Абайдың ақындық дүниетанымы (түсіну, пайымдау, бағалау)

Абайдың қазақ поэзиясының жарық жұлдызы екендігі туралы ойда үлкен мән бар. Абай - әлемдік ақындық өнердің алып бәйтерегі. Абайдың поэзиясы да, қара сөздері де қазақ әдеби тілінің көркемдік-эстетикалық байлығын, қазақтың адамгершілік, әлеуметтік, философиялық ойларының салаларын толық қамтумен бірге оларды дамытып, жаңа биікке көтерді. Абайдың сөз өнеріндегі классикалық өрнегі, философиялық ойлары ұлттық ойлау деңгейіне көтерілген ойлы қазақтың бәрінің де жанына жақын, жүрегіне ыстық. Сондықтан да ол ақын әрі ойшыл ретінде қазақ сөз өнерінің аспанында ғана айшықты емес, әлем әдебиетінің биік көгінде жарқыраған шоқ жұлдыздар тобында да ерекше нұрлы және сәулетті. Әйтсе де әлем әдебиетінің білгірлерінің еңбектерінде Абайдың ақындық өнері мен азаматтық тұлғасы, адамгершілік ұстанымдары мен философиялық қағидалары әрдайым өз деңгейінде лайықты бағалана бермейді. Оның бірден-бір себебі – Абай шығармаларын басқа тілдерге аударудың қиындығы. Абайдың өлең сөздегі қайталанбас өнерін, әр шығармасындағы тас бұлақтың суындай бірөңкей келісіммен жарасқан сұлулықтың ішкі нұры мен сыртқы жарығын басқа тілде өз деңгейінде лайықты беру қиын. Аудармада ақынның шығармаларында философиялық категория деңгейінде пайымдалған және көркем өрілген мәнді ойлардың, мазмұн мен мағынының тереңдігін жеткізу де оңай емес. Абай шығармалары аудармаларының көркемдік-эстетикалық әсерін түпнұсқаның көркемдік-эстетикалық әсеріне саймасай жеткізудің жолы мен жобасын да ешкім көрсете алмайды.
1. Карсаков И.Б. Общественно-политическая жизнь Казахстана (1985-1997 годы): Автореф.дисс. … канд. ист. наук. – Алматы, 1996. – С.17-18.
2. Садовская Е.Ю. Миграция в Казахстане на рубеже ХХІ века: основные тенденции и перспективы. – Алматы, 2001.
3. Берлібаев Е.Т. Көші-қон процестері. – Алматы, 2009.
4. Тлепина Ш.В. Национально-культурные центры Республики Казахстан (1985-1995 гг.): Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1997.
        
        СӨЗ  ӨНЕРІ
Ж.Дәдебаев
АБАЙДЫҢ АҚЫНДЫҚ ДҮНИЕТАНЫМЫ
(түсіну, пайымдау, бағалау)
Абайдың қазақ ... ... ... ... ... ойда ... ... Абай - әлемдік ақындық өнердің алып бәйтерегі. Абайдың поэзиясы ... ... де ... ... ... ... ... адамгершілік, әлеуметтік, философиялық ойларының салаларын толық
қамтумен бірге оларды дамытып, жаңа биікке көтерді. Абайдың сөз өнеріндегі
классикалық ... ... ... ... ... ... ... қазақтың бәрінің де жанына жақын, жүрегіне ыстық. Сондықтан да ол ... ... ... қазақ сөз өнерінің аспанында ғана айшықты емес, әлем
әдебиетінің биік ... ... шоқ ... ... да ... ... сәулетті. Әйтсе де әлем әдебиетінің білгірлерінің еңбектерінде Абайдың
ақындық өнері мен азаматтық ... ... ... ... ... ... өз ... лайықты бағалана бермейді.
Оның бірден-бір себебі – Абай шығармаларын басқа ... ... ... өлең ... ... ... әр ... тас
бұлақтың суындай бірөңкей келісіммен жарасқан сұлулықтың ішкі нұры ... ... ... тілде өз деңгейінде лайықты беру ... ... ... философиялық категория деңгейінде пайымдалған және
көркем өрілген мәнді ойлардың, мазмұн мен мағынының тереңдігін жеткізу де
оңай ... Абай ... ... ... ... ... ... саймасай жеткізудің жолы мен
жобасын да ешкім көрсете алмайды.
Абайдың А.С.Пушкин шығармаларының қазақ ... ... ... ... ... Татьянаның хаттары, И.В.Гетенің «Жолаушының
түнгі әні» Абайдың өз шығармалары секілді ... ... ... ... мен ... қатар баурайды, тыныштық рахатына бөлейді. Мазмұнда не
пішінде бұл қалай ... бір де бір ... ия кем ... ... ... ... ... сезімнің шынайылығы, сөздің суреттілігі,
көңілдің балбыраған күйі – бәрі де ... ... ... ... ... странника» - «Қараңғы түнде тау қалғып» жүйесінде үш түрлі
халықтың үш түрлі дәуірде ... үш ұлы ... ... бірі ... ... бірі асып ... ... үлгі көрсетеді. Гете - Лермонтов - Абай
арасындағы мұндай үндестіктің сыртқы сәні мен ішкі нәрі ... ... ... Солардың ішінде Т.Әлімқұловтың [1], Г.Бельгердің [2],
Т.Шапайдың [3] талдаулары ғылыми мәнімен де, ... ... ... әрімен де дара һәм сара. Ал енді Абайдың шығармаларының ... ... ... бұлай айтуға болмайды: сөз де, ой ... ... көп ... қарабайыр; сөз бен ойдың суреттілігі, мазмұн
мен пішіннің келісімі түпнұсқадағы ... ... ... ... ... Абай аударған шығармаларының эстетикалық
әсерімен салыстырғанда, Абай ... орыс ... ... әсері әлсіз, әлжуаз. ... ... ... ... ақындығы негізінде қалыптасқан оқырманның Абайдың
аудармаларын да сол ... ... сөз ... ... ... орыс ... оқырманның Абайдың орыс тіліне аударылған шығармаларын
қабылдауға эстетикалық сұранысын ояту мен қалыптастырудың маңызы зор. ... ... ... жете ... келе жатқанымыз айтпасақ та түсінікті.
Қазіргі заманда Абайды қазақ, орыс, сондай-ақ бұларға қоса ағылшын (немесе
басқа шет тілдері) ... ... ... ... ... ... ... Олар Абайды асыл нұсқада да, осы тілдерде салыстырып та ... Абай ... ... мен аудармаларының оқырмандарға әсері
дегенде, тек бір тілді ... ғана ... ... ... да
эстетикалық қабылдау ерекшеліктерін ескеруге тура келеді. Ал ... ... ... ... мен Абай ... ... ... орыс тілді және екі тілге бірдей жетік оқырмандарына
әсерін салыстырғанда, орыс ... ... ... Абай ... ... оқырмандарының ұғымындағы Абайдың шаңына ілесе ... ... ... ... үш ... ... ... түсіну, пайымдау
деңгейі негізінде түйінделетін ойлар да ақын шығармалары аудармаларының
деңгейін жоғары белгілей ... ... сөзі – ... ... халқы түгел
таңырқаған сөз. Абайдың орыс немесе басқа тілге аударылған сөзі орыс немесе
басқа тілді оқырманды дәл ... ... ... ... ... ...... бас ақыны. Оның шығармаларында қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігі, салт-санасы, дүиетанымы, ойлау ерекшелігі, күйіну және ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан Абайды
орыс тіліне аударамын деген жанның орыс ақыны немесе орыс тілді ақын ... ... Ол ... Абай ... ақын ... ... Найман жиылса,
Таңырқаған сөзіме.
Қайран сөзім қор болды
Тобықтының езіне...[4, 63] –
деген жолдарда ой да анық, сөз де ... ... не ... сөз ... ... ... ... астарында қосымша немесе қосалқы мағына
да жоқ. Соған қарамастан, осы төрт ... ... ... ... ... ... ... мне,
Для них всегда я – всадник на коне.
А ... ... ... надо мною в ... ...... Белгілі ақын. Аудармаға келетін болсақ, онда
Абай өлеңінің төрт жолының ... де ... ... ... әр ... жеті ... іштей екі бунақтан тұрады. Аудармада
бұл өлшемдер сақталмаған. Буын сандары көбейтілген. ... орай ... ... тобы да, ... ... ... өсіп
кеткен. Артық сөзге, артық ойға орын берілген. Жолма-жол кері аударғанда,
бұдан мынадай шумақ шығады:
Арғын, Найман ... мені ... үшін ... мен – атты ... ... ескі ... ... күлкі етеді.
Абайдың бүгінгі дүйім қазақ таңырқап ... ... ... орыс тіліне аударылғандағы мазмұны мен ... ... ... ... да ... ... бар. ... аударманың осы мазмұнынан
да ақынның жайы туралы біршама хабар алады. Алайда бұдан ақын ... ... ... ... табу ... ... ... внимает мне») мен «таңырқаған сөзіме» арасында жер мен ... бар. ... мен - атты ... ... я – ... ... секілді бөтен сөздердің тұтас бір тармағын аудармашы өз жанынан
қосқан. Аударманың ... екі ... ... ... ... ... да, ... да өрескел бұрмаланған. Егерде аудармашының
мұндай еркіндігі Абай ... ... ... айтып отырған ойын
бұрмаламай, толық ... ... ... түр мен ... ... ... кемістік, кемшілік болған күннің өзінде, оған ықылас қойып қарауға
болар еді. ... ... ... ақын өлеңінің осы төрт жолындағы
қарапайым мазмұнның өзі ашылмай ... ... ... ... оның шығармасының мағынасының
түпсіз тереңдігінде, идеялық ... мен өмір ... тану ... ... ... ... ойларына тірек болған
ұғымдар жүйесінің мазмұны мен мәнінің кемелдігі мен тереңдігінде кінарат
жоқ. ... ... ... ... ... тыс алып қарауға болмайды.
Өйткені автордың философиялық ойларының негізін түзетін тірек ұғымдар бір-
бірімен ... ... бір ... ... ... ... ... болмысына жалғасады. Ақынды танудың кілті осы ұғымдар
жүйесінің мазмұны мен мәнін дұрыс түсініп, дұрыс ... Олай ... ... ... әдістеме өлшемдерінің талаптарын орындау
жеткіліксіз, турасын айтқанда, Абай ... ... ... жол жоқ деп ... ... Бұл ... түпнұсқа туындының тақырыбы
мен идеясының тұтастығына айрықша назар аударуға тура келеді. Аудармашының
сөз бен ... ... Абай ... ... тапқан тақырып пен
идеядағы, мән мен мағынадағы осындай құндылықтарды аударуы шарт. Мән мен
мағынадағы осы ... ... түр мен ... керемет келісіммен еркін
өріп шығарған ... ... ... та ... еді. ... жоғарыдағыдай еркіндігінен мұндай ықыласқа ... ... табу ... Сондықтан аудармашының мұнысы шығармашылық еркіндік емес,
еркінсу болып шыққан. Өмірде еркінсудің ... ... ... еркеліктен
еркінсиді; біреу еріккеннен еркінсиді; біреу ... ... де ... ... ... Ал аударма өнерінде шығармашылық
еркіндікке орын болғанмен, еркінсуге жол жоқ. ... көз ... ... ... ... ... Абайдың өзі айтқандай, «бірі
құрау, бірі жамау» екенін көрмеу ... ... ... ... ... ... ... білмеуі, автордың ойын дұрыс
түсінбеуі, ақынның өзі суреттеп отырған өмір ... ... ... ... ... ... ... тиек болып отырған шумақтың кейінгі екі жолын Г.Бельгер жолма-
жол ... ... ... ... ... они ... [6, ... тармақ тұтас тобықтыны түкке тұрғысыз етеді. Абай ондай ой
айтпайды. Ақын тұтас ... ез ... ... тобықты туралы емес,
«тобықтының езіне» ғана қатысты сөйлейді. «Тобықтының езі» мен ... екі ... ... ... жатады. Олардың бір-біріне қатысы
жалқының жалпыға, бөлшектің бүтінге қатысымен парапар. Абай ... ... ... ... ... ... ... бүтіннің өзі туралы
пікір ... ... ... ... ... ... бүтінге
көшіруге, ал бүтіннің пішінін бөлшекке көшіруге алып келеді. ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізеді. Бұл
аудармашының қолайсыз, орынсыз жасаған шешімі болды.
Өлсем, орным қара жер, сыз болмай ма?
Өткір тіл бір ... қыз ... ма? [4, 178] ... ... ... ... ... маңызды, концептуалды қыры
көрініс тапқан. Автор ойын қалың жұртқа ұғымды, ... ... ... ... ... ... түсіну, пайымдау және бағалау
қабілетінің өрісіне қарай анықталмақ. ... ... ... айтылған,
қолдан ажарланған нәрсе жоқ. Болмыстағы құбылыстар еш боямасыз, әсірелеусіз
сипатталған. Екінші жолда сөзбен салынған сурет, образ бар. ... ол ... ... ... Ақын ... ... ұлттық дара ерекшеліктерінен
туындайтын көркемдік кестенің әсем әшекейінсіз-ақ ... ой, ... ... ... осы ... ... ... умру, не стану ль я землей?
Язык мой дерзкий - девушкой немой? [5, 180].
Бірінші тармақ ... ... ... ... ... ... Оның үстіне өлген адамның тәні қара жерден орын ... да, ... ... жер ... ... ... осындай ақиқат жарығы
бар. Осы тұрғыдан келгенде, аудармашының «өлген кезімде мен жер болмаймын
ба?» деуі бастапқы шындықтың өзі ... да, ... ... ... ... поэтикалық ойының түйінін өліммен түймейді. Өлеңнің бастапқы ... ... өмір мен өлім ... ... ... ... дараланады. Соған орай Абай өлеңінің бастапқы ... ... ... осы бір ... ... оқырмандарының түпнұсқадан
оқып, қабылдауы ерекше сыр сазымен әрленеді. Ойын сұраулы сазбен ... ақын ... ... анық та айқын шындықты тура, тіке айтудан
тартынғандай ... ... Енді сол ... мына ... оқығанда,
одан әлгіндей сыр сазының алыс ... да таба ... ... ... ақын ... қара жер, сыз болуының уақытын көрсетіп отырған жоқ,
шартын көрсетіп отыр («өлсем»). Мұнда терең мән бар. ... мәні ... ... ... тұрғысы үшін тармақты түзген тірек сөздердің
мәні мен мағыналық байланыстарындағы келісім мен ... ... ... ... ... ... зор. ... адам орнының қара жер,
сыз болуының шарты ... ... да, ... ... ... умру»).
Осы тармақты орыс тіліне аударудың басқа, бұдан гөрі орыс әдеби тілінің бай
мүмкіншіліктерін еркін ... ... ... ... ... жасауға да
болар еді. Ондай үлгі өрнектерін М.Дудиннің аудармасынан да, Е.Курдаковтың
аудармасынан да ... ... ... талабы да талайсыз болып
шыққан. ... ... тіл бір ... қыз ... ма» ... «И мой язык
насмешкой злой» [6, 311] түрінде аударады. Әрине, ... ... ... ... ... «бір ... қызының» табанына төсеуге
татымайды. Қазақ аудармашылары да бұлардан алыстап кете алмайды. Ю.Кузнецов
бұл тармақты мүлде тұқыртып аударады:
«Когда я ... то с ... ... ... [7, ... ... жүйесі жағынан орыс тілінің жалпы заңдылықтарының
талаптарына жауап береді деп айту ... ... ... тапқан екі ой
себеп-салдарлық қатынаста байланысып тұрғанға ұқсайды. ... ... ... ... ойды бастап тұрған «онда» («то») есімдігі орнын таппай
тұрғаны көзге ұрады. ... ... ... ... ... ... деу ... Оның үстіне өлеңнің ағылшын тіліне
аударылуында Ю.Кузнецовтың осы аудармасы негізге алынған. Өлеңнің ... онда мына ... ... I die, will not the damp earth become my resting place? [7, ... ... ... ... аудармасында жойылып кететін
болса, ағылшын тіліндегі аудармада қайтадан орнына келеді. Енді осы ... ... ... кері ... ... ... ... кері
аударғандар А.Түсіпова мен М.Қожақанова):
Когда я умру, не сырая ли ... ... мой ... тіліндегі аудармасында (аударушы К.Висанти) бұл жолдың сұраулы ... ... la terre humide et lourde me couvrira [8, ... ... кері ... ... ... туады (сөзбе-сөз
кері аударған Ш.Мақатаева):
Смерть, земля сырая и тяжелая меня покроет.
Кері аударма ... ... ... орыс және француз
тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... ... Ричард МакКейн Абайдың ақындық ... ... тани ... Бұған, әрине, Абай шығармаларын ағылшын тіліне ... ... һәм ... ... ... Роллан Сейсенбаевтың және
оның шығармашылық айналасының сіңірген еңбегі үлкен деп білуіміз керек.
Ю.Нейман ... ... ... ... ... ... ... төмен түседі. Түпнұсқадағы «өткір тіл», «бір ұялшақ қыз» секілді
тірек ұғымдардың жолы да, жөні де ерекше. ... ... екі ... ... ... ... тапқан жағдай аясында екеуі де табиғи әдемі
қасиетімен айшықталады. Өткір тілдің бір ... қыз ... ... ... ... ... ... тұтастық бар. Ал түпнұсқадағы «ұялшақ
қыздың» ... ... қыз» ... ... ақынның эстетикалық көзқарасына
тән жарықты - көлеңкеге, күнді түнге айналдырғандай әсер қалдырады. ... қыз» ... әрі мен ... нәрі ... «бір ұялшақ
қыздан» жақсы, әдемі, әсем болса, ақын асыл ойын жеткізу үшін соның өзін-ақ
пайдаланған ... еді. Ақын «бір ... ... сөз танымағандықтын таңдап
отырған жоқ. Әр өлеңін іші алтын, сырты күміс сөз ... ... ... ... пайымдау мен жинақтауда ақындық ... ... ... ақын бұл ... де көркемдік шеберліктің
шырайын ашатын үздік таңдау жасаған. Ақынға біткен «өткір тілдің» күндердің
күнінде «бір ұялшақ қыз ... ... үшін алды ... арты ... ... ... жылы ... жанды жұбататын, көңілге басу айтатын
көп қатпарлы эмоциялық ... бар. ... ... қыз» ... Абай
заманында жалпыға түсінікті әдемі ұғымы болған. Сондықтан да ақын ... ... ... тапқан сөзінің «тілге ... ... ... ... ... ... болуы аса маңызды. Аударма ақын ұстанымына
тән мұндай талаптар үдесінен шыға алмаған.
«Әуелде бір суық мұз - ақыл ... ... ... ... ... ... бірліктері ұғым деңгейінде сараланған,
олардың өзара қатынасы, тұтастық сипаты ... ... ... идеясы осы
ұғымдар жүйесі арқылы ашылады. Сондықтан өлеңді тануда, ... ... ... ... әрқайсысының мәні мен мәнісін, ... ... дәл ... тура ... ... ... ... осы ұғымдардың
өзара бір-бірімен байланыстарын, сабақтастығын, тұтастығын тануда да мәніс
бар. Өлеңнің бірінші жолы ... ... ... бір суық мұз - ақыл ... [4, 128],-
дегенде, ақынның ойы да, сөзі де нақты. Артық сөз, ... ... ... жоқ. ... ... да ... ... ақыл. Сонымен біргі «суық мұз»
түріндегі метафоралық образ арқылы ақылдың ... суық ... ... ... ... бар ... осы. ... өзекті ойды
білдіретін тірек сөздердің қатары мынадай болып шығады: ақыл; зерек; ... ... екі ұғым ... айрықша қасиеттерін білдіреді. Бұл қатарды
анықтау, оны түзген сөздердің мағынасы мен ... ... ... ... аудармашы үшін ауадай қажет. Олай ... ... ... ... ... ... отырған ойының мәні жойылады.
Аудармашы, ақын Е.Курдаковтың ... бұл ... мына ... ... ум - ... лед [5, 65].
Тармақ жолма-жол, сөзбе-сөз аударылған. Кері аудару арқылы түпнұсқадағы
тірек сөздерді, ол сөздер білдіретін ... ... ... ... ... ... ... мұз. Түпнұсқадағы тірек сөздердің қатары, жөні
бұзылған. Соған ... ақын ... ... ... тұтастығы
жойылған. Ақылдың айрықша сипатын білдіретін «зерек» ... ... ... ... оның ... «суық» ұғымы басқан. Сөйтіп, аудармада ақылдың
айрықша белгісін білдіретін екі ... бірі ... ... да,
екіншісі («суық») екі рет қайталанады: ... ... ... ... жолы ... ... ... («нерастопимый лед»). Ал енді
аудармашының осы ... ... ... кері ... ... ... ақыл - ерімес мұз.
Орыс оқырмандарына жететін мағына осы. Сонда Абай ... ... ... ... ... ... түсінік тууы негізді: ерімес мұздай ... суық ... ... ... ... ... түсінетіндер үшін аудармада
орны толмай тұрған ойдың да, қиюы қашқан құрылымдық ... де ... ұрып ... ... ... бұл ... басқа үлгіде
беріледі:
Острый разум чист, словно пласт ледяной [9, 76].
А.Штейнбергтің аудармасында да ... ... мәні мен ... ... ... ... ... ақылды «мұз қатпары
секілді таза» (немесе «мұздай таза») деуі ... ойын ... тура ... ... ... белгілері қатарында «таза» («чист») ... ... ... Абай ... ... ақылдың «зеректігін» алып
тастап, оның орнына «суықтығын» екінші рет қайталаса, А.Штейнберг ... ... тыс ... ... ... сипатты жанынан қосады.
Ақылға қатысты «суық» сөзі көркемдік бейнелеу ... ... ... Ақын ... бұл сөздің «терең философиялық-гуманистік астары
бар» [10, 249-250]. Ақын ойының мұндай астарын алып тастау - аудармашының
білместігінің ... ... ... аудармашылар түпнұсқаның мағыналық,
мазмұндық өзегін түзген ұғымдардың жөні мен жүйесін, мәнін ойсыратып бұзуға
дейін барады. ... ... ... ... мен қысқартулары,
өзгертулері түпнұсқа тілі мен аударма тілінің ... ... ... ... ... ... жатса, онда
оларды талдау мен саралау ғылыми маңызды қорытындыларға негіз болар еді. ... ... ... ... ... ... ... шешімінің нәтижесі деуге болмайды.
Өлеңнің бірінші тармағы ақыл жайында болғанда, екінші тармағы жүректің
қызметі туралы:
Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек [4, ... ... ... ... ... ... тармақта сипатталған
ақылға ешқандай қатыссыз. Екі тармақтағы екі ... ұғым ... ... тең ... ... ... ... арасында бірінің
басыңқы, екіншісінің бағыныңқы қалпын білдіретін мағыналық қатынас жоқ.
Ақын өлеңінің екі ... осы ... және ... ... сақталмайды:
Его лишь сердце страстное проймет
(Е.Курдаков) [5, 65].
В непослушливом сердце – кипучий зной (А.Штейнберг) [9, ... ... тұла ... ... ... ... жүректің
қызметі кісінің тұла бойын жылыту екендігі туралы ой ... ... ... ... тірек сөздер қатары мынадай: жүрек; тұла бойды;
жылытқан. Бұл қатардың мазмұны анық, ... ... ... ... ... және аудармадағы мағыналарын салыстырып саралаған
жағдайда, ақын ұсынып отырған қордалы ойдың ... да, ... ... белгілі болады. Аудармада (Е.Курдаков) ... ... ... ... ... ... ақылды» жылытады. Сөйтіп, өлеңнің екі
жолының түпнұсқадағы салаласа байланысқан дербестігі ... ... ... ... өз алдына дербес және толық тұрған екі ой бірдей бұзылады.
А.Штейнбергте жүректің қызметі («тұла бойды ... ... ... ... ... ... ... аудармашы «жүгенсіз» («непослушливом»)
жүректегі «қайнаған аптап» («кипучий зной») туралы айтады. ... ... әр ... өз орны бар. ... ... ... мәнін
екіншісіне беру ақынның философиялық көзқарасын ғана ... ... мен ... ... да бұрмалауға әкеліп соғады.
Абайдың ақындық дүниетанымында ақыл да, жүрек те кісі ... ... ... ... ... ... бар қуат ... ... уа ... ... адам баласын өз ... ... ... ойды ... да ... игі еді ... ... - жүрек ісі,
асықтық та жүрек ісі» [12, 148],- дейді Абай. Ақын «ыстық ... ... ... ... ... ... - ондағы рақымдылықтан,
мейірбандылықтан, асықтықтан. Бұлар жоқ жерде жүректе ыстық болмақшы ... ... ... ... ... пікірлер мен тұжырымдар
жүйесінде ақыл мен жүрек хақындағы ойлардың орны ... ... ... ... ... ... ойлау жүйесіне, танымына, көзқарасына,
даналық тұлғасына көлеңке түсірумен пара-пар болмақ. Өлеңнің келесі ... ... ... ... ... только терпеливой воли власть
Соединить и ум, и сердца страсть [5, 65].
Мұның түпнұсқадағы қалпы мынадай:
Тоқтаулылық, талапты шыдамдылық,
Бұл қайраттан шығады, ... ... [4, ... ... ... - ... «Қайрат» сөзінің денотативтік ... Оған тән ... мән ... ... пен ... ... ... ұсынылады. Онда прагматикалық мәніс те бар.
«Қайрат» сөзінің мазмұны осылай анықталады. Берілген екі ... ... ... мына ... ... ... қайрат; тоқтаулылық;
шыдамдылық. Соңғы екеуі алғашқы ұғымның қасиеттерін білдіреді. Ақын ... ... ... ... ... ... ... бұзылған, түпнұсқа мен
аударма арасынан прагматикалық, денотативтік, ... ... ... табу ... Оның ... ... ақыл мен ... де осы
жерге алып келіп, асыл нұсқаның мағыналық және құрылымдық тұтастығын тас-
талқан қылады. Абай ... ... ... ... ... ... ... сипатталады, келесі шумағының бастапқы тармағында осы үш
құбылыс (ақыл, ... ... ... ... осы үш ... ... негізінде толық адам туралы пікір түйінделеді. Бұл пікір ақынның
басқа өлеңдері мен қара ... ... ... адам ... ... ... ақынның ақыл, жүрек, қайрат және ... адам ... мен ... түпнұсқаның өзекті, біртұтас мағыналық және құрылымдық
жүйесінің басты бірліктері қатарына жатады.
«Әсемпаз болма әр ... ... ... ақын ... ... ... баян етеді [11, 161]. Онда қайрат пен ақыл, олардың ... ... ... өзі ... ... ғана ... пен ақыл жол ... да, қуғанға.
Әділет, шапқат кімде бар,
Сол жарасар туғанға.
Бастапқы екеу соңғысыз,
Біте қалса қазаққа,
Алдың жалын, артың ... едің қай ... [4, ... пен ақылдың аты да, заты да нақты, анық сипатталған. ... ... да жол ... қасиет осы екеуіне тән. Ақын ... ... ... ... ... ... ... ұялатады. Абайдың тұрғысында
«қашқан» мен «қуған» заманның ағымындағы, қоғамның ... ... түп ... ... танытатын ұғымдар деңгейінде қызмет
атқарады. Бұл жерде шектес ... ... ... ... ... көркемдік тәсіл қызметі де қылаң береді. Көшпенді ... ... пен мал ... ... ... ... ... мен «қуу» арқылы көрініс табады. Ал бұл екеуі түз тағыларының жан
сақтауының, тіршілік етуінің алғышарты, амалы мен ... ... ... түз ... тіршілігінің қалпына тән басты заңдылықты осы екі сөздің
төркіні беретін түсінікпен түйіндеуге ... ... ... ... Бұлай болмайынша жан сақтау, тіршілік ету ... ... ... ... тән осы ... ақын өз заманының қоғамынан да
көргендей болады. Осылайша «қуған» мен ... Абай ... ... сипатын білдіретін жалпы ұғымдармен ұштасады. Қайрат пен
ақыл осы тұрпатты заманның қай сынынан да жол ... ... пен ... ... ... ... Қайрат пен ақылдың адам өміріндегі, қоғам
тіршілігіндегі маңызын даралап көрсете ... ақын бұл ... ... ... басқа екі қасиеттің жарығын түсіреді: ... ... ... ... ... ... жетпейді. Бұл екеуінің шығатын жерін
ақын ашып көрсетпесе де түсінікті: екеуі де жүректен шығады. ... ... ... ақын ... мұндай оралымдары көмескі.
Ақынның «Жүрек - теңіз, қызықтың бәрі - асыл тас» өлеңінде ақыл мен
жүректің ... ... бір ... ... ... бір ... екінші
шумақтың әуелгі екі тармағында былай баяндалады:
Достық, қастық, бар қызық - жүрек ісі,
Ар, ұяттың бір ақыл - күзетшісі [4, 306].
Ақынның ... пен ақыл ... ... ұғымдар жүйесін тереңірек білу
үшін осы жолдарға назар ... ... ... ... тармақтағы «достық»,
«қастық», «бар қызық» және екінші тармақтағы «ар», ... - бәрі ... ... Ар мен ұят жоқ ... ... та, ... та ... Ар
мен ұят адамды достыққа бастайды, ... ... ... ... ... да ... Ақын жүректің осы екі аяулы сыпатына күзетші қояды.
Ол күзетшінің аты - ... «Ар, ... ... ... ... ... ұғып ... жүректе жігер, қайрат, байлаулылық» [12, 149] болуы
шарт. Ақын танымында осы ұғымдар мен ... ... мен ... зор. ... ... бұл ... мен жүйе орыс ... мына
түрде беріледі:
Дружить, кипеть - у сердца много дел!
А честь и совесть - ... удел [5, ... ... ... ... ... кері ... болсақ, «жүректің ісі көп: қайнайды, достасады» болып шығады. Осы
жүректің ісінің көптігін білдіре ме? Жоқ, ... ... ... ... ... ой бар ма? ... ой жоқ. ... аудармашы нені
аударған? Бұл сұраққа жауап іздеу оңай болғанмен, оған ... ... ... Түпнұсқада ақынның дүниетанымына тән ерекшеліктерді білдіретін
ұғымдар мен түсініктердің ... мен ... ... ... Ақынның
тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетін, айналасы теп-тегіс ... ... ... ... ... жұлым-жұлымы шыққан. М.Дудиннің аудармасы бұдан асып түседі
[5, 68]. Онда Абай ... ... де ... ... ... ... өлеңінің өзегіндегі түйінді ойдың
желісі де ақыл мен ... ... ... Өлеңнің бірінші
шумағында бұл қатынастың мәнісі мына қалыпта ашылған:
Жүректе ... ... ойды кім ... ... ... ... ... [4, 154].
М.Дудин осы шумақты былай аударады:
Пока твой ум не подчинился воле,
Разбуженной божественным лучом,
Ты в жизни, не ... ... ... ... обречен [5, 155].
М.Дудин өзі осылай деп жазса, оған мән бермеуге де болар еді. М.Дудин
мұны жазған оның өзі ... мұны ... ... Абайы екендігін, өзінің
Абайды орыс тіліне аударғанын айтады. Абай «жүректе қайрат болмаса» десе,
аудармашы оның ... ... ... ... ... ... ойды ұсынады. Мұны Абай айтқан емес. ... ... ... ... ... жоқ. ... ақындық
дүниетанымына, философиялық көзқарасына ... ... ... ... Ақын ... ақылды қайратқа бағындырудың
зұлымдыққа алып келетіні туралы ұстаным барын М.Мырзахметов нақты ... ... ... анық және ... ... ... айтады [10,
249]. Қайраттың «қаруы көп, күші мол», «пайдасы да мол, залалы да мол» ... ... ... оның қыры көп, ... да, жаманның да сүйенгені -
сол. Сондықтан Абай ақыл мен қайратты ... ... ... ... ... ... қайрат, жүрек үшеуінің басын қосып, ... ... ... іс деп біледі [12, 153]. Осы ұстанымына орай Ақын «ақылға сәуле
қонбаса» десе, аудармашы оның ... ... ... ... ... болады. Аудармашы «ақылды» «қайратпен» ауыстырады, ақылға қонуға
тиіс сәулені ... ... ... Нәтижесінде түпнұсқада көрініс тапқан
ұғымдардың әрқайсысының жекелеген қырлары да, тұтас болмысы да бұрмаланады.
Абайдың ақындық дүниетанымы ... ... ... ... ... ... адамның ішкі мәнінің қасиеттерін білдіреді. Тән ... ... ... ... ... ұстауға болатын сыртқы қауашағы.
Аламның ішкі мәнін көзбен көру, ... ... ... ... Оны ... ... «жан», «діл», «рух» деп те атайды. «Діл» сөзін қазақ
тіліне ... ... ... ... ... Ол Құран Кәрімнің
аударылған мағынасы мен ... ... ... (Х.Алтай) [89:27],
«обретшая покой душа» ... [89:27], ... ... [89:27], ... не ... ... ... [89:27],
«душа успокоившаяся» (Абдель Салам аль-Манси, Сумайя Афифи) [89:27] ретінде
аталса, философиялық еңбектерде «есті жан» ... ... ... ... ішкі мәні ... ... әдебиеттерде осы аталған ұғымдар бір ... ... ... мәнісін қамтитын бір ұғым ұсынылады. Ол - жүрек.
