... Оның ...... беті 400 – 450 м – ге ... көтерілген.
Жем, Қайнар, Сағыз, Ойыл, Елек, Ор, Сарықобда, Үлкенқобда, Бұлдырты, Өлеңті
өзендері басын осы жерден алады. Үстірт оңтүстік – ... ... ... – 150 ... маңы ... ... Сырт қыраты, Орал алды үстірті Каспий
теңізінің ... ... ... ... жағы ... ... ... – жекелеген жоталар мен өзен бойларында кақ, сорлар, құмды
аудандары бар кең жазық ... Ол ... ... ... ... ... ... шөгінділерінен түзілген. Ойпаттың оңтүстік беті – теңіз
деңгейінен төмен ... ... ... ... тұз ... ... ... қарағанда тұзды сорлар, қақтар көбірек. Ойпат арқылы
Жайық өзені мен оған құятын ... ... ... ... ... ... ... бірінші және екінші Шежін, Шідерті, Жымпиты, Қалдығайты
және т.б.) ағып ... ... ... ... ... ...... мен қарасуларға айналады. Сонымен бірге ойпатта Шалқар, Балықты,
Аралсор, Бесоба сияқты көлдер де ... маңы ... ... ... ... теңіз табаны болған. Өткен
ғасырдың 70 ... ... ... мен Макат мұнай кеніштері орналаскан
Тентек соры су ... ... ... ... шығанақтары судан 30
жылдары ғана босаған. Теңіз табаны судан біртіндеп босап, ... ... Жер асты ... ... ... ... жер бедерінін,
пішіні, топырағы мен өсімдік жамылғысы қалыптасқан. Алайда ... 60 мың км2 ... алып ... ... ... ... бар. Жел
бұл өлкенің жастығына қарамай, жер бетін ... ... ... ... ... құм төбелерді бэр төбешіктері деп атайды.
§26. Тұран ойпаты
Географиялық орны
Тұран – ... ... ... шығысына дейін алып жатқан
кең жазық. Оған Маңғыстау, Үстірт, Торғай үстірті, Арал ... ... ... – құм, ... Мойынқұм, Балқаш – Алакөл аймағы түгел
кіреді. Жер бедері мен оның ... болу ... ... біркелкі емес.
Жер бедері мен геологиялық құрылысы Тұран ойпатының ... ... ... ... ... ... ... Жер бедерін
қалыптастыруда денудациялық – аккумуляциялық – аллювийлік ... ... ... ... ... мезозой дәуірінде пермь, триас
құмтастары мен ... тағы ... ... қосындыларынан
түзілген. Ең биік тауы – Қаратау (350 – 450 м), ... 130 км. Оның ... ...... (555 м). ... ... шатқалдармен, жыралармен
тілімделген толқынды қырат түріңде көрінеді. Тау жотасы ғана тік, ... ... ... оның ... мен ... ... оңтүстік Ақтау созылып жатады. Олар жоғарғы бор дәуірінің әктасынан
тұрады. Ақтау деп аталуы да осыдан. ... 300 м ... ... ... ... ... шөлді дала басталады. Ол
түгелдей ұлу тасты – оолитті әктастардан, Каспий ... таяу беті ... ... ... астында пермь – триас және одан да ежелгі
дәуірлердің қатпарлығы жатыр (тереңдігі 2 – 3 км). ... ... ... ... ... ... ... ұшырасады. Олардың ең үлкені
– теңіз деңгейінен 132 м төмен орналасқан ... ... ... ... – бір ... ағын су жоқ. Маңғыстаудан Арал теңізіне дейін
Үстірт қыраты жазығы жатыр. Оның ... 200 – 300 м, ... 170 мың ... 600 км, ені 300 – 400 км. ... ... ... ... ғана
кіреді. Үстірттің жер бедері тегіс, ұлу тасты – ... ... мен ... және саз ... ашық ... әктастан түзілген. Әр жерінде көлді
ойысты қазаншұңқырлар кездеседі. Олар құрғап, айналасын Сам, Асмантай ... ... ... ... да ... ... ... Сарыарқа (қазақтың қатпарлы өлкесі) мен ... ... ... биіктігі 200 – 300 м. Оның орталық бөлігінде
солтүстіктен оңтүстікке қарай ... ... кең ойыс бар. Оны ... ... деп атайды. Бұл кайнозойда ... ... ... Торғай
теңізімен жалғастырып тұрған бұғаз болған. Ойыстың батыс және шығыс беттері
... ... ... Үстірт, негізінен, қалындығы 5000 м – ... ... ... мен ... ... ... ... жер
бедері саздақты және құмды жыныстардан құралған.
Арал ... ... ірі ... ... бар. Арал теңізі мен Шалқар
теңіз көлі аралығында жатқан Арал маңы ... ... 100 м. ... жазық болып табылады. Басқа құмдарға қарағанда құм жасы жағынан
салыстырмалы түрде ежелгі. Жел ... ... ... Арал ... ... Үлкен және Кіші Борсық құмдары жер бедері жағынан
Арал маңы Қарақұмына ұқсайды. Олар ... әрі ... ... ... мен Арал ... қарай көлбеу жатқан жазықты Сырдария
аллювийлі жазығы деп атайды. Ол ... ... кей ... құмды
шөгінділерден тұрады.
Қызылқұм – Орта Азияның ең үлкен құмды шөлі. Қазақстанға Қызылқұмның
солтүстік ... ... Ол ... ... аллювийлік палеогеннің
құмдарынан құралған. Жер беті құм ... ... боп ... де, кең
сайлармен кезектесіп отырады.
Мойынқұм – Шу мен Сарысу өзендерінің төменгі ағысында жатқан құмды
жазық. Ол ... ... ... еңіс ... Биіктігі оңтүстікте 500
– 600 м, орталық бөлігінде 400 м, ... 300 м. ... ... ... Ал ... ... мен ... көлі аралығындағы үстіртті
шөл Бетпақдала деп аталады. Орташа биіктігі 300 – 350 м. Жер бедеріне қарай
оңтүстік – ... және ...... ... ... ... Оңтүстік –
батыс бөлігінің беті – тілімделген тегіс жазықтық. Ол құмтас, саз және құм
араласқан ... бен ... ... шөгінділерінен құралған.
Солтүстік – шығыс бөлігі дөңесті, бұйратты келеді. Кей жерлерде ... тау ... ... ... және т.б.) ... Бұл жер
палеозой тақтатасынан, құмтас пен магма жыныстарынан, сұрғылт және ... ... ... бұл бөлігінің Сарыарқаға ұқсастықтары бар.
Балқаш – Алакөл қазаншұңқыры Балқаш көлінің оңтүстік ... ... ... ... Жоңғар Алатауы мен солтүстік Тянь – Шань жоталарының
аралығындағы ... ... ... ... ... ... ... бедері жағынан Мойынқұмға ұқсас. Бұл да неоген дәуірінің аллювийлі,
эолды құмды ... ... Ол өзен ... ... ... ... құмды массивтерден тұрады.
§27. Батыс Сібір жазығы
Географиялық орны
Қазақстан жерінде бұл жазық Орал тауларынан Алтайға дейін (ені 200 ... км) ... ... алып жатыр. Ол оңтүстіктен солтүстікке қарай еңіс,
яғни ... ... ... Сарыарқамен шектеседі.
Жер бедері мен геологиялық құрылысы
Жазықтың оңтүстіктегі биіктігі 200 м, солтүстігінде 100 м. Батыс Сібір
жазығының қазақстандық бөлігі палеозойдың ...... ... ... ... теңіз және неогеннің континенттік шөгінділерінен
тұрады. Кайнозой дәуірінде теңіз тартылып, қазіргі жер бедері қалыптасқан.
Жер беті ... ... ... ... ... ... Ондаған
тұйық қазаншұңқырлар ғана ұшырасады. Олардың көбін тұзды көлдер алып ... ... ... 10 – 15 м – ге ... ... жалдар кездеседі.
Ішкі ерекшеліктеріне сәйкес Батыс Сібір ... ... ... ... ... Есілдің жазық орманды даласы,
2. Тобыл – Обағанның жазық даласы,
3. Есіл – Ертіс даласы,
4. Ертіс – Құлынды ... ... ... ... Есіл ... екі ... жағалай Солтүстік
Қазақстан облысының жерінде орналасқан. Бұл көлді жазық ... ... ... ... ... өзен ... жыныстары басқан. Жазықтықтың ең биік беті 130 – 140 м – ... Онда көл көп, ... ... ... да баршылық. Жер бетін
шалгын, қара топырақты даланың өсімдіктері басқан. Ормандары, ... мен ... ...... ... даласы батысында Орал Сырты үстіртімен,
оңтүстігінде Торғай қыратымен, шығысында Есілдің сол жақ ... ... ... ... Бұл да ... ... Жер ... оңтүстігінде 250 м. Солтүстікке қарай аласарады. Жазық ... Оның ... ... мен ... ... ... Аумағында Үй,
Есіл, Тоғызақ, Әйет, Тобыл, Обаған өзендері ағып өтеді. Тұщы көлдер аз, ең
үлкені – ... ... Ал ... көлдер көп. Жері қара топырақты, шалғынды.
Есіл – Ертіс даласы Есіл – Қамысты орманды даласы мен ... ... ... ... ... жатыр. 100 – 120 м ... ... саз ... ... ... ... дәуірдің құмдары
мен балшықтары басқан. Батыс бөлігінде көл көп. ... көбі ... ... – Шағалалы теңіз көлі. Оған Шағалалы өзені құяды. Тұзды көлдері ... ... ... ... ... ... ... ұзындығы 24 км,
ені 0,5 – 1 км – ге, биіктігі 15 м – ге ... ... жал ...... ... ... облысының күнгірт қызыл қоңыр топырақты
ауданын қамтиды. Ертіс ... ... ... террасадан тұрады. Бірінші
(сортаң топырақты) және екінші терраса өзен деңгейінен 4 – 6 м – ден 15 ... м – ге ... биік ... ... ... екі жақ бетінде 20 – 25 км –
ге дейін созылады. Үшінші террасаның биіктігі 28 – 32 м, негізінен, сол ... ... Ол ... ұсақ ... ... ... ... ұсақ қиыршық, құмтасты болып келеді. Ал Ертістің оң жақ беткейі
төртінші террасаны (биіктігі 40 – 45 м) ... Ол – ... ... жазық, желдің әрекетімен қалыптасқан. Онда қалың қарағай өседі.
Ертістің сол ... мен ... ...... бөлігінде көлдер мен
көлтабандар бар. ... ең ...... Шүрексор көлдері. Жағаның
екінші, үшінші террасаларының қалыптасуы кезінде Ертіс осы көлге ... ... ... ағып ... Қазір бұл көлге Шідерті мен Өлеңті
өзендері, Сілеті теңіз көліне Сілеті өзені ... ... ... өлке Орталық Қазақстанның көпшілік жерін алып жатыр. Ол батыста
Торғай үстіртімен, шығыста ...... тау ... ... ... жазығымен, оңтүстікте Тұран ойпатымен шектеседі. Батыстан
шығысқа дейінгі ұзындығы 1200 км, ені ... ... 400 км, ... 900 км ... ... және геологиялық құрылысы
Сарыарқа өлкесі, негізінен, мүжілген және тегістелген қыраттардан, ұсақ
шоқылы аласа таулардан тұрады. Араларында үлкенді – ... ... ... Олар ... ... мен жер бедерінің
сипатына ... ... ... Оның ... ... ... қарағанда
биігірек. Палеозойдың шөгінді және магмалық жыныстарынан (гранит, порфирит,
кварцит) құралған аласа таулы ... ... ... Бұл ... жер
бедерінің қалыптасуында жыныстардың жату бағыты мен үгілу процесі ... ... ... ... ... ... Кей ... тау қалдықтары
дәнді жазыкқа жалғасады.
Бұл бөліктегі ең биік тау – Қызыларай. Оның биік нүктесі – ... м). Одан ... ... ... (1403 м), Кент (1460 м) ... ... Баянауыл (950 м), шығысында Шыңғыстау (1300 м) таулары ... ... ... негізінен, граниттерден тұрады.. Солтүстік беткейлерінде
қарағайлы орман өседі, оңтүстік ... ... ... ... ... үгінді қорым тастар кездеседі.
Сарыарқаның батыс бөлігінде тегіс және ойыс жерлер көп, қалдықтаулар
мен шоқылар аз кездеседі. Онда ... ... ... мен ... тек биік ... ғана ... жатады. Олар жазықтар мен
ойыстарда палеоген дәуіріндегі көл және ... ... ... Бұл ... жер ... ... ұзаққа созылған үгілумен
бірге бор және ... ... ... әсер ... ... ірі ойыс ... – Қорғалжын қазаншұңқыры. Ол Сарыарқаның батыс ... ... ... Оның ...... Көкшетау, оңтүстік – батысында Ұлытау
тау жүйелері орналасқан. Көкшетау ... онша биік емес (900 м ... ... ... ... мен ... құралған.
Олар ағын сулармен тілімделген. Таулар арасында табиғаты сүлу көлдер бар.
Олардың жағалауы мен тау ... ... ... ... ... 1134 м) – негізі граниттен тұратын меридиан бағытындағы ірі
антиклинальдың ... Тау ... ... ... – тастан, құмтастан,
аралас жыныстардан (конгломерат) тұрады. Олар ... ... Шоқ – ... ... ... Айналасы төменгі кайнозойда әр түрлі ... ... ... ... ... Орал Географиялық орны
Қазақстанға Орал тауының оңтүстік бөлігі Мұғалжар тауы ғана ... ... ... тұсынан басталып, солтүстіктен оңтүстікке қарай созыла
орналасқан, ұзындығы 200 км, ені 30 км, ... ... 450 – 500 м. ... ... – Үлкен Боқтыбап (567 м), Айрық (633 м). Тау Оралдың жалғасы
болып табылады. Ол экзогенді ... ... ... ... ... жатады.
Жер бедері мен геологиялық құрылысы
Мұғалжардың пайда болу жолы да, жер бедерінің құрылымы да Орал ... Одан ... ... ... ... батыс беткейлері
жарқабақты келеді. Тау батыс, шығыс болып екі жотаға бөлінеді. Олар – ... ... ... ... – герцин қатпарлануында пайда болған палеозойлық таулы өлке.
Олар, ... ... ... және ... ... ... әр кезеңінде нығыздалған шөгінді жыныстардан тұрады. Мұндағы тау
қатпарларының тегістелуі Сарыарқаға ... Оның жер ... ... жыныстардың жас шағының құрамы мен эрозиялық, денудациялық ... ... ... ... бас ... болып саналады. Ол – солтүстіктен
оңтүстікке қарай биіктей беретін тау ... ... пен ... ... ... биік ... Одан оңтүстікке қарай біраз аласарады да,
Жамантау тұсында Атжақсы өзенінің ... ... тік жар ... ... бұл ... ... кварцит, девонның кристалды тақтатасы, әктас,
карбон мен ... ... ... ... ... Батыс
Мұғалжардың биік шыңдары осы жыныстардың ең қатты шөгінділерінен құралған.
Шығыс Мұғалжар батыс бөлігіне қарағанда ... ... жеке – ... ... ... Және ... ... сайын аласарып, дөңге
айналады. Бұл Сарыарқаға ұқсас толқынды қырат болып көрінеді. Ол ... ... ... ... ... т.б. ... ... метаморфозданған тақтатасынан түзілген.
§30. Алтай
Географиялық орны
Алтай – Ертіс өзенінен басталып, Охот теңізіне дейінгі аралықта бүкіл
оңтүстік ... мен Қиыр ... алып ... ... – Саян ... ... аса ... тау жүйесінің бір бөлігі. Қазақстанға оның ... ... шеті ғана ... Оның ... – Қара Ертіс өзені мен Зайсан ...... ... ... мен ... ... ... ерекшеліктеріне қарай қазақстандық ... үш ... ... ... ... Алтай және Қалба жотасы.
Оңтүстік Алтай солтүстігінде Бұқтырма өзені мен оңтүстігінде ... ... ... жатыр. Ертіс анғары оны батыс жағынан Қалба ... ... ... ол Үкөк тау ... ... Осы жерден батысқа
және оңтүстік – батысқа қарай екі тау ... ... ... ... мен
Қарақоба өзеңдері бөліп жатады. Тарбағатай (2739 м), Сарымсақты (3373 м),
Нарын (2400 м) ... ... тау ... ... ... Алтай жағасы
(3483м), Сарытау(3300м), Күршім (2644 м) жоталары оңтүстік бөлікті құрайды.
Асу жотасы мен ... ... 1449 м ... ... қазаншұңқыры
орналасқан. Бұл ауданның биік бөлігі шығыс жағында батысқа қарай біртіндеп
аласарып, тау қыратына айналады. Тау ... ... ... ... ... емес ... батпақты көлдер мен шағын тақырлар кездеседі.
Олардың өзі 2300 – 2500 м биіктікте жатады.
Ауданның ... ... ... тау тізбегімен өтеді. Оның жер бедері
адырлы келеді. Жоғарғы жағы толқынды кең қыраттардан турады. Одан ... ... ... ... оңтүстік беткейлері тік және күшті
тілімделген. Тау етектері біршама жазықтау.
Кенді Алтай Оңтүстік Алтайдың ...... ... Үлбі (2300 ... (2775 м), Үбе (2100 м) тау жоталарынан ... Олар ... мен Үкөк тау ... тарайды. Олардың жер бедері әр ... ... ... ... ... биік таулы рельефгі болып келеді. Көп
жерлерін қылқан жапырақты орман жапқан, ... ... ... доғал. Кей жерлерінде тегістелген үстірттер ұшырайды.
Қалба жотасы Ертіс ... сол ... ... Онын, ең биік нүктесі –
Сарышоқы (1558 м). Қалба жотасы батыс жағында Шар аңғары ... ... Тау ... ... ... әбден тілім – делген, кей
жерлері жазық келеді.
Қазақстандық Алтай таулары ... ... ... ... ... пайда болған. Мезозой дәуірінің аяғында мүжіліп,
үгітіліп, жазыққа айналған өлке ... ... ... ... Кей ... ... үлкен блоктардың төмен түсуінен
өркешті тау тұрған. Тау шатқалдарының дамуына өзен ... ... ... ... ... эрозиясы, әсер еткен. Ежелгі мұздықтар
әсері циркті және ... жер ... ... ... тау ... ... ... Геологиялық құрылысы ... ... ... саз ... кремнийлі тақтатастан, әктастан,
гранитті, гранитоидты интрузиядан, жанартаулық жыныстардан құралған.
§31. Жоңғар Апатауы
Географиялық ... ...... тау ... ... және ...... Ол солтүстік – шығысында Алакөл қазаншұңқыры және ... ... Іле ... ... ... ... орналасқан. Ұзындығы 450 км, ені
100 – 200 км. Жоңғар Алатауын батыста ... ... ... ... жатады. Осы екі бөлік Солтүстік және Оңтүстік Жоңғар Алатауы ... ... тау ... ... бедері, геологиялық құрылысы
Жоңғар тау жүйесінің негізгі бөлігі ... ... онда ... ... ... деген биік жоталар (2500 м) құрайды. Қазақстан шекарасына
таянған ... ... ... (3300 м) ... ... Майлы атты
аласа жотаға ... Осы ... ... ... тектоникалық
қозғалыстардан пайда болған үлкен аңғар бар. Ол кей ... ... кей ... ... дала боп ... ... ... үйінді тастар
көп. Жергілікті халық оны қорым дейді. Осы ... ... ... ... ... ... қазаншұңқырымен шектеседі. Осы алкап Жоңғар
қақпасы деп аталады. Ерте замандардан бастап осы қақпа арқылы Шығыс Еуропа
мен ... ... ... керуен жолы өткен. Онымен Жібек жолы
өткен, Шыңғысхан жаулаушылары, Жоңғар шапқыншылары жүрген.
Жоңғар Алатауының қазақстандық бөлігі осы қақпаның ... ... ... ... Боротала өзеніне дейін Қытай – Қазақстан шекарасы бойымен
созылады. Осы жерде Жоңғар ... ... ... алып ... ... екі ... алып жатқан Жоңғар Алатауының солтүстік,
оңтүстік жоталарынын, да өзара ерекшеліктері бар. Солтүстік жотаның ең ... ... (4464 м), ... ... биік нүктесі Тышқан – тау
(4370м).
Солтүстік жота сатылап, солтүстік – шығысқа қарай аласарып, кең ... Оның ... ...... Ақан ... Қотыртас, Мыңшоқыр
жоталары (2800 – 3000 м). Бұлардың араларында тауаралық қысқа аңғарлар ... ... Оның ең ...... ... Екінші
саты – Ойжайлаудан солтүстікке қараған ... ... ... Желдіқарағай тау жүйелері (2000 м). Үшінші саты — ... ... (1500 – 1600 м) тау алды ... олардың солтүстік –
шығысында Текелі мен Сайқан таулары (1100 м), Баянжүрек, Қойтас, Малайсары
жоталары.
Оңтүстік жотаның жер ... де ... ... ... солтүстік жотаға
қарағанда күшті тілімделген. Оның ... мен ...... Итшоқы,
Қотырқайың, Алтынемел, Суаттаутау алды жоталары орналасқан. Бұлар Іле өзені
аңғарына жақындап келеді.
Солтүстік ... жер ... ... ... ... тау ... ... Тау қыраттарын бөліп жататын ... тік ... ... ... ... ... ... тау
төбелері жазық емес, көтеріңкі.
Жоңғар Алатауының құрылымы кембрийге ... ... мен ... ... Оның ... кембрийге дейінгі граниттер мен
кристалды тақтатастардан түзілген. Каледон қатпарлануында алғаш көтерілген
Жоңғар ... ... және ...... бөліктерінде силур мен
девон құмтастары мен сазды тақтатастардан тұратын негізгі жыныстармен бірге
төменгі және орта ... ... де мол. ... ... ... – батыс бөліктерінде жоғарғы палеозойдың ... көп. ... мен ... ... мен ... ... ... түзілген. Тауаралық аңғарлар мен қазаншұңқырларда, тау
етектерінде палеоген мен неоген шөгінділері кездеседі.
Жоңғар Алатауы каледон мен ... тау ... ... ... айналған, ал мезозой мен төменгі кайнозойда сыртқы күштің әсерінен
мүжіліп, аласарып тегістеліп, ... ... ... күшті болуына
байланысты қатпарлы – жақпарлы биік таулы өлкеге айналған. ... ... ... мұз ... да ... ... Мұз ... ізі әр жерде – ақ
байқалады. Ағысы қатты болғандықтан, өзендердің эрозиялық әрекеті де ... ...... ... ... оңтүстік шекарасы Сауыр мен Тарбағатай тау жүйесіне
тіреледі. Бұл жермен Қытай – Қазақстан шекарасы өтеді.
Зайсан көліне жақын ... ... ... ... ... ... жағынан басталып, терең тілімделген үлкен ... ... ... ... созылады. Қазаншұңқырдың оңтүстік беті – Қоңыр тауы
(Қытай). Қазаншұңқыр кезінде ... ... ... болған. Ол
Зайсан көлінің оңтүстік – шығысында орналасқан Шілікті қазаншұңқырымен
жалғасады. Тарбағатай (Барқытбел) ... ... ... ... ... ... жатыр. Олардың арасын Қандысу, Жоғарғы Еміл (Қытай жерінде)
өзендері бөліп жатады.
Жер бедері мен геологиялық құрылысы, ... ... ...... тау ... биік бөлігі. Оның ең биік нүктесі
– Мұзтау (3816 м). Жотаның Қазақстан жеріндегі ұзындығы 60 – 65 км. ... ... ... ... ... ... ойпатты даласыңда Сауыр
мен Маңырақ биік көрініп, алыстан көзге түседі. Сауырдың солтүстік ... ... ... еске түсіреді. Оңтүстік беткейі құз жартасты, Орта
Азия тауларына ұқсайды. Мұндағы ... қар ... ... 3300 м ... ... ... ... қар жатады. Мұзтауда мұздықтар ... 4 – 5 км2) бар. ... ... ... ... Зайсан мен Қара
Ертіспен бітеді, ... беті ... ... тіреледі. Қазақстанға
Сауырдағыдай Тарбағатайдың батыс бөлігі (Хабарасу асуынан Аягөз ... ... ғана ... ... ... оңтүстік беткейі Сауырмен
жалғасқан жерінен Хабарасуға дейін ... ... ... Таудың жалпы
ұзындығы 300 км, ені 30 – 50 км, батысында Шынғыстаумен (ұзындығы 250 км)
жалғасады.
Құрылымы ... ... әр ... ... ... ... сияқты. Бұл үйінділер үш – бұрыштанып, құзды шыңдарға айналады.
Тау басы ... Оның әр ... жол ... тау ... де, басы да
тілімделген. Тарбағатай онша биік емес. Оның орташа биіктігі теңіз бетінен
2000 – 2200 м ... Ең биік ...... мен ... (2992 м). ... жоқ.
Сауыр – Тарбағатай, негізінен, жоғарғы палеозой жыныстарынан (сазды
және кристалды тақтатастан, құмтастан, ... ... ... ... атпа ... кеңтараған. Олар порфир және ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Ал онын, оңтүстік беткейінде әктас көп ұшырасады. Сауырда жоқ ... ... ... мол.
Сауыр – Тарбағатай – қатпарланған таулы өлке. Оның ... ... ... ... ... кезінде қалыптасқан. Ол Альпі тау
көтерілу кезінде жаңғырып қайта көтерілген. Бұл ... ... ... ... ерте ... мұз басу, ағын сулардың эрозиялық
әрекеті және кейінгі ... ... әсер ... Бұл жерде жер
сілкіну әлі де болып тұрады. 1991 жылы Зайсандағы жер сілкіну шаруашылыққа
бірсыпыра зиян әкелді. ... ... ... көмір кені ашылған. ... ... мол қоры ... ... ... ... ... Тянь – Шань
Географиялық орны
Тянь – Шань – ... ең ірі тау ... ... ... шығыс бөлігі
Қытай жерінде орналасқан. Тянь – Шань сөзі қытай тілінде «Тәңір шыңы, ... ... ... ... Қазақстанға Тянь – Шаньның солтүстік және
батыс ... ... Тянь – ... кейбір жоталары кіреді. Солтүстік Тянь
– Шаньнан Іле Алатауы, Қырғыз Алатауының батыс бөлігі, Шу – Іле ... Тянь – ... ... Өгем ... ...... Қаратау,
Орталық Тянь – Шаньнан Талас Алатауының ...... ... оңтүстік – батысы мен оңтүстігіндегі таулар сілемін құрайтын
жоталар болып табылады.
Таулар ... жер ... мен ... ... – Шаньның ең биік нүктесі – Хан тәңірі шыңы (6995 м). Орталық Тянь
– Шаньның үлкен жотасы ... ... ... ... ... ... мен ... шекарасы өтеді. Теріскей Алатаудың
қазақстандық оңтүстік – батыс беткейі Сантас асуымен, ... ... ... де, Күнгей Алатаумен жалғасады. Бұл жерден Шілік – Кебін
таулары басталады. Олар Іле Алатауымен шектеседі.
Іле Алатауының ... ... ... ... ... ... 350 ... 30 – 40 км. Орташа биіктігі 4000 м. Талғар, Кебін – Шілік тауларына
қарай биіктейді (Талғар шыңы 4973 м), ... ... Төре ... ... ... (3300 – 3400 м). Тау ... ... сайлармен,
алқаптармен тілімделген. Өзен алқаптарының жоғарғы бөлігінде мұз басу
дәуірінің әсері ... ... ... тауы Солтүстік Тянь – Шаньның шығыс бөлігінде
орналасқан. Оның Қазақстан жеріндегі ұзындығы 300 км, ені 50 км, ... м. Ол да ... ... ... шөгінділерінен құралған. Кей
жерлерінде гранит жер бетіне ... ... ... ... өзен
аңғарларымен тілімделген. Кетпен Құлақтау арқылы ... ... ... ... – шығыс бөлігінің солтүстік беткейі ғана
Қазақстанға кіреді. Бұл жотаның орташа биіктігі 3800 – 200 м. ... ... Іле ... ... ... ... ... өзендерінің аңғары, Жалаңаш
тауаралық жазығы бөліп ... ... ... ... төбесі жазыңқы.
Іле – Шу таулары Іле Алатауының солтүстік – ... ... Ол ... ... ... жеке – жеке адырлардан (Доланқара, Құлжабасы,
Кіндіктас, Хантау, Алаайғыр және т.б.) тұрады. Орташа ... 1000 – ... Ең биік ... – Айтау (1900 м). Іле – Шу таулары, негізінен, кембрийге
дейінгі метаморфозданған жыныстар мен гнейстердің қалың қабатынан ... ... ... ... тақтатасы, құмтасы, шөгінді эффузивті
жыныстары қабаттасқан. Тау беткейлері ... ... ... жері жазық, солтүстігі Бетпақдаламен шектеседі.
Батыс Тянь – Шаньның қазақстандық белігі ... ... ... Алатауының батыс бөлігінің солтүстік беткейі, Талас Алатауының батыс
тармағы (Тараз қаласының маңы), Ташкент маңы ... ... ... ...... ... ... аумағына кіреді.
Қырғыз Алатауы да көлемі мен биіктігі жағынан ... тау ... ... Оның, ең биік нүктесі – Семенов шыңы (4566 м). ... ... одан ... (4500 м ... Тау ... ... ... береді.
Оның солтүстік беткейі құлап, мүжілген тау сілемдерін елестетеді. Жотаның
беті тас көмір ... ... ... мен ... тұрады.
Оның беті күшті тілімделген, тегіс емес. Қазақстандық ... ... ... ... ... ... бөлігі – Жабағылы таулары. Екі жотаға
бөлініп, Ақсу – ... ... ... қоршайды. Солтүстік жотаның
биіктігі 2600 – 2800 м, оңтүстік ... 3500 м. ... да ... ... атпа ... тұрады. Тау беті тілімделген, ... мұз ... ... бар, жер ... ... пішінде дамыған.
Ташкент маңы Алатауы Талас Алатауынан оңтүстік – батысқа қарай
орналасқан бірнеше ... ... ... ... ... ... ... Сайрам, Қаржантау, Қазығұрт және Боралдай таулары кіреді.
Бұлардың ең ...... ... ... 3700 – 3800 м), ең биік ... ... шыңы (4208 м). Жота жоғарғы палеозойдың әктастарынан ...... ... тік және қысқа, солтүстік – батыс беткейі көлбеу.
Піскем жер сілкіну аймағы ... ... (ең биік ... 4220 м), ... (ең биік нүктесі 3468 м), Өгем
(ең биік нүктесі 3560 м) Ташкент маңы Алатауының ... ... ... ... саналады. Қаржантау (2800 м), Боралдай (1800 м), Қазығұрт
(1700 м) ... ... ... ... тарихы ұқсас. Бәрі де
жоғарғы палеозойдың әктасынан құралған. Оларда карст құбылыстары ... Тау ... тік ... жер бедері тілімделген.
Батыс Тянь – Шаньның батыстағы жалғасы – Қаратау жотасы. Ол Талас
Алатауының батыс ... ... ... ... жоталары арқылы Ташкент
маңы Алатауымен шектеседі. Солтүстік батысқа ... ... ... ... 400 км, ... ... 1800 м. Ең биік нүктесі – Мыңжылқы тауы
(2170 м). Тау солтүстік – ... ... ... Сарысу, Шу өзендерінің
атырабында бітеді. Геологиялық құрылысы мен жер ... ... Шу – ... ... ... ... ... Қаратаудың солтүстік – шығыс
және оңтүстік – батыс жоталарын тауаралық ойыс ... ... ...
батыс жотасы протерозойдың метаморфозданған жыныстарынан құралса, солтүстік
– шығыс жота төменгі палеозойдың құмтастары мен тақтатастарынан тұрады. ... ... ойыс ... ... ... шөгінділерінен құралған.
Сонымен қатар мезозой мен кайнозойдың әктасы, ... ... ... ... жер ... құрғақшылық жағдайда қалыптасқан. Тұрақты
беткі ағыны жоқ. Жотаның беткейлері үлкенді – ... ... ... ... ... мол қоры табылған. Қорғасын, мырыш
Шымкент қорғасын ... ... ... ... ... ... зауыттарын қамтамасыз етіп отыр. Онда көп жерде кенді ашық әдіспен
өндіру жолға қойылған. Гипстің, цементтің және т.б. құрылыс материалдарының
көзі ... ... ... – батысы мен оңтүстігін алып жатқан бұл таулардың
қатпарлы – жақпарлы негізі палеозойдың тұсында ... ... ... ... мен ... ... тау көтерілу тұсында жетілген. Кей
жерлерде әлі де тау ... ... ... ... Оған Тянь – Шаньдағы жер
сілкіністер дәлел бола алады. Таулардың жалпы жер бедері ... ... ... ... бірге тауаралық алқаптардан, қыратты жазықтардан тұрады.
Таулардың биік белдеулері оның дамуының негізгі заңдылықтарын белгілейді.
Климаты, өзендері мен мұздықтары
Тянь – Шань тау ... ... ... ... болып келеді. Оған
арктикалық ауа массалары мен Сібірден келетін антициклон әсер етеді. Тау
жоталарының биіктігі, жер ... әр ... жылу мен ... ... ... ... күз бен ... салқын соғып, үсік жүруі жиі
кездеседі. Жаз айларында ... ... ... ... ... ... ... Тау етектері мен жазықтардың құрғақ ауасы тау ішіне
көтерілгенде, ауа райы қоңыржай ... ... Ұзақ қысы ... ... ... ... ... созылады. Күнгей және Теріскей Алатауларында қар
кейде тамызда да жауады. Іле Алатауында тамыз – күздің айы. ... бұл ... ... ... ... ... күн ... кете қоймайды. Нағыз жаз
айы шілде ғана. Кіші Алматы алабында ылғалдын, ең кеп ... кезі – ... Тау ... ... ... тау басына қар болып түседі.
Табиғат зоналары, өсімдіктері мен жануарлары
Тянь – Шань ... ... ... ... белдеулер арқылы
өлшенеді. Ол белдеулер тау жоталары мен оны қоршаған айналаның орографиялық
жағдайымен байланысты қалыптасқан. ... ... әр тау ... ... қарай биіктік белдеулері Тянь – Шаньның барлық
жерінде бірдей емес, бірінде биіктік ... ... ... бірінде төмен
жатады.
Солтүстік Тянь – Шаньдағы биіктік белдеулер ең ... ... ... ... қар баскан альпілік жер бедерінен ... Оның өзі ... 2600 – 2800 м – ден ... кей тауда 3300 м – ден жоғары басталады.
Мұнда жалаңаш жартастарды қоршаған ... кең ... ... ... ... ... өседі, құз басын барыс, таутеке, ұлар, тау
бүркіті мекендейді. Іле Алатауының ... ... ... жер ... ... ... ... Табиғи күштердің әсерінен мұнда
жартастар қирап, ... ... тар ... ... тік келеді.
§34. Табиғатты қорғау шаралары (ұлттық парктер, қорықшалар, ... ... ... ... қоры – ... ортаның табиғи эталондары,
реликтілері ғылыми ... ... ... беру ... ... ... арналған объектілері ретінде экологиялық, ғылыми және ... ... ... мемлекеттік қорғауға алынған аумақтарының жиынтығы.
Қорықтардың басты ...... ... ... мұндағы
тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар дүниесімен қоса сақтау, ... ... даму ... анықтау. Соңғысы адамның шаруашылық
әрекетінен табиғатта болатын өзгерістерді болжау үшін қажет.
Ақсу – Жабағылы ... 1926 жылы ... ... ... жатқан қорық. Қорық Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... 74 мың га – дан ... ... алып, төрт биіктік белдеуді
қамтиды. 1500 м биіктікке дейінгі төменгі белдеу – ... тән ... ... дүниесі бар дала, 1500 – 2300 м – лік далада шалғынды, бұталы
ағаш өсімдіктері өседі. Мұнда ағаш ... арша ... 20 м ... ... ... алма және ... да оңтүстіктің өсімдіктері өседі.
Жануарлардан мұнда елік, қарақұйрық, борсық, бұғы, қабан, ақ ... ... т.б. ... қорығы 1934 жылы ұйымдастырылған. Қостанай облысының Наурызым
ауданында орналасқан.
Мұның аумағы 87 мын, га жерді алып жатыр. Қорықта көптеген ... ... тың дала ... ... ... ... жағасында бұрыннан
шоқ – шоқ қарағай сақталып келген. Қорық көлеміне Наурызымдағы қарағай мен
Тірсек орманы да кіреді. Оңтүстіктегі сор ... ... ... ... сор ... алуан түрлі қайың ағаштар, тек Қиыр Шығыс – та ... ... ... алмасының жабайы түрлері өседі.
Алматы қорығы 1931 жылы ... ... 91 мың га – ға ... әр ... ... жатыр. Бұған мәңгі қар мен мұз жамылған, ... мен ... бай Іле ... мен ... құмды шөлі бар Іле өзенінің
атақты «Әнші тауы» Аққұм – Қалқан (биіктігі 100 м – ден ... құм ... ... ... ... жапырақты ормандар, долана, жабайы алма
және өрік ағаштары 1800 – 2000 м ... ... ... 2500 м
биіктіктен жоғарыда Тянь – Шань шыршасынан ... ... ... ... Одан да жоғары қарлы – мұзды ... ... және ... болады. Қорықтың, жануарлар дүниесі алуан түрлі, мұнда 60 түрге
жуық сүтқоректілер мен 200 – ден астам құстың түрі ... ... 1958 жылы ... ... ... облысының 237 мың га
– дан астам жерін алып жатыр. Оған тың даланың (38 мың гектар) қол тимеген,
түрен ... ... ... – ақ ... және ... (199 мың ... ... Бұл жерлер дүниежүзілік маңызы бар су ... ... ... ... ... 1976 жылы ... ... солтүстігінде Қазақстан
Алтайының Күршім жотасы мен ... ... ... 1447 ... Азутау жотасы аралығындағы аса әсем ... ... ... ... ... 71 мың га, оның 44 ... көл ... Өкінішке орай, шығысында 1,5 мың га жер көлдің аса маңызды бөлігі
бола тұрса, қорыққа енбеген.
Қорық ауданындағы ... ... ... Мұндағы Қазақстан аумағы
үшін қаңтардың ең төмен орташа температурасы – 26°С, – 27°С, ... аяз ... – қа ... ... ... орташа температурасы +14°С, + 17°С, ... +30°С – қа ... ... ... – шашынның жылдық мөлшері 400 мм –
ге жуық. Көлге 27 кішігірім өзен, жылға құяды, ал одан ... оң ... ... ағып шығады. Дәрілік өсімдіктерден аралий мен алтын тамыр
кездеседі.
Үстірт – ... ең жас ... ... Ол ... ... жылы ... ... ең үлкен қорығы Үстірт ... ... ... шөл ... тән: жазы ыстық, ұзақ, қысы
қатаң, ...... ... тым аз ... 120 мм). ... ...... Қызыл кітапқа тіркелген шөл
зонасындағы 12 түрлі аң мен құсты ... және ... ... арасынан
қорғауға жататындар: жабайы қойдың ерекше түрі ... ... ... ұзын ... ... шубар күзен, төрт жолақты қарашұбар жылан.
Батыс Алтай қорығы 1997 жылы құрылған, ауданы 30,7 мың га. ... ... ... ... ... ... ... тау жүйесі
қазақстандық бөлігінің солтүстік – батыс жағын, Холзун, Көксу және ... ... ... ... тән ... ... бірнеше типі
(қылқан жапырақты ормандар, субальпі және альпі шалғындары) ... ... ... өсімдіктердің 145 түрі, құстардың 108 ... 28 түрі ... ... ... оты, ... тамыр,
жануарлардан бұлғын, аю, құндыз, сусар және т.б. сирек аңдар кездеседі.
Апакөл қорығы 1998 жылы ... ... 3,3 ... ... ... ... ... орналасқан. Атыраулық су – ... ... ... 98 ... ... 107 ... 21 түрі, қосмекенділердің 2 ... ... 4 түрі бар. ... ... ...... ... көлдерде мекендейтін су құстарын (аққу, реликті ... қаз ... ... ...... географиясы
Қазақстан Республикасының аумағы – 2724,9 мың км2, территориясы бойынша
әлемде 9 – ... тұр. ... ... кең – ... ең ... ... ... қарай созылып жатуы Қазақстанның ... ... ... ... ... әсер етеді. Мұнда бірнеше ... ... ... көп ... ауыл ... ... үшін зор
маңызы бар. Қазақстан аумағының үлкендігі мен оның зор табиғат байлықтары,
ауқымды шаруашылықты ... ... ... ауыл ... ... кен байлық қорының молдығы да ұштасады. Қазақстан алдағы уақытта да
саяси – географиялық жағдайының бірнеше ірі ... ... ... ... ... ... ... зор тиімділікпен
пайдаланып, Достастық елдерімен, Қытай Халық Республикасымен, Орта ... ... ... ... – экономикалық байланыстарды жасауды қамтамасыз
ете алады. Республика экономикасын өркендету үшін мұның ... өте ... ... ... ...... ... күрт
өзгеріп, неғұрлым қолайлы әрі тиімді болып отыр. Қазақстан ... ... ... Орал мен ... Сібір және оңтүстікте Орта Азия секілді
жақсы ... ... ... ... ... ... ... шығатын тікелей теңіз жолының жоқтығы Қазақстанның экономикалық –
географиялық орнының тиімділігін айтарлықтай ... ... ... мен ... байлықтары
Табиғат жағдайлары (күннің жылуы, климат, жер бедері) және ... (кен ... су, жер, ... және ... ... ... ... ықпал етеді. Адамдар белгілі бір табиғат
байлықтарының басым болуына қарай ежелден ... ... ... ... мал ... балық аулау немесе орман
шаруашылығы) дамытып келеді.