Ет-жүрек емес, жан-жүрек. Адамның адамшылық негізі, ақыл, ... ... ... ... ... ... падишасы - бір өзі. Алла тәбетті, құштарлықты
(шапқат) ақылдын бұрын ... ... ол адам ... ең бір жайлы
орынға жайғасқан. Оның кейде ақылдың ... ... ... қасарысуы,
наразылық туғызуы осы жаймен байланысты [13, 64]. Осы айтылғандардың бәрі
Абайдың ақындық дүниетанымымен ... ... ... ... ... мәні мен мәнісін терең білу аударманың сапасын арттыруға ... ... ... мен ... түпнұсқаның белгілі
бірліктерінің трансформациялануының жолдары, ... ... ... ... алмастыру, толықтыру, ойдан қосу - аудармашының
шығармашылық ізденістерінде ... ... ... ... ... ... мына ... ескеру керек: түпнұсқа жүйесіндегі бірліктердің
бәрін бірдей қысқартып, өзгертіп, ... ... ... ... ... ... өзі суреттеп отырған шындық құбылыстар туралы
айтқан түйінді ойын, ... ... мен ... ... ... ... ... дамытуға, байытуға шек қойылмағанмен,
оларды қысқартуға, өзгертуге, ... ... ... ... ұғымдар мен түсініктерді түсінудің ... ... Оның ... әр үғым мен әр ... ... мен
мазмұнын әр адам өз деңгейіне сай өзінше пайымдайды. Оларды ... ... ... кісінің қабілеті мен біліктілігіне ... ... ... ... ... ... пен ... мынадай деңгейлерін
көрсетеді: а) өмірлік тәжірибесі мен сөз байлығы шектеулі жас ... ә) ... ... шала ... ... деңгейі; б) сауатты
сөйлеп, дұрыс түсіне алатын білімі орта адамдардың ... в) өз ... ... ... ... [14, 115]. ... ... бір ұғымдар
мен түсініктердің көлемі мен мазмұнын түсіну, қабылдаудағы адамдарға ... ... ... ... ... Әдеби шығарма негізіндегі ұғымдар мен
түсініктердің көлемі мен мазмұнын пайымдаудың жөні бөлек. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... ойлануға тура
келеді. Әдеби шығарма аудармашысының түпнұсқа туындының негізіндегі ұғымдар
мен түсініктерді қабылдауы мен ... ... ... табиғатымен дараланады. Жоғарыдағы аудармаларда ақыл, қайрат,
жүрек туралы ұғымдар мен түсініктердің көлемі мен мазмұнын ... ... ... ... ... (б) ... сыңайлы болып
көрінеді.
Абай шығармаларындағы ақыл, қайрат, жүрек секілді өзара сабақтасқан,
тұтасқан ойлар мен ұғымдарды аударғанда, олардың әрқайсысының ... ... мәні мен ... ... жүйесін, басқа ұғымдармен байланысын
дәл анықтап алудың маңызы үлкен. Олардың арасына бөтен сөз немесе бөгде ой
қосуға, ... ... ... ... ... ... ... өңін
өзгертуге ия бірін алып тастауға болмайды.
Абайдың өлеңдерін аудармашылар қандай жағдайда аударды – оны ... ... жоқ. ... аудармашылар Абайдың тілін де, ойын да,
шығармашылық ұстанымын да түсінбеген, түсінуге ... ... ... мен ... ... мен ... ақынның айтып
отырған, айтпақшы болған ойларын жете ... ... оны ... тілге
аударуға талаптану бекер тер ... ... Бұл ... ... ... ен бір ... ... деңгейіне ғана сілтеме
жасадық. Абайдың жоғарыда ... тиек ... ... орыс ... ... аударма жасар алдында қаншалықты дайындық жұмыстарын
жүргізгенін ... ... ... анықтау қиын емес.
Абайдың көркемдік бейнелеу құралдырының жүйесіне тән ерекшеліктердің
аудармада лайықты көрініс ... аса ... ... екенінде дау жоқ. Бірақ
бұл бағытта қол жеткен нәтижелердің ... ... оның ... мен ... бар ... да, ... екі ... бірдей оқып,
түсінетін қарапайым оқырманды да сүйсінте алмайды, сүйіндірмейді. ... ... ... мінеки)» өлеңінің мазмұн жүйесін, образ табиғатын
түсіну қиын емес. Болыстың бар ісі оқырманның көз алдында суретке, ... ... ... алады. Өлеңде көрініс тапқан шындық құбылыстарды
көру, көзге елестету, түсіну осынша оңай болғанына ... оны ... ... ... қиын. Оның басты себебі ақынның көркемдік бейнелеу
құралдырының айрықша табиғатында. Өлеңдегі ... бір ... ... ... амалын білдіретін мына сөздерге көңіл бөліп көрейік: а)
шығындап, тығындап, мығымдап, ... ... ... ... ... дікілдеп; дүпілдеп; өкімдеп; күпілдеп; б) ... ... ... шаңқылдап, алқылдап, тарқылдап, қарқылдап, аңқылдап,
жарқылдап, шартылдап, тарпылдап... ... ... ... ... сөздерден жасалған көркемдік бейнелеу құралдарының қызметі
ерекше айшықты. Олардың осы қызметін ... ... өз ... ... ... ... ... дейін ешбір аудармашының қабілеті
жеткен емес. «Түйеде қом, атта жал, Қалмады елге тығындап» деген екі тармақ
деңгейінде ... ой ... ... ... ... ... оны басқа тілге аударудың да өз қиындығы бар. Түйені ... ... оның ... ... ... ... аудармашы
түйенің өркеші мен қомы туралы түсініктен ... ... ... ... ... Аудармашының мұндай дәрменсіз халі оның аудармашылық
қабілетінің төмендігінен тумайды, түпнұсқа ... ... ... өмір
құбылыстары туралы білімінің, түсінігінің жоқтығынан, бар болса,
саяздығынан ... ... ... ... ... ... ... орнын толтыру ізденісті, еңбекті, уақытты талап
етеді. Мұндай талаптың үдесінен шығу аудармашы үшін оңай ... ... ... алдында да дәрменсіз екендігін көрсетті. Қайбір ... ... ... қомы» дегенді «түйенің өркеші» деп ... ... мен ... ... адасты. Ендігі тұста осы айтылған жайлардың
шешімін іздегенде, Абайдың: «Адасқанның алды жөн, арты ... ... сөзі ойға ... ... «сырты күміс, іші алтын сөз жақсысын» тану, пайымдау,
бағалау қолына қалам ұстаған әдебиеттанушылардың бәрінің ... ... ... Ал оны ... аудармашылардың тануы мен пайымдауының,
байқауы мен бағалауының ... сын ... ... ... айтқан
болмаймыз. Абайдың шығармаларының көркемдік-эстетикалық жаратылысын, «сырты
күміс, іші алтын» бітімін тану қазақ әдебиеттанушыларының ... ... ... дайындықты талап етеді. Қазақ әдебиеттануында Абайдың
ақындық даналығын зерттеу мен ... өз ... бар. Бұл ... жұмыстар аз емес. Абайтану ғылымының өзі жеке сала ... ... ... ... ... шегі мен ... жету ... болса, абайтануда да шет пен шек болуы мүмкін емес. Абайтану – үнемі
даму, кемелдену ... ... ... ... мұрасын, даналық
тағылымын зерттеу мен зерделеу осындай көп қырлы, көп ... ... ... оны ... тану ... ... талаптар да
үлкен екені даусыз. Сондықтан Абайды, алдымен, тану ... ... ... ... ... Абай ... ұлт ... дана тұлғасының
шығармаларын басқа тілге аударуға бел ... ... ... тану
деңгейін анықтайтын бастапқы көрсеткіштер мынадай болу керек: ақындық
талант; терең білім; мол ... ... ... биік ... пен
зерттеушілік зерде; суреткерлік нәзік талғам; жауапкершілік; екі тілге
бірдей ... ... ... ... ... ... пен
құштарлық. Абайдың шығармаларында көрініс тапқан шындық ... ... ... ... ... ... ... танудың әдепкі шарттарын осындай үлгіде белгілеу орынды. Осы
талаптар мен шарттарға лайықты аудармашы ғана Абайдың ақындық ... ... ... дұрыс тани алуы мүмкін. ... осы ... ... бере ... онда ол ... сай ... жасай алмақ
емес. Аталған талаптардың бәріне бірдей жауап бере ... ... ... ... аударма жасай алуы мүмкін. Бірақ ... ... ... жарық күнде қолына шам алып жүріп іздеген ... де ... ... пайымдауларымыз аударманың көркемдік, эстетикалық деңгейі
жайында болған жоқ. Түпнұсқаның көркемдік жүйесіндегі ... ... ... ... бай құбылыстардың аударылуы жайына да көңіл бөлмедік. Біздің
айтпағымыз түпнұсқаның мазмұнындағы тірек ұғымдардың аудармада көрініс ... ғана ... Бұл ... да ... алдында үлкен міндеттер
тұрады. Бірақ ол міндеттерді ақылы мен еңбегіне, біліміне сенген ... ... ... ... жоқ. ... ... ... бірдей ақылы мен еңбегіне, біліміне емес, бөтен ... ... ... ... ... тек қана ... ... болуы өкінішті.
Түпнұсқа мазмұнының мәні мен мағынасын ұстап ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық даралығын, идеялық тұрғысын,
эстетикалық ұстанымын, ақындық дүниетанымын лайықты жеткізе ... ... ... болып табылады. Абайдың жоғарыда сөз болған өлеңдерінің
өзегіндегі іргелі ұғымдар мен түсініктердің орыс ... ... ... ... ... алып келеді.
_____________________
1.Әлімқұлов Т. Жұмбақ жан. Зерттеулер мен мақалалар. - Алматы,1978.
2.Бельгер Г. Ода переводу. Литературно-критические статьи, исследования,
эссе о проблемах ... ... - ... 2005.
3.Шапай Т. Шын жүрек - бір жүрек: Эссе. Әдеби сын. Зерттеу. - ... ... ... ... екі ... толық жинағы. - І
том. - Алматы, 1977.
5.Абай. «Свою ... от мира не ... ... / ... ...... 1995.
6.Абай. Тридцать семь стихотворений / Сост. и пер. М.Адибаев. – Алматы,
2006.
7.Абай. Қарасөз. Книга слов. Book of Words. – ... ... ... ... ... - ... ... Таңдамалы
өлеңдері. Қазақ және француз тілдерінде / Құрастырған Ғ.Мұқанов. - ... А. ... Пер. с каз. / ... ... ... статья
М.Ауэзова, послесл. М.Каратаева. – М., 1981.
10.Мырзахметов М. Мұхтар Әуезов және абайтану пробдемалары. - ... М. ... ... шығармалар жинағы.- ХХ том. ... - ... ... (Ибраһим) Құнанбаев. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. - ІІ
том. - Алматы, 1977.
13.Абу Хамид Мухаммад ал-Газали ат-Туси. ... ... ... Часть первая / Пер. с перс., вступ. ст., ... и ... - СПб., ... Ю. К ... переводить // Вопросы теории перевода в зарубежной
лингвистике. – М., 1978. – С.115-116.
* * *
З. Бисенғали
АБАЙ ОЙЛАРЫНЫҢ ҚАРА ... ... ... ... ... бір жұмбақ адаммын, мұны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз ... ... ... ... кінә ... әркім түсінеді, – десек, сірә, қателесетін ... ... ... әр оқыған сайын, жаңа әсер мен ... ... да ... толқисың. Ақын жүрегін тербеген сезімдер араға ғасырлар салып,
саған оралғандай күй кешесің. Ой ... ... ... ... іліп ала ... де, оның табиғатын болжау үшін, ... ... ... қабілеттілеу жаралған, сұңғыла адам болуы керек те шығар.
Алайда Абайды ұғу ғана емес, терең түсіну бізге, ойшылдың бүгінгі және
болашақ ұрпақтарына ... ... ... ... ... ... ... «Жұмбақ жан» деген зерттеу кітабы, монографиясы
бар. Бұл – сөз құдіретіне бас ... аса ... ... Ұлы ... сан ... сырласудан кейін келген түйін.
Талай жылдарын Абайға, Абайды ұғуға арнаған суреткер оны – ... ... «Мен де бір ...... Абай. Ұлы ақын шығармашылығы туралы
қаламгердің талдаулар мен ... оқып ... ... ... ... ... сан қилы ... сен де жолыққандай боласың. Жолығу
емес-ау, соған тап болғаныңды сезінесің. ... ... ой ... ... ... ... ... алмай зымырай жөнелесің. ... ... ... ... де тоқтайсың... Одан аттап өту
үшін ерекше күш, қуат қажет. Абайды оқу ... ... ... ұғу ... ... ... ... екенін сонда ғана ұққандай ... ... білу үшін оның ... ұғу ... Әйтпесе өлең өрнегіне
өрілген қабат-қабат сезімдер шұғыласына оранған ойларды таратып ... Бір ... ... ... тармағы ұстатпай әуре қылады.
Сондықтан да Абайды айрықша түсініп ... ... жас ... ... да ... ... ... әдетте, әртүрлі болады. Абайдың
өмірбаяндық мәліметтері мен шығармашылығына қатысты еңбектерде зерттеушілер
ашық ... ... айта ... ... бір ... ... Ол Абайдың
қарасөздері еді. Қырқыншы жылдар ішінде бұл тақырыпта түрлі ... ... ... ... ... де, субъективті де себепкері болды.
Субъективті себептердің ... Абай ... ... ресми
идеологияның қағидаларына келіңкіремейтін ... ... ... ... ... осы ... жиі ұшырасатын діни түркілік ... да ... ... діни мұра ... шатасудың, адасудың жолы
деп қараған зерттеушілерді қорқытты.
Объективті себептеріне келер болсақ, қарасөздер өзегіндегі ойларда
қайшылықты пікірлер мен ... ... ... ... ... ... орамдарының тосындығы, тілі мен архитектоникасының
сонылығы т.б. көптеген зерттеушілерді шошытты, тәуекелге баруға екінің бірі
бата ... ... ... ... ... пен ... ... ақынның толқыған жан әуендері, ... ... ... ... ... ... сезімдерден. Бұл домбыраның
құлақ күйіне қажет үстіңгі ішек әуені болса, астыңғы ішек ... да ... ... ... ... ... ... тірелген жандарға ақыл айтып,
жол көрсеткен ғұламаның барар бағдар-болжамын аңғартсам ... адал ... ... ... жатыр.
Қарасөздер туралы алғашқы ... көп ... ... ... ойға ... ... ... – ондағы кейбір
сөздерде діни, түркілік лексика мен ... ... ... ... ... ... сөз арасы, ол – ақынның ... – деп ... ... ... халыққа түсініксіз үлгіде жазуы
кездейсоқтық па, әлде мақсатты әрекет пе?
Оның мақсатты әрекет ... ... ... таныс оқырманда
(зерттеушіде ғана емес) дау туғызбайды. Мысалы, дін, исламиятқа ... Абай ... тән ... ... ғана ... синтаксисті де
сақтайды. «Кімде-кім жақсы дүр, жаман?.. дүр ғибадат ... ... ... ... ... ... ... жақ-сылыққа қылған ниеттің
жамандығы жоқ қой дейміз. Ләкин сондай адамдар толымды ғибадатқа ... де ... ... ... оның екі ... бар, соны ... ... Әуел –
иманның иғтиқатын (нану, сану – З.Б.) махкамлемек керек, екінші – үйреніп
жеткенше осы да ... ғой ... ... ... ... Бұл стиль Абайдың 1,
12, 13, 27, 32, 35, 36, 38, 43, 45-сөздерінде кездеседі.
Осындай сөздерде айтылған пікірлер мен ойларды ... ... ... ... келе сол жылдардағы зерттеушілердің біразы
төмендегі пікірлерге келеді: Абай ... оның ... ... ... көркемдік деңгейі төмен тілі нашар, мәтіні аз, ... ... ... ... өз ... Абай атын ... бағытындағы әрекеттері», т.б. Қазір қисынсыз көрінсе де кезінде бұл
пікірге ойланғандар аз болмаған. Абай қарасөздеріндегі дін туралы пікірлер,
құрылымындағы діни ... т.б. ... ойға ... мен ... ... ... Абай жандүниесін тербеген,
ойын қозғаған идея-ойларды жан-жақты ашып ... ... да аз ... онда ... ... идеологиясының қалыбына ... ... ... осы ... ... ... Абай қарасөздерін
мейлінше абайлай пайдаланып, мұқият тексеріп, екшеп ... ... ғана ... ... ... М.Әуезов те көрді.
1. Абай қарасөздерін жұртқа, көпшілікке таныстыру
2. ... ... ... оқиғалар мен жағдайлар кезіндегі Абайдың ой
толғамдары, сезім сырлары жақсы сақталған. Әуезов те осы ... ... ... ... ... шоғын өшіріп алмауға тырысады. Жоғарыдағы
үзінділер – оның айғағы.
Абайдың ... ... ... ... ... ойлары мен
содан бастау алған сезім сырлары бейнеленген. Оны асықпай оқыған сауатты
жанның ... ... ... ... да оны «тайыз» деген пікірлердің ар
жағынан ресми ... ... ... ... ... ... әлдеқандай мақсаттың қыл-тиып тұрғанын байқау қиын емес.
«Абай жолы» эпопеясында М.Әуезов хронологияны сақтай жазатын ... ... ... ғана қолданар еді. Алайда, ... ... ... томынан бастап пайдалана ... ... ... қарасөздердің мазмұнын ғана сақтай, еркін қолданады. Көп ... ... ... ... бозбала жігіт іздеген сан алуан сауалдарға
тоқтам, жауаптан гөрі соған жол ... ... ... ... ... зерттеушілер ойларында қашан да есте болуға
тиісті екі түрлі мәселе бар. Бірінде – Абай қарасөздерінің қазақ ... ... ... ретінде оның тілі, поэтикасының мүлде өзгеше
екені оңай ... ... дін, ... ... (болмаса одан үзінділер
алынатын) сөздерде болмаса, негізінен қазақ тілі, ... тілі ... ... ... ... ... мен сырлы эссенің, ғылыми стиль мен
көркем прозаның небір ғажайып үлгілері бар. Осы ... ... ... ... ... тамаша өркендері көз тартады. Түрлі
айта алмай кеткені белгілі. Ендеше, ... бір ... ... ... ... жоқ па екен?
Қарасөздерінде байқалатын ой, сезімдерінің шарпылысулары «Абай жолы»
эпопеясында сақталған. Біз көптеген ... ... ғана ... ... осы ... Абай ... туралы мүмкіндігіне орай
ірі негізді батыл пікірлер айтқан М.Әуезов еді. «...Абайдың осы ... ... ... ... ... бөлек, бір алуан болып қалыптасады.
Бұлар сюжетті шығармалар емес. Бұрынғы ... ... ... мемуар
да емес. Стиль, мазмұн жағынан алғанда, осы шығармалар Абайдың өзі тапқан,
бір алуан көркем сөздің түрі. Кейде ... ... ... және көбінесе
адамгершілік, мораль мәселелеріне арналған өсиет, толғау тәрізді»
90-жылдардан бастап ұстаздық, үгітшілік жолына түскен соң Абай ... ... да, қара ... ... өсиетті көп жазатын болған... Ғақлия деген
өсиеттері сол ... мен ... ... ... ... соң
өлеңмен айтпақ болған сөздерінің талайын қарасөз үгітіне айналдырып
жіберген. Кей ... ... ... сол қара ... айтқан
пікірлерінен шығарып, өлең қылып кеткені де бар.
Қалай болса да, Абай ... 10-15 жыл ... осы ... бір жаңа ... соған кейде өлеңнен де көп уақыт бөледі. Бұл кездерде Абай сөзін
қадірлі көріп, ... ... жаңа ... ... ... ... ел
оқушылары, қарасөздер шыға бастаған соң, мұны өлеңнен кем көрмейтін болып
алған. . ... ... кім ... да ... ... кетпей, жазылысымен
маңайындағы сауаттылардың қолына түсіп, соларда шашылмай, аман сақталып
қалған сияқты . «Ғақлиатты» Абай ... ... ... ... ... үміт ... жақсы жастарына аса бір жылы жүректен ағалық өсиет
етіп айтқан.
Ал көпшілік ... ... ... ... ... ... жаңағы
жастар ғана емес сияқты.
Осы себептен болу керек, қара сөз ой ... ... да көп ... ... сәл ғана ... ... байқат-қандай болады
[ М.Әуезов. 20-т., 221б].
М.Әуезов қарасөздерге арналған мақалаларында олардың ерекше түр, ... ... ... ... ... ... ... пікірдің
астарында «қызылкөз идеологиядан» сақтану тәсілі бар тәрізді.
Қарасөздер тіліндегі бөтен сөздердің ... мен ... ... өзі ... «Абай жолы» эпопесының төртінші томында толық
айтады. Оны Абай мен Әбіш ... ... ... ... ... ... ... «Қара сөздерден», «Өлең сөздеріңізден» дін
өсиетіне дағдыланған молда ақынның ... ... ... ... осындай сөз үлгісі ағамды оқып, ұғып, жаттап жүрген ... ... ... ғой. Осылай сөйлеудің қажеті қанша екен? – деуші едім.
Жаңағы моллалармен шарпысқан, – деп Әбіш күлді де, – ... ... сөз ... орны бар екен деп, ... ... себебін
түсіндім. Бірақ тағы да айтайын, көңілімде жүрген осы жөніндегі күдігім әлі
айыққан жоқ, аға!
Жаңағыдай халфе, ... ... көп ... ... ұшырайтын селдір ғана топ қой. Солар үшін
тіліңізді өзгертіп, түріңізді басқартып, ... ... ... ... бар ойы мен ... батыл айтатын әдетіне ауысты...
–Мен оларға арам, жаман қылықтарын айыптаушы сыншы болсам, олардың
өзіне ұғымды болатын өз тілдерінде сөйлемеске ... бар ...... да өз ... ... әсер ... ... идеяларға
ойлана қараған. Көрінгеннің жетегінде болмаған. Өзін қашан да сақтай алған.
М.Әуезовтың ұлылығы Абайды осы бағытта көрсетуде.
* * *
Қ.Б. ... ... ... ЖЫР ... әр ... ел тізгінін ұстаған білікті билеушілерін ... ... ... ... өшпес қызметін, қанатты сөздерін
мінездеп отырған. Соған байланысты ел ... ... аңыз ... т.б.
фольклорлық үлгілер сақталған. Солардың ... ... ... ... ... ... мен оның төңірегіндегі қаһарман батырлар, данышпан
билер т.б. ... ... ел ... ... ... ... және
жырлар.
Алайда, коммунистік идеология үстемдік еткен кеңес үкіметі жылдарында
халқымыздың ... ... ... және ... ғасырлар бойы сақтап
келген әдеби – мәдени мұрасын бағалауда біржақты теріс пікір ... ... ... ... елін ... Едіге, Орақ Мамай т.б. батырлар және
қазақ елінің тәуелсіздігі мен ... ... ... қарсы күрескен
қаһарман батырлар, осы ұлы ... ... ... ... жүргізіп, туған
жерге қорған болған Абылай, Кенесары сияқты ... ... ... ... ...... ... қанаушылары деп көрсетіліп, олар
жөніндегі ... ... ... ... ... ел үшін жасаған
еңбегі мадақталған тамаша тарихи жырлар мен аңыз-әңгімелер т.б. ... ... деп ... тәуелсіз мемлекет болып, егемендік алған соң қоғам өміріндегі
осы ұлы өзгеріске ... ... көп ... қайта қаралды.
Халқымыздың өткен дәуірлерінің ... ... сол ... ... ... мен ... бағалауда бұрын орын алып
келген қате көзқарастар түзетілуде.
Соның бір айғағы ретінде ХІV ғасырдың ... ... өмір ... ... ... шешендігімен қоса батыр әрі қолбасшы болған Едіге,
ХVІІІ ғасырда қазақ мемлекетінің тәуелсіздігі үшін күрескен ұлы хан ... ... ... т.б. ... мен ... жеке ... болып басылып
шыққанын айтуға болады.
Ал 2004 жылы ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың бастамасымен үкімет Қаулысы
нәтижесінде «Мәдени мұра» ... ... ... ... ... Сол ... бері әлем деңгейіндегі бірқатар жаңалықтар ашылып,
дүние жүзінің мұрағаттары мен кітап ... ... ... ... ... сырын ашатын бұрын беймәлім жазба дереккөздер
қайтарылып, ғылыми айналымға ... Бұл ... ... игі ... ... ... атындағы Әдебиет және өнер институтының ұжымы да бар.
Аталған институттың Қолжазба бөлімі қызметкерлері 2004 жылдан бері ... ... ... ... ... ... әзірлеумен айналысып
келеді. Бүгінгі күні аталған ... елу алты томы ... ... ... ... ... елу алты томы ... фольклорымыздың аса бір
көркем де көлемді саласы ... ... ... ... ... айтқанда, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш ... ... жеті ... ғашықтық дастандардың он бір томы, тарихи жырлардың
екі томы, батырлар жырының жиырма ... ... ... ... томы әзірленіп баспа бетін көрді. Бұлардың он томы ... ... ... ... аса қомақты еңбекті халық та, ... ... та ... қызу ... отыр. Елбасымыздың да оған деген ризашылық сезімін
газеттерден ... ... ... марқайып қаламыз.
Осы басылымдардың ішінен «Орақ – Мамай» жырына ... ... ... ......... ... болған батырлардың
ерлігін суреттеген жыр. Оның ... ...... ел ... ... ... секілді «Орақ–Мамай» да бір ғасырдың ... ... ... ... даму барысында халықтың тұрмыс-тіршілігіне, ... және ... ... ... ... өзгерістерге ұшырап, түрлі
көзқарастардың көптеген әсерін бойына жинай отырып, біздің заманымызға
жеткен ...... жыры ... ... ... ... ... қазақ ғалымы –
Ш.Уәлиханов [1, 197-199]. 1854-55 жылдар шамасында Ш.Уәлиханов ел ...... ... ... жазып алған. Сол «Орақтың жырлағаны» деп
аталатын мәтін ... ... ... бес ... ... жинағының
1-томында жарық көрген [1, 188-195]. «Орақ – ... ... бір ... жылы ... ... жеке кітап болып басылды. Кітапта ешқандай
жыршының аты немесе жинаушының есімі ... Осы ... ... 1908 жылы қайта басылып шықты. Одан кейін «Орақ – Мамай» ... ... ... қаласында Ғабдолла Мұштақ ... ... ... ... ... ... [3]. ... осы мәтін Халел Досмұхамедұлы
жинағына кірді [4]. 1943 жылы «Орақ – ... ... ... ... ... ... атты оқулықта [5] және «Қарасай–Қази» деген атпен
жеке кітап болып жарияланды [6].
1943 ... ... ... ... ... ... тарихи
туындыларымен қатар «Орақ – Мамай» эпосын да жариялауға тыйым салынды. Тек
өткен ғасырдың 80-жылдарының соңынан ... ...... ... ... 1989 жылы ... жырдың Мұрын жыраудан жазылып алынған нұсқасы ... ... ... ... ... ... көрді.
«Орақ – Мамай» жырының Нұртуған жырлаған нұсқасының ... ... ... құрастырған ақын шығармаларының жинағында жарияланды
[7, 161-202]. Қарақалпақстандағы Қоңырат қаласының ... ... ... ... алынған «Орақ – Мамай» жырының мәтіні «Қарасай – Қази»
деген атпен 1992 жылы «Қазақтың батырлық ... ... ... [8, ... жылы ... ерлік эпостары» [9, 25-137] және «Бабалар сөзі»
сериясының 40-томында [19] ... ҚР ... және ... ... ... ... ... мен
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар ... ... ... варианттары сақталған. Оның ... ... ... ... Нұртуған жырау, Мұрын жырау т.б. нұсқалар
бар. Осы аталған нұсқалардың ішіндегі көлемдісі, ең көркем түрлерінің ... ... ... ... ... Жырдың сюжеттік нұсқалары қазақтан басқа
Қырым татарлары, башқұрт т.б. халықтарының ауыз әдебиетінде сақталған.
«Орақ – ... ... ... ғылыми мақалалар мен зерттеу еңбектері
жазылды. Бұл орайда Ш.Уәлиханов, Ғ.Қараш, ... ... ... ... Р.Бердібаев, В.Жирмунский,
Г.Короглы, М.Ғабдуллин, С.Қасқабасов, Ш.Ыбыраев, А.Тұрғанбаев ... ... ... ... ... – Мамайдың» нұсқалары көп. Солардың әрқайсысында бәріне тән ортақ
сюжеттік желілермен ... ... ... де ... Негізінен
алғанда, жырдың қаһармандық, ерлікті суреттейтін бағыты барлық нұсқаларда
сақталған деуге болады. Біз бұл ... ... ... ... Мамай батырдың
хикаясы» деген 1903 жылы ... ... ... сөз ... Бұл ... ... кейінгі Мамайдың жеке жорығы мен ... ... ... баяндалады. Қалмақтың ханы Темірхан «штатыма кірсін, үш жылғы есепті
берсін» деп ... ... ... де қымбатты өз Отаны, өз халқы екенін,
оны басқыншы жаудан қорғап алу – ... ... ... ... сексен төрт
жастағы Мамай батыр жаудан қорқып, өзін тастай ... ... ... ... ... Осыдан бастап, халық намысы үшін басқыншы жауға
қарсы ... ... ... ... ... ... ... негізгі
әңгімесіне айналады. Мамай жер ортасы Қиғаш ... ... ... жатып,
ұйықтап кетеді. Қалмақтар ұйықтап жатқан батырдың қару-жарағын, атын ұрлап
алады. Мамай оянған соң, жалғыз өзі ... ... ұрыс ... ... ... оның жау батырларымен жекпе-жек соғыстары арқылы ғана
жасалмайды. Ақын-жыршылар ... ... ... үшін ... мыңдаған
жау әскерімен соғыстырады. Ел тәуелсіздігін қорғау үшін туған Мамай батыр
басқыншы ... ... ... ... одан ... ... есіне де алмайды. Қайта жау әскерін көргенде, Мамайдың күш-қуаты
арта түседі. Жау әскеріне қарсы шабады.
Мазасын жаудың алады,
Қырып-жойып ... жеті ... ... мың ... ... өзі ... мыңдаған қолын қырып тастайды. Мамайдың осыншалық
ерлік жасауы, ... ... ... – бұл бір адам ... берілген халық
күшінің сипаты. Дегенмен батырдың әлсірейтін, түрлі қиыншылықтарға ... ... де ... Жырда жебеуші пірлер көмегі көп жағдайда
батырды қатерлі сәттерден құтқарып отырады. Мысалы:
Төбесінде төрт ... ... ... болған қара бұлт
Күн өтер деп қорғайды.
Атасының әруағы
Таудай болып ойнайды.
Қанша қалмақ атса да,
Асыл туған хан ... ... ... ... ... беретін пірлер аспанда ойнаған бұлт
бейнесінде ... ... ... ... ие ... ... оқ, шапса қылыш
өтпейді». Жауын пірдің көмегімен жеңу – бас батырдың ... ... Бұл ... жыр батырлық пен ерлікті дәріптеп, ... ... ... соны жеңе ... ... батырды аңсаған ел арманын
көрсетеді. Жырдағы ғажайып туу, түс көру, жалғыздық, ата жау ... ... ... «Ер ... «Ер Тарғын» т.б. ... тән ... ... ... ... әйелі жайсыз түс көріп, шошып оянады:
– Түсімнен қорқып ояндым,
Жорышы көрген түсімді.
Жатыр едім ұйықтап,
Мақпал тоным ... ... ... бір ... ... ... ... алтын сырықты
Соған қарсы тіредім.
Сырығым тұтқан болмады,
Ортасынан үзілді
Бұл не болар, енеке?!
Бұл түс Мамайдың басына бір қауіп-қатердің түскенін сездіреді. ... он төрт ... ... ... аттандырады. Қарасай да көп ерлік
жасап, зынданда жатқан Мамайды құтқарады.