Қазақстанның табиғи ортасы – ... ... мен ... ... дамыту тұрғысынан алғанда айрықша бай әрі алуан түрлі.
Республикада бағалы кен ... ... ... ірі ... жарамды құнарлы жерлердің кең алқабы, ұлан – байтақ жайылымдар ... бар. ... ... тән ... ... континентті табиғат
жағдайлары, климатының құрғақтығы және зор кеңістік – тегі тұщы ... ... ... белгілі бір табиғат байлықтарын ... жер ... 9/10 ... ... 1/10 ... таулар алып
жатыр.
Қазақстан қойнауының басты байлығы: мыс, мырыш, қорғасын, никель,
вольфрам, ... ... және ... кеңдері, хромит секілді түсті және
қара металдар. Республикада тас көмір мен ... ... ... мен ... ас тұзы және асбест те көп. Осы минералды байлықтардың жалпы қоры
жөнінде Қазақстан ... ... 6 – орын ... ал ... тек ... құны ... айтуына қарағанда 10 триллион АҚШ долларына тең
деп бағаланады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, Қазақстанның мұндай ... өте ... ... бар. Олар ... жер ... ... ... атттық әдіспен әрі арзан жұмыс ... ... ... мен газ қоры жөнінен әлемде 13 – орында, темір
рудасы ... 11 – ... ... ... ... 3 – ... тұр. ... жөнінен Қазақстан Достастық елдері арасында 2 – ... ... 11 – ... ... Халықтың орналасу географиясы
Қазақстан Республикасы халқының саны 1999 жылғы халық санағы бойынша 14
млн 953 мың 126 ... Туу, өлім және ... ... ...... ... ... 1940 жылы 1 мың ... ... ... 40, ал 1990 жылы 23 ... ... Осы ... ... халықтың саны
үш есеге жуық өскен, соған қарамастан туу екі есе ... 1940 ... ... бала саны үш есе ... 21,4% – дан 7,6% – ... 1970 жылы 306 мың бала ... ... 1988 жылғы есеп бойынша әрбір
үш баланың бірін 20 – 29 жас арасындағы әйелдер, ал 35 – тен ... ... ... ... 3 – 4% – ін ғана ... Ерлер мен әйелдер санының
арақатынасыңда да біршама ... бар. 1989 ... ... ... ... ... саны 48,5%, селода тұратын әйелдер саны 51,5% болған.
1978 – 1988 жылдарда жалпы ... орта жасы 67,4 – 69,8 ... ... орта жасы 61,9 – 64,8, ал ... орта жасы 72,4 –
74, І жыл ... ... ... ... ... 10 жас ... өмір ... екіметінің қала халқы мен ауыл халқы арасындағы қайшылықты жоямыз
деген бір жақты саясатына байланысты, ауылда тұратын адамдар саны 1961 жы ... 51% – ға, 1989 жылы 48% – ға ... ... 1997 жылы ... ... – ы ... ал 44,1% – ы ... жерде тұратын болды. Жыныстық құрамы
бойынша ерлер 48,4%, әйелдер 51,6% болды.
Сонғы жүргізілген санақтың мәлімегі бойынша Қазақстанның ұлттық құрамын
қазақтардың 53,4% – ы, ... 32,1% – ы, ... 4,5% – ы ... ... ... ұйғырлар т.б.). Қазақстан – көп ұлтты
республика. Мұнда жүздеген ұлт ... ... ... тұратын 14,9 млн адамның 55% – дан астамы
еңбекке ... деп ... ... ... ... пен ... көлік пен құрылыста, яғни материалдық ... ... ... ... ... ... көпшілігі осы салада шұғылданады, қалған
бөлігі өндірістік емес салаларда (медицина, сауда, ағарту ісі, ... ... Оның ... ... сол – түстік облыстарындағы
еңбекке жарамды халықтың үлес салмағы орташа ... сәл ... ... тууы едәуір жоғары оңтүстік облыстарда 50% – ға дейін төмендейді.
§37. Қазақстанның өнеркәсібі
Соғысқа дейінгі және соғыстан ... ... ... ... зор ... ... өзінің дүниежүзілік сауда – саттықтағы
беделін нығайту және таяудағы 25 – 30 жыл үстінде әлемдегі жаңа ... ... ... үшін ... ... ең ... ... қарамағына алу, тұтыну рыногын тауарлармен толықтыру, сондай ... ... ... жаңа ... құру жолы мен экономиканың шикізатқа
бағытталған жаңа валюта рыноктарын т.б. ... ... ... міндеті тұрды. Ол міндеттер республика Президенті Н. Назарбаевтың
«Қазақстан – 2030» атты Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Өнеркәсіп – Қазақстан
Республикасы шаруашылығының жетекші саласы. Ол ... ... ... өнімнің жартысын береді. Қазақстан өнеркәсібінің жергілікті
шикізатпен және отынмен толық қамтамасыз етілуі – республика ... ... ... көп ... ауыл шаруашылығы жеңіл және тамақ
өнеркәсібін шикізатпен ... ... ... ... ... құрал – жабдықтар өндірісі (ауыр өнеркәсіп) жетекші орын ... ... ... ... ... өнімінің басым көпшілігін
береді.
Мамандандыру мен кооперативтендіру – дүние жүзіндегі барлық дамыған
елдерде осы ... ... ... ... ... Олар
экономиканың барлық салаларына енген әсіресе машина жасау саласында кең
таралған. ... мен ... ... – өндірісті
ұйымдастырудың өзара байланысты формалары, олар бірінсіз – бірі ... ... ... кәсіпорындардағы еңбек өнімділігі кеп салалы
кәсіпорындардағы еңбек ... 2 – 3 есе ... ... өнімнің сапасы
да едәуір жоғары, ал өзіндік құны керісінше ... 3 – ке ... ... ... өнім ... бөлшектік (дайын өнімді, керекті бөлшек);
3) техникалық (полуфабрикат).
Ауыр өнеркәсіп республикада өндірілетін бүкіл өнеркәсіп өнімінің 75% ... ... ... ... отын ... ... отын – энергетика кешені отын өнеркәсібі мен электр
энергетикасын ... ...... ... негізі. Ол көмір, мұнай
және газ ... ... ... отынның негізгі түрі – ... ... қоры 140 млрд ... ... Жыл ... 140 млн ... ... тас көмір алабы – республиканың басты отын базасы. Ол
Қазақстанның орталық бөлігіндегі ... ... ... ... ... және аса ... энергетикалық көмір, негізінен, шахталық
әдіспен өндіріледі. Көмір қабаттарының қалыңдығы 1,5 – 15 м ... ... ... тереңдігі 300 м – ге дейін жетеді.
Екібастұз – маңызы ... ... ... ... ... ... ... – шығысындағы Павлодар қаласына таяу орналасқан.
Бұл – аса қуатты энергетикалық көмірдің бірегей кен ... ... ... ... 100 м – ге дейін жетеді және одан да асады, әрі жер
бетіне өте ... ... ... аумақты карьерлерде тек қана көмірді
ашық әдіспен ... ... ... бұл көмірдің өзіндік құны төмен
(Қарағанды алабындағы көмірдің өзіндік құнынан үш есе кем ... ... ... 50 млн ... ... ... әлемдегі ең ірі "Богатырь" көмір
орны жұмыс істеуде. ... және ... ... кен ... ... өндіру ісі арта түсуде. Қазір мұнда №1 – мемлекеттік аудандық электр
станциясы мен №2 – ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Олардың әрқайсысының қуаты 4 млн кВт – қа ... ... ... ... ... ... ... және одан
әрі Ресей Федерациясының Еуропалық бөлігінің орталығына жеткізіледі. Таяуда
Екібастұздан оңтүстік – шығысқа ... ... ... ... ... ... және ... қоңыр көмір алабындағы "Приозерный" көмір орны игеріле
бастады. Қазақстан – біршама жас мұнайлы аудан. ... ... екі ... Мақат мұнай кәсіпшіліктері бірінші дүниежүзілік соғыстың ... ... ... ... да, ... осы заманғы әдіспен өндіру 30 жылдардың ... ... ... және ... облысындағы Ембі алабы 60 ... ... ... ... – бір ... аудан болып келді. 1963
жылдан кейін ... ... Өзен және ... ... кен ... бастады. Осыған байланысты республикада"қара алтын" өндіру күрт
өсті.
Қазір республикада (Атырау, Павлодар және Шымкент) ... ... ... жұмыс істеуде. Павлодар және Шымкент зауыттарын өнделмеген ... ету үшін Омбы – ...... мұнай құбыры жүргізілген.
Қазір Қазақстан мұнай өнеркәсібін "Қазақойл" ұлттық мұнай қоғамы басқарады.
Маңғыстау түбегіндегі ... ... газ ... ... ... Ол,
негізінен, мұнаймен бірге алынатын ілеспе газды пайдаланады. Таяуда Теңіз
кен орнында да осындай зауыт жұмыс ... ... ...... ... экономикасының аса маңызды
салаларының бірі. Қазақстанның электр станциялары электр энергиясын ... ... ... көздерін (көмір, мұнай, газ) және республиканың таулы
бөлігіндегі өзендердің су ... ... ... су
байлықтары ғана жылына 163 млрд кВт/сағат ... ... ... ете ... ... ... станциялары 1997 жылы 60 млрд
кВт/сағатқа жуық электр энергиясын өндірді. Республиканың бір ... 3750 ... ... ... келеді.
Қазір республикада жылу электр станциялары кең ... ... ... және ... көмірімен жұмыс істейді, әрі ... ... 90% – дан ... ... ең ... ... Ақсуда, Таразда, Қарағандыда, Алматыда
орналасқан. 1973 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... реакторы бар атом электр станциясы жұмыс
істейді, ол су тұщыландыратын қондырғымен жалғасқандықтан, бір ... ... ... әрі тұщы суды ... электр энергиясының оннан біріне жуығын су ... ... ... ... Бұқтырма және Өскемен, Сырдарияда
Шардара, Іледе ... су ... ... ... ... ... мен ... тау өзендерінде бірнеше кішігірім су электр станциялары жұмыс
істейді. Қазіргі ... ... су ... ... тобының ең
қуаттысы Семей маңындағы Шүлбі СЭС – інің ... ... салу ... ... ... жоғары вольтты бір желіге біріктірген
бірыңгай энергетика жүйесін құру Қазақстан ... ... ... аса ... міндеті болып табылады.
§39. Металлургия
Металпургия – кен өндіру, қара және ... ... ... – ауыр
өнеркәсіптің аса маңызды саласы. Металл өндірудің ең алдымен шойын мен
болат ... ... ... ... даму деңгейінің негізгі
көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Біз әр жыл ... 400 мың ... ... ... ... ... 2001 жылда экспортқа 2200 тонна алынды,
оның бағасы 95,5 млн ... ... ... 18 ... ... (бағасы
11,8 млн доллар) экспортқа шығарды. Қазақстан ғалымдары металлургияның 4
және 5 – өзгертуін (переделы) көздейді.
Қара металлургия – ... ауыр ... жас ... ... оның толық және орташа циклді өндіріс кәсіпорындары бар. ... ... ... ... ... ... болса, олар толық
циклді өндіріс кәсіпорындары ... ... ал сол ... тек ... прокат бұйымдары шығарылса, онда орташа циклді өндіріс
кәсіпорындары деп ... Кара ... ... ... ... отын және экологиялық мәселелерге байланысты. Қазір республикамызда
30 – дан аса темір кен орны бар. Негізінен, кен ... ... ... ... ... ...... Лисаков, Қашар, Атасу, Аят кен
орындарының кендері байыту комбинаттарында байытылған соң металлургия
зауыттарына ... ...... кен ... ... өнімін
Магнитогор металлургия зауыты пайдаланады. Темір ... 85% – ... ... ... кезде толық циклді зауыт Теміртау қаласында орналасқан. ... ... ... ... жұқа ... ақ ... шығарады. Осы
комбинатта шығарылатын ақ ... ... ... ... ... етіп ... Темір кені қорынан Қазақстан ТМД – да 3 – орын ... ... қара ... да ... келеді. Ақтөбе зауыты
хромтаудың хромитімен жұмыс істеп феррохром ... Ақсу ... ... ... ... ... шығарады. Ферроқорытпалар
өндірісі энергияны көп ... ... ... олар жылу электр
станцияларында салынған. Қазақстан ... ... 60% – ... шет ... ... одан жыл сайын 100 млн АҚШ доллары шамасында
пайда табады.
Түсті металлургия Қазақстанда ... ... ... ... қазақтар
ерте заманда – ақ қорыта білген, ондай металл қорытқан кен ... ... ... ... ... ... Ал ... облысындағы Есік
қаласы маңынан б.з.б. V ... ... ... ... ... ... (бас киім, сырт киім, аяқ киім) алтыннан ... ... ... бұл сала ... ... ірі ... (Лениногор
полиметалл комбинаты мен Қарсақпай мыс қорыту зауыты) ... ... ... ... бастап қана қарыштап дами бастады. Сол кезден былай Қазақстанда
алуан түрлі түсті металдарды өндіретін көптеген ... мен ... осы ... кен ... ... металлургия зауыттары мен
тұтас комбинаттар салынған. Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... металл кездеседі. Әсіресе мыс, қорғасын,
мырыш, алюминий, полиметалл ... бай. ... мыс ... мыс дүниежүзілік стандарт болып ... ... ... ... ... ... ... сапа эталоны ретінде көрмеде тұр.
Балқаш, Жезқазған мыс комбинаттары өз өнімдерін шетелге экспортқа шығарады.
Мыс, қорғасын – мырыш және ... ... ... алюминий мен титан –
магний өндірістері – Қазақстан ... ... ... ... ... халықаралық зор маңызы бар және олардың кейде ірі
комбинаттар түзетін кеніштері мен карьерлері, кен байыту ... ... ... ... ... металдар өндірісін ұйымдастырудың
мұндай формасы олардың кендерінің ... ... Бұл ... ... (1 – 5% – ға ... аз, ал ... металдар тіпті 1% – дан аз
болады. Сондықтан түсті металдар кендері ... рет ... соң ... ... көп ... ... Оның үстіне, әдетте кенде бірнеше
пайдалы элементтер кездеседі және ... ... әр ... ... ... өндеу принципі бойынша жекелей алынады. Мысты өндіру және
қорыту ... ... және ... ... ... Балқаш
және Жезқазған кен – металлургия комбинаттары – мыс өнеркәсібінің аса ірі
кәсіпорындары. Олар Қоңырат, Саяқ және ... мыс ... ... ... ... ... Глубокое елді мекеніндегі Ертіс зауыты
мен Жезқазған ... ... ... – қуаты шағын мыс қорыту
зауыттары. 1990 жылдарға дейінгі Қазақстан 400 мың ... мыс ... оның ... 300 – 340 мың ... шамасында. Алюминий және титан –
магний өндірістері – Қазақстандағы түсті металлургияның жаңа ... ... 60 ... орта шенінен дами бастады. Павлодар ... ... ... ... ... ... галий шығарылады. Энергияны
көп
қажет ететін бұл металдар арзан электр энергиясын көп ... ірі ... су ... ... бар ... мен ... ... өйткені
бір тонна алюминийді қорыту үшін 18—20 мың кВт/сағат, алтитан мен ... үшін одан да ... ... ... ... ... ... – боксит, нефелин, алункит. Қазақстанда түсті
металдар ішінен ... ... мен ... ... ... ... 1 – орын алады. Боксит кені Торғай облысында шоғырланған, ... ... ... сондықтан казір басқа шикізат қорлары іздестірілуде. ... кен орны және ... ... ... ... глиноземді
пайдалану үшін жаңа зауыт салу жоспарлануда. ... МАЭС – І ... ... ... күл мен шлак бөледі. Оның құрамында едәуір мөлшердегі тотық бар.
Егер Екібастұз ... ... ... ... бұл ... экологиялық
жағдайы жақсарар еді. Қазақстанның шығысы мен ... ...... полиметалл өнеркәсібі дамыған. Алайда бұл саланың ежелгі орталығы –
Лениногор, ең жаңа орталығы – Өскемен ... Олар ... кен ... ... мен мырыш концентраттарын пайдаланады.
Республиканың ... ... ... ... ... ... жұмыс істейді. Жоңғар Алатауындағы Текелі және Орталық ... ... ... де ... ... маңызды орталықтары болып
табылады. Түсті металдардың ішінде ... мен ... ... ... Соңғы уақытқа дейін Қазақстан өндірілген алтынды металл күйінде
тапсырып келді. ... ... ... ... ... мен ... алтын қорына жинақталуда. Алтын өндіретін ең ірі кәсіпорын
«Алтай алтын» таукен бірлестігі құрамында Арқалы, Бақыршы ... ... ... бар. ... ... кен орындары, сондай – ақ ... ... ... жерінде орналасқан.
§40. Машина жасау
Машина жасау – көптеген өндірісті қамтитын кешенді ... ... ... ... ... ... өнімдерінің белгілі бір түрлерін
шығаруға жұмсап, осы ... ...... еңбек бөлінісіне
қатысады. Осыдан келіп, өнеркәсіптің кез келген саласынан гөрі машина жасау
саласында ... ... ... мен ... кеңінен дамыған. Сондықтан сабақтас салалармен ... ... кез ... түрі кәсіпорынның тоқтап қалуына ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы
кезінде майдан ... ... ... ... ... орналастырылып, машина жасау өнеркәсібі дами бастады.
Мысалы, 1941 жылы Лутанск Паровоз жасау ... ... ... ... ... Алматы ауыр машина жасау зауыты салынған. Мәскеу,
Воронеж, Харьков т.б қалалардан көшірілген ... ... ...... ... ... ... материалдар зауыты) Ақамола
насос ... ... ... Тың ... ... ... ... машина жасау зауыты, Павлодар трактор зауытының құрылыстары
салынды да, 1968 жылы ... ең ... ... ... 1970 ... ... қорғайтын машиналар мен құралдар өндіруге
мамандандырылған ... ауыл ... ... ... іске ... жылдары Қазақстанда электротехникалық машина жасау бағыты жақсы дамып
келеді. Қазір Алматыда электротехникалық және ... ... ... ... ... ... – жабдықтарын шығаратын зауыт, Кентау
қаласында экскаватор зауыты, Петропавлда атқарушы механизм зауыттары жұмыс
істейді.
Алдағы уақытта Қазақстан ... ... ... құрылымыңда
турбина, двигатель және көлік машиналарын жасау, сонымен қатар станок аспап
және прибор ... мал ... мен ... ... ... ... дәл ... жасау салалары одан әрі ... ... ... көптеген шетелдермен бірлескен кәсіпорындар ... озық ... ... ... ... ... ... 1 – 2 жыл ішінде кеңінен танымал бола бастады. Мысалы,
Белорусьтан алынған ... ... ... ... теледидарын құрастырды. Өскемен қаласында «Нива» автомобилі
шығарылады. Қазақстан Республикасының «Қазмұнайгаз» ... ... ... газ ...... жаңа ... шығару қолға
алынды. Қазір отандық кәсіпорындар арнаулы техниканың, ... ... ... 150 – ден астам түрін шығаруды игерді. ... ...... ... ... ... 92% – ды, ... ауыр
машина жасау зауытында 63% – ды, Алматы ауыр машина жасау зауытында 38% ... ... ... ... 41 % – ды ... ... ... өнеркәсібі
Химия өнеркәсібі — шаруашылықтагы жалпы ғылыми – техникалық прогресті
қамтамасыз ететін ауыр индустрияның барынша серпінді салаларының ... ... ... қалдық болмайды. Оның үстіне, бұл саланың өзі көбіне
белгілі бір өндірістің қалдықтарын ... ... үшін ... ала ... ... жаңа ... мен ... тұтынатын
тауарлар шығарады. Жоғары сатыда дамыған ... ... ... ... ... ... өркендету мүмкін емес, өйткені ... ... ... ... ... мен улы химикаттарды
алып отырады. Демек химия ... азық – ... және ... ... ... ... ... халық
тұтынатын заттардың өндірілуін арттыруға жәрдемдеседі.
Республикада химия өнеркәсібін дамытуға қажетті бай шикізат базасы бар.
Оған фосфорит, күкірт колчеданы, ... ... ас тұзы мен ... ... ... ... мұнай, кокс химиясының қалдықтары, ... ... ... газы ... ... батыс
беткейлерінде өсетін дермененің, Батыс Қазақстанда кездесетін қышаның ... үшін ... ... ... ... ... Қазақстанда кен химиясы өнеркәсібі мен негізгі химия
едәуір дамыған. Олар химиялық ... ... ... ... күкірт және минералды тыңайтқыштар) ... ... ... ... ... әлі ... ... салада синтетикалық каучук, синтетикалық талшық, полиэтилен ... ... ... ... ... үшін ... ұнтағын шығаратын Қаратау кен
химиясы комбинаты Қазақстандағы кен химиясы өнеркәсібінің аса ірі ... ... ... және ... ... Алға ... ... жұмыс істейді. Шымкент пен ... ... ... ... ал ...... зауыттары жанында суперфосфат дайындауға
қажетті күкірт қышқылын өндіретін цехтар бар. Өскемен, Лениногор, ... ... ... да ... ... шығарылады, ол үшін
металлургия өнеркәсібінің қалдық күкіртті газдары пайдаланылады.
Таяуда республикада азотты тыңайтқыштар шығарыла ... ... ... ... ... шығатын қалдықтарды пайдаланып,
аммоний сульфатын өңдіреді. Өскемен титан – магний ... ... ... ... ... ... ... шығарылады. Ақтөбеде хром
қосылыс – тары зауыты, Атырауда полиэтилен ... ... ... ... ... ... тіс шаятын паста өндіретін зауыт салынды.
Сонымен қатар республика химия ... ... ... ... заттар шығарады.
§42. Құрылыс материалдары өнеркәсібі
Революцияға дейін құрылыс материалдарын шығару ... ... ... ... еді, ... ... сала ... жоқ деп айтуға да
болады. Қалалар мен ауылдардағы ... ... ... ... шикі
кірпіш деп аталатын балшық пен топан қоспасы ... ... ... ... ... ... дейінгі алғашқы
бесжылдықтардан бастап, шаруашылықты ... ... өте ... ... мен ұлан – байтақ кеңістігі бар Қазақстан аса ірі
құрылыс алаңына айналды. Мұнда ... ... жыл ... ал ... ... ірі ... фабрикалар, қуатты электр станциялары, суару және
суландыру каналдары, жаңа автомобильдер мен ... ... ... ... ... ... және орта оқу орындары, ... ... ... Мұндай құрылыстар республикада өнеркәсіптің
құрылыс материалдары мүлде жаңа саласы өндірісін құруды талап етгі. Ол ... ... ... ... ... саз балшықты, әктасты, құмды пайдаланады.
Қазір бұл саланың құрамында өндірістің 16 түрі бар.
Қазіргі кірпіш, әктас, алебастр ... ... ... сондай –
ақ іс жүзінде темір, бетон және ірі ... мен ... ... ... ... және тіпті ауылдық ... ... ... ... ... аса ірі кәсіпорындары облыс
орталықтарында, ең алдымен Алматы, Қарағанды, Өскемен, Павлодар, Шымкент,
Астана, Семейде орналасқан.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... айналды. Маңайында цементті саз балшықтың үлкен қоры ... пен ... ... ... ... ... ... маңындағы
Астаховка станциясында, Шымкент түбіндегі Сазтөбеде және Шу қаласында ... ... ... ... Олар құрылысты тұтқыр ... ... ... электр станциясының ғимаратын, өзен бөгетін және
тіпті ауыл мен ... ... ... үйді тұрғызу мүмкін емес. Тұрғын
үйлер мен кәсіпорыңдарды жекешелендіруге және жеке ... үйді ... ... ... ... ... ... деген сұраныс
барған сайын артып, бұл сала таяудағы жылдар ішінде айтарлықтай дамитын
болады.
Соңғы 1998 – ... ... ... ... ... ... ... байланысты құрылыс материалдарын өндіретін бірнеше өндіріс орындары
салынды.
§43. Жеңіл өнеркәсіп
Тамақ ... ... ... ... республика аумағына
біркелкі орналаспаған. Мұның себебі – оның әр түрлі салаларын ... ... ... ... ... – өнеркәсіптік кешеннің құрамына
кіретін мақта тазарту, жүн жуу және теріні бастапқы ... ... ... бар ауыл ... ... ғана, ал тоқыма, мақта
мата, жүн және жібек бұйымдарын шығаратын кәсіпорындар, негізінен, маман
жұмысшы ... және ... ... ... бар ірі ... ... аяқ киім және ... бұйымдарын шығаратын
салалар, негізінен, өзінің тұтынушыларына сай орналастырылады. Мысалы, 1 кг
жүннен жіп ... одан мата ... сол ... ... ... бір ... шалбар тігуге болады.
Халықтың жеңіл өнеркәсіп бұйымдарына деген ... ... ... және ... шетке шығарылуын күрт кеміту мақсатында
казір ... бұл ... ... көп ... ... ... бар ұсақ және орташа кәсіпорындар, сондай – ақ шетелдік фирмалармен
бірге айтарлықтай ірі кәсіпорындар, атап ... тері және ... ... т.б. ... ... құрылуда.
Үкімет қабылдаған бағдарлама нақ осы міндетті шешуге бағытталған. Бұл
бағдарлама Қазақстанның ауылдық аудандарына ... ... ... ... бар 1100 – 1200 ұсақ ... ... ... ауыл шаруашылық
шикізатының ысырап болуын кемітуге, жергілікті жерде жоғары ... ... ... ауыл ... үшін ... ... ... қалыптастыруға
мүмкіндік береді.
Жеңіл өнеркәсіптің алуан түрлі ... ... ... тоқыма мақта иіру мен мақта мата, жүн иіру мен шұға, сондай ... ... аяқ ... пима ... ... және ... ... Алматы,
Шымкент, Семей қалалары тоқыма өнеркәсібінің, Алматы, Қарағанды, Қостанай,
Тараз, Қызылорда қалалары былғары аяқ киім ... ірі ... ... ... ... ... – тарихпен бірге жасасып келе
жатқан өте бай ... ... ... қолөнері – халық тұрмысында
қолданылатын еру, ... ... ... құрастыру, бейнелеу сияқты
шығармашылық өнер жиынтығы.
Тараз қаласында текемет пен сырмақ ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істейді. Қазақстанда
ұлттық кесте тігу енері кабырғаға ілінетін кілем, түскиізден байқалады. Оны
Алматыдағы «Түскиіз» ... ... ... ... ... ... ... былғарыны ұлттық нақыштап өндеумен айналысады.
Алматы, Шығыс және Солтүстік Қазақстан облыстарында ... ... ал ... ... ... ... бұйымдар жасайтын
көптеген маманданған шеберханалар жұмыс істейді. Алматыдағы «Базарлық»
фабрикасында металдан базарлық, ... ... ... ... ... ... және 1960 ... Қазақстанда автоматты және жартылай автоматты
техникамен жабдықталған ірі кәсіпорындары қуатты тамақиндустриясы құралды.
Осы сала ... ... ... өнімінің қажетіне жуығын береді
және өзінің үлес ... ... ... орын ... ... ... ең жоғары дамыған саласы – ... ... 40 ... ет ... орналасқан. Ең ірі
комбинаттары Орал, Семей, Петропавл, Қызылорда ... ... ет ... малдың тірідей салмағының 98% – ын пайдаланады, дайын
және жартылай өнімнің 100 – ден ... ... ... ... ... ... ... жөнінен екінші орын алады.
Бұл саланың кәсіпорындары әрбір елді мекенде дерлік бар. ... ... ... ұн ... ... Ұн тартудың аса ірі орталықтары:
Алматы, ... ... ... ... ... қалалары. Ұн
тағамдары өзінің қоректілік құндылығы жағынан жоғары ... ... ... оның ... май да, сүт ... де, ... да ... айыру, сыр қайнату – республиканың тамақ өнеркәсібінің маңызды
саласы. ... ... ... бірақ негізгі аудандары – Солтүстік және
Орталық Қазақстан, өйткені мұнда ірі қараның көп ... ... ... ... ... ... мал ... жартысына жуығын береді.
Қазақстанның оңтүстігінде қант өнеркәсібі ... ... ... өсіретін ірі аудандар қалыптасқан. Оны ұқсату нәтижесінде
шикізаттың бастапқы салмағы елеулі кемиді. 1 ... ... ... үшін, 6
– 7 тонна қант ... ... ... ... ... ... ... салынады. Республикада он шақты қант зауыты жұмыс істейді, оның
бәрі де қызылша егілетін Жамбыл және ... ... ... ... балық өнеркәсібі дамыған. Атырау қаласында аса ірі балық
консерві комбинаты жұмыс істейді. Бұдан кейінгі ... және ... ... ... ... ... мен балық өнеркәсібі дамыған.
Республикада халық тағамдары да бар. Олар: сүт тағамдары (уыз, ... ... ... ... ... шұбат), дән тағамдары (тары, жент,
талқан), ұнтағамдары (бауырсақ, шелпек). ... ... ... ... ... Бұл ... мал шаруашылығымен
айналысып, соның ... ғана ... ... болса керек.
Отырықшылыққа көше бастағаннан бері бидай, тары, жүгері т.б. ... ... ... ... мен тарыдан дайындалған ұлттық тағам
түрлері күні ... ... ... жеткен. Ал теңіз жағалаулары мен өзен
маңын мекен еткендер балықтан да неше түрлі тағам ... ... ... ... ... негізі – ауыл ... ... ... ... 23% – дан ... ... ... ол республиканың
халық шаруашылығы өндіретін бүкіл өнімнін, 25% – ын дайын береді. Ауыл
шаруашылығы шікізаттарын ... және ... ... ... ... салаларын қамтиды. 1990 жылы Аграрлық ... ... ... ... құрылды.
Егіншілік немесе өсімдік шаруашылығы 36 млн га жер, ... ... ... 2,3 млн га, ... ... ... ... көбі
солтүстігінде, қара және қоңыр топырақты орманды дала және дала зоналарында
орналасқан, жауын – шашын жеткілікті болғандықтан, суарылмайтын ... өте ... Ал ... ... ... ... кейде
өзен аңғарларын қуалай шөл және шөлейт зоналарына енеді.
Астық шаруашылығы – егіншіліктің басты саласы. Дәнді ... ... – дан ... ... ... ал қалғаны – күздік ... ... көп ... ... (жаздық 66,8%, күздік 2,2%), арпаның
үлесі 23%, жүгері 0,3%, сұлы 1,7%, тары 3,3%, қара – ... 0,4%, ... ... ... жылы ... 2,6 ... астық шығарылды. Арпа, сұлы, жүгері егісі
барлық жерлерде кездеседі, солтүстік – ... көп ... ... ... Сырдария мен Іле сағасында күріш өсіретін ірі ... 2002 жылы ... 183,6 мың ... ... ... ... 145 мық трактор, 131 мың жүкмашинасы жұмыс істейді. 1997
жылы Қазақстанда 12,3 млн ... ... ... оның 4 млн ... ... алуан түрлі техникалық дақылдар өсіріледі. Техникалық
дақылдар ... жер ... 1,1% алып ... ... ... ... 6% –
ын құрайды. Шитті мақта мен қант қызылшасы — аса маңызды дақылдар. Мақтаның
егісі Бетпақдаладағы, ... және Арыс ... ... ал ... Асы және Талас, Шу, Қаратал өзендерінің аңғарындағы және Қырғыз
Алатауы, Іле Алатауы мен ... ... ... суармалы жерлерге
орналастырылған. Суарылмайтын техникалық дақылдардан күнбағыс кең таралған.
Ертіс өзені аңғарына жайғасқан. Шығыс Қазақстан және Павлодар ... ... ... бау мен ... ... ... оңтүстігінде дамыған. Мұнда картоп, орамжапырақ, пияз, сәбіз,
қызан, қияр және ... ... ... ... мамандандырылған
шаруашылықтар құрылды.
Орташа алғанда, өнделетін жердің 1 гектары жылына шамамен 0,5 ... ... ... ... сатып алынатындықтан, тыңайтқыштар аз
қолданылады.
Мал шаруашылығы
Мал шаруашылығын дамытудың ... ... ... ... ... ... мөлшерде табиғи алқаптардан (жайылым, шабындықтар, пішендіктер)
құралады. Табиғи ... 186 млн га ... алып ... Бұл – ... шаруашылығына жарамды жер көлемінін, 85% – ы. ... ... ... ... күз, жаз, қыс). Жайылымдардың маусым ... ... ... көп ... етпейді. Қой шаруашылығы – Қазақстандағы
мал шаруашылығының басты саласы. Қой мен ешкі – жемшөп ... ... Олар биік тау ... мен ... ... жыл бойы ... ... оңтүстігі мен шығысында биязы жүнді қой, ... ... және ... қылшық жүнді құйрықты қойлар өсіріледі.
Республиканың солтүстігі – ірі қара мал ... ... ... ... ... ... Ал ... және Шығыс
Қазақстанның тау бөктерінде мал басының 30% – ы шоғырланған. Республикада
өсірілетін ірі кара ... ... – етті ... ... ... ... ... сиыры және қазақтың етті – сүтті ақбас сиыры. 1916 жылда ірі қара мал
саны 5,1 млн бас ... 1990 жылы 9,8 млн бас ... ... ... ... ... түйе, шошқа және құс шаруашылығы
дамыған. Егер жылқы барлық облыстарда болса, онда түйе ... ... ... ... Қызылорда) және Оңтүстік Қазақстан
облыстарында ... ... ... ірі ... айналасында құс
өсіретін шаруашылықтар мен шошқа өсіретін фермалар құрылған.
Қазақстанда 2003 – 2005 жылдары «ауыл жылы» деп аталып отыр.
Қазіргі кезде бір ... ... ... 40 млрд ... ... ... ... субсидия тек 8% ғана келді.
§45. Көлік
Көліктің жеке алғанда ешқандай өнім өндірмейтіні мәлім, бірақ ... ... өте зор. ... ... кез ... ... ... бейнелеп айтқанда, бір күн де тіршілік ете ... ... ... пен өндеуші өнеркәсіп, өнеркәсіп пен ... өнім мен оның ... ... байланысты қамтамасыз
ете алатын тек қана көлік. Сонымен қатар көлік – ... ... ... құралы. Көліктің барлық түрлері әдетте ... ... ... ... – бірі ... және қызмет көрсететін біртұтас
кешен түзеді.
Қазақстан – ұлан – байтақ аумақты алып ... ... ... ... өте аз. Қазақстанның көлігі 6 – ға ... ... ... ... әуе жол ... құбыр көлігі, су көлігі, электронды
көлік. Көліктің ... ... ... мен ... ... Олар ... ... 99% – дан астамын атқарады және бүкіл
жүк айналымының 96% – ға жуығы келіктін, ... ... ... ... жол ...... ... түрін жылдам тасымалдай алатын
көліктің әмбебап түрі. Ол жылдың барлық маусымында үздіксіз жұмыс ... ... жүк ... құны ... арзан.
Қазақстандағы алғашқы теміржол 1883 жылы Покровская Слабада – Орал арасында
салынған тар табанды жол еді. 1813 жылы ... ... ... ... ... Жетісу, Орта Азия және Сібір теміржолы салынды. 1831 жылы
Түрксіб ... ... ... жүре ... ... ... Қазақстан
экономикасының дамуына зор әсер етті. ... ... ... ... ... магистраль Петропавл – Ақмола –
Қарағанды – Мойынты – Шу – ... ... ... ... ... ... мен кен орындарын игеру үшін теміржол тармақтары салынған. Қазір
теміржол ұзындығы 15 мың км, ... ... ... Ресей Федерациясы мен
Украинадан кейін үшінші орын алады. Қазақстан теміржол көлігі 11813 жылмен
салыстырғанда 7,5 есе ... ... ... ... ... ... қарай өтетін республикааралық үш магистральдан және батыстан
шығысқа қарай өтетін үш магистральдан құралады.
Қазақстандағы ескі теміржолдардың бірі ...... ... – батыстан ...... ... ... ... магистраль (Семей – Алматы – Құлан – Шымкент – Арыс
теміржолы) Шығыс және ... ... тау ... ... ... ...... қарай өтіп, Орынбор – Ташкент теміржолын Ұлы
Сібір магистралімен байланыстырады.
Солтүстіктен оңтүстікке қарай ... ... ... магистралі
(Петропавл – Астана – Қарағанды – Мойынты – Шу) Қазақстанның орта ... оның ... ... және ... ... ... ... теміржолын есептемегенде, Петропавл арқылы батыстан шығысқа
қарай өтетін теміржолдардан, Қарталы – Астана – Павлодар – ... ... бір ... ... ... және орталық облыстары үшін
аса маңызды теміржол болып ... ... Осы ... ... ... – республиканың бүкіл
көлік желісін біртұтас жүйеге біріктіру, жүктерді ұсақ ... ... ... және кері ... ... Қазақстандағы
тас жолдар мен жақсартылған қара жолдардың жалпы ұзындығы 94 мың ... Оның 83 мың ... ...... ... жол. ... жолы
Қазақстанда әлі де жеткіліксіз. Сондықтан бүкіл республика бойынша қолайлы
жолдар салу ... жыл ... ... ... ... ... басым бөлігі
әзірше Қазақстаннын, оңтүстік – шығысы мен шығысында салынған.
Республикадағы аса ұзын және ... ... ... бірі
оңтүстік – шығыстағы үш облыстың аумағымен өтіп, Алматыны Бішкек арқылы
Таразбен, Шымкентпен, одан әрі ... ... ... ... жолы ... ... Семей мен
Өскеменге қарай бағытталып, одан Жаркентке, Талдықорған мен Текеліге қарай
тармақталады. ... ... ... маңында бұл жол «Шығыс
шеңбері» деп аталатын автомобиль жолымен жалғасады, ол Шығыс Қазақстанның
барлық ... ... ... ... – Шелек – Нарынқол, Қарағанды –
Қарқаралы, Орал – ... ...... Қарағанды – Жезқазған
автомобиль жолдары республиканың көлік байланысында ... рөл ... ... ...... Астана – Көкшетау, Петропавл –
Қостанай автомобиль жолдары ... ... ... ... жолы ... ... 80 мың шақырымға жақын. Алматы – ...... т.б. ... ... әуе ... ... ... Әуе
көлігімен 21,4 млн тонна жүк және 7 млн – нан астам жолаушы ... ... 11 млрд ... көлігі. Қазакртанда мұнай, мүнай ... мен ... ... құбырлар едәуір дамыған, ... ... ... 5 ... ... ... ... және Ертіс пен Жайық өзендерінде дамыған.
Екібастұздағы электр станцияларынан ... ... ... электрондық тасымалдың маңызы қарқынды өсіп келуде. Қазақстанда
аса куатты электр желілері 500 кВт/сағат және 800 кВт/ ... ... ... кешенін өркендете берудің бағыттары Президенттің
«Қазақстан – 2030» деген Жолдауында да ... атап ... ... ... ... ... қарай көлік құралдарының жылдамдығы мен жүк
көтергіштігі ұдайы өсіп, қатынас жолдарының ... келе ... ... ... ... ... отырғанын атап көрсету керек.
Осының бәрі еңбек пен уақытты барынша аз ... ... ... ... тасымалдау үшін көлікті пайдалану мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Қазақстан Республикасының экономикалық аудандары географиясы
Қазақстан аумағы 2,7 млн км2 және оның әр ... ... ... жағдайларымен ерекшеленеді. Егер аумақтың бір бөлігінде металл
өндіру, машина жасау, химия өнімі салалары өркендесе, ... ... қант ... ... немесе мұнай, газ шығарылып өнделеді.
Өнімнің бір немесе бірнеше түрін шығаруға ... ... ... ... ... республиканың басқа бөлігін өзінің ... ... ... ... шаруашылықты аумақтық ұйымдастыру түрлері
экономикалық аймақтар ... ... ... ... ... өзінің жан – жақты дамуына қажетті көптеген
мүмкіндіктері бар, ... ... ... ... зор ... ... ... мұнда кез келген дамыған елге тән халық
шаруашылығы салаларының ... үш тобы ... ... бар
маманданған салалар, сондай – ақ қосалқы және қызмет көрсететін салалар)
дамыған. Олардың шығарған ... ... өз ... мұқтаждарын
етеуге және ең алдымен мамандандырылған салаларды жетілдіруге және одан әрі
дамытуға ... ... ... ... осы заманғы түрлерінің
пайда болуына байланысты Қазақстанда өзінің ішкі территориялық ... ... Бұл оның ... ... шаруашылықтардың
революцияға дейін – ақ ... ... ... ... бөлінісін
күшейтіп, бірте – бірте ... бес ... ... Батыс,
Солтүстік және Оңтүстік) экономикалық ауданның қалыптасуына себепші болды.
Бұл аудандардың ... ... ... ... бар ... ... республикалық және республикааралық маңызы бар
салалармен ... ... ... республиканың бүкіл халық
шаруашылығын серпінді әрі кешенді дамытуды қамтамасыз ... ... ... ... байланыстары қалыптасқан.