Қолжазба қорында сақталған “Орақ – Мамай” жырының варианттары ... ... ... ... әрі ...... нұсқасы. Нұртуған
Кенжеғұлұлының араб әрпіндегі өз ... (Ш.342) ... ... қорына 1928 жылы түскен. Осы нұсқаның латын әрпіндегі қолжазбасы
да бар (Ш. 49). ... ... он мың ... ...... ... ... жырлаған нұсқасының үзіндісі 1992 жылы
Алматыда жарық көрді[7]. Толық нұсқасы алғаш рет ... ... ... ... ... ... мен көркемдік ерекшеліктері В.М. Жирмунский,
М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, А.Тұрғанбаев ... сөз ... ... ... ... мен Мұса ... дүниеден өтер
алдындағы өсиетінен басталады. Ал жырдың композициясы бір-біріне жалғасып,
оқиғалары кезектесіп дамып отырады. Олар: ... хан ... ... ... қыс ... мал ... елінің батырларды жұтқа тастап
Қарақұмға көшуі; Матрөшке қара құлдың асқақтап ... ... ... ... ... ... ... жолға шығуы; Орақтың Азау қаласына
аттануы; қалмақ ханы ... ... ... елге ... Смайыл-
Топаяқтың жер астына түсіп онда пері оқуын оқып келуі; Смайылдың ... ... ... араздастыруы; Телағыстың Алшағырды өлтіруі; Орақ,
Мамай және қалған Мұса балалары бірігіп орыстың Омскі мен ... ... Орақ пен ... ... ... ... ... тама елін Еділге
көшіріп әкелуі; Орақ, ... бас ... ... ... ... ... жетуі; Смайыл-Топаяқтың азғыруымен Мамайдың Қырымға баруы; Қырым
ханы болып тұрған жиендері ... ... мен ... ... ... ... ... өлуі; Мамай өлген соң, Орақтың екі жыл хан болуы; Орақтың өз
інісі Алшағырдың баласы Қалаудың қолынан ... ... хан ... ... ... бәрі ... әрі ... оқиғаларға өзек болған. Эпоста бас
қаһармандардың ... ... ... де шебер суреттелген.
Аталған жыр кейіпкерлерінің өн-бойында және бірқатар эпизодтарда қиял-
ғажайып ертегілерге тән іс-әрекеттер де бар. Мұндағы ... атса ... ... өтпеуі; суға салса батпауы т.с.с көріністер – ... ... ... ...... ... ... құрылымында өте көне –
“батырды өз қылышымен ... ... ... де ... ... ... эпостық жырларда кездеседі. Мысалы: “Қорқыт ата кітабында” жалғыз
көзді дәуді өз ... ... ... ... оның ... өз қылышы
ғана кеседі. Наурызбай батыр жайлы тарихи жырлардың бірінде де Наурызбайды
өз қылышымен шауып ... ... ... “Ер ... ... да бар.
Жырдағы ерекше көріністің бірі – “Орақтың батырлық айқайы”. Бұл эпизод
Нұртуған нұсқасында қара сөзбен былай ... ... аңға ... ... ... бойы қар жауып, кере қарыс мұз тоңып, қыс
түсіп, ел жұтайды”. Жұтаған жұрт Орақ пен ... ... ... кетеді.
Мұндай «батырлық айқай» мотивін алтайлықтардың эпосы “Маадай Қарадан”,
қалмақ эпосы “Жәңгірден”, тува ... ... ... пен Бора
Шэлиден” кездестіруге болады.
Аталған жырда бұдан басқа да әлем ... ... жиі ... түс жору, жоқтау т.б. ... ... ... жырлаған “Орақ – Мамай” жырының нұсқасы Эпикалық қуаты мол,
көркем тілмен өрілген, сүбелі туынды. Мәтінде ... ... ... татар
лексикасымен бірге көнерген және жергілікті сөздер кездеседі.
Атаубай Мәмбетұлы нұсқасы «Орақ – Мамай» жырының бұл ... ... ... жылы ... ... ... атты ... «Қарасай – Қази» деген
атпен жарық көрген. ... жыр ... одан ... 2006 жылы ... ерлік эпостары» деген жинақта[9] және «Бабалар сөзі» ... ... ... – қанды Орақ» деген атаумен басылып шықты.
Жырдың бір ... ... ... ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.
894) сақтаулы. Эпостың мәтінін ... ... ... тұрғыны
Мәмбетұлы Атаубайдан жазып алған жергілікті фольклор ...... Ал ол ... ... 1984 жылы ӘӨИ-дің Қолжазбалар қорына
тапсырған ... ... ... ... ғылымдарының докторы –
Қыдырәлі Саттаров. Қолжазба шақпақты дәптер ... көк ... ... ... жырлаған «Орақ – Мамай» нұсқасы ... ... ... ... ... ... ... бетіндегі аталуы «Батыр Мамай – қанды Орақ» болғанымен ... ... мен ... ... өлер ... ... ... армандарын
іске асыру жолындағы ерліктерін сөз етеді.
Орақ батырдың өлер шағында әйеліне айтып кеткен үш арманы мынау: ... ... ... ... дәурен сүрсе де, сүйсініп күлгенін бір
көрмепті. Алдына жылқы баласын салмайтын Қызыл ат ... ... ... ... ... бір ... кетіпті. Қиғаш тауындағы ата жауы
«қызылбасты» бағындыра ... әке ... ... атақты жүйрікті іздеуден бастайды. Жыр
Қарасай мен Қазидың ... үш ... ... ... ... ... ... сомдалады, жыршы қаһармандарына небір ғажайып ерлік
жасатады. ... мен Қази ... ... ... ... ... ... Түркі – монғол халықтарында ерекше ... ие «ата ... ... де ... кең орын ... жыр ... батырлардың жекпе-жек ұрыстарына мол орын
берілген. Тек Орақ, Мамай, Қарасай, Қази ерліктері ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... таныстырылады. Олардың жеңіске
деген жігері, мақсаттарына сенімділігі көрінеді. Ал, жау ... ... ... де ... ... олар ... ... қорғау үшін, әділ
іс үшін күресіп жүрген жоқ. Олар басқа елдерді өздеріне бағындырып алу үшін
күреседі. Сондықтан олар ... ... ... Қази ... жеңіліп
қалады. «Қазилердің сансыз жауды жапырып жіберуі де – бәрі де ... ... ... белгілері... Жыр туған жер, ел намысы үшін күреске
үндейді, тәрбиелік мәні зор мұра [12, ... ... ... «Орақ – Мамай» жырының қай нұсқасын алсақ та,
одан халықтың ... ... ... ... ... ... Орақ –
Мамайды ел-жұртын, халқын ... ... ұл, шын ... етіп ... ... ... ... үлгі етеді.
_____________________
1. Валиханов Ч.Ч. Собр. соч. Т.1. – Алма-Ата, 1961.
2. Орақ билән Мамай хикаясы. – ... ... ... 1903.
3. Ғ.Қараш. Көкселдір. – Орынбор, 1912.
4. Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Ташкент, 1925.
5. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті. 8-кл. – Алматы, ... ......... ... ... ... тілім, сөйлеші. 1-кітап. – Алматы, 1992.
8. Қарасай – Қази. Қазақтың батырлық эпосы. – Алматы, 1992.
9. Батыр Мамай – ... Орақ // ... ... ... – Алматы, 2006.
10. Бабалар сөзі. 40-том. – Астана: Фолиант, 2006.
11. Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. – ... 1974; ... ... ... ... – Алматы, 1985; Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті. 8-
кл. – ... 1943; ... А. ... ... жыры ...... ғылым. канд. дәрежесін алу үшін дайындалған диссер. – Алматы, 1997.
12. Бердібаев Р. Эпос – ел қазынасы. – ... ... ... ... ...... 2005.
* * *
В настоящей статье рассматривается идея независимости в эпосе «Орак-
Мамай»
Г.Б. ... ... ДАМУ ... ғасыр прозасы алуан тұрлі сан қырлы проза. Оны негізінен сыртқы һәм
ішкі деп екіге бөлуге болады. Сыртқы объективтік әлем: ол – ... ... ... ол – ... He ... ... ... – тіке
түрде, не горизонтальды көлбеу турде дамыды деуге келеді. He әдебиеттегі
көпшіл ... ол – ... не ... ... ... ол — модернизм. Әрине,
реализм мен модернизм XX ғасыр әдебиетіндегі ... екі жағы ... XIX ... реализмнің гулдену дәуірі. Оның негізін қалаушы Бальзак,
Гоголь, ... ... ... XIX және XX ... ірі әдеби ағым,
әдеби мектеп.
Модернизм — күрделі XX ... ... ... өнер үлгісі. Бұл
терминнің көбіне бізге тосындау боп ... ... ... ... өмір сурген ортамыз батыстық ... ... ... ... ... құрсаулы (изоляциядағы) тұрде
болса, батыстық қоғам керісінше өзінің бар ... қоса ... ... өмір ... ... ... ... ішінде әдебиеттегі
модернизмнің аренаға шығуы батыстық ортаға тән. Бұл ... ... де шет ... жоқ. ... ... бәрі XX ... басындағы
модернизмнің қалыптасу кезеңіне байланысты ұғым. Модернизмнің қалыптасу (XX
ғасыр басындағы 10-20 жылдар) кезеңінде осы процеске ... ... ... кейін үлкен келеңсіздіктерге ұшырағаны мәлім. Ол қоғамдағы
ұлкен кері ... ... ... ... ... ... ... орнауына байланысты. Кеңестік жүйедегі
орыс әдебиеті жалпы осы процестен белгілі дәрежеде шет қақпай ... ... оның ... толтырар эмиграциялық әдебиет бар еді. (Проза саласындағы
В.Набоковты айтсақ та жеткілікті). ... ... ... ... астарында мүлдем басқаша қалыптасты. Біздегі ... ... тек өз ... ғана өмір ... Сол ... саяси қысымнан зор
зардап шекті. Емін-еркін әлемдік ішкі мағына, ... ... ... ... Соның салдарынан әдеби процесс тежеу көрді. Дәлірек айтсақ,
20 жылдардағы Ж.Аймауытов, М.Әуезов үрдісі өз жалғасын таба ... ... ... ... ... ішкі психологиялық иірімдерге
тереңдей ену, жете үңілуден пайда болатын құбылыс. Бұрынғы әдеби құбылыс
«ішкі монологтың» ... ... ... түрі десе ... ... ... XX ғасыр басындағы прозада қатты көрініс ... ... ... ол ... ... ... ұғым-түсінік. Поэзияға қатысты
емес). «Ой тасқыны» ... ... ... ... ... ... ... оқиға желісінің әлсіреуі, не мүлде болмауы. Бірыңғай
психологиялық ой ... ... ... шығарма композициясын
көмкеру. Яғни сюжетті өзіне сіңіру, композициялық ... ... ие ... ... ... ... ... болмаған әшекей. XX ғасырдың 10-20 жылдары
әдеби процеске еніп үлгерген «ой тасқыны» ... ... атап ... байланысты, біздің әдебиеттің сыртында қалды.
Жоғарыда сөз болғанындай, қазақ романы өткен ғасырдың алғашқы ширегінде
дүниеге ... ... ... даму ... өтті. Тақырып аясы,
мазмұндық ауқымы, көтерген жүгі мен түрі жағынан байып, кемеліне келді.
Сөйтіп ... ... ... ... ... ... кіретін,
иық теңестіретін айтулы шығармалармен толықты.
Қазақ романы ұлтымыздың сан ғасырлық ... ... ... ... терең, көркемдік қуатпен бейнелеп берген аса жемісті жанр ретінде
танылды.
Қазіргі қазақ романы – сан ... ... ... ... ... ... ... дүниеге әкелген, көркемдік тәсілдерге
бай, құнарлығы мен ... ... жаңа ... қол ... ... айшықты саласы.
«Тектік түр жөнінен қазақ романын: реалистік, тарихи, психологиялық,
ғұмырнамалық, мемуарлық, саяси, деректі, фантастикалық шытырман ... ... ... ... ... роман-дилогия, роман-
трилогия, роман-тетрология, роман-хроника, цикл роман, т.б. бөліп қарауға
болады.
Қазақ романдарының оқиғасы бейбіт күндерде, соғыс кезінде, бір ... ... бір ... бір көшеде, бір қалада, тау арасында, ... ... ... бір ... бір ... ... әр атырабында,
Қытайда, Монғолияда, Ресейде, Еуропа ... ... ... өтеді.
Әрекет бір тәулікті, бір аптаны, бір айды, бір жылды, бірнеше ... ... ... ... ... мүмкін» [35, 3 б.].
Қазіргі қазақ әдебиетінде роман ... ... ... ие. ... ... кезеңдік оқиғаларын бейнелеуде салиқалы да салмақты өмір
шындығын бағамдап көрсетудегі ең үлкен ... осы жанр ... ... ... кең ... алып, тереңнен қамтып көрсетеді. Соған
байланысты қаламгерден жан-жақты ізденісті, суреткерге тән ұшқыр ... ... ... ... ... ... ... замана бағдарын, дәуір, уақыт тынысын, қоғамдағы
әлеуметтік шындықты сан алуан қырынан ұңғыл-шұңғылына ... ... ... ... көрсетудегі ең мүмкіндігі мол жанр. «Эпостың
ең ... түрі ...... ... ең биік үлгісі… Онда бірнеше сюжеттік
линия (негізгі ... ... ... ... ... ... ... негізде халықтың көптеген тобының жан-жақты образы жасалуға тиіс. онда
оқиғалар көлемі де мол ... [65, 204 б.], - ... ... С. ... ... С. ... «Роман жанрының өмірге келуі – адам ... ... ... ... ... ... бір жағдайда романдардың
көбеюі – ұлт ... ... ... ... ... ... ... романы санының молаюы – көркемдік кемелденуіміздің критерийі
екендігі даусыз» [18, 372 б.], - деп тұжырымдайды.
Қилы тағдырлар, ... ... ... ... көп ... ХХ
ғасырдың екінші жартысындағы қазақ жазушыларының туындыларында көркем ... ... ... ... Ә. ... М. ... ... Ш. Мұртаза, Ә.Тарази, Д.Исабеков, Б.Мұқай, Т.Әбдіков т.б.
қаламгерлер қазақ ... ... ... ... ... дара ... жаңа көркемдік ізденістерімен ерекшеленді.
Қаламгерлер шығармаларында замандастар ... көп ... ... ... беріліп, олардың ішкі жан дүниесіндегі тебіреністері терең
ашылып жатты. Замандас ... сыр ... ... әр ... ... ... жазушылық тәсілдері мен стильдерінің
қалыптасқанын байқаймыз.
Еліміздегі 90-шы ... ... ... ... және ... ... ... құбылуы, қалыптасқан ұжымдық сана мен ұжымшылдықтың жоққа шығуы,
әрбір адам өзінше тіршілік етуге ұмтылған, жеке-дара шешуге тырысқан ... ... ... ... ... ... адам ... ала-құла
мінезі мен әрқилы іс-әрекеті түрлі оқиғаның тууына, бұрын қазақ арасында
болмаған жағдайлардың орын алуына ... ... ... суреткердің тың ойға жетелеп, жаңаша идея тудырып, қиялына қозғау
салатын да дүниенің қилы ... мен ... ... ... тез ... дүниесі мен жанталас тіршілік әлемі екені даусыз.
Сейіт Қасқабасовтың пікірінше, постмодернизмнің ... ... ... ... ... ... ойда жоқ ... айту. Я болмаса, елес
қуып, адамның екіге бөлінуі, екі ойлы болуы, сандырақтап бір нәрсені айтуы.
Ол бізде ... ... ... ... бейнесін жинақтау және адам бойындағы жеке
қасиеттерді айқындап, мінез-характерін даралау мәселесі уақыт талабына ... ... ... ... Кейіпкер – көркем шығармаға жан бітіретін, бүкіл
шығарма ... бір ... ... негіз болатын басты көркемдік тұлға.
Әдебиетте ... ... ... ... ... оның ... сол ортаның, дәуірдің ерекшелігін танытатын типтік сипаттарымен
қатар өзінің жеке басына ғана тән ішкі ... де анық ... ... ... өмірге деген жеке көзқарасы, дүниетанымы, ... ... ... ... ... Олай болса, образ жасаудағы
шығармашылық қадам, ең алдымен, адам мінезін, оның ... ... ... ... ... көсегесі өмірдегі шындықтарды қаз-
қалпында қайталап шыққаннан еш уақытта көгермейтіні» [18, 25 б.] ... ... ... – өнердің объектісі, зерттейтін заты, мақсаты. ... күші ... ... оның ... ... ... айқын
да нанымды көрсетілгендігімен, оның мінезі, оның қоғамдағы орны мен рөлі,
басқа ... ... ... шынайы да терең
бейнеленгендігімен өлшенеді» [66, 37-38 бб.] ... ... да ... ... ... ... кейіпкер арқылы, яғни белгілі бір образ
арқылы бейнелейді. Авторлық идеяның шығармада ... ... оның ... ... образдар жасай алуына байланысты.
Академик З.Қабдолов айтқандай, «Жазушы – ең алдымен өз дәуірінің үні!
Өзі өмір ... ... ... ең ... оқиғалары, ірі қоғамдық
құбылыстары жазушы назарынан тыс қала ... ... [67, 260 б.] ... ... ... ... ... қалай сомдалған деген
мәселе қызықтырмай қоймайтыны сөзсіз.
_____________________
1. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. – Алматы: Жазушы, 1993. – 626 ... ... жүз ... Оқу ... ... ... ... Қирабаев С. Революция және әдебиет. Екі томдық. – ... ... – І т. – 376 ... Қаратаев М. Әдебиет және эстетика. – Алматы: Жазушы, 1970. − 352 ... ... З. ... ... ... мен ...... Жазушы,
1977. − 380 б.
* * *
Г. Болатова
РОМАН «ПУТЬ АБАЯ» КАК ... ... ... ... ... ... как это ... доказано ведущими
литературоведами, становится ... ... ... ... ... на земле. Раскрытие этой важной темы органично сопряжено с
нравственно-этическими, ... ... ... хотя ... рассматривается им в социально-просветительском
аспекте. Отсюда вытекают его глубокие суждения о ... ... о ... ... и ... ... об ... и этике, о
совершенствовании и чистоте души и ее ... с ... о ... и ... ... ... М.О. ... большинство высказанных
Абаем бесценных мыслей посвящены ... ... ... в ... ... к ... ... человеколюбию, совести и морали» /1,
171/. Не будет преувеличением сказать, что именно эти ... Абая ... ... М.О. ... как ... и ... заложили прочные
основы гуманистического и этического мировоззрения. Они ... ... в ... ... романа-эпопеи и воссоздания духовного ... ... ... героя произведения.
Если М.О. Ауэзов отмечал устное народное творчество как один из трех
важнейших источников формирования Абая, то ... ... что и ... ... питался из этого благодатного бессмертного источника, постигал
философию народа, его ... ... ... ... в ... родник художественной словесности.
Осмысление мудрых законов природы в преломлении с противоречиями в
реальной жизни, в ... ... ... ... народной жизни,
получившую такое яркое воплощение в философской традиции Абая.
М. Ауэзов, ... ... ... ... Абая, глубоко и
внимательно изучал эту сторону национального бытия, постигал ... ... ... и ... ... с ним ... ... и оттачивал свое писательское мастерство.
Историки литературы также неоднократно отмечали, что в ... ... на ... ... ... ... классики русской и советской художественной прозы. У многих из них
он учился, с иными общался непосредственно, ... у них. ... ... ... широкая эрудиция и любознательность ... ... к ... ... ... он еще при ... ... признан классиком казахской, советской и ... ... ... ... которую К.И. Сатпаев назвал "энциклопедией казахской жизни",
высоко вознесла как имя Абая, так и ... ... ... не ... что ... ... ... – неисчерпаемый
кладезь человеческого познания, источник глубоких философских размышлений,
осмысление сложного исторического пути ... на ... ... и ... ... ... ... с его страстями, переживаниями,
думами и устремлениями к светлым идеалам. Мировоззрение писателя прошло
сложный путь ... ... ... М.О. ... как и весь ... ... ... реке, которая то останавливается в глубокой
заводи, набирая силу, то меняет русло, то ... ... ... ... сам писатель: «Я в своей жизни пережил три различные общественные
формации: феодализм, капитализм и социализм. Иногда мне ... что я ... быть ... ... ... ... ... моей молодостью и
сегодняшним днем. По увиденному, по ... я ... себя ... в ... XX века даже не из ... а еще раньше — из ... ... /2, ... ... ... ... и пути формирования М.О.
Ауэзова, можно отметить его склонность к ... и ... ... Так, ... своими глубинными истоками в конец XIX века, где ... ... ... ... ... ... ... и биев, он
глубоко проникся к ... ... ... ... ... ... русской и мировой классики, почитал труды ученых, историков.
Знакомство с рукописями Абая, изучение его ... и ... ... на него огромное впечатление. И с тех пор М. ... уже ... ... со ... любимым поэтом. А с 20-х годов нового века началась
его активная ... ... ... ... невиданного в
казахской литературе масштаба, стиля и языка.
Бурные ... ... ... ... ... в обществе, значительно повлияли на формирование его взглядов
и сознания, и весь ... им ... и ... путь ... ... ... с прошлым, настоящим и будущим ... ... ... и ... ... для молодого писателя М.
Ауэзова стала прочная приверженность его ... Абая и ... ... ...... ... творчески, развитым в социальном
и политическом плане, гуманным и демократичным.
Важную роль в ... его ... ... то, что он
чувствовал себя ... ... ... ... и Западом. Эта
пограничная ситуация привела к тому, что он ... ... ... как ... так и ... ... на этой основе некий синтетический образ мира и деятельности ... Если для ... ... ... действительности было «изменение
мира», для Востока – ... ... то Абай ... ... ... ... что является константой его мировоззрения.
Это именно тот ... ... ... ... ... в ... адам". Можно сказать шире - все блестящие в интеллектуальном ... ... М.О. ... - ... Алаш - мировоззренчески были
близки к этому понятию и воплощали собой ... ... ... ... как ... - ... великий просветитель, - среди множества
целей, предлагаемых ... ... ... ... ... и
полезную для судьбы своей родины. Как важно уметь убеждать и вести за собой
людей, опираясь не на силу, а на свой ... и ... ... ... поэт для многих стал путеводной звездой, и в сложные
годы ... ... стал ... пробуждающегося национального
самосознания, а для лидеров Алаш - сумел ... ... ... "Путь Абая" есть воплощение богатейшей истории духовной
культуры казахского народа. Весь роман, каждую его ... ... ... ... ... свет устного поэтического творчества,
высокая музыкальность и певучесть народа. ... было ... ... ... всей этой грандиозной совокупности достижений кочевников,
связать их с прекрасными, светлыми ... ... ... И ... ... было ... без исторического взгляда Абая на свой народ.
М.О. Ауэзов предстает не ... как ... ... ... ... ... и как ... интерпретатор, как достойный преемник ... ... ... ... было ... не ... имя ... могучую духовную почву, на которой зиждилось его ... Как ... М.О. ... видел в художественном слове действенно преобразующую мир
силу, ценнейший источник воспитания масс. И об этом вся его ... ... ... ... ... исторической
действительности позволило писателю ... ... ... ... ... типичными для своего времени, соответствующими
времени Абая. Вполне слышима перекличка мотивов и идей ... ... ... ... И в ... и в "Гаклиях" раздается страстный голос публициста,
проповедника-просветителя, будто бы ... ... И ... и Ауэзов
изображают своих современников в тесной связи с ... их ... ... сказать, что во многом именно Абай ... ... ... в психологию будущих образов и помог автору эпопеи
создать блестящую и неповторимую галерею персонажей.
М.О. ... ... для нас ... ... ... ... ... каждой отдельной судьбы всемирно-историческому ... ... его ... ... в ... ... картины абаевской
эпохи.
Ч.Айтматов, раскрывая мировоззренческие истоки М.О. ... ... их с ... его ... ... ... эпопею, он писал, что «его... наследие высокого порядка. Это тот
эстетический мир прошлого, без ... ... ... ... ... ... ... устремленного через борьбу и трагедии ... к ... ... к ... справедливости... Ауэзов — это
тот ... мир, без ... ... ... ... во всей
контрастности прошлое и настоящее, историчность и значительность ... ... ... ... ... ... мы говорим, что роман «Путь Абая» есть выдающееся событие
литературной жизни как по ... ... ... по ... ... и исторического анализа, то мы ... что ... ... ... ... реализм в изображении
психического склада ... ... ... срез ... ... ... и ... показ событий как результат
взаимодействия и столкновения личных, общественных и стихийных сил ... ... ... у ... Абай первый бесстрашно поднялся
художественного обобщения социально-исторических ... ... ... во ... ... ХIХ ... ... что качество писателя М.О. Ауэзова как художника было
иным: в ... ... он имел ... ... корпус мировых и
национальных художественных традиций, он имел ... ... ... ... уже ... ... ... он уже видел и историю своего народа, ... ... ... ... Как ... ... он обладал методом историзма и
психологизма и создавал поразительные картины социальной ... «И ... ... стал ... на ... ... озера. Юрты не были свободно
разбросаны по ... как их ... ... их ... почти вплотную друг
к другу и соединили изгородью из ... ... чия, ... ... для ... ... ... юрта Такежана стояла на краю аула, у
самого берега, за ней тянулась цепочка из восьми ветхих юрт его ... ... и ... ... ... и ... аула не было видно ни лошадей, ни ... ни ... корм ... был уже уничтожен, и многочисленные табуны и стада ... ... ... от ... в ... ... ... в ложбинах с
сочной травой. Богатый аул, не ... ... на ... все еще не
откочевывал с осеннего пастбища, дожидаясь, ... скот ... ... корм в ... дальних уголках. Около юрт не было видно даже ... они ... по ... ... за ... мышами» /4, 60/.
М. Каратаев отмечает, что "Мухтар Ауэзов смотрит на мир ... То, что он ... ... он ... до ... посредством
образов и картин. В многотомной художественной эпопее прозорливые ... ... все ... ... ... и ... ... казахской
жизни, находят разнообразные ответвления, отроги и протоки в ней. Так была
создана величественная панорама. В ней ... для себя ... ... ... ... и этнограф, музыкант и художник, лингвист и писатель"
/5, 132/.
И все же философское ... этих ... ... тем, что автор показывает их через восприятие Абая.
Образ поэта Абая в романе – ... ... ... ... ... в создании этого образа наиболее ярко проявился не только
художник, но и ... ... с тем за ... ... Абая стоит огромный мир,
поражающий своей красочностью и многоплановостью: великолепно описанные быт
и традиции народа, яркие этнографические ... ... ... ... и
музыки, вдохновенный труд и упорная борьба. Это тот общественный фон, ... жил, ... и ... ... ... Он ... проник в духовный
мир Абая, показал эволюцию мировоззрения ... ... на ... ... ... ... русской культуры того времени.
Вот почему в национальном и ... ... ... ... ... ... ... место. Его разносторонность проявилась в широте
интересов и многоплановости общественной ... М. О. ... был ... ... писателем, но и замечательным ученым-исследователем,
создателем истории ... ... и ... ... ... фольклора и творчества современных братских
литератур. В Киргизстане его справедливо считают ... ... в ...... ... ... в Туркмении —
Махтумкули. Но ... ... ... ... и художественного
творчества М. О. Ауэзова оставались жизнь и творчество Абая.
М. О. Ауэзов был не ... ... ... учеником
великого поэта, но и ... ... и ... ... его ... и ярким популяризатором.
Так как великий казахский поэт жил и творил в годы, когда в Казахстане
не было ... ... то его ... в ... ... в ... ... учеников и родственников, а также в
народе как устные произведения. В 1933г. было ... ... ... ... Это был год ... ... В 1938г. ... в свет полное собрание сочинений казахского поэта и просветителя с
предисловием и комментариями М.О. ... ... был ... ... ... ... биографии Абая.
Русские издания избранных произведений поэта также выходили ... ... и ... М. ... ... М.О. ... новые произведения и факты биографии Абая, в результате чего ... г. ... в свет ... ... и ... ... собрания
сочинений поэта.
Вот почему, когда мы говорим об истоках мировоззрения М.О. Ауэзова, его
художественном методе, о народности романа-эпопеи, о ... и ... ... и сюжетов романа и "Слов назидания", о ... ... ... в жизни народа и поэта, о могучем мировоззренческом
космосе автора, то мы не ... ... мимо ... его ... и ... ... М.О. Абай ... Статьи и исследования. - Алма-Ата, 1967.
- С. 171.
2. ... М.О. ... соч. Т. 1. С. ... ... Ч. Два ... - ... ... 1968. 4 сентября.
4. Ауэзов М. Путь Абая. Перевод под ред. ... - ... ... - 590 ... Каратаев М. Казахская литература: Сб. статей. - М.: Гослитиздат, 1960.
- 132-147 сс.
* * *
A.K. Tusupova
ABAI
Look deep into your soul and ponder on my ... you I am a puzzle, my person and my ... life has been a ... thousand foes I braved,
Don’t judge me too severely–for you the way I ... heart – felt ... lines sound as a ... message to ... to come; they bear the stamp of Abai’s genius and of his hard ... ... are some highly revered national shrines in the history ... people. Among those are the places which bore witness to great ... ... ... With the Kazakh such a place of worship ... the ... of a geniuse of the Kazakh literature – ... only ... alone, but the whole of the Kazakh land can take ... being Abai’s homeland. Nor does it imply that Abai is the only one ... Kazakh people to be proud of: speaking of ... ... England or ... Germany we do not at all exclude ... people of these ... But inseparably intertwined with the
history of their countries each of them has come to ... ... is known to be the cradle of Abai’s talent. It is here that ... and ... genius ... and matured. It is here that Abai
created many of his poems and songs. Here is a couple of lines from one ... language of lovers ... with ... their looks, with an inner sense they ... those composed in Akshoky is the song «Aittym salem, ... since most popular with the Kazakh. The ... of Abai’s ... Kalamkas reminiscent of and comparable with Pushkin’s Tatyana Larina.
The most famous work of Abairary is «Words of ... Abai’s ... people to labour and to struggle for ... of life. A lot ... poems are ... to new attitude to the family, to the ... to the ... of young generation. Abai describe nature, life and
traditions of simple people poetically.
Since early ... Abairary was ... with the poetry of ... Nizami, Hafiz, Navoi, Babur; Studied logic, philosophy, ethics,
oriental history, culture; he was well ... with Russian and ... enjoyed reading Tolstoy and Saltykov – ... ... verses into ... ... were a considerable contribution to the development
of Kazakh literature, and they are evidence of his close contact ... and Europian ... But it is his original writings that ... really ... he absorbed this ... It was ... ... the beneficial influence of Russian poetic culture that Abai so boldly
introduced new forms into Kazakh poetry, new themes, and a new ... Although he ... less of Pushkin than of other ... his ... with the great Russian poet left and ... on his own work. We see it in his lyrical ... and ... painting, in his intimate understanding of a loving ... and in the ... nature of his social themes .
He read all the Arabic – Persian epic poems and the great ... Firdaus, Nizami, Saadi, Hafiz‘s real, Navoi and Fizuli in the
original ( and partly in ... into the ... He imitated ... and was the first to ... the «aruz» meter into Kazakh ... also a large number of Arabic – Persian words borrowed from ... ... Later , when he came to regard folk art as the ... and fruitful source of true poetry he selected his ... ... ... to be his life ... , and these were: 1001
Nights, Persian and Turkic folk tales and epic poems. People in the ... came to know and love «Shah – nameh», «Leili and Mejnun» and «Kor ... in Abai’s oral ... is well – known that Abai had never left his native land. But ... the breadth of his mind and ... Abai’s thought managed to ... spheres of human life, to penetrate into the innermost corners of human
soul.
Abai was one of the best – educated people of his time. He had a ... of Russian, Arabic, Persian, Chagatai ... which enable him ... ... of world ... in the ... Three great sources
nurtured the ocean of Abai’s knowledge: ancient Kazakh culture, ... oral and written folklore ; the best samples of Oriental culture ; and ... but not the least , Russian, and through it , world culture ... to his superior ... natural ... ... of many foreign ... he could avail himself of all the
benefits of world enlightenment,of all the riches of both western ... ... Hence his ... ... ... world ... a rare gift of verbal expression , which , integra-ted with his
kind thought and clever ... subtle poetic ... judge me too ... he begged . Far from judging ... in their ... and millions revere the memory of ... poet . The glory of Abai, the real founder of modern ... and the greatest Kazakh classical poet, shall never dim.
In honour of the great Kazakh poet UNESCO proclaim 1995 the year ... have ... more than poetry from ... are his ... in which we find a great number ... wise and laconic sayings that have come to stay in ... It is difficult to define the genre of this work, for ... the poet’s ... and ... statements, expressing his
social and political views , and trenchant satire . Abai seems to ... a ... with his reader, and his mood is serene in ... bitterly ... in the next, and profoundly melancholy and ... in yet another one. ... each ... is ... finished piece of work. His ... are ... terse ... Abai’s exhortations often become the mournful confession of a
person doomed to ... in the grim age of hopeless ... .
In those days, when Abai’s poetry was ... in hand – ... his ... were included every time .Older people ... ... they embellished their speech with citations from this
work, and carried on long ... on the meaning and the moral ... maxims. ... the author himself realized how well ... were ... when stated in prose and, knowing the circle ... who enjoyed this sort of writing ... he often tried to
speak to them in their own idiom, using their own ... of ... composed about twenty ... and he was as much of an ... this field as he was in poetry. His melodies greatly differed from ... folk music both music in style and ... glory of Abai , the real foun-der of modern Kazakh culture and the
greatest Kazakh ... poet, shall never ... ... Selected poems.M.- 2004
* * *
ТІЛ БІЛІМІ
Д.Әлкебаева
ҰЛЫ АБАЙ СӨЗ МӘНІ ... ... алуы ... ... және ... ... ... өзгерістер әкелді: Қазақ тіл ғылымында жаңа ... ... ... ... ... талабын тудырды. Сондай ғылым салалардың бірі-
сөзтану ғылымы.