§46. Орталық Қазақстан
• Аумағы – 428 мың км2
• Құрамы – ... ... ... – 1411,7 мың ... Халқының тығыздығы – 1 км2 – ге 3,6 адамнан
• Қала халқы – 86%
• Қазақстан ... 11% – дан ... ... ... ... Қазақстан республиканың шағын әрі тұйық Нұра
және Сарысу өзендерінің алабы алып жатқан ортаңғы бөлігі – ежелгі ...... ... ... және ... ... ... орналасқан. Бұл ауданның географиялық орнының осындай ерекшелігі
Оралдың металлургия кәсіпорындарын кокстелетін көмірмен негізгі жабдықтаушы
ретінде ... ... ... ал ... ... ...... қуаңшылықты және тұщы су тапшылығын
сезінуіне себепші болған.
Табиғат байлығы. Тас ... мыс, ... және ... ... ... және ... металдар, әр түрлі отқа ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның табиғат жағдайлары ауыл
шаруашылығын, әсіресе егіншілікті дамытуға онша қолайлы емес. Бұл ... ... ... ... климатымен салыстырғанда неғұрлым
континентті, жазы ыстық және құрғақ, ал қысы суық, қары аз, ... жел ... ...... аз ... ... ... және Қарқаралы
ауданында жауынша – шашынның мөлшері 300 мм – ге ... ... ... ... айналысуға мүмкіндік береді. Осы ... ... ... ... дала ... ... ... өтеді, топырағы
қоңыр қызыл, ал ауданның бүкіл ... ... ... ... ... бар
шөл дала зонасы алып жатыр, оңтүстік ... ... ... ... ... бұл ... ... мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
Жер суаруға қажетті өзендер өте аз, ал ауданның оңтүстігі мен батысында
көптеген территорияларда ағын су мүлде жоқ. ... ... ... ... ету ... ... зор ... шаруашылық маңызы бар.
Бұл ауданның өнеркәсібін, ауыл шаруашылығын дамыту көп жағдайда ... ... ... ... ... сумен жабдықталуын жақсарту
үшін көптеген өзендерде бегендер салынған. Мысалы, Нұра, ... ... ал 70 ... ... ... 500 км – ден ...... каналы іске қосылды. Ол Павлодар облысындағы Ақсу
қаласының маңынан басталады.
Шаруашылық географиясы. Орталық Қазақстанның ... ... ... ... мен ... құрайды, сонымен бірге машина жасау ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда, өзара тығыз
байланысты ірі кен ... және ... ... ... ... бірыңғай аумақтық – өнеркәсіптік кешеннің қалыптасуына себепші
болды. Оны, негізінен, 2 ... ... ...... Балқаш –
Жезқазған) құрайды. Орталық Қазақстандағы ... ... ең ... ......... торабы.
Қара металлургия: шойын, болат қорытып, прокат шығаратын Қарағанды –
Теміртау комбинаты.
Түсті металлургия: Жезқазған – ... кен ... ... мен ... ... ...... кен байыту комбинаты.
Машина жасау: кен шахта және ... ... ... ... ... өнеркәсібі: көмір өнеркәсібі мен қара ... ... ... ... ... ... және ...
техникалық бұйымдар зауыты. Кокс химиясы өнеркәсібі азот ... ... ... күкірт қышқылын ендіреді.
Жеңіл өнеркәсіп: Қарағанды аяқ киім фабрикасы, жиһаз фабрикасы, сыртқы
трикотаж, тігін және шұлық бұйымдары кәсіпорындары.
Тамақ ... ... ет ... ... ... Қарағанды
кондитер фабрикасы, Балқаш балық зауыты.
Ауыл шаруашылығы
Егін шаруашылығы: ... ... ... ... ... дақылдар егіледі.
Мал шаруашылығы: қой шаруашылығы жақсы дамыған. Сонымен бірге ірі қара,
ешкі, жылқы, түйе және шошқа өсіріледі.
Көлік географиясы. ... ... ... ... ... 1205 км – ге созылатын Петропавлдан Қарағанды арқылы Балқашқа ... ... ... ... Аса маңызды жүк тиеу мен түсіру
станциялары: Қарағанды, Балқаш, ... ... ... ... және
т.б.
Проблемалары
1. Жезқазған кешенін дамыту, оны сумен қамтамасыз ету.
2. Кен орындарын игеру барысында табиғатта ... көң – ... ... ... ... – 283,3 мың ... ... – Шығыс Қазақстан облысы
• Халқы – 1530,8 мың адам
... ... – 1 км2 – ге 6,3 ... Қала ...... Қазақстан халқының 11% – ы тұрады.
Географиялық орны. Шығыс Қазақстан ... тауы мен ... ... ... ... ... ... ағысы алабына орналасқан.
Табиғат жағдайы. Орталық Қазақстанға қарағанда Шығыс Қазақстанның
табиғат ... ... ... ... ... оның ... территориясы
ұсақ төбелі жазықтар мен биіктігі орташа тауларды ғана емес, ...... ... ... ... кең өзен аңғарларын және
тіпті кей жерлерін мәңгі қар мен ... ... биік ... да ... жер ... мен ... топырақ пен өсімдік зоналарының
барынша алуан түрлілігі бұл ауданның табиғатына ерекше, қайталанбас ... ... ... ... ... ... құрылысы
күрделі, олар пайдалы қазбаларға, әсіресе құрамында ... ... ... ... ... ... металдар кездесетін полиметалдарға бай.
Лениногор, Зырян және Белоус кен орындары баршаға мәлім. ... ... ... ... қалайы, вольфрам және ванадий кенінің маңызы зор.
Ауданда минералдық отын аз. ... ... бұл ... бойына су
энергиясының орасан зор қорын жинақтаған Ертіс өзені ... ... ... толықтырады.
Шығыс Қазақстанда әр түрлі құрылыс материалдары көп. ... ... ... ... гипстің, минералды бояулардың кен ... ... ... ... ... Суық бұлақ станциясынан өндірілетін
жоғары сапалы әктастың және ауыл станциясы маңындағы гипс қорының өте зор
маңызы бар. ... ... де көп. Ең ...... Марқакөл, Алакөл,
Сасықкөл Бұлардың балық кәсіпшілігі үшін маңызы бар. Ауданның солтүстік ... ... ... минералды тұздарға, атап айтқанда, астұзына бай.
Шаруашылық географиясы. Кенді Алтай Шығыс ... ... ... ... орын алады. Экономикасының негізін кен өндіру өнеркәсібі
мен түсті металлургия өнеркәсіптік кешендері құрайды, сонымен ... ... ... рөл ... ... ... қорғасын – мырыш комбинаттары, Зырян
қорғасын комбинаты.
Машина жасау: ... және жүк ... ... кен, ... ... ... ... зауыты, прибор жасау, Семейде арматура ... ... ... және ... ... ... ... өнеркәсібі: Шығыс Қазақстан металлургия зауыттарының күкірт
қышқылы өндірісін ... ... ... ... ... қышқылын шығарады.
Құрылыс материалдары. Орман және ағаш өндеу өнеркәсібі жақсы дамыған.
Өскемен мен ... ... мен ... Семейде ағаш өңдейтін
комбинаттар салынған.
Жеңіл өнеркәсіп: Семейде мақта иіру, ... ... ... ... мен шұға ... орналасқан. Шемонаихада түсті мата шығаратын
мақта мата ... ... ... және тігін комбинаттары,
Өскеменде жібек мата ... ... ... Қазақстан электр энергиясын ендіру жағынан, электр желісінің
жиілігі жағынан да алдыңғы ... Ең ... ... Жоғары Хариуз,
Тишин, Бұқтырма су электр станциялары. Семей, Өскемен, Зырянда Кузнецк
көмірімен ... ... ЖЭС ...... кешенде мал шаруашылығы жетекші рөл атқарады.
Мал шаруашылығының негізгі дамыған салалары:
– қой шаруашылығы,
– омарта шаруашылығы,
– марал шаруашылығы,
– жылқы шаруашылығы.
Егіншіліктің ... ... ... ... ... ... басты орын алады.
Шығыс Қазақстанның экономикасында жақсы дамыған ауыр ... ... ... ...... ... ұштасқан. Полиметалл, яғни
қорғасын, мырыш өнеркәсібі және энергияны көп ... ... ... ... ... ... ... осындағы өнеркәсіптің маманданушы салалары
болып табылады.
Шығыс Қазақстанның қалалары: Өскемен, Семей, Лениногор.
§48. ... ... ... – 736 мың ... ...... Атырау, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстары
• Халқы – 2057,2 мың адам
• Халқының ... – км2 – ге 2,7 ... Қала ...... ... ... 12,8% – ы ғана тұрады
Географиялық орны. Батыс Қазақстан көлемі жөнінен республикада бірінші
орын алады. Ол республиканың қиыр ... ... ... ... ... ... ылғалды Шығыс Еуропа далалары мен ... ... ... ... ... Осындай физикалық –
географиялық жағдайына байланысты климаты шұғыл континентті және өте құрғақ
болып келеді, территориясының көп ... шөл мен ... алып ... ... тұщы су ... ... байлығы. Батыс Қазақстанның экономикалық – географиялық
жағдайына тән нәрсе, оның ... Ембі және ... ... мен ... ... никель кендерінің ірі қоры бар Кемпірсай
алқабы орналасқан. Мұндай геологиялық аймақтардың ... ... ... ... ... мамандануына шешуші ықпал етті.
Батыс Қазақстандағы пайдалы қазбалардың байлығы мен алуан түрлілігі
оның жер бетінің ... ... ... ... ... және ... 50 – ден астам түрінің мыңға жуық кен орны ашылған. Олардың
ішіндегі ең бастылары: Каспий маңы ... мен ... ... ... газ, ... ... ... никель, темір, марганец, ... ... мыс және ... ... ... ... ... гипс, әктас, ұлутас, ал Жалпы Сырт сілемдерінде жанғыш ... ... ... ... бәрі өнеркәсіптің алуан түрлі салаларын
дамытуға мүмкіндік береді.
Табиғат жағдайы. Батыс Қазақстанның ... ... ... ...... түседі. Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстарының солтүстік бөлігіне ... 300 мм – ден ... ...... ... ... өзі ... егіншілікпен айналысуға мүмкіндік береді. Басқа жерлерде
түсетін жауын – шашын мөлшері 200 мм – ден ... ... бұл ... ... ... ... мүмкін емес. Батыс Қазақстанның өзен
торы өте аз, ал ... ... ... ... және Кіші Борсық
құмдарындағы орасан зор кеңістікте өзендер мүлде жоқ. Мысалы, Ембі ... ... ... ету үшін ... өзенінен жалпы ұзындығы 600 шақырым
болатын су құбыры ... ал ... ... атом су ... салынған және жер асты суы пайдаланылады.
Шаруашылық географиясы. Батыс Қазақстан экономикасында мұнай, ... мен ... ... ... ... жетекші орын алады.
Батыс Қазақстанның мұнай, газ, химия циклдері Ембі алабы мен Маңғыстау
түбегіндегі мұнай мен ... ... ... ... мұнай өңдеп,
полиэтилен ендіруді және Жаңа өзен мен теңіздегі газ ... ... газ, ... өнімдерінің негізінде Ақтау қаласында пластмасса
жасау, Атырау полиэтилен жасау зауыттары жұмыс істейді.
Батыс ... кен, ... ... ... ... бром және ... өндіруді, минералды тыңайтқыштар мен улы химикаттар өндірісін, ал
электр металлургия циклі никель және хром ... ... мен ... мен хром ... тұздары өндірісін қамтиды.
Батыс Қазақстанда 4 (Атырау – ... ... ... және ... торабы қалыптасқан.
Атырау – Ембі өнеркәсіп торабының басты маманданған салалары – мұнай
және балық өнеркәсібі.
Маңғыстау өнеркәсіп торабы ... ... көзі – ... мен газ.
Ақтөбе өнеркәсіп ... ... ... салалары:
ферроқорытпалар, хром қосылыстары, суперфосфат, мұнай ... ... ... ... ... ... ауыл ... шикізаттарын ұқсатуға
маманданған және мұнда барлық аса маңызды кәсіпорындар орналасқан.
Батыс Қазақстанның аграрлық – өнеркәсіптік кешенінде мал ... рөл ... ... ... ... жер ... 92% – ... мен шабындықтар болып табылады.
Ауыл шаруашылығы
Мал шаруашылығы:
– етті – сүтті мал шаруашылығы,
– қой шаруашылығы,
– түйе шаруашылығы,
– жылқы ... ... ... Қазақстанда егіншілік нашар дамыған.
Пайдаланылатын жер қорының 6% – ы ғана жыртылған. Дәнді ... ... мен ... техникалық дақылдардан қыша мен күнбағыс өсіріледі.
Батыс Қазақстанның қалалары: Ақтөбе, Атырау, Ақтау, Орал, Алға, Шалқар.
§49. Солтүстік Қазақстан
... – 565,7 ... ... – Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Ақмола, Павлодар облыстары
• Халқы – 3706,4 мың ... ... ... ... – 1 км2 – ге 7,2 ... Қала халқы – 50%
Географиялық орны. Солтүстік Қазақстан республиканың қиыр солтүстігінде
Есіл, Тобыл және Обаған өзендерінің алабында орналасқан. ... ... ... ... ... орта ағысы басып өтеді. Ол территориясының
көлемі жөнінен республикада Батыс және Оңтүстік Қазақстаннан ... ... ... ... жер ... ... ... оны Украина секілді ірі
республика территориясымен ... ... ... ... мен ... Солтүстік Қазақстанның табиғат
жағдайларының көршілес Батыс Сібірдің табиғатымен көптеген ортақ ... оның ... ... біркелкі деуге болады. Жер беті, негізінен,
жазық, жыртуға өте қолайлы. ... ... ойлы – ... ... ... ... тұщы ... ащы сулы көлдер бар.
Солтүстік Қазақстан климатының мынадай ... ... ... ... ... жазы ... қоңыр салқын,
қысы айтарлықтай суық. Алайда, тұтас алғанда, температура жағдайлары ... ... ... және ... ... ... пісіп, жетілуіне
толық жеткілікті, өйткені өсіп – өну ... ... ... ... 160 ... ... ... территориясының көп бөлігіне жылына 300 –
400 мм жауын – шашын түседі.
Мұндағы топырақ, есімдік зоналарының сипаты да ... кең ... ... ... ... Аудан территориясының көп бөлігін қара
топырақты орманды дала мен дала алып ... олар ... ... ... ... ... ... жағына дала зонасының шегіне
шөлейт сыналап енеді, бұл зона түсетін жауын – шашын ... ... ... күзде және қыста, негізінен, ... ... ... ... ... келуіне қарамастан, Солтүстік Қазақстанның
территориясы геологиялық құрылысының күрделілігіне қарай пайдалы ... ... ... ... ... ... мұнда ең, алдымен
темір кені, тас көмір мен қоңыр көмір, боксит көп, сондай – ақ мыс ... әр ... ... су бар. ... қазбалардың аса маңызды кен
орындарының бәрі де батыста (Оңтүстік Оралдың сілемдері), оңтүстік – ... ... ... ... ... ... Былайша
айтқанда, Солтүстік Қазақстанның ауыр өнеркәсіптің әр ... ... үшін зор ... ... ... Солтүстік Қазақстанның машина жасау өнеркәсібі
сырттан жеткізілетін металды пайдаланып, негізінен, ауданның аграрлық –
өнеркәсіптік ... ... ... ... мен ... ... машиналары мен оларға қажетті қосалқы бөлшектерді, ал Павлодарда
тракторларды жасап шығарудың маңызы ... зор. 60 ... ... тау – кен ... тез дамыды. Ол Соколов – Сарыбай, Лисаков және
Қашар кен орындарында темір өндіруге, Екібастұзда тас көмір, ... ... ... ... ... боксит өндіруімен байланысты. Қарағанды
және ... ... ... ... ... жылу ... станциялары
аудан өнеркәсібінің энергетикалық негізін құрайды.
Солтүстік Қазақстан ... ...... ... ... кешенінде бірнеше өнеркәсіп торабы ... ... ...
Екібастұз аумақтық – өндірістік кешенін дамытудың негізі – Екібастұз бен
Майкүбі кен орындарындағы тас көмір мен ... ... ... зор ... бен ... және ... куатты электр станциялары арзан
Екібастұз көмірін пайдаланып, жұмыс істейді. Арзан ... ... ... ... ал ... ... мен алюминий
өндірісі дамып отыр. Батыс Сібір ... ... ... ... зауыты
жұмыс істейді. Сонымен қатар мұнда тамақ және жеңіл ... ... ... ... ... мамандану бағыты – тамақ және жеңіл
өнеркәсіптері. Мұнда, ... – ақ ... ... ... ... бұйымдар, құрылыс материалдарының өндірісі де дамып келеді.
Көкшетау және Астана ... ... ... және ... қоса ... жасау мен пайдалы қазбалар өндірісі ... ... ... ... ... ... алу аппаратураларын,
үлкен жөне кіші таразыларды ... ал ... ... ... ауыл
шаруашылық машиналарын жасайтын ірі кәсіпорындар және теміржол көлігіне
қызмет көрсететін кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... темір кенін,
асбест және қоңыр көмірді өндіру мен байытуға ... ... ... ... ретінде қалыптасуда. Бұл торапта, сондай – ақ жеңіл және
тамақ өнеркәсібі, металл ... және ... ... ... ... ... ... Арқалық өнеркәсіп торабы, негізінен, боксит өндіру арқылы
дамуда.
Аграрлық – ... ... ... ... ... Қазақстанда ет, сүт, май шайқау, ұн, жарма тарту, сондай – ақ
былғары илеу, тері, тон тігу және ... киіз басу ... ... ... ... және тамақ өнеркәсібінің жаңа салалары (тігін, аяқ киім,
құрғақ сүт ... ... мал үшін ... жем ... ... Бұл ... облыстық қалаларда, өнеркәсіп орталықтарында және ауылдық
жерлерде орналасқан.
Ауыл шаруашылығы
Егіншілік – Солтүстік Қазақстан ауыл шаруашылығының ... ... ... ... – оның ... негізгі саласы. Ауданда егістік жер
көлемінің 78% – дан ... ... ... ... ... ... ... Мұндағы жыл сайын өндірілетін астықтың мөлшері АҚШ – та бір
жылда өндірілетін астық мөлшерінін, үштен ... тең ... ... – ақ ... ... күздік қарабидай, қарақұмық, ... ... ... ... ... дерлік майлы өсімдіктер (күнбағыс,
шашақты зығыр, қыша және ... кең ... Өзен ... мен ... көкөніс, картоп, бақша дақылдары өсіріледі. Кең алқапқа мал азықтық
дақылдар егіледі.
Республиканың басқа аудандарымен салыстырғанда Солтүстік ...... мал ... ... ... ... қой шаруашылығының да
зор маңызы бар. ... ... ... ... ... ... ... сиыры мен биязы жүнді қой тұқымы кең таралған. Оңтүстікке
қарай етті бағыт тағы ірі ... ... ... сиыры мен етті, майлы
бағыттағы қойдың еділбай тұқымының үлес салмағы арта түседі.
Солтүстік Қазақстан қалалары: Астана, ... ... ... ... Қазақстан
• Аумағы – 712,2 мың км2
• Құрамы – Алматы, Жамбыл, ... ... ... ... ... – 6246,6 мың ... ... тығыздығы – 1 км2 – ге 9 адамнан
• Қазақстан ... 38% – дан ... ... орны. Батысында Арал теңізінен бастап, шығысында Жоңғар
қақпасына дейінгі және солтүстігінде ... көлі мен ... ... ... ... ... ... зор аумақты Оңтүстік
Қазақстан алып жатыр. Оңтүстік Қазақстанның аумағы батыстан шығысқа қарай
шамамен 2000 ... ... ... ... шамамен 700 шақырымға
созылады. Батыс Қазақстаннан сәл кіші болғандықтан, территориясының көлемі
жөнінен республикада екінші орын алады.