Сөзтану ғылымының ... ... тілі ... ... ... ... Адам сөзі ... процесінде үздіксіз дамып, жетіліп
отырады. Сөз дамып жетілу «әрекетінде» сөз қоғамдық факторлардың әр ... ... ... өтейтін, сұранысын талап ететін ... ... ... оның ... ... ... ... тіл ғылымының саналуан салалары даму үстінде.
Қазіргі ... ... ... ... ... назарын
аударуда. Сөзтану ғылымына алғашқы қадамды тіл мәдениетіне қатысты ... ... т.б ... ... қарастырылған. Бірақ тіл
мәдениеті орнындағы ... ... ... ... ... ... Ал қазақ тілі ғылымында тіл мәдениетіне толық бағалау кеш қолға
алынып отыр. «Язык» дегенді тіл ... ... ... ... ... «тіл», «сөйлеу» т.б аудармасы айтылып жүр. Сондықтан тіл мәдениеті
дегеннен «сөз мәдениеті» деген ... ... ... ... ... ... (речь) арқылы айқындауда тіл мәдениеті ... ... оның ... ешқандай ұлттық тілі мәдениетсіз емес. Оны
қолданысқа ендіргенде «мәдениет» немесе керісінше ұғым пайда ... ... ... және оның ... ... ... ... өрісінің 5-6 мағынасын талдап «сөздің» (речь) болып
қолданылуын яғни ... ... деп ... _
Сөзтану, сөз лингвистикасы – қазақ тіл ғылымында жаңадан қалыптасқан
термин.
Сөз мәдениетін толық тану үшін алдымен сөз, ... ... ... нені ... осы ... терминімен тіркескен «сөз әдебі»,
«сөз экологиясы», «сөз актілері» т.б сөз мәнінің сапасын зерделеуді талап
етеді.
Бүгінгі ... ... ... ... маңызды сөз тануының
ғылымының негізгі нысаны-сөз. Абай ... ... ... ... сөзге
үлкен мән берген.Көп топта сөз танырлық кісі де азақ ондай жерде ... ... ... ... сөзтанырлық дегені сөзтану ... Ұлы Абай ... ... ... ... пен жуас, момын
күйлі өмірдің әуре сарсаңға толы күндерін ... ... Өз ... өз ... ... ... ... «сөзі» болды, сондықтан «сөз
айттым Әзірет Әлі, айдаһарсыз» дегені ойын ашық айту еді.
Тіл-жалпы, дәрексіз, ... ... Абай өз ... ... ... ... ... көркемдігін, әлеуметтік қуатын жете
түсініп, әруақытта ... ... ... етіп ұстап отырған. Сондықтан «сөз
түзеледі, тыңдаушы, сен түзел» десе, бірде сөздің әлеуметтік мәнін ... ... сөз, ... ... ... ... мен оттан жаралған сөз
ұғатын қайсын бар» ... ... ... сұлулық сыры арқылы өрілген мәнін былай
өрнектейді: «қуатты ... бас ... ... шығар сөз» немесе ... сөз ... сөзі ... жақсы сөз деген түрлі сөз тіркестерімен
сөзді бағалау сипатын дәл көрсете ... ... ... сапасы мен мәнді сипатын Абай былай
жеткізген: «буынсыз ... ... ... ... адам уғлына, Иісінің сөзін,
Ұққыш-ақ ... ... ... ... Сөздің айтушы мен ... ... ... да ... Сөздің «ақылға қонды» өрнегін
Абай былай қиюластырып өрнектейді. «Адамзатқа не керек: ... ... ... ... ... ... ойлап сөйлемек» Сөз ... ... ... ... әлеуметке ой сала дәйектейді.
Сөздің әлеуметтік роліне Абай ерекше мән беріп, «ақылмен ... ... ... «орынды сөз» мәнін ... ... ... ең ... ... назар аударған концептуалдық жүйеге негізделген
сөзі, сөздің мәні, сөз- жеке, дара құбылыс деп ... ... ... «Сөз мәнісін білерлік кейбіреу бар, Абайлар әрбір сөзді өз ... ... ... ... әлеуметтік топты басты назарға алады. Кейде сөз
мәнінің тереңіне ... ... бар ... де ... ... елде ... жоқ ... ұғарлық, үзіліп үмітпенен бос қуардық, Әйтеуір
ақсақалдар ... деп ... деп, ... сөз ... ... ... оның ішкі ... сөз мәнін түсіне ала ма жоқ па деген ... ... ... де көп қояды. Осыны бағалауды дұрыс деп санайды. Мысалы: ... жоқ, ... ... Кім ... көретін, болады ермек дегендегі ... ... ... ... тағы да ... ... баса
көңіл бөлетінін аңғартады.
Ұлы Абай сөз туралы былай дейді: талай сөз ... ... ... ... ... уайым жеп айтқанмын... Қазақтың өзге жұрттан
сөзі ұзын, Бірінен-бірі ... ... ... ... ... ... Ойланшы сыртын қойып сөздің ішін» деп ... ... ... ... ... сөзі ... психо-физиологиялық табиғатына қарай сөз екіге бөлінеді:
1.Ішкі сөз.
2. Сыртқы сөз.
Ішкі сөз – адамның ішкі ... ... ... ... ... ... Ішкі сөз – сыртқы сөзге қарағанда өте күрделі, себебі
ішкі сөз сыртқы сөздің ... ... ... болады. Ішкі сөз
сыртқы сөздің мәнді, хабарламалық ... ... ... ... тікелей
ықпал етеді. Мысалы: Абай сыртқы ... ішкі ... ... ... ... ... ақылмен ойлап білген сөз. Бойыңа жұқпас сырғанар
Ынталы жүрек ... сөз Бар ... ... Абай ... ... бар
тыңдаушы кім деген ойды әрқашан назарға алып отырады. ... ... ... ... естен шығармайды да сыртқы сөзбен ішкі сөзге
логикалық байламдар жасайды. ... Бір ... ... ... ... ... бірің сөйле сөзің тосып дейді.
Ұлы Абай сөзді адамның ақыл-ойын, интеллектуальды ... ... ... ... мақсаты мен ниетінің негізгі феномені деп
біледі.
_____________________
1.Серль Дж. Что ... ... акт // ... в ... ... вып. 17.
2.Тарасенко Т.В. этикетное жанры в русской речи: благодарность,
извинение, ... ... ... ... ... Р.С. ... мәдениет пен тіл мәдениеті қарым-
қатынасы//жинақ: сөз ... ... 1978 ... ... ... саяси , рухани мәдени өміріне ... ... ... * *
В ... ... такие потенциальные диетельности великого
Абая, как он в своих произведениях призывает читателья задуматься о
деятельности речи ... ... как ... так ... и.т.д
Л. Муханбекқызы
КОРЕЙ ТІЛІН ШЕТ ТІЛІ РЕТІНДЕ ДЕҢГЕЙЛІК ЖҮЙЕМЕН САТЫЛАП ОҚЫТУДЫҢ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Корей тілін шет тілі ретінде оқытуда ең ... ... ... ... ол ... ... деңгейлік кезеңдерге бөліп сатылап оқыту жүйесі болып
табылады. Әр деңгейдің тақырыптық минимумы мен осы ... ... ... белгіленеді. Алғашқы деңгей – бұл қарапайым деңгей. Тіл
үйренуші ... ... өзге ... ортада өзінің өмір сүру мүмкіндігін
қамтамасыз ете алатын ... ... ... ... ... ... тілдік деңгей дегеніміз не? Әрине, күнкөріс тілі дегеніміз –
адамға өзге тілдік ... ең ... өте ... ... ... ... сөздер тобы, сөз тіркестері және ... ... Тіл ... корей тілінде ең бірінші - амандасу мен адресаттың
назарын аудару үшін ... ... ... ... ... Қарапайым
деңгейдің өзін іштей өте жеңіл, жеңілдеу, жеңіл нұсқаларға сатылай бөліп
оқытқан өте тиімді әдіс ... ... ... ... ол ... ақпаратты
білу үшін адресатқа ықшам сұрақтар қойып, өзіне қайтарылатын ... ... ... ... ... алуы ... Және де өзінің ... ... ... ... ... айта білу ... Жауап: өте жеңіл
нұсқада – түсіндім не ... ... ... ... – мен ... мен ... көп рахмет; жеңіл нұсқада – мен сені/сізді түсіндім
немесе мен сені/сізді түсінбедім, ... көп ... ... ... ... ... Тіл ... оқу барысында әркімнің қабілеті мен
пайымына қарай ұйымдастырылады, осындай мақсатта ... оқу ... ... ... ... ... сабақ жүргізіледі. Корей
тілін шет тілі ретінде деңгейлік жүйемен сатылап оқыту барысында ... ... ... қарай, деңгейлік саралау ... ... ... ... Шет тілін деңгейлеп оқыту технологиясының басты ... ... ... оның ... ... сай оқу ... ... болып табылады. Корей тілін шет тілі ретінде деңгейлік жүйемен
оқыту ... тіл ... ... ... мен ... ... оның ... меңгеруіне жағдай жасауды қамтамасыз ... ... ... ... әр ... категориядағы, әртүрлі әлеуметтік
топтарға жататын жандармен саралай жұмыс жасауға мүмкіндік береді. ... шет тілі ... ... ... ... деңгейлік жүйемен
саралап оқытудың үш деңгейлік негізі ... ең ... ... орта ... ... деңгей. Тіл үйренушінің есту немесе көру –
қай ... ... ... ... ... жұмыстары осындай
ерекшеліктерге ... ... ... ала ... Есту қабілеті жоғары тіл үйренушімен ... ... ... ал көру қабілеті жоғары тіл үйренушімен жазбаша содан соң ауызша
жұмыстарды жүргізе отырып, оларды өзге ... ... ... да - ... тілін шет тілі ретінде ... ... ... ... табылады. Соңғы ғылыми технологиялық жетістіктерді пайдалана
отырып, тіл үйренушілерге үш түрлі техникалық әдістемелік жаттығу жұмыстары
ұсынылады: ... ... ... ... құралдар және аудио-
визуальдық ... ... ... ... ... шет тілін
үйренушілерге арнайы жабдықталған лингофондық кабинеттер, сонымен ... ... ... ... ... ... ... дыбыстық құралдарын болуына байланысты ұстаз оқу ... тіл ... ... ... ... тыңдалымдық жүйесін
айтылымдық аспектісімен ұштастыра отырып шәкіртіне тіл үйрету - ... ... ... ... асырылатын үдеріс.
Оқытушы қай тілдің болсын ... ... ... ... ... шығармашылық тұрғыдан қарауға, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл – уақыт талабы. (1,
8).
Тіл ... ... ... ... ... ... тілдік
ерекшеліктерімен, олардың ұлттық дүниетанымен тіл үйренуші таныстыра отырып
оқытқаны лазым. ... әр ... ... орай ... сөйленімі мен тілдік қатысымы қалыптасады. Корей тілінің
де ... ... ... ... ... қазақ халқының
өкіліне осы тілді үйрену біршама жеңіл тиеді. Екі тіл де ... мен ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге корей-қазақ халықтарының ұлттық дәстүрлерінде
ұқсастықтар да бар. ... ... ... ... ... ... ... ана құрсағында жатқан тоғыз айын қоса есептеп, өз жастарын
айтқанда бір жас қосып айтатын еді. Туған күні ... соң ... ... ... мысалы, қарашада жасы онға толған бала қаңтар ... он ... ... ... ... келе орыс халқының ұлттық дәстүрі бойынша ... бір күн ... да ... онда деп ... ... ... ... корей халқы өздерінің осылайша жас қосып айту үрдісін ұмытпаған. Тілді
сатылап деңгейлік ... ... ... лингвомәдениеттанудың саласының
маңызы зор. Тіл мен ойлау, тіл мен пайым, тіл мен ... т.б. ... тіл ... барысында өзіндік коммуникативтік функциясы бар.
Мысалы, ... тіл ... жат ... жөн ... үшін
коммуникантқа ілтипатты түрде амандасып, адресаттың назарын аудара білу
қажет. Күнкөрістік тіл тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... қатысымдық лексиканы меңгеруді мақсат етеді.
Қарапайым деңгейде тіл ... ... ... ... төрт ... жүзеге асырыла отырып, ауызекі сөйлеуді қалыптастырады.. ... ... ... ... ... ... жай асықпай, тура
мағынасында анық айтылған сөздер мен сөз ... ... ... Ал
оқылымда өте шағын қарапайым мәтіндер мен қарапайым шағын сипаттамалардағы
ақпараттарды оқып түсіне алады. ... ... ... да нұсқа жазылған қарапайым ашықхаттарды оқи алады. Қарапайым ... ... ... ... ... ... жоқ ... алады. Сонымен қатар өзі және өзінің таныстары туралы өте қарапайым
ақпараттарды жаза ... ... ... ... және ... қайда
тұратындығы мен немен айналысып жүргендігі туралы шағын фразалар мен ықшам
сөйлемдерді жаза алады. ... ... ... ... ... ... лексиканың жиі қолданылатын, яғни өзі жиі еститін
сөздерді ... ... ... өзіне қойылған ықшам да қарапайым
сұрақтарға ... ... бере ... Тіл ... ... жаңа ... әдістемелерге ғана емес, ескі әдістемелердің озық үлгілерін пайдалану
қажет. «В ... ... нет и не ... быть ... форм ... обучения на все случаи жизни. Старые формы и методы должны уступить
место новым – это ... ... (2, ... ... ... ... тіл үйрету барысында
қалыптасқан дәстүрлі емес, ойын ... да ... ... ... ... сабақтармен қатар жалпы бағдарлық мақсатқа сай
ұйымдастырылған ойын сабақтарын жүргізу тіл ... ... ... арттыра түседі.
_____________________
1.Аяпова Т. Жедел сұхбат. «Өрлеу». №1//1999, б.8.;
2.Ахметов Н.К., Хайдаров Ж.С. Игра как ... ... ... ... * *
В статье рассматриваются новые обучающие инновационые ... ... ... ... ... как ... ... ЕТІСТІКТЕРДІҢ СӨЗЖАСАМ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ
Ана тілі лексикасы тума сөздер мен кірме сөздер арқылы толығып отырады.
Дамудың бұл көрінісі тілімізде ежелден қалыптасқан ... ... ... ... жаңа сөз ... ... яғни түбір сөздерге әр
түрлі сөз тудырушы ... ... ... ... ... ... тәсілде сөздердің бірігуі, қосарлануы, тіркесуі арқылы ... ... ... – сөз жасамның бір түрі ретінде қаралып, зерттеліп
келген. Алайда ... ... екі ... бір сөз табы болу
ерекшеліктеріне қарай бөліп ... ... ... ... ... ... қос сөздердің ішінде екі сыңары да бірыңғай етістіктен болған
қос сөздер аз ... Көне ... ... да бұл ... ... қазақ тілінде:
Көне түркі жазбаларында:
– айтысып-тартыс – ет-йарат
– ақырып-жекір – ұр-соқ
– елеп-ескер – кел-бар
...... ...... ...... т.б.
Өзара қосарланып келіп бір сөз ретінде жұмсалатын мұндай ... ... «қос ... етістіктер» деп атайды./1.29/
Аналитикалық тәсілмен сөз жасау сөздерді ... ... ... осы ... ... ... қазақ тіл білімінде
«күрделі сөз» дейтін бір ... ... ... Күрделі сөздердің
бұл түрлері тілімізде есімдерден де, етістіктерден де жасалып қалыптасқан
жоғарыдағыдай қос сөздер де ... ... да ... ... ... ... қос сөздерді сөз табына қатысына қарай сегіз ... ... Оның ... ... қос ... де бар екенін айтқан жөн./2.69/
«Қос сөздер есімдерден де, ... де ... ... қос ... дені ... өткен шақ формасында жасалады. Бұл
сияқты қос сөздер түріндегі қос ... ең ... ... ... ... етістіктің басқа формасына айналдыруға тура келсе, қос сөздің
соңғы ... ... ... ... ... жалынып-жалбарынған
т.б. Бұл тізбекті сөздер саналып, бірінен соң бірі тіркеліп айтылудан қос
сөз болып кеткен» – деп ... С. ... ... жасалған мұндай қос ... ... ... құрылымы, сөз жасамдық ерекшеліктері әр ... ... ... ... ... ... жұмсалатындары да, басқа сөз
табына айналғандары да бар. / ... ... ... ... ... сөз ... ... қосарлаудан жаңа мағыналы сөз
жасала ма деген мәселе ең ... ... ... ... ... ертеден
қалыптасып, өміршеңдік күшін жоймай, қазір де молыға түскен қос сөздердің
бұлайша ... ... ... ... Қос ... мағыналық
ерекшеліктері туралы зерттеген ғалымдардың пікіріне жүгінсек, ... сөз ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов өз еңбегінде: «Түбір сөзден туынды сөз жасаудың
жалғыз амалы түбірге қосымша жалғау ғана емес, түбір ... не ... ... ... та ... ... ... беруге болады» деп
тоқталса, /5.158/«Қазіргі қазақ тілінің ... ... ... ... екі ... бір-біріне қосарлануы я бір сөздің ... сөз ... Ол ... көне замандардан келе жатқан тәсілге жатады» -
деп ... Осы ... қос ... ... тағы да ... ... жаңа мағынаны білдіру тілде ертеден келе ... ... ... ... ... т.б. ... «қыз-келіншек» жастарды, «ине-
жіп» деген тігуге арналған ұсақ заттардың жалпы аты, ... ... ... зат ... ... дей ... қос сөздердің
мағынасы оның құрамындағы ... жеке ... ... емес
екенін, олардың бірлігінен шыққан лексикалық мағына екенін, ... ... тек ... қос ... ... ... қос сөздер ондай жаңа мағынаға ие бола ... ... ... ... ... деген еңбегінде қос сөздің
сөз жасаудың көне де ... ... ... ... ... ... сыңарлардың мағынасы абстракцияланып, білдіретін ұғым көлемі кеңейіп
жаңа мағына үстелетіндігін айтқан./7.58/ Қос ... ... бұл ... қос сөздердің көне замандардан қалыптасқандығын, екіншіден қос
сөздер орнығып қалыптасқан даяр единица ... ... ... сөз қосарланғанда жаңа мағыналы үшінші бір сөз пайда болатындығын, ... ... – сөз ... ... құнарлы тәсілі екендігін аңғартады.
Осыдан шығатын бірінші ерекшелік, қосарлама қос сөздердің қай ... та, ... ... ... ... ... тұрған жеке
сыңарлардың мағыналары негізінде қалыптасады. Мәселен, ата-ана, үзілді-
кесілді, ине-жіп, ... т.с.с ... ... ... құрамындағы
жеке сыңарлардың мағынасымен байланысты екенін көре аламыз. Мысалы, «ата-
ана» және «ата мен ... ... және ... мен ... Егер бұл
сөздердің мағынасы оларды құрап ... жеке ... ... ... ... болса, онда оларды қосақтап ... та, ... ... та ... ... ... ... еді. Алайда олардың арасындағы
мағына айырмашылығы айқын көрініп тұр. ... ...... кең ... ... де, ... «ата мен ана» – ... тар
көлемді білдіреді.
Туынды сөз бен оны құрайтын негіз сөздердің арасындағы мұндай мағыналық
байланыс ... ... ... ... ... де кездеседі.
Мысалы, сексен – сегіз он, апар – алып бар, ...... ... – қара ала құс т.б. ... сөздердің мағыналары оларды құрап
тұрған жеке сыңарлардың мағынасымен байланысты.
Келесі шығатын ерекшелік ... қос ... ... оларды құрап
тұрған жеке сыңарлардың мағынасынан кең әрі ... Екі сөз ... ... ... ... ... кетпеген күнде де,
қосарланудың нәтижесінде жаңа мағына үстеледі. Басында сөз болған «ине-жіп»
деген қос сөздің мағынасын оның ... ... не ... деген жеке
сыңарларының мағынасын салыстыруға болады. Демек, қос сөз ... ... ... жеке ... ... көлемді де күрделі келеді.
Сөз жасамның жалпы теориясында, сөз жасам элементтерінің сөз мағынасын
өзгертуі және сөз мағынасына үстеме мағына қосу ... ... ... мағынадан алғанда сөздерді қосарлау да жаңа сөз жасаудың бір түрлі
тәсілі ... ... ... ... қос сөздер құрамындағы бір бөлім сөздер қосарланғаннан
кейін басқа сөз табына айналып барып жаңа ... ие ... ... ... ... ... ... ішпей-жемей
«етістіктен үстеуге). ... ... ... жүген-құрық
(тигізбеу),аузы-мұрны (қисаймау) т.б. қос сөздер де жаңа ... ... ... сөз ... ... ... күрделі болса, бірыңғай
етістіктердің қосарлануынан пайда болған жаңа мағыналар да сондай күрделі.
Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... салсақ.
Біріншіден басым көп сандағы қосарлы ... ... ... ... жеке ... ... ... алшақтап кетпейді,
қайта сол жеке сыңарлардың негіз, тірек ете отырып, қосарлану арқылы жаңа
мағынаға ие ... Яғни ... ... де жеке сыңарлар әуелгі
мағыналарын жойып кетпейді.
Екіншіден, екі етістік қосарланғаннан кейін білдіретін ... жеке ... ... жай ғана ... емес. Бұдан екі
етістік қосарлану барысында әуелгі мағыналарынан қол үзбегенімен, олардың
мағынасына тағы да белгілі ... ... ... «жамап-жасқа» қосарлы етістігі екі түбірден құралған. ... жеке ... ... ... ... «жамап-жасқа»
дегенмен тең емес.
–«Жәмилә жұпыны ғана үйінің ішін ... одан ... кір ... ... ... жерден «жамап-жасқады» дегеннің жалпы ескі-құсқы киімдерді
ыңғайластыру, ... ... ... ... ... ... ... тек жыртылған орындарды жамау салып тігу ісін меңзейді.
– «Ақ ... ... мен ... ... ... ... ... етістіктердің білдіретін мағына аумағының кеңдігі олардың нақты
қолданылу барысындағы ... ... ... де ... ... сөйлемдегі «жылап-сықтады» қос сөзі тек жылауды ғана емес,
сонымен бірге көңіл-күйді, сағыныш-күйінішті, мұң-зарды айту ... ... ... ... ... ... қос сөздердің қосарлану тәсілі,
морфологиялық құрылымы әр алуан. Олар ... ... тағы да ... жұмсала ма немесе басқа сөз табына айнала ма, бұл мәселені ... ... ... ... ... ... ... атқаратындығынан т.б. жақтарынан жан-жақты қарастыруға тура
келеді. «Етістікті есім сөздерден бөліп алып өз ... жеке сөз ... ... ... ... оның сөз ... тәсілдері, болымды, болымсыз
түрлері, сабақты және салт етістік, етіс категориялары, шақ пен рай, есімше
мен көсемше формалары бар» - ... А. ... ... тән ... ... қазақ тіліндегі күрделі үстеулер делініп ... –ып, -іп, -п ... ...... ... т.б. ... ... кейінгі сөз табындық сипатын саралап
көрейік.
1. Мұндай қос сөздер сөйлемде үстеулік қызмет ... ... ... ... ... ... негізгі етістік баяндауыш та бола
алады.
– Біз оларды алдап-сулап көндірдік. /үстеу/
Оның ... ... ... ... ... ала ... ... (көм.ет.
алдында) көгеріп-сазарып отыр/үстеу/, көгеріп-сазарып қалды/ етістік/ аунап-
қунап дем алды/үстеу,/ аунап-қунап алды ...... ... ... ... ... ... орнында келеді.
2. Етістіктен болған мұндай қос ... екі ... да ... – ып,-іп,-п тұлғасымен келе бермейді. Соңғы сыңары сөйлемдегі
орнына қарай етістіктерше түрленіп ... ... ... лайсаңның
қаншалық баянсыз екенін ертеден білетін кәнігі Ағарыс мән бере қойған жоқ,
қуанған жоқ, ... ... ... ... ... Бөкей.
Қамшыгер) –Ербол Қарашолақты түлкіден айырған бойында жеңіне қондырып алып
сылап-сипады. (М. ... Абай ... Бұл ... ... ... ... – негізгі етістік, болымды, ашық рай, ... ... 3 ... Екі ... да – ... ... формасымен келетін мұндай қос
сөздер сөйлемде сабақты және салт етістік мәнінде ... ... ... ... ... ... ... екен. Мұндай қиын күнде ауысып-
түйіспесең, нең адам!
Бұл мысалдардағы «бағып-қағып» сабақты, «ауысып-түйіспесең» ... ... ... ... сөз ... ... ... өлшемдерінің
бірі – оларға болымсыз мән тудыратын – ма/ме, ба/бе, -па/пе жұрнақтарын
қосуға қосуға болатындығы ... екі ... да ... ... ... ... ... сыңарына қажетке қарай болымсыз мәнді жұрнақтарды
тіркеп қолдана беруге болады. – ... 80% ... бір ... мені де ... ... қоса салды. Сонымен қатар ... ... түрі бар. ... ... ... бір ... ... жасалады.
Мәселен, атап-атап, отырар-отырмастан, сөйлей-сөйлей т.б. қайталама қос
сөздерін алуға болады. Алайда етістікті қайталап ... жаңа ... ... тек ... ... тағы ... мағыналар жамалады да, не
қимылдың созылыңқылығын, жалғаспалылығын не неше дүркінділігін білдіріп
отырады. – ... кең ... ... ... ... ... ... ойы
олардан аттай-аттай пәтеріне жетті. Бұл жерде қимылдың созылыңқылығы емес,
қайта оның тәсілін білдіріп тұрғандай ... ... ... ... ... ... әр алуан грамматикалық мағыналарда жұмсалады.
Қосарлама қосарлы етістіктер сыңарларының мағыналық ерекшеліктеріне
қарай екіге ... ... ... сыңарлардан құралған қосарлы етістіктер
2. Мағынасыз (мағынасы ... ... ... ... ... ... ... етістіктердің құрамындағы жеке
сыңарлар дербес лексикалық мағынаға ие, өз алдына сөйлем мүшесі бола алатын
сөздер. Қосарланған екі сөз ... ... ... ... ... ... , бір-біріне қарама-қарсы әрі білікті байланысты білдіретін
сөздер болып келеді.
Тілші ғалым А. Ысқақов қосарлы етістікті ... ... ... ... және ... мәндес байланысты қосарлы етістіктер деп үш
жаққа жинақтап талдауға тырысқан:/12.№2/
Мәндес сыңарлардан құралған ... ... қос ... ... ... тәсіліне, қосарлама не
қайталама болуына қарай және ... жеке ... ... лексикалық
мағынасына, олардың қандай сөз табынан болуына қарай алуан түрлі ... Ал қос ... сөз ... қатысы жағынан қарасақ, тілімізде зат
есімнен, сын есімнен, етістіктен, ... ... қос ... ... Екі түрлі сөз табына ... ... ... ... Мәндес
сыңарлардан құралған қосарлы етістіктер әдетте, ... ... ... ... ... дегенде жеке нақты қимылдық
ұғымдарды білдірсе, қосарланып «бақырып-шақырып» түрінде келгенде мағыналық
жақтан абстракцияланып, жалпы ... ... ... бақырып-шақырып
бірдеңе дейді. Оны құлағына қыстыратын Дүйімқара жоқ. (Ә. ... ... ... ... алып ... Есім ... ... ұрып-соғады. (С.
Қирабаев. Октябрь.)
Бұл сөйлемдердегі қосарлы етістіктер белгілі бір қимылды ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
төмендегі қазақ тіліндегі қосарлы етістіктерде де осыны ... қиын ... ... ... ... ... мәнді қосарлы етістіктер – ыңғайлас, біртектес қимылды білдіретін
етістіктерден құралады. – Ақан жуынып-таранып, киімін ... ... ... үй ... күн ... ... жарқ еткендей болды.(З. Ақышев
Біздің шамш.)
Ұштас мәнді қосарлы етістіктердің жеке ... ... ... ... ... Олар бір-бірінің туылуына себепші бірыңғай
қимылды білдіретіндіктен қосарланады.Мысалы:
жуып-шай – ......... ... т.б.
пысып-жетілу– бүт-біш
ішіп-же – йе-аша
жиып-тер – йығ-тер
3. Қарсы міндес сыңарлардан құралған қосарлы ... ... ... ... ... ... әдетте, іштей
өзара қарама-қарсы екі қимылдан құралған күрделі бір ... ... ... Көне ... ... бұл ... ... бермейді.
Мысалы: ашып-жап, жанып-сөніп, көшіп-қон, тиіп-қаш
Қосарлы етістіктер ауыспалы ... да ... ... ... қолданылуы аталатын зат, құбылыс не іс-әрекеттің тұлға, түс, қимыл
ерекшеліктерінін ұқсастығы (метафора тәсілі), бір зат не ... ... ... (метанимия), бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының орнына жалқыны
қолданылуы (синекдоха тәсілі) сияқты жолдармен іске асады.
_____________________
1.Маманов И.Е. Қазіргі ... ... ...... 1966, -29 б.
2.Аманжолов С. Сөз тұлғалары. «Қазақ тілі мен ... 1993, №6 -69 ... С. Қос ... ... ... ... ғылыми
еңбектері. 1946, 6 том -44 б.
4.Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы, 1989, ... Қ. ... тілі ... ...... 1966, -62 ... Н. Қазақ тілі. –Алматы, 1953, -62б.
7.Қазіргі қазақ тілінің сөз жасам жүйесі. – ... 1989, -92 ... Ә. ... ... лексикологиясы. – Алматы, 1988, 58 б.
9.Серғалиев М., Айғбылов А., Күлкенова О. Қазіргі қазақ ... ... 1991, 15 ... А. ... ... сипаты. –Алматы, 1971,
-34 б.
* * *
В ... ... ... ... ... в ... и ... казахского языка в сравнительно-историческом
аспекте
САЛЫСТЫРМАЛЫ ӘДЕБИЕТТАНУ
А. Акматалиев
БҰҚА ЖЫРШЫ (КЕТ БҰҚА)
Ғасырлардан ғасырларға ... ... ... айналған жыршылардың бірі —
Бұқа жыршы. Ол орта ғасырларда найман руынан ... ... ... ірі ... ... ... ... заманның аласапыран
мезгіліне — Шыңғысханның тұсына дәл сәйкес келгендігі және сол мезгілдің
тарихи оқиғаларыменен біте ... ... ... ... ... ... ... ірі жыршылардың болғандығы
еш күмәнсіз, бірақ олардың шығармашылығы тек ел аузында ғана сақталынған.
Оның ... ... ... де дәл осы ... дәуіріне тұс келеді.
Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы өлімінің нақты себебі күні бүгінге дейін
белгісіз.Ол туралы әртүрлі ... ... бар. Ал ... Бұқа ... туралы көптеген нұсқалардағы аңыз-әңгімелер
жеткілікті. ... Бұқа ... ... ... сол ... ... ... қарауға болмайды. Әрине аңыз-әпсаналар уақыт өткен ... жаңа ... ... ... ... ... Жошы ... байланысты
Бұқа жыршының шығармасы негізінде түркі тілдес халықтардың фольклорымен
үндес келеді, әрі ортақ қасиетке ... ... ... халық санасы мен зердесінде сақталынып
қалуының тағы бір ... Жошы ... ... ... ... ... деп ... тереңіне көз жіберсек, академик В. В. Бартольдтың көзқарасы
бойынша Жошы өмірі ... ... ... ... ... ... келгенде оған ақ сұңқар, боз ат және қара калтарларды
сыйға тартып, ерекше ... ... ... ... дерегіне сүйенсек,
қырғыздарда хан болған емес. Сондықтан олар ұлы ... ( ... ... ұлы ... ... хан етіп сайлауын өтінген. Жошы ол
кезде бозбала жаста болады. Бір күні ... келе ... ол ... тап ... Құландар оны өздерімен бірге алып кетеді. «Ақсақ құлан-
Жошы хан»-қырғыздардың ... және ... ... (1) ... ... Әрине
бұл нақты шындыққа сай келмейді. Дегенмен бұл тянь-шань ... Жошы хан ... ... ... хабар береді.
Шындығында Жошы хан өте ақылды, мейірімді болған. ... ... ... ... болуы, бейбіт өмірді жақтауы, сөйтіп ел ... ... ... ... ... ... ... ұнамаған. Оның
қарсылығын туғызған. Бұған қоса Жошының өз ұлы еместігі туралы ой да ... ... ... ... ... түскенде, оның құрсағында болады.)
Шыңғысханды іштей азаптаған.
Көптеген тарихи деректерде Шыңғыс ханның Жошыны өзінен неғұрлым алшақ
ұстап отырғандығы айтылады.
«Когда Жоши ... ... и ... ... ... он ... что во ... нет лучше земель, прозрачной воды, чистого воздуха, как у кипчаков. ... ... ... что обязался, что, оставшись на этой ... ... этот ... от ... он ... ... что Чингисхан, видимо, сошел с ума, ... ... ... ... ... народа, поэтому когда выйдем на охоту, я
его убью. ... ... эту ... ... ... ... и отец повелел
убить Жоши, незаметно дав яд»2.