Табиғат жағдайы. Республиканың кез ... ... ... ... ... табиғат жағдайлары өте алуан түрлі және оның көршілес
жатқан Орта ... ... ... ... бар. ... ... территорияның 80% – ғажуығын қуаңшылықты шөл жазықтары және
шағын бөлігін ғана Тянь – Шань мен ... ... ... және ... тізбектерінің ылғалы жеткілікті таулары мен тау бөктерлері алып ... Орта ... ... ... ... да ауданның
осы шағын таулы және тау бөктеріңдегі бөлігі аса маңызды рөл ... биік ... ... және ... ... еседі, олар мал үшін
жақсы жазғы жайылым болып табылады, мұнда көптеген өзендер басталады, тау
бөктерлері ... ... ... лёсс ... ... ... Егістіктің негізгі бөлігі, сондай – ақ халықтың көпшілігі, ... ... ... ... ... ... ... жолдарының бәрі осы
тұстан өтеді. Тау бөктеріндегі тар алқап – экономикалық тұрғыдан алғанда
Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... ... Қазақстан климатының мынадай ерекшеліктері бар: өсіп – ... ... ... ... ... ... өте ... басқа
аудандармен салыстырғанда бұлтты күндері аз. Мұндай жағдайлар көптеген ... ... және ... дақылдар өсіруге, бақтар мен жүзімдіктер
отырғызуға өте қолайлы. Алайда барлық жерге ...... аз ... ... ...... ... 250 мм – ден аспайды, ал ... ... 400 мм ... ... ... мен тау
бөктерлерінде қолдан суарған жағдайда ғана егіншілікті ойдағыдай дамытуға
болады. Оңтүстік ... ... ... ... кезі ретінде зор
маңызға ие болады. Мұндағы өзендер мұздықтар мен ... ... ... айларында, яғни су өте қажет болатын жаздың қызған шағында арнасына
толып ағады. Аудандағы өзендердің энергетика көзі ... де зор ... ... минералды байлықтарға бай. Қаратауда, Кентау мен
Жаңатас аудандарында полиметалл кендері мен фосфорит ерекше көп. ... ... де ... ... бар. Арал ... сульфат пен
ас тұзының, Сазтөбе станциясының маңында әктастың, ... ... ... ... ... мол қоры бар.
Шаруашылық географиясы. Оңтүстік Қазақстанның металлургия өнеркәсібі
Қаратау мен ... ... ... ... ... олардың
концентраттарын жасау ісімен тығыз ... ... ... қорғасын зауытына, ал мырыш концентраттары Өскеменге ... ... ... ... ... фосфоритті өндіру мен байыту,
Таразда суперфосфат шығару ... ... ... ... ... көрсету саласында ғана маңызы бар, ол сырттан ... ... ... ... ... ... ... өндірісі және ең
алдымен цемент шығару өндірісі күшті дамыған. Екі ірі Қапшағай және Шардара
су электр ... мен ... жылу ... ... ... ... құрайды. Олардың ең қуаттысы – ... ... ... ... ... ... мемлекеттік аудандық электр станциясы.
Оңтүстік Қазақстанда үш ірі және бірнеше ұсақ ... ... ... ... ... негізінен, халық тұтынатын тауарларды шығаруға
маманданған. Мұндағы аса ірі ... ... мата және ... ... тері және ... ... қант және ... жеміс консерві комбинаты. Ауыр өнеркәсіп салаларынан металл
өңдейтін станоктарды, көмір шахталары мен ... ... ... станциялары үшін жабдықтарды, байланыс құралдарын шығаратын
өндірісті ерекше атауға болады.
Қаратау – ... ... ... ... ... ... ... аумақтық – өндірістік кешені ретінде қалыптасқан, мұнда тамақ
пен жеңіл өнеркәсіптің үлес ... ...... ... ...... аса ірі тораптардың
бірі. Ол қорғасынды өндіру мен қорыту, фосфор тұзы мен цемент, фармацевтика
бұйымдары мен пресс – автомат ... ... ... – ақ ... және мал ... шикізаттарын ұқсатумен ұштастыра жүргізеді.
Талдықорған, Қызылорда және Арал өнеркәсіп ... ... ... боп ... ... ... Қазақстанда егіншілік – индустриялық
циклдің мамандануын, Солтүстік Қазақстандағыдай ... ... ... дақылдар (мақта мен қант қызылшасы) анықтайды. Аталған ... ... ... ... өсіру үшін тау бектерлері мен өзен
аңғарларында ... ірі ... ... ... Арыс – Түркістан, Талас –
Асы, Қаратал) және басқа каналдар салынды. ... ... ... ... ... сондай – ақ мұнда бидайдың, арпа мен ... ... бар. ... ... ... пен жүзім шаруашылығы жақсы
дамыған. Өсімдік шаруашылығының шикізаттарын ұқсату негізінде өнеркәсіптің
мынадай салалары дамыған: қант, көкөніс және жеміс ... ... ... ... ... ... мата, тоқыма.
Оңтүстік Қазақстандағы мал шаруашылық индустриялық ... ... етті ... және ... аяқ киім ... Олар қой және ... шаруашылығының өнімдерін пайдаланады. Бұл аудан қой мен ешкінің саны
жөнінен республикада бірінші орында тұр, ал ірі ... ... және ... ... ... Қазақстаннан ғана кейін тұр. Мал шаруашылығының жемшөп
базасы ең алдымен жайылымдарда, тау бөктерлері мен биік ... ... ... ... мен шабындықтардан тұрады. Сонымен қатар
мұнда астық, бау – бақша шаруашылықтары мен ... ... ... айтқанда, қант қызылшасы, ұн тарту, шарап ашыту кәсіпорындарының
қалдықтары кеңінен ... ... ... егіншілік жақсы дамыған.
Оңтүстік Қазақстан қалалары: ... ... ... ... ... Климаттың ыстықтығы түрлі аурулардың тарауына қолайлы ... Су ... ... ... ... дақылдарды егуге мүмкіндік жоқ.
3. Халықтың тығыздығы, жер қорының аздығы ... ... ... ... жүзінің экономикалық және әлеуметтік географиясы
§51. Дүние жүзінің саяси картасы
Дүние жүзінің саяси картасының қалыптасуы – адам – зат қоғамының бүкіл
даму ... ... ұзақ ... ... ... ... жүзінің картасы
ғасырлар бойы дамып өзгеріп отырды.
Дүние жүзінін, саяси картасының XX ғасырдағы қалыптасуы.
1. 1918 ... ... ... ... ... ... ... – 1945 жылдары Аустралия мен Венгрия, ... мен ... ... жаңа ... ... болуы.
3. 1945 – 1985 жылдары Колониялық жүйенің жойылуы (қирауы, бұзылуы).
4. 1985 жылы СССР – дің, ... ... ... ... ... ... ... 200 – ге жуық мемлекетпен 30 – ға жуық ... ... ... ... ... классификациялайды: алып елдер, ірі
елдер, орташа елдер, үлкен емес ... ... ... (территориясы бойынша)
|Елдер |Ауданы (млн |Елдер ... (млн |
| |км2) | |км2) ... |17,1 ... |8,5 ... |10,0 ... |7,7 ... |9,6 ... |3,3 ... |9,4 | | ... ... ... ... топтастыру
|Елдер |Халқының саны |Елдер ... саны |
| |(млн ... | |(млн ... |
|Қьітай |1222 ... |148 ... |968 ... |132 ... |268 ... |126 ... |210 ... |125 ... |165 ... |107 ... ... орнының ерекшеліктеріне қарай топтастыру: теңіз
жағалауындағы (негізгі ... ... ... ... ... ... теңізге шыға алмайтын елдер (олардың саны 40 – ... жүзі ... бір – ... ...... даму
деңгейіне қарай ажыратады. Осы тұрғыдан алғанда ... ... екі ... ... дамыған елдер;
2) дамушы елдер.
Біріккен Ұлттар Ұйымы экономикасы дамыған елдердің қатарына Еуропаның,
Азияның, Африканың, Солтүстік Американың, Аустралия мен Мұхиттық ... 60 елін ... ... және ... даму ... ... және жан
басына келетін жалпы ішкі өнім мөлшері де ... ... ... ... ... ... үлкен жетілігі» құрайды. Оған
АҚШ, Жапония, ГФР, Франция, Ұлыбритания, Италия және Канада кіреді.
Екінші топшаға ең алдымен Еуропаның орташа ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады. Бұлар
бұрынғы Ұлыбританияның қоныс аударған отарлары (доминиондары) – Канада мен
Аустралия, Жаңа ... және ... ... ... ... ... Мемлекеттер Достастығына (ТМД) кіретін елдер
жатады.
Біріккен Ұлттар Ұйымы барлық қалған елдер мен территорияларды ... ... Көш ... ... ... ... ... (жан басына келетін
ішкі өнім мөлшері 340 доллар).
2. Жаңа ... ... ... ... ... ... (70 – 80 жылдары өзге дамушы елдерді басып озды).
3. Сыртқа мұнай шығаратын елдер:
Сауд Арабиясы, Кувейт, Катар, БАӘ, ... ... (жан ... ішкі өнімнің мөлшері 10 – 15 мың доллар).
Төртінші ең үлкен топшаны дамуы ... ... ... ... ел
құрайды: Африка, Азия, Латын Америкасы т.б.
Бесінші топшаны халқының саны 400 млн ... ... ... ... (жан ... шаққанда ішкі өнім 100 – 200 доллар). Бұл топшаға
Гаити, Непал, Тропиктік Африка елдері ... ...... ... ... ... герцог, князь,
сұлтан және т.с.с. болып келетін басқару түрі.
Монархия абсолюттік және конституциялық ... ... ...... билігі шексіз болады (Бруней, Бахрейн,
Катар, БАӘ, Оман және т.б.).
Конституциялың ...... ... ... конституциямен
шектеледі (Бельгия, Ұлыбритания, Испания, Дания, Норвегия, Марокко,
Жапония).
Монархияның тағы бір түрі – ... ... ... ... ... (Ватикан).
Республика дегеніміз – заң шығаратын ең жоғары үкімет билігі сайланатын
өкілетті орган – ... ал ... ... ... – үкіметтің
қолында болатын басқару түрі.
Унитарлық мемлекет (латынның ипіtas – ... ... ... ... ... ... заң шығарушы және атқарушы үкімет билігі болатын әкімшілік ... ... ... мемлекет (латынның foederatio – одақ, бірлестік деген
сөздерінен шыққан) – бірыңғай ... ... және ... қатар, өздерінің заң шығарушы, атқарушы және сот органдары
болатын ... ... ... ... ... ... және ... бар әкімшілік – территориялық құрылыс түрі.
Мұндай мемлекеттерге Ресей, АҚШ, ... ... ... ... бірігуінің енді бір түрі – конфедерация. Біршама
шектеулі мақсаттарға жету үшін (әскери, ... ... және т.б.) ... ... ... ... 35 – 40 мың жыл ... Ното sapiens (ақыл – есті адам) өкілдерінің
саны не бары 1 млн – дай ... ... бері ... саны сан мың ... XX ... ... ... халық саны 6 миллиардтан асты.
Адам ұрпағының үздіксіз жаңарып, ауысып отыруын қамтамасыз ететін ... және ... өсу ... ... халқының өсуі (табиғи
қозғалысы) деп атайды.
Халықтың құрамы
Жас құрамы (жасына ... ... ... ... ... ... елдерде 23%, қарт адамдар дамушы елдерде 6%, ... ... ... ... ... ... ... экономикалық тұрғыдан белсенді бөлігінің үлесі
әр елде әр ... ... ... ... ... ... ресурстарының
шамамен 70% – ы экономикалық тұрғыдан белсенді. Мұндай ... ең ... ... Ол ... ... ... 10% – ы және ... көп болады.
Халықтың негізгі ендіруші бөлігі еңбек қорларын анықтауда, оның жасы
басты өлшем болып табылады. Олардың өндіріске қатысу ... ... ... (ЭБХ) ... ... болады. Дүние жүзінде
экономикалық белсенді халық 45% – ды құрайды.
Жыныстық құрамы Дүние жүзінде орта ... ... 1000 ... 1009 ер
адам келеді. Өмір сүру ұзақтығына байланысты, дамыған ... әйел ... ... дамушы елдерде ер адамдар басым.
Нәсілдік құрамы: жердегі халықтың 70% – ы ... ... ... ...... ... – 20%,
Негроидтық нәсіл – 10%,
Аустралоидтық нәсіл – 0,3%,
Аралас нәсіл – 30% ... ... ... ... ... ... дүние жүзінде барлығы 3 – 4 мың халық немесе этнос
бар.
Этнос (грек ... ...... ... топ, халық) – адамдардың
тарихи қалыптасқан тұрақты қауымдастығы.
Халық саны жағынан Қытай бірінші орында (1,1 млрд адам), одан ... (250 млн ... ... АҚШ (200 млн ... (180 млн ... ... мен ... (150 млн адам),
жапондықтар (130 млн адам).
Ұлттық (этникалық) шекаралар саяси шекаралармен сәйкес келетін жағдайда
бір ұлтты ... ... ... ... ... ... – 100 – ден астам әр түрлі ұлттар ... ... АҚШ, ... ... ... қарай жіктелуі олардың туыстық принципіне сүйенеді.
Саны жағынан ең көп тарағаны – үнді – ... ұясы (2,5 млрд ...... ұясы (1 млрд ... көп ... ... ... тілі (1 млрд – тан астам адам).
2. Ағылшын тілі (400 млн адам).
3. Хинди тілі (300 млн ... ... тілі (280 млн ... Орыс тілі (220 млн ... ... Таралуы мен алатын орнына карай барлық діндер ... ... ... ... ... – жүзілік діндердің ішінен христиан діні
(католик, протестанттық, православиелік, 1 млрд адам) кеңтаралған.
Екінші орынды ислам діні (800 млн ... ... ... (250 млн ... орында. Индуизм, конфуцийшілдік, синтоизм ұлттық діндерге жатады.
§53. Халықтың орналасуы мен көшіп – қонуы
Халықтар мейлінше әркелкі орналасқан. Барлық ... ... 70% – ... 7% – ында ... ... басым бөлігі қоңыржай, субтропиктік
және субэкваторлық белдеулер шегінде, теңіз деңгейінен 500 метрден аспайтын
өңірлерде мекендейді. Мұндай жерлер ... 28% – ын ... ... ... 200 км – лік жағалау өңірінде адамзаттың жартысынан астамы,
ал құрлықтың не бары 12% – ын алып ... 50 км – лік ... 30% – ... ... ... ... орташа орналасу тығыздығы – 1 км2 – ге
40 адамнан. Шығыс және Оңтүстік Азияда, Еуропада, АҚШ – тың ... ... ... ... ... ... ... келеді (1 км2 – ге 1000
– 1500 адамнан). Ең үлкен максималды халық тығыздығы Бангладеште (1 км2 ... 800 ... одан да ... ... (1 км2 – ге 15 ... ... ... Монғолияда қоныстану тығыздығы жөнінен ең
темен көрсеткіш (1 км2 – ге 1,5 адамнан).
Халықтың белгілі бір саны мен ... ...... ... ... ... Халықтың көшіп – қонуы оның орналасуына, сондай – ақсаны
мен қүрамына ... ... ... Көне ... ... ... ... сыртқы
көшіп – қонуы әсіресе ұлы географиялық ашылуларға ... 1815 – ... ... ... 50 млн адам қоныс аударды. Ең ... ... XIX ... ... Эмиграцияның басты ошағы – Еуропа. ... ... ... бір ... бос ... бар, ... жедел
дамыған және жұмыс күшіне зәру аудандарға карай «ығыстырып шығаруға» ұштаса
жүргізілді. Эмиграция басталғаи ... II ... ... ... ... 60 млн адам ... ... екінші ошағы Азияда
қалыптасты. Бұл жердегі эмигранттар Қытай және Үндістан жұмысшыларынан
(кули) ... Олар ... мен ... жұмыс істеуге тартылған.
Эмиграция ошағы ретінде АҚШ пен Канаданы, ... мен ... ... мен ... ... ... дүниежүзілік соғыстан кейін сыртқы көшіп – қонудың географиясы
айтарлықтай өзгерді. АҚШ, Канада, Аустралия, Жаңа ... ...... ... ... келіп жатқан иммигранттардың қабылдауын жалғастыра
бергенімен, континентаралық көшіп – қонудың ... ... ... Оның ... ... ішіндегі көшіп – қону тасқыны едәуір есті.
Мұнда «еңбек күшінің көшіп – қонуы» ерекше кең таралған.
Эмиграция ... аз ... ... ... ... ... айналды. XX ғасырдың екінші жартысында көшіп – қонудың жаңа ... Ол ... ... ... ... «ақыл – ойдың ... ... ие ... Оның мәні – ... ... ... ... басқа жоғары білікті мамандарды өзіне тартуында.
Халықтың ішкі ... ...... ... түрі бар. ... ауылдық жерден қалаларға көшуі жатады.
Ішкі миграция Ресей, Қазақстан, Канада, Бразилия, Аустрия және Қытай
секілді үлкен ... ... және ауыл ... Урбандалу
Урбандалу дегеніміз – қалалар мен қала халқының әншейін көбеюі емес,
сонымен қатар олардың рөлінің күшеюі, қалалық өмір ... ... ...... ... ... қалалар көбінесе жалғасып, аса ірі қала
«ядроның» орбитасына қамтылады.
Агломерациялар — қалыптасқан қалалар шоғыры.
Мысалы, Мәскеу ... 12 млн адам ... ... ең ... ...... – бір – ... кеткен агломерациялар мен қалалардың шоғыры.
Мысалы, ең ірі ... ... Сан – ... Босваш мегаполисі
(Бостон мен Вашингтон секілді аса ірі ... ... ... пен ... ... ... мегаполистердегі
тіршіліктің экологиялық жағдайын қиындатты. Мұның әсерінен субурбандалу,
яғни ауқатты ... ... қала ... ... көшуі көбейді.
Дамушы елдерде урбандалу ерекше қауырт әрі басқарылмайтын сипат алды.
Қала халқының ең көп ... ... ... (2/3), ең аз ... ... мен ... (27%). Мұнда дамушы елдерге тән лашықтық урбандалу ... Ол ... ... ... ... ... фавел, Түркияда
геджеконду деп аталады.
Дүние жүзінде қала ... ... 3 – ке ... Жоғары урбандалған (қала халқының үлес салмағы 50% – дан жоғары).
Әсіресе жоғары дамыған ... тән ... ГФР, ... Ортаурбандалған (халықтың үлес салмағы 20% – дан 50% – ға ... ... тән ... ... Үндістан], Африка [Мысыр], Латын Америкасы
[Боливия]).
3. Нашар урбандалған (халықтың үлес салмағы 20% – дан төмен). ... ... ... ... ... 2 түрі бар: ... және шашыранды. Аталған
қоныстанулардың таралуы тарихи, ... ... ... ... ... ... ... Ресейде, Шетелдік Еуропада,
Қытайда, Жапонияда кең тараған.
§54. ... ... ... ... ... ... орналасуы біркелкі емес. Мұның өзі
жер шарындағы климаттық және тектоникалық үрдістердің айырмашылықтарына,
өткен ... ... ... ... түзілу жағдайының әр түрлі
болғанына байланысты. Табиғи ресурстардың жекелеген түрлерінің қорлары ... ... әсте ... Осының нәтижесінде елдердің арасында ... ... ... ірі – ірі ... ... да ... табиғи
ресурстармен қамтамасыз етілуінің ... мен ... ... бар. ... Таяу ... ... ... мен газдын, мол
ресурстары бар. Анд елдері мыс және полиметалл ... бай, ... көп ... ... ағаш сүрегі ресурстары мол.
Географиялың орта – адамзат қоғамы тарихи дамудың белгілі кезеңіндегі
өз тіршілігі мен өндірістік іс – ... ... ... ... ... бір ... Жердің географиялық қабығында орасан зор және сан
алуан табиғат байлықтары бар. ... ... түр – ... қоры ... ... оның ... әркелкі таралған. Жеке аудандардың, ... ... ... ... әркелкі келеді.
Байлықтардың бар – жоқтығы дегеніміз – табиғат байлықтарының шамасы мен
оларды пайдалану мөлшерінің ... Ол ... ... ... жыл
санымен, немесе оның жан басына келетін қорымен есептелінеді. Қоғам табиғат
байлықтарын барған сайын көбірек алып, ... өз іс – ... ... ... ... ... Осылайша, бір – бірімен өзара
байланысты екі проблема туады:
1) табиғат байлықтарын ұтымды пайдалану,
2) айналадағы ортаны ластанудан қорғау.
Минералды ... ... және ... ... ... минералдық
байлықтардың 200 – ден артық түрі пайдаланылады. Олар жер қыртысының
геологиялық ... ... ... ... ең көп қоры ... Иран мен ... ... пен ... ... ең көп қоры Ресей
мен Иранда, АҚШ, БАӘ, Қатар мен ... ... ... ... ... ОАР – да ... көп таралған.
Жер байлықтары Құрлықтың ауданы 13,4 млрд га, соның 34% – ын ... ... ... алып ... ... 2% – ды, ... 30% – ... мен мұздықтар 34% – ды алуда.
XX ғасырдың ішінде кұрлық жердің жыртылуы ... екі есе ... ... АҚШ, Канада, Қытай, Бразилия – тың жерлерді кең ... ... Ал жері аз, ... ... жиі қоныстанған Нидерланды, Жапония секілді
елдер теңіз жағалауындағы жерлерді мұхиттан ... алып ... ... ... ... ... аса ірі «жалмауызы» шөл
болып отыр. Шөл қазірдің өзінде 900 млн га – ға ... ... ... ... 3 млрд га ... әлі де қауіп төніп тұр. Сахара мен
Атакаманың, Тар мен Намибтің және ... да ... ... ... су ... Тұщы су қоры гидросфераның жалпы көлемінің
2,5% – ын ғана ... Су ... ... 50% – дан ... ... Ресейге, Брази – лия мен Канадаға, Заирға келеді.