Алайда, ашу үстінде ұлын өз қолымен өлтірткен Шыңғыс хан: « ... ... ... әкелсе, соның көмейіне қорғасын құямын»,- деп ... ... ... аңыз ... ... «Киргизская степная
газетада» жарық көреді. (Омбы, 1897, № 13, 14, 18).Жалпы Жошы өлімін оның
әкесі ... ... ... көп ... ... бірі ... өмір ... арабтың атақты данышпаны Ибн-аль-Асир жазып қалдырған
дерек. Шыңғыс ханға ұлының қазасы туралы хабарды Кет ... ... ... ... ... :
Кет Бұқа:
Теңіз бастан былғанды –
Кім тұндырар, ей, ханым?!
Терек ... ... ... ... ей ... ... ... былғанса,
Тұндырар ұлым Жошы дүр.
Терек түптен жығылса,
Тұрғызар ұлым Жошы дүр.
Көзің жасын ... ... ... ... ... ... енді болмай ма?!
Кет Бұка:
Сөйлемекке еркім жок,
Сен сөйледің, ей ханым!
Өз жарлығың өзіңе оқ, (жөн),
Не ... ей ... ... алған құландай,
Құлынымнан айрылдым!
Айырылысқан аққудай
Ер ұлымнан айрылдым! –
Міне осы жыр Б. Солтоноевтың «Кызыл кыргыз тарыхында» (Бишкек, ... ... да орын ... ... жайлы аңыздар басқа халықтар әдебиетінде әртүрлі
оқиғамен берілсе де, ... ... ... ... ... ... ... жыр өрнегіне зер салып көрелік:
«Уа, иеміз, Шыңғыс хан!
Домбыра не деп жырлайды,
Сарнап бір ... ... сал ... ... қу құлан,
Қияннан қашқан ту құлан,
Киырсыз құба далада,
Аңда жүрген балаңа
Кез болып бір қашыпты,
Белден белге асыпты:
Ақсақ құлан, Жошы хан,
Елсіз кұба далада,
Қат-қат ... ... ... ... ... ... ... кұланды,
Мінгені тұлпар құнанды,
Ордалы үріккен кұланға,
Құйғытып ойнап қосылған,
Өлім деген Тәңір ісі,
Желіккен құлан ... мен ... ... ... желіккен,
Балаңды шайнап өлтіріп,
Жұлмалап, жайпап кетіпті,
Ордалы құлан шошығанына
Жұрттың аузы бармаған,
Сөзді айтып жырлап зарлаған
Домбыраның балаңды
Естірткені осы, ... ... ... ... қу құлан, ту құлан,
Балаң өлді — Жошы хан!
Нансайшы, ханым, осыған!»3
Осы арада біз Б. ... : ... ... ... ... ... тарағандығы талассыз. Мұны ноғай фольклорында ұшырасатын деректер
де растайды. Әлбетте, шығарма пайда болған ... бері ... ... ... қырғыз, қазақ халықтарының тарихы да, тағдыры да ... ... да ... ... ... төл ... өзіндік
ерекшеліктерімен дамыды» дейтін пікіріне толық қосыламыз.
Кейбір нұсқаларда ... ... ... ... деп ... ... ... мифологиялық түсінігінен келіп шығады. Қырғыз фольклорында
Шыңғысханның (Ай ханның) баласының қаза болуы үш ... ... ... ... ... өлтіреді5, екінші нұсқасында Айханның Жолшыхан
атты жалғыз баласын қасындағы жігіттермен сейіл құрып жүргенде жолбарыс ... Тағы бір ... ... ... ұлын ... суық ... үшін , биік жартастың басына үлкен етіп үй салдыртып, баласын сонда
бағып өсірмекші болады. Алайда жалғыз ... сол ... ... ... 7. Барлық нұсқаларда баласынын өлгенін қаҺарлы ханға ешкім ... ... дал ... Осы ... Бұқа ... мұның айласын тауып,
қайғылы хабарды поэтикалык мәтінге толы көркем сөз ... ... ... ... ... жеткізеді.
Тұл құйрығы бір құшақ,
Тұлпар қашты, Айханым,
Тұғырынан босанып,
Сұңқар ұшты , ... ... ... ... ... ... Орда басынан,
Бұлбұл қашты, Айханым.
Теңіз толқып шайқалып,
Көл тербелді, ... ... ... ... Айханым.
Алатау құлап, бас болып,
Бел теңселді, Айханым.
Берекесі, құты қашып,
Ел жылады, Айханым.
Ағын дария ... ... ... ... ... ... Айханым.
Касиеті басқаша
Шырақ өшті, Айханым.
Айхан түсініп:
Кет, кет, кет Бұқа
Кейпі суық, ит Бұқа.
Қарап тұрған касымда,
Қараң құрсын, ит Бұқа.
Күйіменен сайраған,
Сөзің құрсын, ит Бұқа
Қомыз ... ... ... ит ... ... ... құрсын, ит Бұқа.
Әдейі келген алдыма
Ісің құрсын, ит Бұқа.
Қомызды шертіп, жорыған
Түсің құрсын, ит Бұқа, –
деген екен. Шыңғысхан суық хабарды ұғып, Бұқа ... «кет ... деп ... ... ... себептен Бұқа жыршы Кет Бұқа аталынып кеткен.
Бізді Бұқа жыршының ... ... ... ... тұрса да ештеңеден
тайсалмаған азаматтығы, батылдығы қайран қалдырады. Оның ... ... ... жан ... ... ... ... мұңды
күйі Шыңғысханды иілтеді.Талай соғыста ешкімнен жеңіліп көрмеген ұлы қаған
енді қарт ... ... ... ... ... тағдырының ісіне көнгендей
болып отырады.
Жырдың тағы бір нұсқасына үңілелік:
Ту, ту, ту ... ... , ... ... ... Айханым.
О, не болады, Айханым?
Алтын баулы ақ сұңқар
Айға қарай ұшыпты,
Алтын бауын тытыптыр,
О, не болады, ... ... ақ ... ... ... ... тытыптыр,
О, не болад, Айғаным?
Ауадан ақ ала бұлт ... ... ... не ... Айғаным?
Көктен көк ала бұлт сөгіледі,
Нөсерлеп жаңбыр төгіледі,
О, не болады, Айғаным.
Бұқа күйін шертіп сұрау салғанда ... ... ... ... туу, туу ... ... ұстатпай,
Тұйғыным өлген тұрмайма,
Осылай сорым қайнайды.
Алтын баулы ақ сұңқар,
Айға қарай ол ұшса
Көнектеп жаңбыр төгілсе,
Көктен көк ала бұлт сөгілсе,
Менің сорым ... ... ... жас ... ... ... тарихи оқиғалардың қайсыбірі тура келу-
келмеуі маңызды роль атқарғанымен, ең басты ... ... ... да
Шыңғысханның өз ұлының өліміне себепші болуы саналады. Бұқа жыршы тарапынан
айтылды деген нұсқалардың барлығында да бұл жоғары ... ... ... жыршының жыр өрнегіндегі ұйқастың ең қарапайым формасы өте орынды
пайдаланғандығы көрінеді.Жырда Шыңғысханның ақыл-парасаты мен ... ... Жыр ... шағын болғанына қарамастан терең философиялық
ойларға толы. Біріншіден, ... ... ... ... ... сүйене
отырып көз алдымызға әкеледі.Екіншіден, Шыңғысханның ішкі жан дүниесін
түсінгендей кейіп танытып, оған ... ... ... ... ... ... да, тіл кеспек жоқ» дегендей, жазықсыз жапа шеккен Жошы
қаҺарлы Шыңғыстың алдында оған тура ... ... бас ... ... ... ... қара ... қамы үшін туған баласын өлімге
қиған Шыңғысханды сөзбен тұқыртады.
Демек, бұл бір жағынан қаралы хабарды естірту, екінші ... ... ойға ... ... ғана ... тарихтың және тағдырдың
шындық беттеріне үңілуге, Шыңғысханның ... ... ... ... ... ... ... қара ниетпен өлтіруінің дұрыс емес
екендігін мойындаған ... ... ... ... ... ар-ұяты
жібермей, Жошының өзінің туған баласы екендігіне көзі жетіп, орны ... ... ... ... ... ... ... енді жылап жатама?! Тарих ... бір көз ... – Жошы оның өз ... ... ... «У ... много сыновей. Старший сын Биинь был убит в бою при штурме западной
столицы (Цзиньцев) ... во ... ... ... ... ... сын ... старшим царевичем и зовут (его) Иоджи»8.Ал екінші бір
тарихи дерекке ... ... ... ... Фудпин-бегі деген қызы
болған. Меркіттер Бөртені ... Жошы ... ... ... ... мәтіннен Бұқа жыршының сауалдары ғана емес, ... ... да ... салмақтылығы, көркемдігі зор екендігін
айта кету ... ... ... ... жас алмаған, оның жан дүниесі
жырда анық көрініп жатпайды.Бәлкім ол өзін ел, қоғам, келешек ұрпақ алдында
ақтағысы ... ... ... не үшін өз ... ... Бұқа ... ... құймады?! Қорықты ма?! Шыңғысхан абырой, ар дегенді біле
ме?! ... аяды ма, ?! Хан ... ... не ... болды?!
Әділеттілік жеңіп, жыршы ажалдан аман қалды ма? ... ... ... ... ме? Сөз ... көзі ... ... жыршының жыршылық қасиетінің күштілігі әлемді жаулаған
Шыңғысханның өзін дірілдетіп, ... ... ... ... ... ... нұсқалар бойынша Шыңғысхан қаҺарына мініп, Бұқа жыршыны өлтіруге
бұйырып, оны ... ... ... тағы бір рет ... ... ... Бұқа ... былай деп жырлапты:
Қыздар соккон кыялдай,
Қылышы жақсы Айханым.
Келиндер сайып кечтедей,
Кеби жақсы Айханым.
Елші менен жыршыға
Хан алдында қай ... ... ең бір ... жері ... ... Бұқа жыршы өліп
қалғанда Шыңғыс ханның ... ... ... Оның ұлылығы – Шыңғысхан
тағайындаған өлім жазасынан сөз ... ... аман ... ... сөз ... ... мәселелері,
философиялық тереңдік ғана емес, үлкен тарихтың өзі жатқандығына ... ... оның ... ... айналып кетуінің түпкі мәнісі де осында
жатыр.
_____________________
1Бартольд В. В. ... ... — 1993. ... ... ... В. Г. ... материалов, относящихся к истории Золотой
орды. Извлечение из киргизских источников. — М.— Л.: Издательство АН ... ... ... А. ... күмбездер. — Алматы: Жазушы, 1983.
215—216-беттер.
4 Кебекова Б. Қырғыз-қазақ фольклорлық байланысы. — ... ... ... ... Сабыр ұлы. Унутулгус кундер. — Фрунзе, 1977,— 8—11-беттер.
6 Манастану және көркем мәдениетінің ұлттық ... ... Инв. № ... ... Б. Аталған кітапта.
* Тизенгаузен В. Г. Аталған ... ... Б. ... қырғыз тарихы. — Бішкек: Ұшқын, 1993. 1-кітап. 71
-бет.
* * *
АХУАЛЫҢ ҚАЛАЙ АУДАРМА?
Кімді аудардық, қалай ... ... ... не ... Үш өлең және ... 1976 жылы ... өзінің беташар санында «Өлең дәрежесі талғам
деңгейінен: төмен бе,тең бе, биік пе?» атты ... ... ... Оған ... ... 3.Шүкіров, Е.Ибраһим, С.Жиенбаев,
Қ.Мырзалиев, Ж.Әбдірашев т. б, ақындар мен ... ... ... ... т. б. ... ... қатысып, поэзия
туралы ойларын ортаға салған болатын және бұл ... ... ... № 9, 1975 ж) ... төл әдебиетіміздің толғақты мәселелерімен қатар, қазақ тіліне
аударылған дүниелерге назар ... ... ... ... орай жаңа ... ... ахуалы туралы мәселе қозғау ... алға ... ... ... ... ... Біз ... сол
әңгімені журнал оқырмандарының назарына ұсынып отырмыз.
КІРІСПЕ ОРНЫНА: Көп ұлтты Совет әдебиетінің дамуына және дүние ... ... тек қана ... де рухани ойымыздың кемелденуі,
жекелеген жазушылар дүниелерінің саны мен ... өсуі ең ... ... алса да, ... аударманың мән-мазмұнын назардан тыс қалдыру мүмкін
емес. Әлемдік әдебиет корифейлерінің ... ... ... ... ... ... талғам таразысымен өлшеу үшін де, ... иек ... ұлы ... күшімен сусындау үшін де, образды түрде
айтсақ, ... екі ... ... ... ... айналған –
көркем аударма. Бүкілодақтық ... ... ... (1955) ... ... ... ... П.Антокольский, М.Әуезов және
М.Рыльскийдің қосымша баяндама жасап, оның алдында тұрған аса маңызды да,
күрделі ... ... ... ... ... емес еді, қайта
өмір талабының өзі ... ... де, ... іс ... ... сүйенсек, жыл сайын дүниежүзінде 40-50 мыңнан астам, күн сайын
жүзден жоғары аударма кітап жарық керсе, бұл ... өзі ... рөл алып бара ... айғағы. Көптеген елдер
аудармашыларының ұлттық ... ... 1954 ... ... ... (ФИТ) ... конгресінің өтуі, Синхронды
аудармашылардың Халықаралық ассоциациясы (АИИК) өз алдына отау ... ... ... ... мәселесінің бел алғандығын дәлелдей түседі.
«Біздің советтік қоғамымыздың интернационалдық рухани өміріне, біздің
советтік мәдениетіміздің тағдырына ... өте зор ... ... ... ... ... қажет, оған формальды түрде емес, нақты іс
жүзінде жауап беруге тиістіміз», – деп СССР ... ... ... Г.Марковтың СССР жазушыларының VI съезінде атап көрсеткеніпдей
және Қазақстан жазушыларының соңғы съезінде келелі сөз ... ... ... ... да үлкен, күрделі міндеттер күтіп тұр. Шынында
да, туған халқымыздың мәдениетінің тағдыры ... ... ... дарежеде мән бере алғандығына да байланысты. Ауыз ... ... ... інжу-маржандарын біршама терең меңгергеніміз
тәрізді, әлемдік әдебиеттің алтын ... ... ... төл ... басқа халықтардың рухани байлығын бойымызға сіңіре алмай тұрып,
дүниежүзілік деңгейден табылу, ... ... ... да брлар, жүйелі түрде
сөз болмағанымен, әр кезеңде әрқилы ... ... ... ... ... ... жылы ... «Маяковский шығармаларын аудару жөнінде кейбір
ойлар» («Әдебиет және искусство», № 1, 116-125 б), ... ... ... тілінде» («Әдебиет және искусство», № 3, 113-122 ... ... және ... ... ССР ... ... ... О.Мацкевич, Қ.Нұрмахановтың «Түпнұсқа және аударма» («Каз.
Правда», 15 август), 1955 жылы ... ... ... ... («Советтік Қырғызстан» № 12, 72-82-6), Ә.Әлімжановтың «Абай
шығармаларының аудармасы туралы» («Советтік Қазақстан», 6-шы ... ... 1956 жылы ... ... да ... ... ... («Әдебиет және искусство» № 4, 101-107-б), 1957 жылы М.Қаратаевтың
«Тынық Донның» қазақ тіліндегі аудармасы және көркем ... ... 1958 жылы ... ... еңбегі» («Жұлдыз» № 12, 45-51-
бет) т. б. ... ... ... ... көруі жоғарыдағы айтқан
сөзіміздің дәлелі. Дей түрсақ та, ... ... ... ... ... аударма процесі туралы сын көбіне-көп стихиялы түрде
көрініс беріп келе жатқандай әсер ... ... ... ... ... сияқты («Аударманың арифметикасы мен алгебрасы»)
бүгінгі аударма мәселесінің ... ... ... ... ... ... ... көріп келе жатқан «Аударма шеберлігінің» он кітабы
дүниеге келген тұста, қазақ әдебиетіндегі аударма ... ... ... ету, ... ... айналдыру – толғағы жеткен мәселе.
Аудармамен айналысушы ... мен ... ... зерттеуші
ғалымдардың пікірлерін, оған қояр талаптарын сараптасақ, ... ... ... ... ... ... ... әрбір сөзін дәлме-дәл жеткізуі тиіс.
ә)Аударма түпнұсқаның айтар ойын тап басуы қажет.
б)Аударманың өзі түпнұсқадай әсерлі болуға керек.
в)Аудармадан аударма ... ... де ... ... ... ... хақы ... тәржімашының да стилін байқатқаны орынды.
е)Аударма түпнұсқа авторының көркем дүниесіне ... ... ... да ... дүниесіне айналуы қажет.
з)Аудармада аудармашы тарапынан аз-кем қосуға, не алып қалуғада жол ... ... ... ... ... не алып тастауға да ... ... ... ... ... тілінде аударылуға тиіс.
л) Поэзия аудармасы өлеңдік мазмұн мен өлеңдік формада жүзеге асуы тиіс.
Міне, көріп отырсыздар, аудармаға қойылар ... жүгі ауыр ... ... ... ... ... ... жеңілдеп кетуі ықтимал. Ал,
таразы басын тең ұстау – әрине, осал іс емес ... ... ... ... ... қыруар еңбек сіңірген В.А.Жуковский үлгілері – ... ... ... асу үшін ... ... ... ... топырағында ұлы Абай салған аударма өнерінің үлгі-өнегесін
жалғастырған I.Жансүгіров, Қ.Аманжолов ... ... ... ... ... «Жазушы» баспасының игі бастамасы – «Ұлы
ақындар кітапханасы» сериясын ашып, оған батыл қадам жасауы, әлбетте, ... ... ... жүзі ... ұлы ... өз тіліміздің
қүдірет-күші арқылы иемденуіміз, төл қазынамызға айналдыру – ... және ... ... ... өсу ... ... ... әдебиеттен Гомердің, Эсхилдің, Орта ... ... ... акындар Данте, Петрарканың, шығыс ақындары Рудаки, Һайям, Руми,
Саади, Хафиз, Жәмидің бірнеше ғасырлардан соң қазақ тілінде сөз алуы ... ... үшін ... ... қуанарлық оқиға. Ақсақал ақынымыз
Әбділда Тәжібаевтан бастап, Ғали Орманов, Қалижан Бекхожин, ... ... ... ... ... ... Әлімбаев, Ғафу Қайырбеков сияқты
қаламгерлеріміз аударма ... ... ... ... келеді.
Әсіресе, соңғы онжылдықта жарық керген аудармалардан – Қуандық
Шаңғытбаевтың Омар ... ... ... ... ... ... сонеттерін, Қадыр Мырзалиевтың Публий Овидий және
О.Сүлейменов жетістіктерін айрықша атап ... жөн. Ал, ... ... ... ... Руми ... С. Иманасов), Хафиз (аударған
Ә.Жәмішев), В.Незвал (аударған ... ... ... ... (аударған С.Асанов) туындыларының аудармаларында
кемшіліктермен қатар, ... ... ... нышаны жоқ
емес. Оны әлде де сын сарабына сала түскен жөн.
Егер шартты түрле математика тілімен аударманьщ ... ... ... мен ... бар деп ... ... ... туындылардың жетпіс процентіне жуығы арифметика дәрежесінде
ғана. Бұған қарап, әрине, түңілуге ... Орыс ... ... ... ... екі жүз ... қалың-қалың кітаптар жарық көріп жатқан
тұста, «Ұлы ... ... ... ... ... ... ... медет тұтпасақ керек. Теңіз тамшыдан құралады демекші,
бұл игі істің ... ... ... орынды. Алғашқы соқпақтан туған
аудармалардың уакыт шаңына көміліп, керексіз дүниеге айналуы да ... ... ... ... – это вечное преступление бесчестных
людей, которая не зная ни одного, ни другого языка, смело решаются ... ... – деп ... аудармашылардың қылмыс-күнәлары да болар.
Бірақ, кателеспеймін деудің өзі қателесу екенін ұға отырып, сол ... ... ... ... ... ... Гамзатов бойында бар
даралықты ... ... ... «көпірге» айналған – Н.Гребнев пен
Я.Козловскийлер Ренар айтқан ... ... бара ... ... ... ... жоқ па? Әр ... халықтығын көрсететін, ең
алдымен, тіл болса, сол туған тіліміздің құдірет-күшін, бар мүмкіншілігін
таныту үшін де ... ... кең жол ... ... Әр халықтың халықтығын
танытатын бір ... ... ... ... болса, сол үшін,
интернационалдық борыш жүгін еңсере көтеру үшін аударма ... ... ... да ... түскеніміз абзал. Төл әдебиетіміздің келелі
мақсат-болашақтары үшін, ... ... ана ... ... Бұл үлкеніміздің де, кішіміздің де ... ... зор ... алдындағы парыз, сондықтан көркем аударманың көкжиегін кеңейтуге
жұмыла кіріскеніміз мақұл.
Жүмыла ... ... ... ... жөні ... екен деп, ... ... де жапатармағай аударма атаулыға бас ... ... ... ... әрқайсымыз өз табиғатымызды сезінсек, сезіне отырып, аударма
жүгін көтеруге ұмтылсақ, 1903 жылы Шекспир ... ... ... ... ... В.Брюсовке Шекспирдің сонеттерін аударуға
қолқа салғанда, ол былай деп ... хат ... «Я ... принять участие в
переводе Шекспира. Его сонеты я знаю ... и мне ... ... ... по-русски их своеобразный стиль... ... я ... ... что ... мне ... Я ... несколько попыток и, если
они будут неудачны, тотчас же извещу Вас, что дело ... выше ... ... ... салып, Венгеровке Брюсов тары хат (1903 ж. июнь),
жолдайды:
«Я живу летом в такой глуши, так ... от ... что лишь ... ... на Ваше ... Переводы будут мною сделаны...».
1903 жылы 10 июльде Брюсов ... ... ... коса ... ... решаюсь послать Вам свои переводы шекспировских сонетов.
Сознаюсь, однако, что они мне ... не ... Это ... не ... ... его тем очень «своими словами...»
1903 жылы 29 ... ... оз ... ... ашык хат ... ... ... не печатать моих переводов в том ... как я их ... соң да ... ... сонеттерінің бірнеше вариантын жасап,
ақыр соңында жарыққа шығарған еді. Бұл хаттар – В.Брюсовтың ... ... ... қай тұрғыда бағалағандығын, аударма өнеріне қандай жауапкершілік
сезіммен қарағандығын көрсетеді. 1975 жылы екі ... ... ... ... Ұлы ақын ... үшін ... ... бірінші
томына өлеңдер мен поэзиялары енген. ... ... ... атты ... сыншы, академик М.Қаратаев: «...Пушкин мектебі кімге не берді деген
сұрақ үлкен іргелі зерттеумен ... ... ... ... Ол байсалды
әдебиеттану ғылымының жұмысы. Біздің осы сәт айтарымыз мынау-ақ: адамзаттың
көркем ... ... өнер ... өзінің шынайы даналылығынан,
халықтығынан, көркемдігінен қол үзбейінше, Пушкин ... ... ... ... ... ... емес. Ендеше біздің казак,
әдебиетінің бүгінгі, ертеңгі, оның арғы ... ... ... бәрі
өздерін Пушкин мектебінің шәкіртіміз ... ... ... ... 27-28 б.) – деп ... еді. Бұл кітапты аударуға (Пушкин
мектебінен өткен Абайдан бастап, I.Жансүгіров, Қ.Аманжоловтарды айтпағанда)
ұлы ақынның жиырма шәкірті ... ... сол ... ... ... ... соңғы хатындай жауап жазуға тиістілері де бар ... не, ... ... ... жаза ... Не, ... ... Қ.Мырзалиев Т.Молдағалиев сияқты аудару ісінен бас тарта
алмағаны қынжылтады. Осындай бір ақынның творчествосына ...... ... ... ... туыс ... ... еншілеу, яғни
Қ.Шаңғытбаевтың Омар һайямды, Ғ.Қайырбековтың Байронды, ... ... ... көшу – кезеңі жеткен мәселе. Бүл ең ... ... ... жетілдіре түсу үшін де қажет.
Поэзия аудармасына атсалысып жүрген автордың бәрі ... ... әр ... тіл ... ... ... ... жүйелерге
назар аудара бермейтін тәрізді. Сонау ежелгі грек ... ... ... ... ... ... ... ең көне түр – метрикалық өлең
жүйесі. Әдебиет теориясын зерттеуші ғалымдардың пікіріне ... ... ... рет көне ...... ... бұрынғы VIII ғасырда пайда
болған да, кейін (б.э.д. III ғасырда) ... ... ... ... Эсхил трагедиялары, Аристофан комедиялары – осы метрикалық өлең
жүйелерінің алғашқы нұсқалары, Г.Л.Абрамович еңбегінде метрикалық ... жуық ... ямб, ... ... триметр, пантаметр т.б.) түрлі
барын сөз етеді. Метрикалық жүйе әуезді жүйе болса, силлабикалық ... – буын да, ... ... ...... ... ... чех, серб өлеңдеріндей қазақ өлеңі – силлабикалық өлең де, ал ... ... және ... өлең ... ... ... ... ескергені мақүл. Мұны өзек етіп
отырғанымыздың ... бар. ... ... ... ... туралы
ойларын, көкейде жүрген пікір-толғамдарын ортаға салу үшін және кім ... жүр ... ... ... ... ... ... саласында
атсалысып, әрі аудармамен шұғылданатын қаламгерлер қауымына үш өлең ұсынған
еді. ... ... және ... ... үш ... ... тоникалық
жүйемен және верлибр (ақ өлең) түрінде ... ... ... ... ... ... ... «Жұлдыздың» сырласу клубының
сұхбатына шақырған болатынбыз. Аударуға ұсынылган үш ... ... ... С. ... ... пережил свои желанья,
Я разлюбил свои мечты.
Остались мне одни страданья,
Плоды сердечной пустоты.
Под бурями ... ... ... мой ...
Живу печальный, одинокий.
И жду: придет ли мой конец
Так, поздним хладом пораженный,
Как бури слышен ... ... – на ... ... ... лист!..
(Он томдық шығармалар жинағы, 1-том, 137-6).
Екіншісі — ... ... ... из ... ... а если надо –
Бухару! А в благодарность жажду родинки и взгляда.
Дай ... До дна! О ... Ведь в раю уже не ... ... ... и ... ... сердец умчал терпенье – так с добычей мчатся турки –
Рой причудниц, тот, с ... ... нет ... ... ... жалком восхищенье красоте твоей нет нужды.
Красоту ль твою украсят мушки, краски иль помада?
Красота Юсуфа, ... в ... ... ... была завесы скромной ею сорвана преграда.
Горькой речью я утешен, – да простит тебе создатель! –
Ведь в устах у сладкоустой речь ...... ... моя, ... ведь для ... счастливых
Речи о дороге жизни – вразумленье, не досада.
О вине ... о ...... ... ж не ... не ... эта ... шарада.
Нанизав газели жемчуг, прочитай ее. – и небом
В дар тебе, Хафиз, зажжется звезд получных плеяда.
(«Иран-тәжік поэзиясы», 354-355-б).
Үшіншісі – ... ... ... ... ты ... из пепла,
цветок неистощимых вод.
Из твоего рта, измученного жаждой,
вылетят лепестки ... ... на твою ... топором и жалом,
выжидавшим часа, чтоб открыть двери
наемникам и марокканцам.
Дайте лампу, глядите:
земля пропитана кровью,
кости ... ...... ... ... ... ... слезы.
(«Четыре времени сердца», 26-б)
Осы үш өлеңді ақындардың аударуына ұсынумен қатар:
1.СІЗ ҚАЙ АҚЫНДАРДЫ АУДАРДЫҢЫЗ? (Заказбен бе, жоқ әлде өз ... ... ... ӨЗ ПІКІРІҢІЗШЕ ҚАЛАЙ АУДАРДЫМ ДЕП ОЙЛАЙСЫЗ?
2.АУДАРМАШЫЛЫҚ ТӘЖІРИБЕҢІЗ БЕН АУДАРМА ТУРАЛЫ ОЙЛАРЫҢЫЗ? КІМ ҚАЛАЙ ... ДЕП ... ... ... ... ... БІР ӨЛЕҢІҢІЗ ЖӘНЕ СӘТСІЗ
АУДАРЫЛДЫ-АУ ДЕГЕН БІР ... ... ... ... НЕ СӘТСІЗ
БОЛУЫНА НЕНІҢ ӘСЕРІ БОЛДЫ ДЕП ... ... ҮШ ... ... БАРЫСЫНДАҒЫ ОРТАҒА САЛАР ОЙ ПІКІРІҢІЗ?
– деген сауалдарды алға тартқан ... сөз ... ... ... ТОҒҰЗАҚОВ:
Әдетте, әр елдің әдебиеті сөз бола қалса, аударма ауызға ... Бұл тым ... ... ... жақсы аударма сол тілдегі тел
шығармалармен ... ... біте ... ... ... болып, араласады
да кетеді.
Сонда аударманың әдемілігі неде? Дәлме-дәлдігінде ме?
Әрине, «дәлме-дәл», «сөзбе-сөз» деген ұғымдардың ең керек қасиет екені
рас. Бірақ бүл – ең ... ... ... ... ... шарт. Жолма-
жол, сөзбе-сөз аудару онша қиын да шаруа емес. Бұл әдіс ... ... та еді, ... одан ... өз басы ... ... ... касиетінен айырылып, кедір-бұдыр болып шыға келуі де ықтимал.
Демек, «сірестірме» сілесін құртқан аударма ... ... ... ... ... оңай ... еркін аударма әлде қайда құнды ғой.
Сонда түпнұсқаға сүйеніп, ... ... ... ... ... жазу ... пе?
Ал, ендеше, осының өзі бір тамаша қызық ... ... ... ... ... ... ... әдеміліктің шарты – әлгі шығарманың
аударылған тілге, төл шығармадай, түгел сіңіп, сол ... ... ... ғой. ... белгісі өңі түгіл өзегінде жоқ» дегізер
дәрежеде болғаны. ... ... ... айыра танығысыз етіп,
аудару оңай емес. Бірақ ондай ... ... ... ... не
десеңізші. Қандай тамаша тақырып болса да анау аударылған тіліндегідей ағып
түрған жыр болмаса, ағаш ... ... ... ... ... тоя ма, тыңдап құлақ кана ма?
Біз әңгімені аударма жайында бастадық қой, ендеше соны бір ... ... ... өлең-жыр аудармасына қалай карауға болар еді?
Мен оз басым осы сұраққа жауап бермес ... ... ... ... ... ... сол ... орнына қойдағы, өзіңе өзің сыртыңнан
қарашы: оның орнында болсаң, ез басың не істер едің?» ... ... бар ... сыншылардың сыбағасына қалдырайық та аударма жайын әңгіме қылайық.
Аудармаға. әрине, әркім өзінше қарайды. Қалайда аударманың әдебиеттегі ... ... ... ... аударма саласындагы алғашқы еңбегім – М.Ю.Лермонтов
шығармалары. Оның ... ... ... «Демон» еді. Бұл поэманы бір кезде
Абай аудара ... ... ... ... Мен Абай ... алты жолын сол қалпында алдым. Демек:
Мүңлы сайтан Алланың қуған жаны.
Күнәлі жер кез келіп, бір ұшқаны.
Өткен жақсы дәурені есінде ... не ... не ... күнде нұрльг бейіс ішінде еді.
Өзі де періштелер ... ... әрі ... жаңа ... ... Осы бір сәт. ... ... ұйтқы болды. Абай аудармасының қасиеті – ең ... ... ... өз ... ... ... өте ... еді.
Ұлы ақынның өнегесінен мен қия ... ... ... ... тырысу құрылысы бөлек тілден аударылған шығарманың құнын түсіретін
сияқты. Түп мағынасы екінші тілге түсінікті болып түскен ... ... ... қой. ... осы «Демон» поэмасының ішінде мынадай бір шумақты
алайық:
Скала угрюмого Казбека
Добычу жадно сторожит.
И вечный рокот ... ... мир не ... осы ... ... күңгірт шыңы
Олжасын күзетеді күні-түні.
Бұлардың тыныштығын бұза алмайды.
Мәңгіге жыңылдаған адам ... деп ... Тап осы ... ... мен өлшемін аудырмай түсіремін
десең, ... ... ... адасып кету ықтимал. Яғни ақынның
айтайын деген пікіріне зиян келуі де ... ... ... ... жөні бір ... онда ... ... кеңінеы сілтеуіне мүмкіндік бар ғой. Ал ... ... қиын ... ... нәрсе.Сонда қандай әдіс қолданған абзал?
Меніңше: қайткенде де түпнұсқада айтылғалы отырған пікірді оқырманға өз
тілінде әдемілеп, түсінікті етіп жеткізе ... ... ... жөн.
Әңгімеміз аударма жайында болғандықтан айта кетейінші: Владимир
Маяковскийдің «Ленин» поэмасын мен 1938 жылы ... ... ... ... 1940 жылы жеке ... етіп ... едім. 1954 жылы алыс
«сапардан» оралып, Алматыға келген ... ... ... мен ... ... маған
кездесіп, құшақтасып, сүйісіп болған соң, Тәкең марқұм көзінің жасын сүртті
де:
– Әй, – деді маған, – ... ... ... ести ... ал ... ... сен ... Маяковскийдің «Ленин» поэмасын шығару керек
болды да, біреу-міреудің қолына түсіп ... деп өзім ... ... ... бір ... ...... Енді өзің аман-есен оралған
екенсің, мұнан былай аудармаңа өзің иесің, сол аудармаңды қайта бастырудың
қамын ... ... ... ... ... менің аудармамды, қоймай
жүріп жоспарға кіргізді. Содан бері екі рет ... ... ... өз
аудармасын сонан қайтып баспаға ұсынбай кетті. ... ... ... мені әлі ... толғандырады. Бір қызығы – проза мен ... ... ... олқылықтары зулатып оқып отырғанда байқалмай
қалатын тәрізді, ал драмалық ... ... ... ... аз ғана олқылығының өзі көрерменнің құлагына едәуір ерсі ... ... Бұл ... ... ерсі ... ... ... сезеді
екенсің. Мұны мен өзім ... ... ... Джером Килтидің
«Сүйкімді суайт», Гальдонидің «Мейманхананың иесі бикеш», Бертольд Брехтің
«Әйдік апай және оның ... Лопе де ... «Шөп ... ит», ... ... ... «Жолдар», татар драматургі Мүса Жалелдің
«Алтыншаш», башқұрт драматургі Азат Абдуллиннің «Үмытпа мені, Күнім», ... ... ... ... ... қойғанда байқадым.
Әйтеуір бір жақсы жері – өзің ... ... ... ... ... ... ... болып шығады екен. Ал аудара салып,
кітап болып шыға келетін ... осы өзің ... ... ... окінеді екенсің.
«Сөз сөзден туады, сөйлемесе – қайдан туады?» дегендей мынадай бір
сұрақ, тағы туады. Өз ... ... ... ескі заманда
жазылған, көбінесе діни терминдер аралас көне шығармаларды осы ... оңай ұғу ... ескі ... ... жаңа ... жақындату
керек болады ғой. Ондай реттерде қандай әдіс қолдану ... ... ... ... айта ... бір ... Басқа халықтардың мыңдаған жыл бұрын
жазылған шығармалары сақталған ғой. Ол шығармалардың тілдері де, ... ... де осы ... ... ... ... орыс әдебиетшілері
сонау көне ғасырлардағы орыс шығармаларының өзін қазіргі ұғымға икемдеп,
қайтадан ... ... ... Бұл ... ... ... аудармашыларына келетін едәуір жеңілдік те бар ... ... ауыз ... ... ... ... жарық көргелі
көп заман болған жоқ қой. ... ... ... де ... өзгерістер
шамалы. Өзге елдердің ескі тілдеріндегі ұғымдарды оз тілімізде беру үшін
осы сөйлеп жүрген тіл ... ... ... Біз ескі ұғымдарды сол
қалпында бермек болсақ, амал жоқ, араб, түрік, татар тілдеріне ... ... ... ... ... өзі ... түспейді. Әрине, «көлік келед
көсіліп» деген созді ... деп ... ... ... ... ... ... қай заман? деген сұрақ сап ете түседі. Солай бола түрса да
өзге жұрттың ескі ... ... ... ... ... ... болған кездерде түпнұсканың шеңберінен көре тұра шығып кетесің.
Өйтпеген күнде, ... ... ... дініне, әдет-ғүрпына байланысты
кезеңдерді ез оқырмандарына түсіндіріп беру ... ауыр ... ... ... ... ... ... кіріп көрмеген қазаққа
онда не болғанын сол калпында айта ... ... ... да ... ... ... ... түсінікті болу жағын қарастырасыз.
Аударманың ең басты шарты – әдемі аударылған екен ... ... ... ... ... ... ... Оқып отырған адам: «Әдемі
шығарма екен!» дейтін болсын. Демек: алдында жатқан ... ... ... ... Төл ... екен деп ... ... мені мұратқа Отаным бар, Қоныс бар. Сол қалам мен ... үшін мен – ... – Сол үшін мен ... – деп орыстың кеше ғана
арамыздан кеткен ардақты ақыны ... ... ... ... ... ... қаламы мен аударған кітабына өзі риза боларлық ...... асыл ... да! Айтатыны жоқ аудармашының арқалайтын
жүгі – ауыр жүк. Әсірелеп айтсақ: екі оттың ... түсу ғой. Бірі ... ... ... ойын үғу ... ... – оқығаны ойында
қаларлықтай етіп, оқырманның ... ... ... бүл ... де оп-оңай
орындала қалатын шарт емес. Алдымен, аударатын нәрсеңді өзің жете ... ... ... үшін ... ... ... ақтарып, енді бәрі
алақанымда ғой дерлік ... ... соң ... ... ... ... мен ... безбеннің екі басындай, тепе-тең болуға ... ... ... өз ... ... оқи ... болуға тиіс.
Аударма туралы айтылар әңгіме оп-оңай біте қоятын ... ... ...
игілікті іс. Игілікті істің шарты да ауыр, ойы, кыры да көп қой. ... ... ... асыл ... ... ... ... беру –
интернационалдық ірі еңбек! Игілікті еңбек.
А. С. ПУШКИН
Мен көрдім көңіл мүддесін,
Мен арманнан беземін;
Мойынға ... ... ... ... тағдыр дауылы
Солдырды менің гүлімді –
Жалғыздық қайғы ауыры
Күттірді соңғы күнімді:
Бейне ызғырық ... ... ... қалып бұтақта
Дірілдеген жапырақ!..
ХАФИЗ
Шираздан келген түріктің
Сыланған сұлу қызына
Самарқанд тіпті Бүхарды
Көрімдікке берер ем.
Ие қып бар мүлікке,
Дәмім менен тұзыма,
Үстіне сеуіп жұпарды,
Бет-бейнесін корер ... ... ... ... ... ... қалмасын!
Жұмақта мұның буы жоқ.
Әдемі бақша, әнші құс
Сайрайтұғын қуыста,
Таппайсың жүзім-алмасын,
Рокнабадтың суы ... ... ... ... ... ... ... Жоқ!
Қуаныштың дабыры
Ажарыңа өң беріп
Опа-бояу себеді.
Онан енер пайда жоқ!
Жүсіптің әсем ажары
Зылиханы күйдірген.
Егіліп, қүрып амалы,
Емін-еркін сүйдірген,
Ащы тілің үғатын,
Кешірсін құдай, сәтті ғой.
Дәмді ... ... өзі ... ... ұқшы ... бар ... ақыл ... аяқсыз тастар ма?
Айт шарапты, айт биді,
Сырды шашып бола ма?
Білетін басқа жай-күйді
Білмейді мұны гүлама.
Жырдың тізіп маржанын,
Сөздің ... ... ... ... ... ... ... мен ант етемін еңіреп:
Күл-көмірден суық ағар колбеген,
Ақ наныңа қарқ болып төңірек,
Дән толтырар ерініңді шөлдеген,
Қарғыс атсын арамзаны қаңқыған,
Қолтықтаған балтасы мен ... ... ... ... ... ... туралы әңгімеден гөрі аударманың өзі сөйлеген ... ... Омар ... ... сіңірген еңбегіме ризалығын білдірген
жүздеген хат алуымның өзі біраз жайды ұғындыратын ... ... ... сыни ... ... көңілге медет болғандай.
Әлі күнге заказбен аударып көрген емеспін. Сезіміне әсер ... ғана ... ... ... ... ... Қазір Бернсты
аудару үстіндемін. Әлбетте, жырларының жүрекке жылылық ұялатқанынан ... ... ... ... ... ... ... жөн
кермеймін. Сәттілері ғана ұсынылады да, сәтсіздері ... ... ... ... шығару ниеті әзір болған емес.
Сөзімнің басында әңгімелегенімдей тәржіма туралы тәжірибені, жалпы
аударма туралы пікірді сөз ... ... ... ... өзін ... ... ... ұсынған үш өлең аудармасын ұсынып отырмын.
А. С. ПУШКИН
Алыстап кетті көп тілек,
Әдіра болды арманым;
Опық жеп ... от ... ... ... ... тағдырдың,
Семді гой гүлтәж-шеңберім –
Жападан жалғыз бәңгірдім,
Тосамын ажал шеңгелін.
Түнерсе қазан тоңазып,
Таянса боран дүрілдеп,
Жапырақ тұрар ... ... ... ... күлден өсіп келесің
Тұңғиық су гүліндей.
Ерініңнен аптап соғып кезерген
Нан қауызы ашылар.
Нәлет атсын балта асынып, жалаңдап
Келгсндерді жеріңе!
Мароккандар, жалдамалар алдынан
Есік ашып ... сұға мың ... шам ... ... жер ... ... тән жатыр.
Бұл – бишара Испания лыпасы.
Нан орнына қайғы ... ... ... корсоқырға мың нәлет!
ХАФИЗ
Шираздағы түрік қыз сүйсе мендей бишараны,
Қияр едім меңіне ... пен ... ... шарапты, таппаймыз ғой жұмақтан біз
Жағасында Рукнабад гүл ... ... ... ... ... алдамшы,
Түрік шауып кеткендей, жүрек мынау жұтағаны.
Мен ғашықтың сорына оның көркі мұқтаж емес,
Қажет емес жүзіне еңлік, бояу, опа дағы.
Есі кетіп Юсуфтың ... сұлу ... ... ұят ... ... соқты, құп алдым – қүдай куә бұл сөзіме:
Бал-шекер ғой әрқашан шешен айтқан хата ... ... ... бағы ... ... ... ... айтқандары – бата бәрі.
Шарап пен күй жайын айт – жаһан сырын қозғай көрме,
Бұл ... ... ... дана бата ... ... ... болдың, Хафиз, оқып берші,
Бұл жырыңа шашу ғып Үркерін көк ... ... ... Мен ... ... ... ... қарақшылар» атты
поэмаларын және әлденеше өлеңін аудардым. Неге аудардым? ... ... ... ... ... ұстазы. Онымен қазақ оқушысын таныстыру мен
үшін үлкен ғанибет. Екінші, елуінші жылдары Москваның Горький ... ... ... ... творчествосы жайында профессор
Бондидан дәріс тыңдап, арнаулы курс өттім. Екінші сөзбен айтқанда, ... ... ... Әр поэманың, әр өлеңнің туған ... ... ... ... ... ... ... Пушкин жүрген
жерлердің көбісінде болдым. Бұның өзі мені ... ... ... ... ... өлең жаздым.
Келдім саған бір себеппен,
Әлемге аян Бахшасарай;
Ұлы Пушкин тағзым еткен,
Ай мүйізді ақша сарай.
Кейін осы сарай жайындағы поэманы аудардым. Бұл ... ... ... ... шағым еді. Пушкинді дәл ырғағына ... ... ... ... ... ... 9-10 ... құралған еді. Қазақ
өлеңі үшін жаңалық-ты. Бірақ, соны ... ... ... ... жылдың күзінде өткен, ... ... ... ... ... ... «Бахшасарай фонтаны» мен ... ... ... ... ... баса ... тете ақын ... Оны аудару да, әрине, мәре. 1949 жылы
шыққан «Сапар» атты тұңғыш жинағымда «Ақын өліміне» өлеңінің аудармасы ... ... ... ... ... Сабақтас шығарма маған қызықты
көрінді. Осыдан кейін мен Лермонтовтан бірнеше өлең ... ... ... ... таратқанда менің пешенеме «Измаилбей» тиді. Бұл
– Лермонтовтың шәкірттік дастаны еді. «Барға мәзірге» ырза ... ... ... екі рет жеке ... шықты.
Пушкин Лермонтов сынды сыршыл ақын – жан азығы. ... ... ... ... менің аударған екі-үш өлеңім әлі ешжерде
жарияланған жоқ. ... мұра ... ... ... ... күнінде кәдеге асар деп үміттенемін.
Мен ұдайы аудармамен шұғылданбайтын адаммын. Оқта-текте ғана там-тұмдап
аударамын. Өте-мөте ұнаған өлең ... бір ... ... ... ниет
тудырады. Вл.Маяковскийдің «Советтік паспорт туралы жыры», Сергей Есениннің
«Өкінбені» осындай себеппен аударылды.
Туысқан әдебиеттерден – ... ... ... ... тәжік әдебиеттерінен – жеке өлеңдер аудардым. Келемдісі 400
жолдық дастан – ... ... ... ... ... көлемі
сол қарайлас тараулар. Мен жаңашыл ақындарды жақсы көремін. Уақыт болып
реті келсе ... ... ... ... ... ... ... сәтті шыққан аудармаларым Пушкин мен Лермонтовтың мұрасынан ... ... ... ... ... пен ... ... Оған
түпнұсқаға деген ғашықтық бастайды. Ұлы Гете кожа Хафиз туралы: «Бұл әлемде
сен екеуміз ғана жарыса алар едік» ... Оған ... атты екі ... ... неге ... ... ... көрінді? Ол дәуірде Европаға
шалқыған шығыс поэзиясы таңсық еді. Одан көп бұрын Европаға шығыс мәдениеті
үлкен әсер ... еді. ... Абай неге ... мен ... ... ұзақ ... ой ... әлеуметтік қоғамдық мәні бар реалистік
поэзияның келешегін болжады. Абайдың біз үшін ұстаздығы да ... ... ... ... Оған ... ... ... мен Корней Чуковскийдің, Иван ... ... ... ... ... Орыс ақындарының аударушылық
тәжірибесі де таныс. Әдебиет институтында ... ... ... ... ... Орыс ... шет тілдерге қалай аударылғанынан да
азды-көпті хабардармын. Махамбет, ... ... ... Жансүгіров,
Сәкен Сейфуллин, Аманжоловтардың поэтикалық ... ... ... Бұған толып жатқан эпос қосылады. Қазақ
ертегісінің ... ... ... екі ... бастан аяқ таныс.
Әсіресе «Қырық өтіріктің» аудармасы құнарлы. Бір кезде қырғыз әдебиетінің,
оның ішінде ғажайып ... ... ... ... тура ... ... татар әдебиетінің кейбір туындыларын орысша ... ... ... ... ... ... ... аударма
тарихынан, қисынынан дәріс оқуға септігін тигізді.
Әрине, қисын – ... ...... ... ... ... ... сәтті шықпайды. Абай тәжірибесі осыған айғақ. Әркім өз мұғдарынша
сілтейді. Оң жамбасқа келетін дүниелікті таңдау керек. Аттыға еріп ... ... ... ой ... ... ... Оған қосарым – әр ақын-
аудармашынын қыры-сыры ыңғайы бар. ... ... ... ... әр ... ішкі әлемі, мұраты, ұғымы, талғамы бар. Соған орай талпыніан ... ... ... ... ... Аманжоловтың, Ілияс
Жансүгіровтің, Абдолла Жұмағалиевтің ... алғы ... қояр ... ... Ғали Ормановтың, Әбділда Тәжібаевтың, Қалижан Бекхожиннің кейбір
аудармасы ұнайды. Орта буыннан Қуандық Шаңғытбаевтың, Бүркіт ... ... ... ... жатық, сауатты, формасы ширақ.
3.Мен сәтті аударманың санатына Пушкиннің ... ... ... Құз
басында тұрған қыз, соққан дауыл былайша көрініс табады.
Жарық та жүрқ етіп қанаты жалын.
Найзағай тентек ... ... ... ... дауыл теңселтіп құзды.
Бұнда творчестволық еркіндік бар. Сөйте тұра ... ... ішкі ... ... ... Сурет көз алдыңа елестейді.
Сәтсіз аудармаға келсек оның біреу емес, әлденеше болуы мүмкін. Бұның
бірнеше ... бар. ... ... көкейге қонып делебе қоздырмайды,
құлшындырмайды. Кейде атышулы дәлме-дәлдіктің шалығы тиеді. Кейде ... ... ... ... ... әдет-ғұрпын, автордын ойлау жүйесін,
бейнелеу тәсілін жетік білмейсің. Кейде ... ... ... Осының бәрі дүмбілез аударма тудырады.
Бұлардың үстіне форма ширақтығын қосу ... ... сөз ... ... ... ішкі ... мәні зор болады. Осы жағынан
келгенде Пушкиннен аударған бір өлеңім – ... ... бір ... өмір ... бір шер ғой жүрек сорлыға.
Ілезде өтер оның шаттық-аптығы,
Қасіреті келмес сірә орнына.
Бұнда неше түрлі ақау бар. Ең ... ... ... сылбыр
Қазақтың он бір буындық қара өлеңінен шалыс ұйқас жасау – солақайлық.
Ұйқастың ... ... ой ... ... Осынау форманың селкеулігі
мазмұнға да нұқсан келтіріп тұр. «Салқын өмір» тым орысша. Оның ... табу ... еді. ... келмес сірә орнына» деген жолда поэзиялық
бейне жоқ, ақылмен сөйлеу бар.
Шыны керек, осы өлеңнің кезінде жария болғанына өкінемін. Сол ... ... ... ұсынбадым.
4.Редакция ұсынған үш өлеңнен мен ... үш ... ... ... ... – ескі ... ... қандай жағдайда туғаны, нені
меңзейтіні маған мәлім. Ширақ, шымыр формасы да ұнайды. ... ... ... ... ... ... ... әйгілі өлеңін шамалы бұрып: «Аудармаға әркімнің-ақ
бар таласы» демекшімін. Аударма – өзінше ... ... ... ұлт пен ... бауырластыратын дүние. Бұл дүниеден аударушының
білімі, дарыны, жан сұлулығы аңғарылмақ. Оның әділдігі де ... ... С. ... мен ... ... ... арман;
Құлазиды шерлі жүрек,
Сағыныштың өрті шалған.
Дауылы ұйтқып сұм тағдырдың,
Көркі тәждей ұшты гүлім;
Меңіреу мұңды тым жалғызбын,
Келер ме ақтық сұсты күнім?
Ысқырғанда ... ... кең ... ... сидаланған,
Жалп-желп етер жалғыз жапырақ!..
Тоқаш БЕРДИЯРОВ:
Осыдан он бес жыл бұрын Сергей ... ... ... ойда ... қалғаны. Бала кезімде терең бойламай бір сыдырғы оқып шыққаным бар-
ды. Әскери қызмет бабымен орыс ... өз ... ... бе, ... маған қатты әсер етті. Оның нәрлі де, сиқырлы, сан түсті құбылмалы
бояулы жыр ... ... ... ... ... ... әсем ... көлді дала көріністері көз алдымнан тізбек-тізбек салтанатты ... өтіп ... ... ... ... ... әр өлеңнің тұсына қазақша
аудармасын аса бір ... ... ... ... яғни ... киген» қазақша өлеңдер мінгесті.
Аударма-паудармасымен, не керек, Есениннің сол кітабын жоғалтып алдым.
Өкінішті-ақ!..
Адам тәбеті шапқан асқа ғана ден қояды. Сол ... мен де ... ... ... ... ... ... жақын тартып, өз тілегіңмен
шабыттана, сүйсіне аударған ...... ... да ... ... «Қара шәлі» атты өлеңін ақын ағамыз Ғали ... ... ... ... ... легковерен и молод я был,
Младую гречанку я ... ... ... ... деп ... көрсе қызар, жас тұрлаусыз
Сүйгемін құмарланып жас грек қыз.
Өлеңнің ... ... түр. Осы жыр ... ... тілінде айтар
болсақ, тасқа сүрінген арғымақ сияқты, бір шама ... ... ... ... деген сөз екі рет қайталанып, туындының шырқын бұзған. Қыз
болған соң, оның жас ... ... анық емес пе?!. ... деген ып-ыстық
сөзді «құмарланып» деп, мүлдем суытып жібергендейміз. Егер, былай ... ... алып ұшпа – ... ... грек ... ... шәлінің» орта шенінде былай делінген:
В покой отдаленный вхожу я ... ... деву ... армянин.
Ғалекеңе сөз берелік:
Оңаша бөлмесіне кірдім жалғыз... Аймалап отыр ... ... ... «неверную» деген сөзі мүлде қалып койған. «Қүймыр» неме-се
«Жезокше» деген мінездеме ұғым сездің орнын ... ... ... ... ... деген сөзді Ғалекең өз жанынан қосып отырған тәрізді.
А. С. ... ... тебя ... Не ... не ... В день ... День веселья, верь, настанет. Сердце в ... ... ... Все ... все ... Что ... то ... мило.
, Бүркіт Ысқақов тәржімасы:
Алдаса егер сені ... ... ... ... ... — кене біл,
Жақсы үміттен айрылма! Ертеңді жүрек күтеді, Бүгінгі күн — қаяулы. Баянсыз
бәрі, ... Не ... сол ... аударма екеніне ешкімнің де, таласы болмаса керек. Дегенмен
«капаланба» мен «қайғырма»» ... ... ... ... сөздің
ор-нына «сабырлы болды» қолдансак, салмақтырақ болар ма еді, әлде қайтер
еді?!.
Екінші шумақтағы ... бәрі ... ...... бәрі ... ... өз үлтының екілі. Ол қай тілде сөйлемесін, мінезі, ішкі ... сйы сол ... ... ... Оның ... ой-пікір ауқымына ғана
емес, орбір сезін терең зерттеп, сез мәнісіне, ой ... баса ... ... бір ақын В. ... ... аударғанда «Гоголь» деген
түп нүсқаны кәдімгі «гоголь» деп қаз қалпында ала салған. Сөз ... жіті ... ... жас ... ... Төлеужан Исмаилов
«го-гольдің» адам емес, үйрек түқымдас қанаттылар ... ... қүс ... ... сіз, бір ... өлең-жырын тәржіма жасаған болсаңыз, оны сәтті
шығаруға тырысыңыз. Ал, сәтсіз деп тапсаңыз, оқырман ... ... ... жоғарыда айтып кеттім, Сергей Есенин поэзиясынан біраз аударғаным
бар еді ... ... бірі — «Да! ... ... деген елеңі қойын
дэптерім-де сақталып қапты. Қане, сіздердің талқыларыңызға салып кёрейік.
Жә, бітті енді! Далам ... ... ... ... ... ... Күміс қанат жапырағы теректің Тас төбемде тұрмайды енді сыбдырлап.
.„.и, о ... ~-іде ... ... кәрі ... Иір-иір көшесінде
Мәскеудің Күнімді де алла айтып түр өлетін.
Болсын мейлі қүр сояу не ... Талы ... мен ... бүл қаланы.
Қалрып кеткен алтын сынды Азия ... ... ... ... шақта ай да төгіп өз нүрын, Па шіркін-ай!... Талдырады-ау, кез
нүрын! Ганыс жолмен сөлбірейіп ... ... ... ... жын ... ... мол енді, Түні бойы, таң атқанша, ал, ... ... ... ... ... ... ... қағып тауысты жүрек тезімін, Тірегі жоқ менің айтар сөзімнің:
«Артқа қарай бүрылмаймын енді мен, Мен де сендей ... ... үй, ... дары о жетім, Әлде қашан өлген кәрі ... ... ... ... де алла ... түр ... — «Я иду, головою свесясь, Переулком в знакомый кабак» деген
жолдарын, мен ... ... ... ... — «Темен салып басымды мен
барамын, Таныс жолмен майханама озімнің». Майхана, шарапхана, ... ... еш ... шақ келмейді. Есениндікі жен!..
Редакция ұсынған үш өлеңнің екеуін аудардым. Оган жұртшылық оз пі-кірін
айта жатар...
А. С. ПУШКИН
Талақ еттім ... ... ... ... ... ... Азап
па еді алғаным. Озбыр тагдыр дауылдатқан Семдірді жас гүлімді. Торыгамын
жалрыздықтан,
Пабло' НЕРУДА
Санап соңгы күнімді. Ңысқы үскірік ... ... ... түр ... ... аяз ... Қу ... дір қақты!..
ҚАРҒЫС
Қараңдаршы, қолдарыңа шам алып, Мынау ненің бейнесі?!.. Қан сасыған
мына жер, Бұл — ... ... ... ... ... ... ... гүлдерің.Жақсы күннен үзілмесін
күдерің,¥мытылады запыран қүсқан күндеріңУлы тілін жалақтатып, шоқпармен
Жаны соқыр,Туған жеріңе кім ... Қара ... ... ... ... Отаныма —
қарғыс атсын —Жалдаптарды,нына,
Мароккандық сұмдарды! Алып келген кәз жасын.
Әбіраш ЖӘМІШЕВ:
Бірлі-жарымдарын есептемегенде, ықылас-құштарлықпен тәржімалағанда-рым
қатарында ... ... ... ... өзбек совет жазушысы Ай-бектің
бір топ өлеңцерін, армян совет ақыны Геворг Эминнің «Армения ... ... ... ... ... деп аталатын үлкен бір тарауын (үш
баспатабақтай), Степан Щипачевтің ... ... ... ... ... ... ... Бұлардың ішінде Айбек өлеңдерінен өзгеле-
рі ешбір тапсырмасыз, оз ... ... ... аспан» «Қазақ
әдебиеті» гаэетінде, ал ... ... ... ... Мен ... поэманы аудару арқылы СССР-дің елу жылдыры мен Лениннің туғанына жүз
жыл ... ... ... өз тарапымнаь сыйлық тартуды ойладым. Өйт-кені,
дәл сол кезде өз тарапымнан нақ осылардай шыгармалар жазу қолымнан ... де бүл ... ... ... ... дей ... ... сияқты.
«Жазушы» баспасы 1968 жылы «¥лы ақындар кітапханасы» ... ... ... ... ... ... ... тілінде шығаруға кірісті.
Сол кезде маған Шығыс поэзиясы жүлдыздарының бірі — Хожа Хафиз ... ... ... мүсылман шығысы ғазалдары мен бәйіт-теріне' қарап
бал ашатын, өзінің тағдырдағы жазмышын білгісі келгенде пір тү-татын, Батыс
поэзиясының ... — Гете ... ... ... ... ... ... есімін бала кезде ескіше окыған кәриялардан ... ... ... ... ... дүниелерін орысшасынан оқыға-ным
болмаса, өзім аударармын деген ой үш ұйқтасам түсіме де кірмегеп еді. ... ... ... бел ... ... ... ... тауып
алдын. Москваның көркем әдебиет баспасы 1963 жылы «Лирика» ... ... ... ... ... ... ... де тәуірі деп
есептелетін көлемді кітапты алдыма жайып қойдым. Қарап отырсам, бүл кітап-
тагы ғазалдардың ... ... ... ... ... ... ... әр аудармада әртүрлі болып шыққан. Ал ... көр! ... ... ... түпнұсқасына дәл екен? Сөйтіп қалай
бастарымды ... ... ... ... Тәжік әдебиетінің
Ңазақстандағы апталығына ... ... жас ақын ... Қаноатов Хафиздың
араб және бүгінгі тәжік ... ... ... басылган ғазалдар
жинағын сыйлағаны бар емес пе! Қап, ... ... яки ... ... ... ғой, ... тамаша болатын еді! Не пайда? Дегенмен Момын
сыйлаған кітаптың әр сезін ... ... ... бір ... ... соң орысшасындағы әр ға-залды аударарда тәжікшесіне ... ... ... отырдым. Әрине, орысша — тәжікше, тәжікше — ... де ... ... ... ... ... Хафиздан жатқа
білетін бірлі-екілі ғазалдары бар еді, соларды ... ... ... ... түттым.
Қымбатты редакция! Сіздер осы жолы үсынған үш өлеңнің біреуі — Хафиз
ғазалының аудармасы сол «¥лы ... ... ... 1969 ... ... ішінде бар еді. Енді соның жайын сіздер қойган сүрау-
ларға орай айта ... Осы бір ... ... ... ... ... әртүрлі аударғаны анық көрінеді.
Редакция үсынған ғазалдың екі ... ... ... төрт ... ... ... айырмашылық кездесті. Бір нүс-қасы:
Дам тюрчанке из Шираза Самарканд, а если надо — ... А ... ... ... и взгляда. Дай вина! До дна! О кравчий! Ведь в
раю уже не будет Мусаллы садов роскошных и ... ... ... ... Шираза своим кумиром изберу, За родинку ее отдам я и
Самарканд и Бухару. ... мне, ... ... ... В раю не ... ... Сады в ... Шираза и лепет речки поутру!
Коріп отырсыздар, екі ... екі ... ... ... ... ... үңілдім. Мағынасы: «егер Шираздағы түрік сүлуы ілтипат
білдірсе, мен оған өз қолыммен Самарканд пен ... ... ем. ... ... толтыра қүйшы, өйткені, жұмақта бәрібір Руһнабад озенінің
жа-ғалауы мен Мүсалланың гүлбағы жоқ қой» болып түр. ... ... ... де бүл ... ... бере алмайды: бірінде бары екіншісінде жоқ.
Зрине, тәуір аудармасының өзінде «түрік» деген сөзді, Руһнабад пен ... ... ... үшін орыс ... үрсудан пайда жоқ (реті
келгенде айта кетейін, ... сөзі ... ... үшін Аян ... ... ... ... Осы екі аударманың аралығынан түпнүскага
жакын, шығыс поэзиясы табиғатына тән (тағы да айта кетейін, ... ... ... ... оқымаған, екі көзді тарса жүмып алып, жүгініп отыр-
ган күйі жатқа айтатын болған, Хафиз де сөйткені анық, ... ... ... ... ... оран Аян ... «окы Хафиз» деудің жөні
жок), махаммен айтканда кібіртіктеп, түйткілденіп, тіл ... ... ... ... жасау керектігін үктым. Сонымен бүл төрт жол менің аударма
мда былай болып шьгқты:
Мен ... пәк ... ... ... ем, Бір ... ... пен
Бүхараны берер ем. О саки дос, толтыра күй! Жок кой ... ... ... ... кең ... мен ... еезінің қалып қойғанына емес, «төңіріме теңер
ем» ... ... көп ... ... ... Сол ... Хафиз
сүлулык,(-ты қаншама сүйе, құрметтей тұра, қаншама еркін ... ... ... ... ем» деп ... ма екен дей ... Бұл ретте А.
Нысаналин пікіріне бой-сүну керек. Әйтседе ол ... «пір ... ... жоқ, ... аудар-ыасының бірінде ғана бар қоспа. Сондай-ақ
сынаушының өзінен ... түк ... ... ... ... ... айтқанда, сыпайыгерші-, лік емес. Рас, Хафизды бесікке
саларда ешқайсымыз да болғанымыз жоқ. ... Аян ... тиек ... ... ... ... етіп ... гөрі аралық бір межені
нысаналаған теріс емес. Сол оймен мен ... ... дәл ... ... белгісіз, шамамен 1320 жылдың ол жақ, бүл жағы» деп жазғанмын. Ал
ақынның ... жылы көп ... және ... зерт-теулерде дәл айтылып
жүр. Мәселен, жоғарыда айтылған ғазалдар жинағында, академик Б. ... жылы ... ... ... ... ... үлкен еңбегінде — 510
бетте ешбір күлтелексіз 1389 жылы өлген ... одан соң ... ... ... ... ақыны Момын Қа-
ноатовтың елең-дастандарын (1973 жылы «Жазушы» баспасы ... ... ... жеке жинақ етіп шығарды) аудару үстінде, сондай-ақ езге әріп-
тестер ... кере ... ... ... ... — түпнүеқадан тікелей
аудармаудың қиындығы да, қисықтығы да ... ... ... ... өзге ... ... ... дүниенің әйтеуір бір
кемшілігі болып тұрады. Аудармадағы ... пен ... ... — осы түп-нүсқа тілін білу, білмеуде дер едім. Көркемдік ... бояу ... ... пен ... бір ... ... әртүрлі шығып танымастай өзгеруі деген сияқты кінәраттар
көзі — осы тіл білмеу.
Мен Момын Қаноатов жырларын аударғанда орысшасына, ... өзі ... ... ... ... шыққан жинақтарына алма-кезек қарап
отырдым. Сойтіп әр өлеңнің ... әрі мен ... ... ... ... берік сақтауға тырыстым.
Редакция аударуға үсынған өлеңнің біреуі А. С. Пушкиннен екен. Ол А. ... ... 1975 жылы ... ... ... ... шығарған екі
томдығының ішінде бар. Аударған Ізтай Мәмбетов. Әжептэуір шыққан, ... ... мен ... ... жүрексіне берем. Әлгі екі томдықта
әрең дегенде әлім ... ... ... үш-ақ аудармам бары содан.
Ә дегенде қарапайым, оңай ... ... ол ... ... ... тіптен түңғиық, күрделі.
Пабло' Нерудадан ү/сынылған өлеңге де делебем қозған жоқ.
Асылы, аудармашы кез келген шығармаға қүрық сала ... жөн. ... ... ... бар ... бірдей жанды қозғап, жүрегіңді тебі-ренте
бермейді. Өзіңді толқытқан, өзіңнің айтсам деп ... ... ... ықыласпен, шабытпен аударылады. Бүкіл жүмысты нан табу қамына ғана
телімеу керек. Әсіресе, поэзия аудармасы ... түк ... ... ... бір ... ... отыруға болар, ал поэ-зияға «темір
график» дәрменсіз. Поэзия аудармасы үшін сез ... сез ... ... оған да ... ... ... НІираздың пәк сүлуын тәңіріме теңер ем, Бір меңіне Самарканд пен
Бүхараны берер ем.