Орман байлықтары. ... жүзі ... ... зор ... ... ... белдеу) және оңтүстік (экваторлық белдеу) орман
белдеулерін құрайды.
Ағаш ... ... ... ... Бразилия, АҚШ алдыңғы орындарда.
Агроклиматтық қорлар – жылу, ылғал және жарық климат қорларының ерекше
түріне байланысты өсімдіктердің өсуі.
Рекреациялық қорлар – ... ... және ... мақсаттарында
пайдалануға болатын табиғат объектілері мен құбылыстары.
Мәдени – тарихи көрікті орындар рекреациялық ... ... ... ... ... ... өнер ескерткіштері).
Мысалы, Мәскеу Кремлі, Санкт – Петербургтің түбіндегі Петродворец т.б.
§55. Дүниежүзілік шаруашылық салаларының географиясы
Отын энергетика өнеркәсібі. Дүние жүзінде отын ... ... – ы ... 25% – ы ... 20% – ы ... ... ... өнеркәсібінің салаларына салыстырмалы сипаттама.
|Жылдық |Мұнай 3 млрд тонна |Газ 2 млрд м3 ... 4 млрд ... ... ... ... ... ... ... ... АҚШ, ... |Қытай, АҚШ, |
|ендіруші ... ... ... ... ... ГФР, ... ... Қытай, |Ұлыбритания, ... ОАР, |
| ... ... ... |
| ... БАӨ, ... ... |
| ... ... ... | |
| ... |Норвегия | |
| ... ... | | |
| ... ... | | ... ... ... ... пен ... ... ... |Ұлыбританиядан басқа |ОАР, Польша ... ... ... ... | |
| | ... | ... |АКШ, Жапония, Батыс|Жапония, АҚШ, Батыс |Жапония, Батыс |
|импорт-таушы|Еуропа (Ұлыбритания|Еуропа (Ұлыбритания, |Еуропа ... |мен ... ... және | |
| ... |Нидерландыдан ... | ... ... ... ... ... газ |Теңіз көлігі |
|жолдары |құбыры ... ... ... |
| | ... су | |
| | ... газ ... | ... ... жыл ... 12,5 трлн кВт/ ... ... энергиясы
өндіріледі. АҚШ, Рессей, Жапония, Қытай, Германия, Канада электр энергиясын
өндіруден алдыңғы орында.
Жан басына электр энергиясын өндіру негізгі ... ... ... Норвегия, Канада, АҚШ, Швеция, Финляндия алдыңғы орында. ... ... ... энергиясының – 62% – ын ЖЭС, 20% – ын ... ... ... 17% – ын АЭС ... ... ... 1% –
ды дәстүрлі емес энергия көздері (геотермальдық, толысу, Күн және ... ... ... Металлургия, машина жасау
Металл қорыту көлемі ұзақ уақыт бойы кез ... ... ең ... қуаттын көрсетеді. Дүние жүзінде жыл сайын ... 1 ... ... ... ... ... ... Қытай, Бразилия, Аустралия, Ресей, АҚШ,
Үндістан, Канада, Уктэаина, ОАР, Швеция.
Негізгі импорттаушылар: Жапоншя, ... АҚШ, ... ... ... ... ... ... өндіру шамамен 700 млн тонна.
Негізгі өндірушілер: Жапония, АҚШ, Ресей, ... ... ... ... пен ... негізгі экспорттаушылар: Ресей, Жапония, Корея,
Батыс Еуропа елдері.
Түсті металлургия өндірісі көлемі жөнінен қара ... 20 ... ... ... металлургия соңғы 10 жылда дамушы елдерде айтарлықтай ... ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке ауыстыруына
байланысты). Мыс ... ... ... аса ірі ... бірі ... ... Бұл – Заир мен ... территориясындағы ежелгі
теңіздің жағалау сызығын бойлай 500 шақырымға созылып жатқан мыс белдеуі.
Сонымен бірге Латын ... мен АҚШ – та, ... мен ... ... өндіретін елдер «қалайы белдеуі» – Малайзия, Тайланд, Индонезия,
Бразилия.
Алюминийді шығару мен экспорттаудан Аустралия, Ресей, Бразилия, Канада,
Норвегия ... ... ... ... ... ... істейтін адамдардың саны (80 млн – нан
астам) және ... құны ... ... ... ... ... 1 – орын алады. Машина жасау ісінде 4 аймақ қальштасты:
Солтүстік Америка, Шетелдік Еуропа, Шығыс және ...... ... ... ... ... ... АҚШ, Германия, Франция, Испания,
Корея, Италия, Ұлыбритания ... ... ... ...... ... АҚШ, ... Франция алдыңғы орындарда.
Станок жасаудан Жапония, АҚШ, Германия, Қытай бірінші қатарларда.
Есептеуіш техниканы жасаудан АҚШ, Жапония, Қытай бірінші орынға ие.
Тұрмыстық техника жасаудан ... ... ... АҚШ ... ... Химия өнеркәсібі
Қазіргі уақытта бұл сала қай елдің болсын экономикасын ... оның ...... ... ... ... екенін айнытпай көрсететін индикатор болып табылады. Дүние жүзіндегі
жетекші ... бәрі бұл ... ... ... ... ... дамытып отыр.
Химия өнеркәсібі шығаратын өнімдер (қышқылдар, тыңайтқыштар, бояулар,
лактар мен сырлар, улы химикаттар, талшықтар, каучук, ... ... ... ... ... ... ... жүзінде химия өнеркәсібінің орналасуы әр аймақта әр қалай және
табиғи, экономикалық, тарихи т.б. көптеген ... ... ... оның ... ерекшеліктері бар.
Химия өнеркәсібінің біраз салалары онша ... азды – ... ... ... әдетте лақ сыр, ... ... ... тыңайтқыштың кейбір түрлерін шығаратын шағын
кәсіпорындар болып келеді. Мұндай кәсіпорындар ... ... ... «нүктелер» болады да, оларды іс жүзінде дамыған ... ... ... ... алуға болады. Сонымен қатар химия өнеркөсібінің
құрамында өзара ... ... ... ... ... ... мен өндірістер бар. Мысалы, ішкі және салааралық байланыстарға
негізделген ірі – ірі мұнай – ... ... ... ... ... және ... ... орайластырылады. Орналасудың мұндай түрі
іс жүзінде әлемнің химия өнеркәсібінің ірі ... мен ... тән: ... арасында АҚШ – тағы Техас пен Питтебургті, Ресейде
Еділ ... ... ... ГФР – де Рур мен ...... ... ... және т.б. атауға болады.
XX ғасыр химия өнеркәсібінің қауырт дамыған ғасыры болды. Машина жасау
саласындағыдай дүниежүзілік ... ... де ... төрт ... АҚШ, Шетелдік Еуропа, ТМД және Жапония.
Минералды тыңайтқыштар өндіруден АҚШ, ... ... ... ... ... материалын жасаудан АҚШ, Жапония, Батыс Еуропа алда келеді.
§58. Ауыл шаруашылығы және балық аулау
Ауыл шаруашылығы – материалдық өндірістің ... ғана ... ... неғұрлым кең тараған саласы. Дүние жүзінде бұл салаларда 1,1 млрд
адам еңбек ... ... ... ... таралуы оның алуан түрлілігіне
байланысты: ғалымдар 50 түрін бөліп көрсетеді.
Ауыл шаруашылығы үлкен екі ... ... ... ауыл ... тұтынушы ауыл шаруашылығы.
Мал шаруашылығы мен балық аулаудың негізгі бағыттары
|Саны |Мал ... ... ... |
| ... | ... млрд бас |Ірі қара мал ... ... АҚШ, |
| | ... ... ... ... млн бас ... ... ... бас |Қой ... ... 100 млн тонна |Балық және теңіз ... ... АҚШ, ... ... ... ... |
Өсімдік шаруашылығының негізгі ... ... тобы ... дақылдар |Негізгі өндірушілер ... ... ... ... ... |
| | ... ... Үндістан |
| ... ... және ... Азия |
| ... ... ... ... дақылдар |соя |АҚШ |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... ... |
| ... ... |
| |жер ... |Үндістан ... ... ... ... Польша, Қытай |
|Сергітпе дақылдар |шай ... ... Шри – |
| | ... |
| | | |
| ... ... ... |
| | ... ... |
| ... |Бразилия ... ... ... ... ... ... Куба, |
| | ... ... |
| ... ... ... Франция, Ресей, |
| | |АҚШ ... ... ... ... АҚШ, ... |
| | ... Аустралия |
| | | |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... жолдары, көлік кәсіпорындары мен көлік құралдары қосылып,
дүниежүзілік көлік жүйесін құрайды.
Дүние жүзіндегі жүк пен жолаушылар тасымалы ... ... әр ... Жүк ... теңіз көлігі (айналымда 60%) ... ... ... ... ... ... (жақын жерлерге және өзен
көлігі). Жолаушы айналымында автомобиль көлігі ... ... ... ... ... ... мен әуе көлігі.
Автомобиль жолдарының ұзындығы 24 млн км – ге ... оның ... 5 елге (АҚШ, ... ... Жапония, Қытай) тиесілі. Автомобиль
жолдарының жиілігінен Жапония мен Еуропа елдері көзге түседі.
Теміржол көлігі тасымалдау үлесінің кемігеніне қарамастан, ... ... түрі ... ... ... ... желісі, негізінен,
XX ғасырдың басында қалыптасқан. Теміржол 140 елде ... оның ... ... ... ... ... елдеріне келеді: АҚШ, Ресей,
Канада, Үндістан, Қытай, Аустралия, Аргентина, Франция, ГФР, Бразилия.
Теміржол желісінің жиілігі ... ... ... елдері көзге түседі.
Құбыр тасымалы мұнай мен табиғи газ өндірудің тез өсуі мен ... және ... ... ... ... территориялық
алшақтықтың нәтижесінде дамыды. 4 – 5 мың км – ге дейін ... ең ... ТМД ... ... АҚШ – та, Таяу Шығыс елдерінде салынған.
Теңіз тасымалдарында теңіз сауда флоты қызмет ... Оның ... ... млн ... ... ірі порттары: Роттердам, Сингапур, Нью – Йорк.
Дүниежүзілік кеме қатынасындағы бірінші орынды Атлант ... ... ... ... ... орынды Үнді мұхиты алады.
Өзен көлігі Германия, Нидерланды, Бельгия елдерінде жақсы дамыған.
Дүние жүзіндегі ең басты әуе ... АҚШ, ... ... ... ... ... жүзінің аймақтық географиясы
§60. Шетелдік Еуропа
Шетелдік Еуропаға экономикалық және мәдени қатынастармен байланысқан 42
мемлекет кіреді (ауданы ... 6 млн ... ... 4 ірі аймаққа бөлінеді: Шығыс Еуропа (1,2 млн ... ... (1,5 млн км2), ... Еуропа (1,3 млн км2), Оңтүстік Еуропа
(1,1 млн км2).
Табиғат жағдайы: ландшафтылардың әр түрлілігі, су және ... ... ... мен ... ... климат, рекреациялық ресурстар
экономикалық дамуына өте қолайлы.
Халқы: Шетелдік Еуропада 500 млн адам ... бар, ... өте ... ... өсуінің 1 – типіне жататын аймақ. ... өте ... ... 90%). 400 – ге жуық ... (ең ... – Лондон,
Париж) бар. Аймақтың басым көпшілігі үнді – еуропа тіл әулетіне жатады.
Негізінен, бір ... ... ... діні – ... Еуропаның барлық елдеріндегі үстем дін.
Оңтүстік Еуропада католицизм, Солтүстік Еуропада ... ... ... Еуропада олар әр түрлі қатынаста таралған. Католицизмнің дүниежүзілік
орталығы Ватиканда (Рим) ... ... ... ұстаушы елдер: Албания,
Босния, Герцеговина.
Өнеркәсібі
Машина жасау – Шетелдік Еуропа өнеркәсібінің жетекші саласы. Шетелдік
Еуропа ... ... ... ... ... Аймақта өндірілетін бүкіл
өнеркәсіп өнімінің 1/3 – і және оның ... 2/3 – сі осы ... ... ... ... ерекше күшті дамыған.
Шетелдік Еуропада химия өнеркәсібі екінші орын ... ... ... ... ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ГФР еліне қатысы бар.
Металлургия өнеркәсібі қара металлургия отаны болып келетін шикізаты
бар ... (ГФР, ... ... ... Белгия, Люксембург,
Польша, Чехия) дамыған.
Теңіз порттарында неғұрлым жоғары сапалы және арзан темір кені ... ... ... ... ірі ... комбинаттары
Торонто (Италия), Люксембургте салынған.
Қазіргі уақытта ескі металлургия аудандары (Рур, ... ... ... ... ... ... уақытын бастан кешіріп отыр. Жеңіл
өнеркәсіптің өңдіру көлемі кеміді, өнеркәсіптер Оңтүстік Еуропа ... ... ... ... ... ... аса маңызды
салалары алюминий өндірісі, бокситтің қоры бар елдерде (Франция, Италия,
Венгрия, Греция), сондай – ақ ... ... жоқ ... ... көп ... ... де (Норвегия, Швейцария, ГФР, Аустрия)
жақсы дамыған. Мыс өнеркәсібі ГФР мен Францияда, ... мен ... мен ... Югославиада барынша дамыған.
Ауыл шаруашылығы. Шетелдік Еуропадағы ауыл шаруашылығының басты
салалары – өзара ... ... ... ... ... ... шаруашылығы
мен мал шаруашылығы. Табиғи және тарихи жағдайлардың ықпалы ... ауыл ... ... негізгі 3 түрі қалыптасқан:
1. Скандинавияда, Финляндия мен Ұлыбританияда Солтүстік Еуропалық ауыл
шаруашылығына интенсивті ... мал ... ... Орта Еуропалық (Германия, Нидерланды, Дания, Францияның солтүстігі)
ауыл шаруашылығына сутті және сүтті – етті мал шаруашылығы ... мен ... ... ... Еуропалық ауыл шаруашылығында (Жерорта теңізі жағалауындағы
елдер) өсімдік шаруашылығы басым (жеміс, жүзім, цитрус дақылдары, зәйтүн,
бадам, жаңғақ, темекі, эфир ... ... ... ... жағалауы –
«Еуропаның басты бағы».
Көлік географиясы
Аймақтың көлік жүйесі, негізінен, Батыс Еуропалық бөлігіне жатады.
Мұнда ... ... өте ... халықаралық және транзит тасымалының
маңызы өте зор. Территорияның ықшамдылығы ... ... ... қазір ол жолаушылар тасымалдауда ғана емес, жүк ... ... орын ... Құрлық және ішкі су жолдарының қиылысқан жерлерінде ірі
жол тораптары пайда болды. ... ... ең ... халықаралық
тасымалға қызмет ететін теңіз порттары жатады. ... ... ... ... ... ... ... оларды ішкі
аудандармен ... ... ... орналасқан. Шетелдік
Еуропада ғылым, туризм, ... ... алу, ... салалары (астаналық
аудандар, Франция, Ұлыбритания, Германия [Мюнхен] мен ... ... ... ең ... ... ... ... Ұлыбритания, Франция,
Италия.
§61. Германия
Мемлекеттік құрылысы. ... ...... ... ... Мемлекет басында президент; заң шығарушы парламент 2
палатадан тұрады: булдесрат, бундестаг.
Табиғат ... ... ... 357 мын, км2. ... белдеудің теңіздік
және континенттік типі таралған. Орман шаруашылығы бойынша территориясы 3 –
орын алады.
Пайдалы қазбалары: ... және тас ... ... ... 81,9 млн ... ... тығыздығы жоғары. Халықтың ұдайы өсуінің
1 – типі: ер ... ... ... 73,2 жыл, әйел ...... ... өте ... (80%). Ең ірі агломерациялары: Рейн – ... ... ... 44%, католиктер 37%.
Өнеркәсібі. Германия экономикалық дамуы жағынан дүние жүзі бойынша АҚШ
пен Жапониядан кейін 3 – орын ... ... ... ...... ... ... алда). Машина жасау саласы әр түрлі ... ...... ...... көлікті өндіреді.
Негізгі машина жасау орталықтары: Франкфурт, Мюн – хен, ... ... және ... металлургия, химия (Рейн ауданы), ... ... ... Ең ... ... алып ...... басты түсетін көзі – қаржы және банк істері.
Ауыл шаруашылығы. Ауыл ... ... ... – мал ... Негізгі ауыл шаруашылық өнімдері: қант қызылшасы, бидай, арпа және
сүт.
Экономикалық қарым – қуаты жөнінен Германия Федерациялық ... ... 1949 жылы ... ... екі неміс мемлекеті ГФР мен ... ... Осы ... ... ... қуаттар мен минерал
ресурстарының негізгі бөлігі ГФР – де ... ... ... ... ... ... Рейн – Вестфаль өнеркәсіптік кешені және т.б.).
Сондықтан болар ГФР ГДР – ге ... ... ... ... ... ... жетекші орындарға ие болды. 1990 жылы екі неміс
мемлекетінің бірігуі ... ... ... ... мен ... Ирландия Біріккен корольдігі 4 ірі аймақтан
тұрады: Англия, Шотландия, ... және ... ... ... бұл елді ... немесе Англия деп атайды. XIX ғасырдың аяғына
дейін Ұлыбритания дүниежүзілік шаруашылықта үстем болды. Мұның ... ... ... ... өнеркәсіп революциясы неғұрлым ерте болған ... еді. Ол – ... ... ... ... ... ... шығарушы ел. Достастықты құрушы және үйлестіруші ел. Достық –
Ұлыбритания мен оның ... ... ... қауымдастықтың өзінше
бір үлгідегі формасы.
Мемлекеттік құрылысы: заң шығарушы билігі парламенттің қолында,
мемлекет ... ... ... Монарх премьер – министрді сайлайды.
Парламент екі палатадан тұрады: жоғарғы палата – ... ... ...... ... ... ... 244,1 мың км2. Климат жағдайы алуан
түрлі. Жалпақ жапырақты орман белдеуінің, өзен ... көп ... ... ...... ... қазбалары: мұнай, табиғи газ және тас көмір.
Халқы 58,59 млн адам. Халқы – жоғары ... ... ел. ... ... 1 – ... ер адамдар жасының ұзақтығы 74,4 жыл, әйел адамдар
жасының ұзақтығы 79,7 жыл. Урбандалу деңгейі өте ... (89%). Ең ... ... ... ... Лидс, Бирмингем, Ньюкасл, Ливерпуль
агломерациялары қалыптасқан.
Діні: протестанттар 57%, рим католиктері 13%.
Өнеркәсіпте ... ... ... 20% – ы ... ... ... ... импорттық шикізатқа тәуелді. Күрделі де сан алуан
машина жасау саласы ... рөл ... ... ... ... Қара және түсті металлургия (Шеффилд), химия өнеркәсібі, ... ... ... ... ... ... ... Орталықтағы
ірі өнеркәсіптері Лондон, Бирмингем, Шеффилд, ... ... ... қалаларында орналасқан.
Англия – жетекші сауда державасы. Лондон – дүние жүзіндегі бірден – бір
банк, қаржы және сақтандыру орталығы.
Ауыл ... ең ... ... – мал шаруашылығы (қой және ірі
қара мал) жетекші рөлді атқарады.
Шығысында өңделген жерлер кең тараған. Мұңда қант ... ... ... ... ... ... құрылысы: Франция—парламентгік республика. Парламент 2
палатадан тұрады: жоғарғы – сенат, ...... ... жағдайы: ауданы 544 мың км2.
Климаты теңіздік климаттан жерортатеңіздік климатқа ... ... ... ... ... және су ... мол, ... егістік жерлері көп, климаты жайлы, жұмсақ, табиғаты
әсем. Франция – туризм елі.
Пайдалы ... ... ... мыс, алюминий, вольфрам, мұнай мен
табиғи газ.
Халқы 58,2 млн ... ... ... ... ... ұдайы өсуінің
1 – типіне жатады, ер адамдар жасының ұзақтығы 73,1 жыл, әйел адамдардікі
81,3 жыл. ... ... ... ... агломерациялары: Париж, Лион.
Діні: католицизм (73%).
Өнеркәсібі: дүние жүзі бойынша ... ... ... ... орын алады (АҚШ, Жапония мен Германиядан кейін).
Өнеркәсібі барынша дамыған. Дүние жүзінде атом энергетикасы, ... ... ... ... және электротехникалық станок жасау),
химия, болат балқыту, ... мата және ... ... ... ... ірі ... ... Париж, Марсель, Гавр, Лилль,
Страсбург, Нант, Тулуза.
Ауыл шаруашылығында мал шаруашылығы басым. Ет, сүт ... мен ... ... ... ... ... түсімі жөнінен Франция Батыс Еуропада 1
– орын алады.