О сақи дос, толтыра қүй! Жоқ қой ... ... ... ... ... кең ... тандырды ғой қара торы сүлулар: Бойдағы бар ... ала ... ... іңкәрімді хаса сүлу қаламқас, Зәру ме оған әдемілік
әшекейге белеген?
Қүштарлықтың қызулы отын ... ... ... ... болып Зылиха
оған, ұят қалды богеген.
Соксең де сен тілдеп мені, — тәуап етіп өзіңе, Гүл ... бал ... өбер ... ... тыңда саған айтқан ақыл — кеңесті, Көпті ... ... ... үлгі ... ем.
Шарап пенен әнге мае боп, дүние қамын ұмытшы: Бүл қу тірлік — тылсым
жұмбақ, оны ... мен ... ... ... ... ет те айта бер, Қүптан мезгіл шоқ жүлдыз
боп түрсын жайнап төбедені
ҒабОас ЖҰМАБАЕВ:
М. Ю. ... ... ... Н. А. ... ... ой» атты ... Самед. Вургунның «Баку — ... ... ... Хетагуровтың және басқа совет және ... ... ... ... ... де, өз ... де ... Олардың ішінде жүртқа үнағандары да, елеусіз қалғандары да ... ... ... аға буын ... екі ' ... да арқа
оүйедім. Өзіме көбірек үнайтын тәржімам — ... ... ... лебі ... де ... ... ... ой, дайын образдар болғанымен, мүлде жаңа шы-
ғарма жазып отырғандай шабыттанамын. ... ... ... ... ... ... ақын мен аудармашы ақынның өзара ақындық леп, екпін,
ой-таным ұқсастығы болғаны жөн. Ник. Тихонов ... ... ... деп әлі өкінемін. Өлеқ қүрылымы тым ауыр, әр жол, әр ... тым ... ... кісі ... Мен езім ... ... жеңіл, жүрекке жылы тиге-
нін» сүйем.
■ 3. ... ... ... ... ... жоқ менде, Жалт берді жүртым, жүбаныш
болар жоқ ... ... ... ұштығы жоқ қой достықтың, Үялас достар ұяттан
безіп кеткен бе...» деп ... ... ... ... ... Н. ... 1959 жылы ... тілінде жарық көрген «Ақын дауысы»
деген елеңін сәтсіз аударғанымды мойындаймын. Ол жайында кезінде ... ... ... болатын. Әсіресе «Полынадағы жексенбі» деген
елеңінің казакша нүсқаоы-на көңілім толмайды. Жасанды екендігі көрініп ... ... ... ... ... ... Асығыс, үқынсыз аударма.
Оған Николай Семеновичтің поэтикасын, ерекшелігін жете білмегендігім ... Өзім ... үш ... ... ең ... ... А. С. Пушкиннің «Я
пережил все свои желания...» деген өлеңі шығар деп ... Онда ... ... сілтеу байқалады. Ал, Хафиз ғазелін аудару маған көп қиындыкка
түсті. Оған екі себеп бар: ... ... ... білмеу; екіншіден,
аудар-мадан аудару әдетте сәтті шыға ... ол ... ... бірдей. Шығыс ақындарының ғазел, бәйіт, диван, мүшаллаларын
Калижан, Жақан, Қуандық ... сол ... ... мен поэзия канонынан
аз да болса хабары бар ақындарға тапсырған жен. Ал, ... ... өз ... ... ушін «ақ ... ... ... керек болар еді.
Бірақ онда бқырман қауымның көңілінен шықпау хаупі бар. ... ... ... ... «Орманшы да оянар», «Қашқын» поэмаларын
үшжолдық қазақша ұйқасқа (А-А-Б-А) салып аударған болатын.
Асылы, ... ... әр ... ... ерекшелігін (амплуа),
тәржіманың неғүрлым қазақша өлең болып, төгіліп құйылын тұруын қадаға-лаған
жөн. А. С. ПУШКИН
Ақ тілеуім қалды ... Азап ... ауыр ... ... ... ... ... сол қайғы-зардай
Қуыс кеуде кездердің. Дәл осылай суық шалған,
Қысқы ... ... ... ... бүтақта ұмыт қалған
Солды менің бар гүлім. Қалтырайды жапырақ.
ХАФИЗ
Түркі Шираз сүлуының бір.мең, бір көз қарасына Самарқан мен қосып берем
бүкіл ... ... ... ... ... жайды! Мәйші! Жүмақ панасында Рокнабад толқыны жоқ,
жоқ ... ... ... ... ... ... аласүра, Қашты елес, қашты егес,
көнбей шираз баласына.
Қүрсанғанмен біз міскіндер, оны қабыл аласың ба, ... ... ... ... жоқ таласуға.
Зылиха-Жүсіп ғашық болған қас қағымның арасында, Ақ пердесін ... ... ... ... ... да арзыдым мен, о жасаған, нанасың ба, ... ... сүлу ... ... ... оақытты жас, бір тілімді аласың ба,
Тура сөзге ашуланба, салар жолдың сараеына.
Ақылдымсып араласпа ... пен би ... Ол бір ... үға ... ... ... алқа тізіп, Хафиз, өзің жазасың ба, Барлық жұлдыз ... түн ... ... ... ... құлпырарсың, көтеріліп өртеңнен, Сарқылмайтын нәрлі суда
бәйшешек боп ертең сен. Ерніңе де тілім-тілім кеберсіген, ... Тиер ... ... үлпа ... нан. Карғыс атсын келгендерді емініп, Жалақтатып улы
тілін, ... ... ... ... болып еліңнің Мароккан мен жалдамаға
қақпасын. Салшы қүлақ! Жақшы шырақ, Көрші кан-қан ... Өрт ... ... арнап Испан тіккен кебінді. ... ... ... ... *Нан ... ... Алып келген көз жасын!
Әділбек АБАЙДІЛДАНОВ:
1. «Жазушы» баспасынан 1969 жылы ... ... ... ... аударуға катыстым. Онда ... Чили ... ... ... ... Лениндік сыйлықтың лауреаты Пабло
Неруда-ның және Неруда еаіне үстаз санаған, 1945 жылы ... ... ... ... ... ... ... Мексика
әдебиетініңклассигі саналатын Хуана Инес де ла Крустың олең жырларын
тәржімаладым.
Баспаның, ... ... ... ... ақында-рын
аударуға да ат салысып келемін.
Өз түсымнан Пушкиннің, Гейкенің, Есениннің елеңдерін ... ... оны ... үсынып көрген емеспін.
2. Аудармашылық тәжірибем туралы түбегейлі айналысып ... ... ... айта ... ... ... ойларыма келеек, бүл тел әдебиетімізді байытуға
себі ' тиіп қана ... ... ... ... өз ... ... да
пай-дасы тиетін қажет жүмыс.
3. Аударған дүниелерімнің ... ... ... ... ...... халық. Менің ұстанарым: аударып отырған ақынның өзін-дік
қол таңбасын ... ... ... Бүл ... сөзбе-сөз дәлдікті
мақсатетпеймін. Әлеңді оз бойыма сіңіріп, түп ... ... ... әрекет-тенемін.
4. Үсынылып отырған үш елеңді аударуда да осы ... ... ... үстандым. Оған қосарым: Пабло Неруданы аударуда озі сияқты ... ... бүл ақын ... ... ... ... етпейді. Өлец
сез-дерінің бірден түйсікке үратын оқыстық қасиетін сақтау керек.
А. С. ПУШКИН
Түгестім мұжып тілекті, Арман да енді тоқтаған. ... ... ... үміт жоқ ... ед ... кай күні, Семдірді менің гүлімді.
Талшық қып тек бір қайғыны, Тосамын соңғы күнімді.
Ысқырып дауыл, жүт аққан, Үскірік ... ... ... ... ... ... ... түрік қыз, жалғыз тамшы менің үшін,
жанарың үшін, жалын атқан тереңнен,
Самарқантты, тіпті керек ... ... ... ... ... ... қүй, ... бір түбіне дейін төңкеріп, Рокнабадтың
нәр суы, Мусалланың, бағы ... ... ... ... ... енді шыр ... елее пен ... маңырай тартты,
қозылардай, ағытылған көгеннен.
Саған біткен сүлулыққа таңдану тек — сыбаға,
Сол бір ғажап сүлулыққа
бояу, опа түк қоспайды дер ем ... ... от ... ... ... бет ... дал-дұл болғаиына сенер ме ең.
Жүбансам деп айтамын да,
жанға тыншу бола алмас
Қаншалықты тәтті сөздер
шықса дағы еремнен.
Өмір ... жас ... айту ... болмайды, Тәңірім тек сақтасын де тас
маңдайлы кереңнен.
Ым білмеген дым білмейді,
кейде соқыр даналар,
Сенің нәзік биіңнен де
мәңгілікті көрем мен.
Ғазелімнің ... алып ... ... — Тал сонда да бакьіт жүлдыз
жанар, Хафиз, төбеңнен.
Пабло НЕРУДА КАРҒЫС
Оу, Отан, ант ... есіп ... ... ... ... суда ... ... шөлдеп әбден,
Иан үшэды жапырақтап.
мароккалык,
басқа да жалдамшыға Есігіңді ашатын сәтті күткен, Қолына ... ... ... ... келгендерге қарғыс жаусын. Қарашы өзің шам үстап жарық
күнде. Қара жер мейлінше қанға бөккен, От мұжыған шашылып ... ... ... бүл ... ... терін төккен байкұс атам, Әкелген нан ... ... ... ... ... ... Сағди, Фаиз Ахмад, ... ... ... ... ... төрт ... бір жинақ, тағы басқа біраз ақыннан там-там аударғаным
бар.
2. Тәжірибемнің бар-жоғын ... ... ... ... деп: ... ... ақындарымның фрак, сюртук,
кафтанын;
сыпьгрып тастап, түйе жүн шапан кигізгенімді айтар ем.
Сәттілік деп: ... ... ... ... кездерімді айтам.
4. Ортаға осы үшін өлең аудармасының өзін ... С. ... ... ... ... ... енді ... Өкініш, азап —
алданьпп, Қуыс көкірек — сол қалды. ... ... желі үрын ... ... ... ... ... соңғы күнімді? Алғашқы суық жүтатқан
Жалаңаш ағаш, қалтырап Қалатын ... ... ... ... жапырақ...
ХАФИЗ
* * *
Түрік қызға берер ем Самарқанды, егер ол Бір жалт етіп ... ... да ... ... ... ... Түбі өлеміз, сол — қайғы, Мың жүмақтың ләззаты
бір жүтқандай ... ... ... — маған мәлім ол жағы: Түрік өстіп үшатын ... ... ... ... ... керек қып? Бір басылсын деген рой жүрек
байғүс ерепкіп.
Жүсіп көркі Зылиқаны қүмар еткен сияқты Жыртып ашқан қыз өзі ... ... ... өзі кещсін мықты алла — Соз уы да бал екен ... ... ... тірліктің жолы жайлы жәй кеңес: Бақьіты бар жаста өмір —
қазға ғой, қайғы емес.
Жүт шарапты, ... жүр — күнә ... сөз ... Данышпандар ашпаған
қараңғы ойды қозғама.
Шарап ішіп, жыр оқы — ... ... ... ... де, ... ... осы ... НЕРУДА
ҚАРҒЫС
Күл астынан гул боп осіп келесің, Олла, ОтаМ, гүлден ... сен ... ... ... ... Ытып шықты бір үзім нан. Сезем мен:
Қарғыс атар келгендерді балта ұстап, —
Көз сузгендерді әр тұстан.
Сәтті күтіп ... ... ... сорың менікінен қалыңдау.
Көтер шамды, жарандар,
Қанға бөккен топыраққа ... ... бор ғып ... қу сүйек,
От ойраны, керінгеннің үлесі —
Испания, міне, осы.
Қарғыс атсын: қан жүтқызып ... Нак ... көз жас ... Не ... мен ... ... ... «Абай жолы» эпопеясындағы фразеологизмдердің аудармадағы
көрінісі
Кодекс переводчика
А.А. Шмырева
«ОДА ... ... В ... ... ... истории литературы существуют стихотворения-символы, которые на
протяжении веков заставляют оглядываться на себя, снова и ... ... ... их. Таким стихотворением, на наш взгляд, ... ... ... ... даты ... «Оды ... Д.Китса. Исследователи его
творчества предполагают, что она написана, вероятно, в мае 1819 г. ... из пяти од (Ода ... Ода ... Ода ... вазе и ... Ода ... ... без сомнения, относится к вершинам
английской поэзии девятнадцатого ... ... ода к ... по ... ... своим предшественницам. В этих одах Китс обращается ... ... и ... ... ... ... ... творческой жизни. Каждая ода имеет свой композиционный стержень,
центральный образ-символ, который провоцирует лирического героя на спор ... ... «Оде ... Китс обращается к читателю на «ты», говоря ему о
меланхолии, он описывает состояние ... ... и ... свойственное
поэту. Меланхолия предстает в персонифицированном образе богини, ... ... ряду с ... ... Радости и Удовольствия в храме
Наслаждения, выразительно подчеркивая диалектическое ... ... ... нет, не ... ты в ... не ... / Ты ... корень, черствый,
ради яда»,— советует он человеку, желающему познать меланхолию. Бесконечное
упивание горем переходит в ...... ... и меланхолии там
уже нет места.
Находит он «меланхолию в вуали» в туманной зоне ... ... и ... где ... ... ощущается аромат утренней розы, где звучно плещется
соленая волна, с ... ... в ... и ... глаз пастельные тона и
пышные формы пионов.
По мнению критиков, «негативная способность» Китса проявилась в ... он ... от ... ... по отношению к хандре. Возражая
против ярко выраженной ... ... Китс все же ... что доля
грусти и уныния придает жизни ... ... Китс ... ... образ
«меланхолии в вуали» (“Veil’d Melancholy”).
«Ода Меланхолии» неоднократно переводилась на ... ... ... ... ... ... ... произведения: О. Чухонцев (1972),
И. Лихачев (1973), Я. Бергер (1974), Е. ... (1975), Г. ... ... ... В ... ... мы ставим цель сравнить
три варианта перевода этой оды: О.Чухонцева, И.Лихачева т Е.Витковского.
«Ода ... ... из трех ... в ... из которых по 10
строк. Рифмовка- abab-перекрестная, ... ... ... on ... no, go not to Lethe, neither ... ... for its ... wine; Nor suffer thy pale
forehead to be kiss’d
By nightshade, ruby grape of Proserpine;
Make not your rosary of yew-berries,
Nor let the beetle, nor the ... ... mournful Psyche, nor the downy ... partner in your ... ... shade to shade will come too ... drown the wakeful anguish of the soul.
Вот как ... ... ... в ... ... ... полностью сохраняется переводчиком, а также особенности
авторской рифмовки:
Нет, нет, не торопитесь к Лете ... ... ... ягод в час ... искушайте рот ваш белладонной,
Рубиновою гроздью Прозерпины;
Не теребите тисовые четки,
Пускай мертвоголовка не вспорхнет
Психеей вашей, пусть сова слепая 
Не будет ... ... ... ... тень за ... все равно придет
Так мощно, что потонет скорбь живая.
Эта строфа передана пятистопным ямбом. Однако в переводе ... ... ... с ... в то ... как в оригинале только
мужская рифма. Кроме того, О.Чухонцев добавил ... ... ... «downy ... сова, в переводе «сова слепая». ... не ... ... в ... зато в русском варианте появилась
мертвоголовка, которая скорее всего заменила словосочетание ... ... ... ... «ruby grape of ... ... ... «рубиновая гроздь Прозерпины».
В переводе Андрея Лихачева также ... ... ... нет, не жаждай Леты, и корней,
Точащих яд, не выжимай на вина,
И белладонне к бледности твоей
Не дай прильнуть лозою Прозерпины.
Из ягод ... ... не ... ... ни ... ни ... ночная
Твоей Психеи места не займет,
Ни филин – собеседника души!
Лишь тень на тень наложишь, сам не зная,
 И жар ... в душе ... ... ... ... ... и женскую рифму, и также, как и
О.Чухонцев ... эту ... ... ... ... в переводе
А.Лихачева исчезают почти все авторские эпитеты: «ruby grape of Proserpine»-
рубиновый ... ... ... wine» - ядовитое вино, «pale
forehead»- бледный лоб, «mournful Psyche»- ... ... ... «Nor ... beetle, nor the death-moth be» передается словами ... ни ... ни ... ... О.Чухонцев предпочел слово
«мертвоголовка», но при этом оба переводчика, несмотря на ... ... ... дали ... ... этой ... один перевод этой оды был сделан Е.Витковским. Надо сказать, что
это один из самых известных ... ... ... ... ... ... Е.
Витковского звучит так:
Не выжимай из волчьих ягод яда,
Не испивай из Леты ни ... ... для тебя не ... из трав дурманящих венка;
 Для четок не бери у тиса ... ... ... ... Психее
Ночною бабочкой, пускай сова
Тебя не кличет и пускай не лягут
Над тенью тени, став еще темнее, -
Печаль твоя останется ... тоже ... эту ... пятистопным ямбом. Десять строк,
как и в оригинале. Все ключевые образы и ... ... ... ... ... ... как ... Е.Витковский не
использует. Кроме того первая строка оды «NO, no, go not to Lethe, ... в ... есть ... отрицание, максимально точно переданная
предыдущими переводчиками, не сохраняется ... ... ... ... ... первой строки этой оды, выполненные ... ... ... ... |перевод |перевод |
|Ode on ... ... ... ... ... | ...... |Ратнер |
|NO, no, go |Нет, нет, не |Нет, нет, |Не выжимай |Нет, не |Нет, ... to ... к |не ... |из ... ... в ... не ... |Лете сонной, |Леты, и |ягод яда ... не ... ... | ... | ... |зря ... | | | | | ... ... все переводчики, за исключением Е.Витковского, старались
сохранить двойное отрицание первой строки, ведь в этом был ... ... ... ... ... ... ... Keats, Ode on|перевод Олега |перевод Андрея |перевод Е. |перевод ... ... ... ... ... |
| | | | ... ... shade to shade|Ведь тень за | Лишь тень на | Над ... | Не то ... come too ... все ... ... ... ... став |сомкнется |
|drowsily, ... |сам не ... |еще ... ... ... drown the |Так мощно, что |И жар тоски в |- Печаль твоя|невзначай ... anguish ... ... |душе твоей |останется |И ... ... soul. ... ... |мертва ... |
| | | | ... ... наш ... ... неудачный перевод этой строки сделан Е.Витковским.
Не очень ясно выражена мысль, первое предложение слабо ... со ... ... ... что ... «drown the wakeful anguish of the ... смог ... передать ни один переводчик. Но максимально приближен к
оригиналу, на наш взгляд, перевод О.Чухонцева. Аксюморон ... ... на наш ... весьма точно соответствует стилю и настроению
стихотворения Д.Китса, в то время как словосочетание А.Лихачева «жар ... и ... ... ... (М.Новикова), «мертвая печаль»
(Е.Витковский) - довольно затёртые словосочетания, они не ... ... ... ... ... ... оды Китс ... о «месте правления»
меланхолии, способах ее проникновения в душу. Он ... ... ... ... ... оды ... в ... звучит так:
She dwells with Beauty—Beauty that must die;
 And Joy, whose hand is ever at his ... adieu; and aching Pleasure ... to poison while the ... ... in the very temple of ... Melancholy has her sovran shrine,
 Though seen of none save him whose strenuous tongue
Can burst Joy’s grape against his palate ... soul shall taste the sadness of her ... be among her cloudy trophies ... ... ... строфы О.Чухонцева:
Прекрасная, печаль во всем, что смертно,
И поцелуй воздушный не устанет,
Слетая с ... ... ... ... рот ... тянет.
Ах, здесь и в этом храме наслажденья
Она имеет жертвенник — и правит,
Хотя ее увидит только тот,
Кто языком напрягшимся раздавит
Гроздь ... — и в ... ... ... приумножит счет.
В первой строфе Д.Китс использует словосочетание ... ... ... воспроизвести на русском языке. Ни один переводчик
не стал искать русского подобия «Beauty-Beauty», а все ... ... ... ... «Temple of ... ... переводит как «храм наслаждения», а за ним и все ... ... «sovran shrine» он ... как ... то ... как Е.Витковский переводит его как «алтарь», что на наш
взгляд, ... ... ... ... вот последняя строфа оды Д.Китса в переводе И.Лихачева:
С Красой – но тленною – она живет;
С Веселостью – ... на ... к ... и с ... чей ... пригубишь – и найдешь страданье.
Да, Меланхолии алтарь стоит
Во ... ... ... зрим тому, кто раздавить сумеет
Плод Радости на нёбе утонченном:
 Ее печали власть душа вкусит
 И перейдет навек в ее ... ... ... многие авторские эпитеты утрачены в переводе:
«Joy’s grape», «strenuous tongue», «aching Pleasure».А ведь ... ... ... и ... ... стиль Д.Китса.
Е.Витковский при переводе последней строфы тоже ... ... Вот его ... ... ... с ... ... Весельем, чьи уста всегда твердят
Свое "прощай", и с Радостью скорбящей,
Чей нектар должен обратиться в яд, ... ... ... ... алтарем во храме Наслаждений,
Увидеть их способен только тот,
 Чей несравненно утонченный ... ... ... ... во владенья скорби перейдет.
Авторское настроение передано Е.Витковским довольно точно. Но многие
образы исчезли. ... ... ... «be among her cloudy ... ... не ... отражения в переводе, а ведь она ... и ... наш ... ни один переводчик в полной мере не воссоздал уникальный
стиль оды ... В этой оде есть ... ... ... и
живописность, зрительная осязаемость образов, метафоричность, ей присуще
обилие выразительных, красочных деталей. Все ... ... ... но ... проигнорировали авторские эпитеты, метафоры. Кроме того, ни
один вариант перевода этой оды, на наш ... не ... ... Но нам ... ... ... ... О.Чухонцева, он
максимально приближен к ... и в ... ... ... ... передать стиль Д.Китса.
_____________________
1. Дьяконова Н.Я. Китс и его ... М.: ... 1973.— 198 ... ... А. А. ... В кн.: Елистратова А. А. Наследие английского
романтизма и современность, М., 1960, с. 431—493.
3. Джон Китс // ... ... ... – М.: ... 1975. – ... (5б204).
4. Китс Джон, Лирика. (Сокровища лирической поэзии) - М.: 1979. - 158 ... ... ... ... ... ... БАС ШИРЕГІ)
«Түрік жаһаттастығы» деген ұғымды біздің ғылыми айналымға түсірген
қаламгер – Мұхтар Әуезов. Оның мағынасы – ... ... пен ... ... ... ... ... дегенге келеді. Түркия танзиматтары
(ХIХ ғасыр) мен жас түрiктер қозғалысы (ХХ ... ... ... ... ... жәдитшiлдiгi, тiптi Стамбұлды әлемге танытқан
Ататүрiк реформасы өз дәрежесiнде шықпас едi, ... ... ... ... ... ... ... ағартушылық пен инерциялы ағартушылықтың
тоғысар тұсында зерделенуiнiң бiрнеше себебi бар. ... ... ... ... ... ... және оған ... төңкерiс
тұсында дiнi, тiлi, тарихы ортақ түрiк халықтары бiрi-бiрiнiң ... ... ... ... 1917 жылы Түркiстан автономиясы өзбек
аумағы болып есептелетiн Қоқан қаласында ... ... ... ... ... ... ... Бұқара жақта бұрқ еткен жаңа метрополияға
қарсы бас көтеруге (басмашылар қозғалысы) Түркия, Қазақстан, Башқұртстан,
Татарстан, ... ... ... ... ... ... деректер басмашылар қозғалысына Алаш арыстары (Ахмет, ... ... ... ... ... ... Рысқұлов) тiлеуқор
болғанын дәлелдейдi. Оған Түркия ... ... ... ... ... арттыра түседi. Екiншiден, түрiктiк ағартушылықтың әсерi
екi жаққа ... ... ... ... мен жас ... ... алса, Ресей жағдайына сәйкес жасалынған И.Гаспринский
және оның мұрагерлерi (олар тек бiр ... ... жоқ) ... ... пiкiрлестерi бiраз нәрсе үйрендi. Ататүрiктiң ... ... ... ... – Түркияны жаудан қорғаудың амалы
ғана емес, кеңеске басыбайлы ... ... ... бажайлағаны,
Т.Рысқұлов тарапынан көтерiлген Түркiстан ... ... едi. ... 20-жылдары әдебиетте Шығыстың жарқын
жұлдыздары деңгейiне көтерiлген қазақ Мағжан Жұмабайұлы, ... ... ... ... қырғыз Қасым Тыныстанов, Садық Карачев, татар Такташ,
Бурнаш, Кави Наджми, әзiрбайжан Тахир, Зергяр, Мехди ... ... ... т.б. ... ... өр шағын еске алып
рухтанды, Түркия мен Шығыс Батыстың ... ... ... ... ... ... ... Бұлар оны кеңестiк идеология ... ... ... ол ... әлi ... едi. Сондықтан түрiк
рухындағы өлеңдер бақай есеппен хатталып, тартпаға салынды.
Түрiк ағартушылығын және қиын ... ... ... пайда
болған түрiк халықтарының рухани бiрлiгiн алаш ... ... бiз ... ғалым И.С.Брагинскийдiңң мына пiкiрiн басшылыққа
аламыз: “Ұлттық ағартушылық әдебиеттер - қайсыбiр ... ... ... ... ... ... нақты-ұлттық көрiнiстегi белгiлi
бiр әдебиет түрi болып ... /1, 314/. ... ... ... ... ... деген ұғым тумайды. Ол жасанды
бiрлiкке ... ... ... ... ... ... Көшiре де алмайды. Әр ұлттың өз тарихы, өз тағдыры бар.
Сонымен бiрге ... (100 ... ... ... болуы да мүмкiн.
И.С.Брагинский жалпы ұлттық ағартушылық ... ... алты ... ... ... ... ... және ұлттық мәдениеттердiң өзара
қатынасымен байланыстағы әлеуметтiк-тарихи факторлардың әсерiне сәйкес
дамитындығы.
2. Әдебиетте ... ... ... ... ... ... Әлеуметтiк жаңғыруларға қатысты проблемаларды шешуде Ақылдың биiк
мәнге ие болатындығы.
4. Ескiмен күрес ... жаңа ... ... орнатуға
талаптанатын тұлғаның көркем концепциясы байқалатындығы.
5. Ағартушылар лагерiнде идеологиялық және дүниетанымдық жiктiң көрiнiс
беретiндiгi.
6. Ұлттың ... өсiп, оның ... мен даму ... ... деңгейiне сәйкес келетiндiгi /1, 314/.
Бiз ғалымның бұл қорытындысын толығымен қуаттаймыз. Сонымен бiрге
қосымша ... ... ... ... ... ... ... аса күштi мәнге ие дiн факторын И.С.Брагинский бiлмедi емес.
Бiздiңше, ғалым оны “ұлттық мәдениеттер” ... ... ... Дей ... дiн ... жеке ... ... енуi жөн едi
деп санаймыз. Мәселеге бiрыңғай Батыс ағартушылығы тұрғысынан ... ... әсер ... дiн ... ... ... бiр
мысқал да кем емес едi. Қайта олар бiрiн-бiрi толықтырды, дiн – жетекшi,
мәдениет – жетiлдiрушi ... ие ... дей ... ... бұл ... ... ... бiрдей көрiнбедi. Мысалға қазақ пен татар ... ... ... дiн ... ... қуат ала
алмады. Алаштың бастапқы ағартушылығына орыс әсерi мықты болды, ал негiзгi
ағартушылығы ... ... ... ... ... ... ... арасында дiн рөлiн жоғары қоюшылар (Шәкәрiм,
Ғұмар, т.б.) болды. Татар ... ... ... ... бұл ... ... көңiл аударды. Жәдитшiлдiктi бастаған осы ұлт ... ... ... ... ұғымды ойлап тапты. Ыждағатшыл,
дiндар әл-Маржани iлiмi Қазандық зиялылардың көшбасшы идеясын толықтырды.
Айрықша әдебиетаралық бiрлiктер проблемасын ... ... ... ... ... (ол ... ... аралығында осы мәселеге арналған
5 ғылыми жинақтың ... ... ... ... ... ... ... “Қазiргi шақта ұлттық әдебиет - әдебиетаралық процестiң
жолын көрсететiн категория функциясын атқарады. Сондай-ақ ол бұл процестiң
тарихи кезеңдерi мен ... ... ... ... осы фактыны
бұрмалай алмайды: қайта ол мұны талдау нысаны етуi қажет”,-деп жазады /2,
14/. ... ... ... жiтi ... ... Оның ... процестi зерделеуде анықтаушы да, әлеуеттi де күш - ұлт
әдебиетiнiң контексi. ... ... ... ... терминдi қолданады. Мұнымен ол бiр мемлекет iшiндегi ... ... ... ... ... ... қатысушы өзбек ғалымы Э.Каримов ... ... ... ... ... ... әдебиетi –
ауқымды аймақтағы көркемдiк ... ... ... ... ... ... жанды бiр бөлiгi. Түркiстан, Қырым,
Қапқаз сырты, Едiл бойы түрiктiлдi әдебиеттерiнiң ортақ типологиялық ... ... ... Бұл ... ... ... ... тiлдiк, дiни, философиялық, мемлекеттiк факторлар құрайды” ... ... ... ... ... қорытынды:
1. ұлт әдебиетiнiң белгiлi бiр кездегi өрiсi, бағдары өз iшiнен (әдеби
мұралардан) көрiнедi;
2. типологиялық сипаттың ортақтығын нақты ... ... ... ... ... басқа мемлекеттердегi (мысалы, ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
өттi. ґйткенi бұл ел басыбайлы емес болатын. Олардың ... ... аса ... ... бұл ... ... де, құлдырады да. Алып
империя да болды, ... та кете ... ... ... асығы
алшысынан тұрған кезеңi – ХIV-ХVII ғасырлар. Бұл кезде Батыс пен ... ... ... ... ... ... ... хандығы құрылар шақта,
ол әйгiлi Византияны ... (1453). Бұл ... ... ұғымдағы Үрiм –
христиан әлемiндегi рәмiзге баланған жер болатын. Алып империяны ... ... ... оңай ... ХVII ... ... бастап Осман
империясында сетiнеу байқалды. Оның қоластындағы елдер бiрiгiп, ... ... ... ... ... басы ... елiн дамытудың
орнына – оның керi кетуiне себепшi болған османлының билеушi топтары бiрте-
бiрте ата-бабасының жауынгерлiгi арқасында жаулап ... ... ... ... ... ... да ... Бiр сөзбен айтқанда,
Османлының ХVIII ғасырдағы әлсiреуi ... көз ... ... сұраған” болды. Осындай қиындық ... ... ... ... ... ... ... жүруiне ел басы –
сұлтандардың өзi мүдделi ... ХVIII ... соңы мен ХIХ ... ... ... ... ... реформалар жүрдi. Мұның
алғашқы нәтижесi ХIХ ғасырдың 30-жылдары ғана ... ... ... – түрiктiң танзимат қозғалысы едi. Танзимат сөзiнiң түбiрi ... Ол ... ... салу”, “тәртiпке келтiру” деген мағына бередi
/4, 848/.
ХIХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... қозғалысын түрiктанушылардың бiрi жалпы тұтас ... ... /5, 7/, ендi бiрi екi ... ... ... /6, ... Х.Кямилев былай деп жазады: “Танзимат кезеңiнде (ХIХ ... ... ... ... аударма шығармалармен де, түпнұсқа шығармалармен де
байиды. ... ... ... сыни тұрғыдан игерiледi, халық
әдебиетiнiң ... ... ... ... ... ... /5, 7/. Бұл ... танзимат мазмұнының
ХХ ғасыр басындағы қазақ ағартушылығының мазмұнына ұқсайтынын аңғару қиынға
соқпайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... екi кезеңнен тұрады. 40-50 жылдардағы бiрiншi
кезеңдегi билiк басындағы алысты ... ... ... империясының
күйреуiн болдырмау үшiн реформа бастайды. 50-70 ... ... ... комитетi (Француз Академиясы үлгiсiнде), кiтапхана, театр,
университет ашылады. ... ... ... ... “Жергiлiктi ғұрыпқа
ыңғайланған” аудармалар туады. Буржуазия идеологиясын қалыптастырушы ... ... ... 1865 жылы “Жаңа османлы” атты жасырын саяси ұйым
құрылады. Сол кездегi ... ... ... бұл ұйым ... ... ... – конституциялық монархия етпек болды. Олар феодалдық
абсолютизм түрiктi жауға алдыратынын сездi. Түркия ... ... келе ... ... ретте түрiк танзиматтары ел рухын көтеретiн ислам
дiнiне иек артты. Сонымен бiрге олар тәуелсiздiктi қорғау мен дiни ... ... ... концепциясымен ұштастырғысы келдi. “Жаңа
османлы” қозғалысының рухани көсемдерi – жаңа түрiк әдебиетiнiң ... ... ... ... ... ... т.б. ... көрсетедi
/6, 601/.