§64. ... ... ...... ... ... екі
палатадан тұрады: жоғарғы сенат, төменгі сенат ... ... ... 301,2 мың ... жерорта теңіздік. Тау өзендері энергиясы қоры мен рекреациялық
қорлары өте ... 5,74 млн ... ... тығыздығы жоғары. Халықтың ұдайы өсуінің
1 – типі, ер адамдардың өмір сүру ұзақтығы 73,6 жыл, әйел ... ... ... 80,2 ... ... орташа (67%).
Қалыптасқан агломерациялары: Рим, Неаполь, Генуя, Милан.
Діні: ... ... ... әр ... әсіресе индустриялы аудандардың
(солтүстік пен ... ... ...... тән. ... (Милан, Генуя, Турин, Венеция) елдің
көптеген маңызды өнеркәсіптерінің ... ... ... мен ... электрондық және электро – техникалық машина жасау, автомобиль
және цемент жасау, жеңіл өнеркәсіп, велосипед, шыны мен фарфор шығару ... ... ... аса ... ... және ... ...
Неаполь. Елдің астанасы Рим – дүниежүзілік мәдениеттің неғұрлым танымал
орталықтарының бірі. Оңтүстік өнеркәсіп орталықтары: ... ... ... ... көзі – ... ... ... Италия – ауыл шаруашылығы дамыған облыс. Мұнда бидай, жүгері,
күріш, қызанақ, жеміс, жүзім өсіріледі. Сүтті мал шаруашылығы ... ... аз ... ... ... Азия – ... пайда болған ошақтарының ... ... ... ... ... ... отаны. Аймаққа 45
мемлекет мүше, құрамына енетін мынадай 5 ірі ... ... ...... ... Оңтүстік – Шығыс, Шығыс, Орталық Азия.
Табиғат жағдайы барынша алуан ... ... ... байлықтары:
мұнай, газ (Парсы шығанағы елдері), көмір және ... ... ... ... ... ... белдеуі Мьянмадан Индонезияға дейінгі
аралықта орналасқан).
Табиғат байлықтары біркелкі таралмаған, энергетикалық су қоры (Қытай),
агроклиматтық қорлар ... ... ... орман
қорлары Оңтүстік – Батыс Азияда жақсы дамыған.
Аймақта халықтың саны өскен сайын жер ... ... ... мен ... ... ... ... жерлердің үлесін
шектейді. Оңтүстік – Батыс және Орталық Азияда су проблемасы туындап отыр.
Халқының саны 3,5 млрд ... ... ... мен ... ... тығыздығы жоғары, шөлді жерлерде төмен (Монғолия, Қазақстан).
Табиғи өсу ... ... ... ... (3,5%). ... халықтың ұдайы
өсуі демографиялық жарылыс құбылысына байланысты.
Араб елдері жарылыстың ошағы болып ... ... ... мен ... өте күрделі. Әр түрлі тіл әулеті (9 тіл әулеті) мен ... 1 ... ... ұлт тұрады. Елдердің көпшілігі – көп ... Азия – ... ... Дін ... ... де
(мұсылмандардың мешіттерінде, индустардың ... ... мен ... ... қолданылады. Қазіргі кезде
адам өмірінің барлық жақтарына күшті ықпал етуде.
Өнеркәсібі. ... 10 ... ... ... ... ... рөлі айтарлықтай өзгерді. Мұның ең ... ... ... бар, ... 6 топ елдерінің өнеркәсіп өндірісі қызмет
етеді.
1. Жапония (экономикалық көрсеткіштерінен) өнеркәсібі ... ... ... Қытай мен Үндістан экономикалық және ... ... ... ... ... жан ... ... көрсеткіштері төмен.
3. Азияның жаңа индустриялық елдері: Корея, Сингапур, Тайвань, Гонконг.
Экономикасының негізін ... ... ... ... ... ... ... өндіруші елдер: Сауд Арабиясы, Кувейт.
Экономикасының негізі – мұнай өндіру өнеркәсібі.
5. ... ... ... тау – кен ... ... ... елдер (Монғолия, Вьетнам, Бангладешт.б.).
6. Лаос, Камбоджа, Непал, Бутан т.б. дамушы елдерде өңдеуші өнеркәсіп
жоққа тән.
Ауыл шаруашылығы Кең – ... ... ... ... ауыл ... 3 түрі қалыптасқан.
1. Шығыс, Оңтүстік – Шығыс және Оңтүстік Азияның ... ... ... ... егетін аудандар.
2. Жерорта теңізінің жағалауындағы субтропиктік егіншілікауданы (жеміс,
жүзім, бидай, цитрус дақылдары т.б.).
3. Аймақтың қалған территориясында ... тары ... ... Жайылымдық мал шаруашылығы Орталық, Оңтүстік, Оңтүстік – Батыс
Азияда жүргізіледі. Мәдени дақылдың бірі болып саналатын ... ... ... орын алады.
§66. Жапония
Мемлекеттік құрылысы: конституциялық монархия. Заң шығарушы ... ... ... ... 377835 км2. ... – 4 ірі және 4 мыңдай ұсақ
аралы бар архипелаг. Табиғат байлықтарына өте ... ... ... ... орналасқан муссондық климат тән.
Халқы 125 млн адам. Халқының тығыздығы жоғары (1 км2 – ге 300 адамнан).
Халықтың ... ... 1 – ... ... ... ... ұзақтығы жөнінен
дүние жүзінде 1 – орында. Урбаңдалу деңгейі өте ... ... 76% – ... ... Қала ... ... бөлігі Тынық мұхит жағалауында
орналасқан Токайдо мегаполисінде ... – бір ... ел, ... 99% – ын жапондар құрайды.
Діні: синтоизм, буддизм.
Жапония өнеркәсібін 2 топқа бөлуге болады. Бірішісіне ... ... ... ... ... мен мұнай химиясы, автомобиль және кеме
жасау), екінші топқа ... көп ... ... тұрмыстық радио мен
электрониканы, ЭЕМ мен жартылай өткізгіштерді жасау) салалар ... ... ... ресурстарды, мұнай өнімдерін, ... ... ... ... ...... ... және күріш өсіру,
сонымен қатар мал шаруашылығы да дамып ... ... ... ... ... өте ... ... Ішкі тасымалдардың бәрінде автомобиль
көлігі (90%) мен теміржол көлігі басты рөл ... ... ... ... көлігі жүк көтергіштігі жөнінен дүние жүзінде бірінші
орында.
§67. Қытай
Мемлекеттік құрылысы. Қытай дүние жүзінде халқының саны ... ... ... ... ... ... орын ... ел. Әкімшілік –
аумақтық тұрғыдан алғанда ол 21 провинциядан тұрады. ... ... ... ... бар және орталық болып саналатын үш қалаға ... ... және ... ... Заң ... ... органы
бүкіл қытайлық халықтық жиналыстың үкіметті өкілі.
Табиғат жағдайы ауыл ... ... өте ... ... және
шөлді аудандардан басқа). Ауданы 9573980 км2. Табиғи ресурстары орасан мол
(тас көмір, темір және ... ... ... мен ... қалайы,
вольфрам, сүрме, молибден т.б.).
Гидроэнергия қорлары мол, алуан түрлі топырағы құнарлы ... ... ... ... саны 1,2 млрд ... 50 жылдардың ортасында Қытайда тууды
барынша шектеуге бағыт алынды. ... ... ... ... ең ... ... «бір ... бір баладан» делінеді. Шығыста,
Ұлы Қытай жазығының оңтүстігінде ... өте ... ... (1 км2 – ... адамнан). Урбандалуы аз, елдің әрбір үшінші адамы ғана қала тұрғыны,
алайда өзге ешбір мемлекетте мұнша ... ... ... агломерациясы қалыптасқан. Ұлттық құрамы әр ... ... ... монғолдар, ұйғырлар т.б.).
Басым діндер – конфуцианство және даосизм, басқа ұлттар арасында ислам
мен буддизм таралған.
Экономикасының негізі – өнеркәсіп. Қытайдың отын – ... ... ... өнеркәсібі құрайды. Қытай көмір өндіруден алдыңғы орында.
Қытай дүние жүзінде қара ... ... ... ... ... ... саналады. Елде 1 мыңнан астам ... ... ... ... Баотау, Пекин, Ухань).
Түсті металлургияның негізгі өнеркәсіптері (мыс, алюминий, ... ... ... ... және ... – Шығыс Қытайда орналасқан.
Қытайда машина жасау саласы жақсы дамып келеді. Машина жасаудың басты
орталықтары: Шанхай, ... ... ... ... ... Чан – ... ... дамып келеді. Онда өндірістің 3 тобы сараланған:
1. минералды ... ... ... тұрмыстық химия өнеркәсібі.
Жеңіл өнеркәсіп салаларынан тоқыма мата шығару дамыған.
Ауыл шаруашылыаының басты саласы – егіншілік. ... ... ... ... батат, мақта) үлесі 80% – ға дейін жетеді.
Көлік жүйесі шығыста жақсы дамыған. Жүк ... мен ... ... ... ... ... келеді. Сонымен бірге теңіз,
автомобиль, құбыр, авиация көлігінің үлесі артуда.
§68. Үндістан
Мемлекеттік құрылысы жөнінен ... – 25 штат пен ... ... ... ... ... ... заң шығаратын
жиналысы мен үкіметі бар, бірақ күшті орталық үкімет сақталады.
Табиғат ... ... ... ... бай минералдық
ресурстары, су қоры және агроклиматтық қорлары бұл ... өз ... 937 млн ... Халқы әркелкі орналасқан: Гималайда 1 км2 – ге 2
адамнан, Үнді – Ганг ... 1 км2 – ге 1000 ... ... ... ... ... деңгейі төмен (27%). Бомбей, Калькутта, ... ... ... Үндістанда 500 – ден астам халық тұрады.
Басым діні – индуизм (80%). Мұсылмандар, сикхтар мен ... ... ... ... және діни ... кейде ұлтаралық және
касталық қайшылықтар ... ... ... Қара ... ... ... (Дамодар өзені ауданы), химия (Бомбей), мақта мата, джут,
тігін өнеркәсіптері ... ... ... ... ... ...... шаруашылығы (күріш, бидай,
шай, жер жаңғағы, қант құрағы, джут, мақта).
Құрғақшылық аудандарда мал шаруашылығы өріс ... Діни ... ірі қара мал (200 млн бас) ... ... ... ... ... (теміржол). Автомобиль жолдарында тас табан
жолдар аз төселінген.
§69. Америка ... ... ... ... ... ... (АҚШ) – 50 штаттан тұратын
федерациялы республика.
Территориясы көлемі жағынан дүние жүзінің елдері ішінде 4 – орын алады.
АҚШ құрамына 3 ... ... ... ... (АҚШ – тың өзі) шығыстан батысқа қарай 4,7 мың
км – ге, солтүстік пен оңтүстікке қарай 3 мың км – ге ... ... ... ... ... ... мұхиттағы Гавай аралдары.
Елде 4 ірі ауданды бөліп көрсетеді: Солтүстік – Шығыс, Орта ... ... ... ... 9529063 км2. ... белдеулердің әр
түрлілігі (жерортатеңіздік, қоңыржай, субтропиктік, ... ... мен ... ... ... етеді. Табиғат ресурстары
бүл елде өте мол (көмір, темір, мұнай, газ, мыс, ... ... ... ... бөлігі орман шаруашылығымен айналысады.
Халқы 263 млн адам, халықтың тығыздығы 1 км2 – ге 2 – 400 ... ... ... ... ... ... 1 – ... деңгейі өте жоғары (76%), елдің көпшілігі ... ... ... ... ...... (Чикаго – Питтсбург), «Сан – Сан» (Сан – ... Сан – ... АҚШ ... санына зор ықпал етеді.
Діні: протестанттар 40%, католиктер 21%.
Өнеркәсібі: ... ... АҚШ ... орын ... ... емес ... ... артықшылығын сақтап отыр.
Өнеркәсіптің жақсы дамыған жетекші салалары: машина жасау, қара
металлургия. Отын ... ... ... ... ... (Техас, Аляска,
Луизиана, Калифорния), көмір (Аппалач бассейні). ЖЭС, СЭС, АЭС – тар жақсы
дамыған. Қара ... ... ... ... ... ... Лос
– Анджелес). Батыс штаттарда түсті металлургия базасы басты орын алады.
Химия өнеркәсібі ... ... ... газ ... ... ... өнеркәсіп, тамақ өнеркәсібі, қаржы, банк, сақтандыру
салалары мен туризм өте жақсы дамыған. ... ... ... 1/3 ... көрсету сферасында жұмыс істейді.
Ауыл шаруашылығы. АҚШ – та белдеулер деп аталатын тұтас аудандардың
айтарлықтай бір жақты ... үшін ... ... ... ... ... жазықтың солтүстігі), бидай белдеуі (Ұлы ... сүт ...... ... мал ... ... (таулы штаттар)
жақсы дамыған. Бау – бақша, жемістер мен көкөністер, ... ... да ... ... ... ... ... өте жоғары дамыған. Сыртқы саудада теңіз жолы қамтамасыз
етеді. Теміржол мен автомобиль жолдары ... ... ... ... ... тасымалдау саласында әуе көлігі жиі пайдаланылады.
§70. Канада
Канада – Ұлыбритания бастаған Достық ... ... ... 12 ... мен ... кіреді.
Табиғат жағдайы: ауданы 9976 км2. Минерал ресурстарының қорлары жөнінен
дүние жүзінде көрнекті орын алады (сирек ... ... және ... ... ... ... ... табиғи газ, темір рудасы және т.б.
минералдар). Жер мен суға, орман мен агроклиматтық ресурстарға ... 30 млн ... ... ... ... ... ... 80% – ы
оңтүстікте тұрады, халықтың ұдайы өсуінің 1 – типі. Урбандалу өте ... ... ... ... ... ... байланысты. Басым көпшілігін ағылшын канадалықтар мен француз
канадалықтар құрайды. Үндістер мен эскимостардың саны өте аз.
Діні: протестанттықтар басым.
Өнеркәсібі. Елдің ... ... АҚШ – тың ... ... ... ... саласы – өндіру (мұнай, көмір, темір, түсті
металдар, калий тұзы). Канада өндіруші өнеркәсіптің бүкіл өнімінің 80% – ... ... ... ... ... ... ... мен
целлюлоза қағаз өнеркәсібі жетекші орын алады.
Ауыл шаруашылығының жетекші саласы – мал шаруашылығы. Егіншіліктің
жетекші ...... ... бидай өсіру (20% – ы ... ... Бау – ... ... ... балықаулау дамыған.
Көліктің Канада үшін ерекше маңызы бар. Мұнда оның барлық түрі дамыған,
құбыр қатынасы ерекше дамыған. Ұлы көлдер мен ... ... ... су
жүйесі үлкен рөл атқарады. Теңіз және авиация көлігі де дамыған. ... үш ... ... белінеді: орталық (өңдеуші және өндіруші
өнеркәсіп), далалық (дәнді дақылдар ... мен ... ... ... (орман және ағаш өндеу өнеркәсібі). Елдің солтүстігіңде орасан мол
табиғи ресурстардың игерілуі жургізілуде.
§71. ... ... ...... ... Штаттарынан оңтүстікке қарай
орналасқан 33 егемен мемлекеті бар ел.
Табиғат жағдайы ауыл ... мен ... ... өте ... ресурстарға өте бай: мұнай Мексика мен Венесуэлада, түсті металл
рудалары Чили, ... ... ... т.б., темір Бразилияда, газ
Венесуэла мен Боливияда таралған. Су және ... ... өте ... 500 млн ... ... өсуі өте ... халықтың ұдайы өсуінің 2 –
типі тән. Урбандалу деңгейі ... (70%). ... ... ... ... ... ... аса ірі агломерациялары: Мехико, Сан – ... ... ... ... тән. ... ... өте күрделі (Еуропадан
барғандардың ұрпақтары, метистер, мулаттар, самболар). Боливия (63%) мен
Гватемалада (54%) үндіс халқының үлесі ... ... ... ... ... ... ... басым.
Өнеркәсібінің жетекші саласы – өңдеуші өнеркәсіп (Бразилия, Аргентина,
Мексика). Химия, мұнай өндеу, қара металлургия, машина жасау салалары дамып
келеді. Көптеген ... ... ... ... ... ... ... мұнайды, Чили мысты, Боливия ... Перу ... ... Америкасы елдері өнеркәсібінің орналасуы көбінесе
моноцентрлік құрылыммен сипатталады. ... ... ... ... ... ... Бұл әсіресе Аргентина, Уругвай, Мексика, Венесуэла,
Чили ... ... анық ... Ауыл ... ... елдерде
қамтылған. Бразилия мен Орталық Америкада кофе, қант құрағы, ... мен ... ... ... өсіріледі.
Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру жөнінен Аргентина мен Уругвайдың
межесіндегі Ла – Плата өңіріне ... ... ... ... орын ... ... ... өте нашар дамыған. Сыртқы саудаға
байланысты теңіз көлігі жақсы дамыған.
Латын ... ... ... мен ... |Ауданы | ... | ... км2 | |% |Млн адам | |% | ... |2,0 | |10 |81 | |19 | ... мен Вест – ... елдері |0,8 | |4 |59 | |14 | ... ... Ла – ... ойпаты елдері |9,6 | |50 |179 | |43 | |Анд елдері |7,0 | ... | |24 | ... |19,4 | |100 |418 | |100 | ... ...... ... Бразилия – Латын Америкасындағы үлкен
аймақтардың ең ірісі. Мұнда ... ... ... ... ... тән.
Бразилия – дүние жүзіндегі табиғат қорларына бай ... ... ... ... әсіресе кенді шикізаттардың, 50 ... ... Ел ... жерлердің көлемі жөнінен жетекші орыңдардың бірін
алады. Су қоры, оның ішінде су энергетикасы, орман ... ... ... бәрі ... даму үшін өте ... алғышарттар түзеді.
Бразилия халқьі саны женінен дүние жүзі ... ... ... ... ... жыл ... 3 млн ... өседі. Бұл экономикалық
дамуға қолайлы жағдай туғызады, бірақ жұмыспен қамтамасыз ... ... және ... ... шиеленістіреді.
Бразилия – дамушы дүниедегі түйінді елдердің, оның көшбастаушыларының
бірі. Ол жалпы ішкі өнімі келемі ... ... ... ғана ... – ақ ... ... ішінде де бірінші орын алады, ал өнеркәсіп
өндірісінің көлемі жөнінен дүние ... аса ірі ... ... жыл сайын қант құрағынан алынатын этил спиртімен жұмыс ... ... ... ... ... 1 ... астам автомобиль
шығарады. Ол мини компьютерлер мен микрокомпьютерлер шығару жөнінен ... және АҚШ – тан ... ... алады. Ғылымды көп қажет ететін басқа
да өндірістер дамуда. Ірі ... ... ... ... ... аса ... – тер ... Осымен қатар Бразилия банан мен кофе, қант ... ... ... ... ... ... соя мен апельсинді
жинаудан АҚШ – тан кейінгі орында тұр.
Осыған қарамастан Бразилия ... ... ... әлі ... ... ... ең ... кең – байтақ территорияны аз өнімді
тұтыну дақылдары алып жатқан ауыл шаруашылығына қатысы бар.
Шаруашылықтың территориялың ... ... ... ... ...... мен шаруашылығының мұхит маңына орналасуы ... ... ені 300 – 350 км ... маңы ... ... халқы мен
өндірісінің 9/10 – ы шоғырланған. Оның ішкі территориясы ... ... аз ... ... ... Рио – де – Жанейро ауданында
халықтың орналасу тығыздығы 800 есе артық.
Рио – де – ... Сан – ... және Белу – ... ... ... ... «индустриялық үшбұрышы» деп атайды. Бұған
қоса, оның үш «шыңының» әрқайсысының арнайы мамандануы мен өзіндік ... – де – ... ... ... ... қаласы ретінде ұзақ уақыт бойы
Бразилияның астанасы болып келді. Алайда 1960 жылы елдің астанасын бәсекесі
өскен Сан – Паулуға көшіргеннен ... оның ... ... кеміді.
Сан – Паулу – Бразилияның аса ірі қаласы әрі «экономикалық астанасы».
Оны Бразилия экономикасының бүкіл құрамын тартып келе ... ... ... XIX ғасырдың ортасында бұл шағын провинциялық қала еді.
Ол кофе дәуірінде Еуропа мен Жапониядан иммигранттардың ағылып келуінің
арқасында тез өсті. Мұнда ... ... мен ... ... ... ... жарты шардың басты өнеркәсіпті ауданы қалыптасты. Осында
барған сайын ... көп ... ... ... ... ... – ақ
банкілер шоғырлануда.
Сан – Паулу зәулім үйлер қаласы болғандықтан, оны Латын Америкасының
Нью – ... деп ... «Көз ... ... ... – деп ... бірі, аспанға қарай ұмтылған ... ... ... ...