Осы шақта Түркия тағдырында мынандай күрделi жағдай байқалды: ол ... өзге ... ... ... ... ... жағынан бiртiндеп
оның бодандығынан құтылған ... ... ... бастаған мемлекеттер
(Англия, Франция, т.б.) өзiне (түрiкке) колонизация қаупiн төндiрдi. Әрине,
бодандықтың аты – ... ... жұрт ... ... ... Бiз ... Түркия және оның отарланған елдерi; Ресей империясы және Түркияның
отарлаған славян елдерi; Ресей және оның ... ... ... тарихы
тұрғысынан аз-кем саралағанды жөн көремiз. Себебi отаршылдық проблемасы бiз
үшiн аса дiлгiр болып есептеледi.
Дунай княздiктерi әдебиетiн ... ... ... ... босануға деген талпыныс жалпыхалықтық сезiмдi құрады. Ол сезiм
“жергiлiктi патриотизмнен” де, ... ... да ... тұрды”,-деп
жазып /7, 232/, 1901 жылы “Румын әдебиетiнiң тарихы” атты ... ... ... мынандай үзiндi келтiредi: “Ол кездегi (яғни,
отарлық кезiндегi – Д.Қ.) қоғам да, бiлiм де, әдебиет те әдеби және ... ... ... ... бар ... ... ... үшiн жарыққа шықты”.
Әлбетте, осы тұжырымды отаршылдық езгiсiне түскен ... ел ... ... хақында айтуға болады деп санаймыз.
Хорват әдебиетi тарихын қарастырған зерттеушi А.В.Данилова осы ұлттың
“халық тiлiнде” ... ... ана ... Эзоп ... ... ... шығармашылығын зерделей келiп, оның ... ... ... ... ... елiнiң езгiде
жүргенiнiң себебiн көбiне имансыз қандастарынан көрiптi. Ол түрiктерге
қатысты төмендегiше ... ... ... ... бар,
Олар өздерiне не керек екенiн бiледi.
Бұларда мынандай ... ... ... көп ... /8, ... ... ... елдердiң бар ақыны осылай жазды деу, ... ... ... ... ... де ... ... кете
алмаймыз.
Ресей 1739 жылы Түрiк қолындағы Азов пен Запорожьенi қайта жаулап алды
(қайтарып алды). Бiрақ ол 1854-55 ... ... ... жеңiлдi. Бұл
шақта бiраз славян ұлттары әлi Осман империясына бағынатын. Ендi ... ... ... ... ... Осы мәселеде Ресей
зиялылары бiр пiкiрге келмедi. Л.Н.Толстой: ... ... ... ... Сол ... болса едi”,-десе, Ф.М.Достоевский: “Ресей славяндарды
ұмытпау керек. Түрiк – ... ата ... Олар ... ... ... ... ... /9/. Толстой адамгершiлiк жағында
болса, Достоевский ашық славянофильдiгiн мойындады. Соңғы ... ... да ... деп ... Алайда әлем таныған осы қаламгер Ресейдiң
Азия мен Қапқаз бағытындағы экспансиясы кезiнде орыс әскерилерi ... ... ... ... ... сұмдықтарды аузына да
алмады. Оның ... ... ... оған ... Тiптi ... ... оқиғаны Англия министрi айтқанда, Достоевский еш дәлел келтiрместен:
“Олай болуы ... ... ... ... де ... оған ... ... /9, 151/.
Ф.М.Достоевский – орыстың ұлы жазушысы. Бұл анықтама ... ... ... ... сөзiмен айтқанда: “Ол – дiндар адам едi,
сонымен бiрге еркiн ойшыл да, iрi суреткер де едi” /10, 44/. ... ... ... ... ... ... дәлелдейдi. Ол:
“Достоевскийдiң публицистикада дамытқан “төл тамырлық” идеологиясы, ... оның ... ... адам туралы аңсарларына қайшы
келедi”,-деп жазады /11, 232/.
Мақалаларында түрiктi ... ... деп ... ... ... көрген осы жазушының ғұмырбаянында қазаққа қатысты ... бар. Ол ... ... өкiлi Шоқанмен хат жазысып тұрған
(1859-60 ... ... ... ол: “Сiз ... өз ... (яғни,
Ресейге – Д.Қ.) аса пайдалы етiп қалыптастыра алар едiңiз. Мысалы, Ресейге
қатысты дала ... ... – Д.Қ.) ... не, оның маңызы және сiздiң
халқыңыз – осылар туралы ой толғау ұлы мақсат, ... iс емес пе …” ... /12, 65/. ... осы хат – ... ... ... халқыңызға пайда келтiре берiңiз” деген хаттарымен
мазмұндас. Жалғыз ғана ... ... ... ... ... жазушы
“сұлулық рухы славянда (христианда) бар, бусурман адам ... десе ... ... деп ... ал ... ... ... дамуының
кепiлi – бiр дiн, бiр тiл” деген концепцияны ашық ұстанды. Шындап келгенде,
бұл формалық қана ... ... ... ... тұруға тиiс жай: алаш зиялылары оқта-текте Достоевскийдi
“еске алып ... ... ... ... ... ... ... былай дейдi: “Атақты жазушы Достоевский айтады:
“жалпы дүниенiң ... ... ... ... еншiсiне тиiптi. Тентiреме
орысқа қашан бақыт тапқанша тыныштық жоқ” деп. Сол айтқаны осы күнi ... ... бұл ... ... С.Садуақасұлының “Сәрсенбек” романындағы
кейiпкерлер диалогын оқып көрелiк: “Ал, Қабдеш болса, көптен мазалап жүрген
жайды ... ... ... ойың ... Сәрсенбек, түрiктер жеңе ме? - дедi.
- Әрине, түрiк жеңедi. ... ... деу – ... ... ... орыс жұртының түрiк дегенде жыны бар. Былтыр түрiктер соғыс
ашқанда, школдағы балалар менi “түрiк, түрiк” деп қыр ... ... ... ... жыны ... қайтсiн? Орыстың ең адамы дегеннiң бiрi –
Достоевский. Оның өзi түрiк соғысы уақытында түрiкке қарсы жарнама ... күнi ... ... ... ... Стамболдың маңына бара
алмайтынына иманым кәмiл,-дедi Сәрсенбек” /14, 110/. ... ... ... тақырыбына қатысты мынандай қорытындылар жасауға ... адам ... ... ... ... да, әуелi пенде,
пендешiлiктiң биiк атауы – субъективизм; екiншiден, ... ... ... ... адам ... ... ... жеткiзе
алғанмен, өмiрлiк позициясы ... ... кем ... ... ... шытырман прозасы оның ... ... ... ... ғажап емес. Қалай дегенде Ф.М.Достоевский – орыс
шындығына сәйкес , байыпталуға тиiс күрделi де iрi ... ... және оның ... мәселесiне келсек, жоғарыдағы фактiлерден
көрiнгендей, орыс зиялылары империя қоластындағы ... ... ... ... көқараспен назар сала алмады. Еуропа бiрлiгiне қарсы және
Шығыс ... ... ... ... үшiн олар ... бiрлестiгi
мәселесiн көтере бастады. Константинопольдi (Стамбұл) ... етiп, ... құру ... ... ... көтерушi Н.Я.Данилевский “Ресей және
Еуропа” атты ... ... күш ... бiр ... ... арқылы сiңiруге болатынын жазады /15, 305/. Тiптi көп оқымыстыдан
бөлекше ойлайтын Н.Бердяевтiң өзi бұл ... ... ... адамзат
үйлесiмдiлiгiне қайшы пiкiр айтты. Ол: ... дiнi ... ... ... жылжытты. Ол - әлемдiк қозғалыстардың түйiсер нүктесi, ол
Шығыстан Батысқа қарай қозғалады, ол күннiң жылжығаны секiлдi. Оның соңынан
әлем ... ... Әлем ... түпкiлiктi Шығыстан Батысқа ауысады.
Адамзат тарихының алғашқы бетiн ашқан, ұлы мәдениеттердi жасаған, бар ... ... ... атанған Шығыс халықтары әлем тарихынан түсiп қалады.
...Шығыс христиан болмай тұрғандықтан әлемдiк ... ... ... христиан дiнiн қабылдамаған халықтары әлем ... ... ... ...Христиан дiнiне кiрмегендер және оның соңынан жүрмегендер
тарихи халық болудан қалады. Бұл ... ендi ... ... деген сөз
емес. …Дүниежүзiлiк соғыс Шығысты әлем тарихы ағымына кiргiзуi мүмкiн”,-деп
жазды /16, 96/. Әрине, бұл ... ... ... ... дiнге
айрықша акцент қояды. Бiрақ мұнда да түйiн бiр: Адамзаттың “күрт дамуына”
Шығыс кедергi, өйткенi онда ... көп. ... пен ... “миссиясы”
–адамзатты бақытты ету.
Жоғарыдағы Н.Данилевский мен Н.Бердяев ойларының қателiгiн көрсететiн
көп дәлел келтiруге болады. Бiрақ ең әдiл ... - ... ... ... оқымыстылар ақиқаттың ең қарапайым амалы – сынап отырған халықтың адамы
(бәлкiм, оқымыстысы) орнына ... ... ... ... ... дер едiк. ... Бердяев жиi айтатын “эллин мәдениетi” Шығысқа да
әсер еткен. Мұсылмандық Шығыс ол мәдениеттi бiраз ... ... ол ... тастап барып сiңiрмедi, - мұсылман болып сiңiрдi. Бұл - Әбу
Насыр әл-Фарабилер дәуiрiнiң шындығы.
Ал, мұсылмандық Шығысқа, яки ... ... ... ... ... ...... Афғани мен Абдоның идеялары їәм Түркиядағы
оянулар едi. Бiздiң Көкбай ақынның “Абай ... ... ... ... едi” дегенi /17, 114/ - осы идеялар болатын. Бұл мұраттың мәнiсi:
мұсылман халықтарын жаңа заманға сай ... оның ... мен ... өнерiн әлемдiк деңгейге көтеру, ... ... ... ... ... ... үмбетiне де ортақ ... ... ... қол ... (яғни, агрессия, колониализм жолымен емес)
iштей ... даму ... ... ... – осы бағыттағы алғашқы қадамдардың бiрi.
Басқа түрiк халықтарына (мысалы, Ресей империясындағы түрiктер) қарағанда
Түркияда танзимат-ағартушылардың тез ... сөз жоқ, бұл ... ... ... Танзиматтар қазақтағы Ш.Уәлиханов, татардағы
Х.Фаизханов, әзiрбайжандағы М.Ф.Ахундов, өзбектегi А.Дониш, т.б. сынды ... ... ... ... ... ... ... газет-журнал
шығару байқалды. Сонымен бiрге танзиматтар өркендi ағартушылықтың алғышарты
– ана ... ... ... ... ... Бұл ... танзиматтар
Ресей империясының түрiк халықтарындағы негiзгi ағартушылық (бiздiң
анықтамамыз) ... ... ... ... те, олардың қайсыбiр
бастамашылдығы бiздердегi бастапқы ағартушылардың iс-әрекетiмен орайлас.
Жаңа түрiк әдебиетiн “Жаңа османлы” ұйымына топтасқандар жасады. ... ... ... ... ... (1840-1888), Абдулхамид Зия-паша
(1825-1880), Абдулхақ Хамид (1852-1937), Шемсеттин Сами-бей (1850-1904),
Абуззи Тевфик (1848-1913), ... ... ... ... ... ... ... Сезаи (1858-1936), т.б. /6/.
Түркияның бақытты келешегi үшiн бiр жағадан – бас, бiр жеңнен қол
шығарған ... ... ... ... iс пен ... iске ... көзқараспен
қарады. Әдебиет елдi оятатын, ағартатын, жаңа ... алып ... ... ... ... Осы ... “Жаңа османлыны” қазақтың 1914 жылы Омбыда
дүниеге келген ... ... ...... ... Бұл ұйым да ... ... дамыту” мәселесiнде әдебиетке
сүйенгенi мәлiм.
Танзимат көсемi Ибрагим ... 1860 жылы ... ... рет ... ... Ол - “Тержюман-и ахуал” (Ахуалды түсiндiрушi) газетi ... ... ... “Тасфири-и эфкяр” (Пiкiрдi тәспiрлеу) “Межмуаи фюнун”
(Бiлiм), “Мират” (Айна) газеттерiн ... ...... ... ... маңызды және көп iске
iзашар басылым едi. ґйткенi ол ... ... ... ... ... ... ұлттық мерзiмдi басылымдардың шығуына мұрындық болды
/18, 22-23/. “Тержюман-и ахуал” газетi шекпенiнен шыққан ... ... ... ... сан ... ... ... қарап, түрiк
зиялыларының iзгi арманын түйсiну қиынға соқпайды. ... ... ... туы”, “Ұран”, “Жас азамат”, “Абай”, “Садақ”, “Балапан”,
т.б. газет-журналдарының атауы секiлдi, ұлт ... ... ... ... ... “Бисирет” (Ақыл-парасат), “Асыр” (Ғасыр),
“Ибрет” ... ... ... ... ... ... (Келешек),
“Османлы”, “Шарқ” (Шығыс), т.б.
Танзиматтар бiр ... (1839 жылы 3 ... ... ... ... жол ... ... (министр) Мұстафа Решид-паша сынды
қайраткерлер толастамаса деп армандады. Бұл министр қаншама жас түрiктi
шетелге ... ... ... жаңа ... орта оқу орны –
“рюшдиенi” ... соң ... ... ... ... бiлiмiн
көтердi, немесе елшiлiктерде қызмет жасады /18, 15-16/.
Орыс ... ... ... ... I Петр ... ода
жазғаны секiлдi, И.Шинаси де М.Решид-пашаға өлең арнады.
Оlmus insana taassup bir unulmaz ... tedbirin ile kultulur ondan ... ... ... /19, 29/. ... қазақшасы:
Надандық бiр оңалмас дертiмiз едi,
Сенiң дер кездегi шараңмен
милләт дертiнен айығып отыр.
Ресейге ағару мен мәдениет ... ... Петр ... ... М.Ломоносов:
Каков ты промыслом в сей день произведен,
Для ... наук в ... ... музы моей твой век ... ... ... счастия продли, продли, о боже,-
деп жазады /20, 134/. Бiр сөзбен ... орыс ... осы ... ... деп жаратқанға жалбарынады.
Аталған елдердiң тарихи жағдайларымен байланыста ... да, ... де ... ... ... табиғи (шын
сезiмнен туған) болып шығады. Дәл осы жайды С.Торайғырұлының “Таныстыру”
поэмасындағы алаш қайраткерлерiне берген ... және 1917 жылы ... ... осы ұлы ... ... ... көремiз.
Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы хақында ақын:
Кешегi қара күнде болмап па едi,
Бiрi күн, бiрi шолпан, бiрi ... ... кеше кiм бар ... үшiн шам ... ... майын,-
десе /21, 147/, Алаш көсемi Әлиханға арнаған өлеңiнде:
Көш бастаған ... ... ... көрiп шерiмiз.
…Алаш туын қолға алған,
Қараңғыда жол салған,
Арыстаным, келiңiз!-
деп жазады /22, 152/.
Бiрақ қадiрленуi ұқсас осы үш ұлт ... ... ... ... ... ... едi. Решид-паша тәуелсiз Осман империясының министрi,
I Петр Ресей империясының ... ... ... ... саяси
қуғынындағы қайраткерi болатын. Министрдiң қарсыласы көп, патшаның өз еркi
өзiнде, қуғындағы ... хұқы ... ... ... жолы ... ... кiмге ауыр жол бұйыртқаны түсiнiктi.
Сонымен, танзимат түрiктiң жаңа әдебиетiнiң тұсауын ... Ал ... ... ... ... Бұл сұраққа жауапты бiз И.В.Боролина
еңбегiнен табамыз. Ғалым: ... ... ... ... ... онда ... сентиментализм және романтизм бағыттары
бiр мезгiлде қатар көрiндi. Ал, жетекшi көркемдiк тәсiл – ... ... ... /6, 604/. Егер мән бере ... ХХ ғасырдың бас ширегiнде қазақ
әдебиетi де Түркия әдебиетiндегi тенденцияны бастан кешiрдi. Бұл туралы 20-
жылдары ... ... т.б. ... ... ... ... “Қазақ әдебиетiнiң қазiргi дәуiрi” атты еңбегiнде Мұхтар: ... ... ... қатарға кiрерлiк әдебиет болғандығын көрсететiн
сыршылдық-романтизм дәуiрi болады”,-дейдi /23, 233/. Бұл ... ... ... туралы айтып тұрғаны түсiнiктi. Бiздiңше, дәл осындай жағдай
Ресейге ... ... ... ... көбiнде болды.
Бұл шақта түрiкте аударма кең өрiс алды. Мысалы, И.Шинаси – ... ... ... ... ... – Руссо, Монтескье, Вольней;
А.Зия-паша – Мольер, Руссо, Вольтер; А.Хамид – Гюго, Мюссе; ... ... Э. Сю, Поль де Кока ... ана ... ... ... ... ғалым Х.Кямилев: “Түрiк ағартушылары Шығыстағы ағартушылар секiлдi,
аударған шығармаларына “төл ... ... ... ... 40/. ... ... бiзде де аударманы “қазақыландыру” (шартты
атау) дәстүрi болды. Мұны Абайдан ... ... ... ... ... дейiнгi ... ... ... ... бұл ... ... ... бiрыңғай “қазақыланған” деп қарау дұрыс емес. Айталық, Абай мен
Ыбырайдан Ахметке дейiнгi аралықта түпнұсқа ... ... ... ... халық даналығынан нәр алды. Батыс лебiмен дәстүрдiң озығын
дамытуды көздедi. Дiн – олар үшiн бiр жағынан ... ... ... ... ... ... 80-жылдары, бiр жағынан танзимат қайраткерлерi қуғындалып,
екiншi жағынан елде “зұлым” кезеңi орнап, ақыл-ойға бұғау салынғанда, ... бiр ... ... ... перзентi болған шағын замандас көшпелiлер
тiршiлiгiмен астастыра суреттедi. Тынысты ... қос ... ... ... нәлет айтты.
Bir zamanlar karargahim idi,
Bedeviler gibi beyabanlar:
Nasil imrar-i vakt eder ... halkinda ... ... unsu ehl-i vahsette!
Bedeviler sukun-u rahatte:
Surdugu daima ganemle safa /24, 5/,-
дейдi Абдулхақ. Бұл жолдардың қазақшасы мынау:
Бiр кездерi менiң бас сауғалар жерiм ... ... дала ... ... қалай өткiзедi?
Мен қыр баласының жасағанын
Қала халқынан көргенiм жоқ.
Көшпелiлер тыныштық пен рақатта,
Қуанышта ... ... үшiн ...... ... есептiң, ерiксiздiктiң бейнесi.
Қала дәл осындай кейiпте қазақ ақыны Мағжан жырларынан да көрiнiс тапқан.
Кезiнде “алашқа қала оқу, ... ... үшiн ... ... ақын ендi оның
беймаза тiрлiгiнен безедi. Ол ойша болсын, қиял пырағымен “жүрегiнде оты
жоқ” ... ... ... ... ... ... ... – бiр жатқан дәу перi.
Айналасы – тұман, түн,
Дем алысы – от, түтiн.
Жарқ-жұрқ етер көздерi.
Сөзi – у-шу, ың да жың
Сасық иiс ауыр ... ғой, ... ... ... қашан жетемiз?
Айдашы атты, Сәрсембай!-
деп жазады Мағжан /25, 71/.
Қала-дала мотивi өзбек ақыны Чулпон ... де ... ... ... ұлт. ... ... ... төл баласы – дала, жайлау ыстық.
Тангри севги яратғондир,
Яйловларға тарқатғондир.
Урдалари ... ... ... /26, 433/. Қазақшасы:
Тәңiрi сүюдi жаратқан-дүр,
Жайлауларға тарқатқан-дүр,
Ордалары бек-хандардың -
Ұясы-дүр жамандардың.
Өзбек ақыны қолданысындағы “бек-хан ордасы” - қала. Бұдан ... ... ... емес. Себебi ақынның бұл өлеңiнiң ...... ... атты ... дала – ой мен ... ... негiзi бейнесiнде суреттеледi.
А.Хамид, М.Жұмабайұлы, Чулпон үшiн дала – ... ... ... ... ... ... бұл ... аса қажет едi.
Сонымен, ХХ ғасырдың 10-жылдарының соңы мен 20-жылдарының басында қазақ
әдебиетi күрделi тарих сынынан өттi. Бұл ... ... ... сипаты басым болды. Өйткенi 1917 ... ... ... ... ... ... ... Бiз 1920-1929 жылдар
аралығын шартты түрде әдебиеттегi ... ... ... деп
көрсеттiк. Бұлай деуiмiзге себеп: шамамен 1920 жылы ... ... ... де, бағыты да қазақ сынды бұрынғы империяның шеткерi ұлттарына жат
жаңа өкiмет толық орнады. Сондықтан бұған дейiнгi ...... ... ашық ... ... ... жәдит негiздi ағартушылық
әдебиет десек, ендi оның инерциясы ғана көрiндi. Әлбетте, бұл ... ... ... дей алмаймыз: бұрынғы табандылықпен большевизмге қарсы
күрескен әдеби iзденiстер де, жаңа өкiмет ... ... ... ту - ... (ұлт) ... ... ... еңбекшiл” деген райдағы мәмiлешiл
әдеби iзденiстер де көрiндi. Сонымен бiрге пролетариат ... ... оған шын ... ... ұлт ... ойлаған күрделi әдеби
iзденiстер де байқалды.
Қазақтың негiзгi ағартушылығының ... ... ... ол ... ... одан әрi ... мен ... тартылады. Осы ретте бiз
Ресейлiк бүтiн түрiк жұртын жәдит арнасына ... ... ... ... ... жаңа ... көтерген
И.Гаспринский қызметiн айрықша айтамыз. Ол Батыс пен Шығыстың ... ... ... ... ... бiлдi. Түркия танзиматтарының
(ағартушылары) ... ... ... ... Рас, ... ағартушылығы Ресейдегi түрiк ағартушылығына қарағанда мүлде басқа
жағдайда қалыптасып дамыды. Бiрақ ұқсастықтары да жоқ емес. Бiз осы тарауда
Түркия ... ... сөз ... ... ХХ ... бас ширегiнде
Ресей түрiктерi басынан өткерген бiрсыпыра қиындық Түркияға да ортақ едi.
Сонымен бiрге большевизм түркiстандықтардың дербестiк ... ... ... ... түрiк анталаған жаудан өз елiн аман алып қалған
Түркияға үлкен үмiт артты. Мұндағы Мұстафа ... ... ... да
әсер бердi: “әдебиеттегi түрiкшiлдiк” ұғымы пайда ... ... ол екi ... яғни ... және ... кезеңiнен
тұрады. Бұл кезеңдерде халық әдебиетi мен ... ... ... ... үлгi ... /27, ... түрiктерiнiң әдебиетi большевизм жағдайында стихиялы түрде
дамыды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Бiрақ ол әлсiз едi. Түркiстан, Едiл-Орал, Қырым,
Қапқаз ақын-жазушыларының жүректiлерi ... ... ... де, ... да ... Жаңа өкiмет толық орнағанда, олардың көп
бөлiгi ... ... ... өттi. ... ... тудырған өмiрдегi
қиындықтарды түрлi формада әдеби шығармаларға түсiруге тырысты. ... ауыр ... ащы ... ... ... тақырыбын
жырлау үрдiске айналды. Ұлт рухын көтеретiн тарихи тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... Сәкен, т.б. өзбек
Фитрат, Чулпон, Авлони, т.б. қырғыз Қасым, Ишанғали, т.б. ... ... өзге де ... халқы азаматтарының туындылары, жаһаттастығы (күш, ынта,
бiрлiк) – олардың әдiлет үшiн басын ... ... ... ... ... ... ... бұйырды. Күрделi шақта Түркияның “османлы”
атын тастап “түрiк” ... ... ... ... ... жүйелей бастауына осындай тарих тағлымының ұшқыны әсер берсе
керек.
30-жылдары кеңес өкiметiнде қуын-сүргiннiң бiрiншi толқыны ... ... ... ... деп жазды: “Ахмет Байтұрсын мен Чулпон -
ұлттық әдебиетiмiздiң ең үздiк тұлғалары. ... ... бiз ... ... көрген тiлiмiз бен мәдениетiмiздiң өлмес, өшпес өмiршең
қуатын көремiз”/28,154/. Бiз бұл ... ... ... ... ... ... ... әдебиетiне берiлген баға деп есептеймiз.
Мұстафа жазбаларына қарағанда, 1931 жылы Париждiң “Муа” (Le ... iрi ... ...... әдебиетi”, Берлиннiң “Ost-
Europa” ныспылы журналының 7-санында – “Түркiстан ақындары және олардың
өлеңдерi” атты ... ... ... ... ... материалда:
“Түркiстан поэзиясының гүлденуi ұлттық сана-сезiмнiң оянуына ... ... ... ... процестi болдырмауға тырысуда.
…Түркiстан тек ұлт тәуелсiздiгi үшiн ғана емес, өзiнi ... ... ... де ... ... /28, 192-194/. Бұдан Шығысты меңгермек
болған ... ... ... ... өзi үшiн ... ... байқалады. Бiз үшiн маңыздысы – бейтарап сараптаудың ... ... ... ... процестiң хатталып қалғандығы. Ғалым
Д.Дюршиннiң “мәселенiң негiзгiсi – ұлт ... ... деуi /2/ ... растайды. Жаңа табылып жатқан материалдар ұлт әдебиетi контексiне
тұтас қарауды қажетсiнедi.
Сонымен, ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... тұрғысынан зерделегенде, мынандай қорытынды жасаймыз:
Бiрiншiден, Ресейдегi қазан төңкерiсi түрiк ... ... ... әдебитте күрескерлiк, елшiлдiк сипат тереңдедi. ... ... ... ... мен ... ... бастау алатын
Ресейлiк түрiктердiң жәдитшiл ағартушылығы басқа сапаға ... ... ... ... ... халықтарында екi әдеби бағыт
(елшiлдiк және пролетарлық) пайда болды. Елшiлдiк ... ... ... ... ... ... ... Шығыс тақырыбын жырлау арқылы
кеңес отаршылдығы тұспалданды, тарихи тұлғалар, оқиғалар жұрт ... ... ... өзек ... ... ... шығарма мәтiнiнiң астарында ұсынылды.
_____________________
1. Брагинский И.С. К ... о ... ... ... кн.: ... в ... Востока. - Москва:
Наука, 1973. - C. ... ... Д. От ... ... - к ... //в ... ... общности - 5. - Ташкент: Фан, 1993. - С. 9-40.
3. Каримов Э. ... ... ... как особая
литературная общность//в кн.: Особые ... ... - ... Фан, 1993. - С. ... ... Turk ... sozlugu - Ankara: Kultur ... 1183 s.
5. Кямилев Х. Общественные мотивы в турецкой поэзии (конец ХIХ - середина
ХХ века). Москва: ... 1969. - 160 ... ... И.В. ... ... кн.: История всемирной
литературы. т.7.- Москва: Наука, 1991. - С. 599-609.
7. ... Ю.А. ... ... ... ... ... и
проблема просветительства//в кн.: Литература эпохи формирования наций.
Просвещение. Национальное возрождение. - Москва: Наука, 1982. - С. ... ... А.В. ... в ... ... кн.: ... формирования наций. Просвещение. Национальное возрождение. - Москва:
Наука, 1982. - С. 252-276.
9. Христов Б. К ... ... с ... по ... ... ... и вопросу об освобождении Болгарии//в кн.:
Литература и история: Освободительная война ... и ... - ... Художственная литература, 1979. - С. 141-175.
10. Соловьев В.С. Три речи в память Достоевского//в кн.: О Достоевском.
Творчество Достоевского в ... ... ... годов. - Москва: Книга,
1991. - С. ... ... Н.А. ... о человеке в творчестве Достоевского//в кн.:
О Достоевском. Творчество Достоевского в ... ... ... ... ... Книга, 1991. - С. 215-234.
12. Валиханов Ч. Избранные ... - ... ... ... ... литературы, 1958. - 644 с.
13. Ел баласы (Кемеңгерұлы Қ.). ... ... ... ... жыл, 30 июль
14. Садуақасұлы С. Сәрсенбек ... ... 329 б. ... ... ... сақтаулы тұр.
15. (Байтұрсынұлы А.). 8 иүл//Қазақ, 1916, 8 июль
16. Бердяев Н. Смысл истории. - Москва: Мысль, 1991. - 176 ... ... М. ... - ... ... 1991. - 384 ... Кямилев Х. У истоков современной ... ... - ... - 220 ... Suheye Beken. Sinasi. ... Esar. Kulliyat I. - Ankara, 1960.
- 130 s.
20. Русская литература ХVIII века. 1700-1775. - ... ... - 447 ... Торайғыров С. Екi томдық шығармалар жинағы. 1-том. - ... 1993. - 280 ... ... С. Екi ... ... ... 2-том. - Алматы: Ғылым,
1993. – 200 ... ... М. ... ... - ... Ана тiлi, 1991. - 240 ... Abdulhak Hamit. Sahra. - ... 1985. - 60 s.
25. Жұмабаев М. Шығармалар. - Алматы: Жазушы, 1989. - 448 ... ... Яна ... ... - ... Ғ.Ғулом номидаги Адабиет ва
санъат нашриети, 1991. - 576 б.
27. ... З. ... ... - ... Мерей, 2000. - 130 б.
28. Шоқай М. Таңдамалы. I том. - Алматы: Қайнар, 1998. - 512 б.
М. ... ... ... ... БАСТАПҚЫ КЕЗЕҢІ
Көп ұлтты Қазақстан Республикасында XXI ғасырдың басында 130-дай
этностар тұрады. ... ... ... ... ... ... қоғамды алаңдатпай қоймайды. Қазіргі кезде Қазақстанның
шағын ... ... ... орталықтары тек өздерінің
диаспораларының ағартушылықтарына ғана емес, сонымен ... оны ... ... ... көп ... ... сақтап қалуына бағытталған
шаралар қатарын өткізуде. Бір ... ... ... құралдар мен өкілеттіліктер қызметімен қатар алып жүруді
көздеген.
Қарастырып отырған тақырыпта біз ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси және демографиялық аспектілердің енуін
салыстырмалы түрде зерделейміз. Ұлттық-мәдени орталықтардың құрыла бастауы
1980-ші ... ... яғни ... жүйенің соңғы кезеңінде
болғандығы баршамызға аян. Екіншіден, Қазақстан Республикасының ішкі ... ... және ... ... тигізетін ықпалын
ұмытпауымыз қажет. Халықтың миграцияға деген жылжымалдығын ... ... ... ... ... ... бұрынғы Кеңес
Одағының жалған интернационализмінің идеологиясының тасасында ұлы ... бола ... ... және ... ... ... ұмтылған
әзәзіл саясаты еді.
Миграция бір жағынан бұрынғы ... ... ... басқаруынсыз,
ешкімнің бақылауынсыз өз бетінше, былайша айтқанда стихиялы ... ... ... ... миграцияның салдарынан Кавказ бен Орта Азиядағы,
Балтық жағалауы мен ... және ... ... ... ... дейін басылмай отыр. Сондықтан бұрынғы отаршыл саясаттың қасақана
жасаған озбырлық миграциялық қысымнан кейін ... ... ... ... ... зерттеуді және жанжалдан алдын ала сақтандыруды
талап етеді. Миграциялық процестер тиімді түрде реттеуді, ел ... ... ... талап етеді. Онсыз тәуелсіз Қазақстанның
толық дәрежедегі мемлекет болып ... ... ... анық. Кейбір
Ресей зерттеушілерінің пікіріне қарасақ, ұлтаралық тұрақтылық қазақтардың
әлсіздігінен, ал ... ... сол елде әлі ... ... «қамтамасыз» етілетін көрінеді. Демек, олардың ойынша ... ... ... қарсы күш теңескенде, бұзылып кетуі мүмкін.
Екі халықтың толеранттық дәстүрлі ұстамдылығын олар мүлдем естен ... ... ... ... ... қайта құруға
байланысты әкімшілік-ұжымдық жүйеде дағдарыс туды. Мемлекеттік-құқықтық
және саяси институттар қоғамдық ... ... ... ... ете
алмады. Мемлекеттік билік органдары, басқарма, қоғамдық ұйымдар бұқара
халыққа емес, коммунистік ... ... ... тәжірибе көрсеткендей, саяси дағдарыс немесе ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қатысты
қоғамдық бірлестіктердің дамуын жетелдетеді. Саяси дағдарыс ... ... деп ... ... құру ... ... диаспораларда қоғамдық
ұйымдарда, орталықтарда ұлттық-мәдени армандарының орындалуына, қоғамның
жаңғыруына өзіндік үлестерін қосатындығына үміттері болды [1].
КСРО-ң ... және ... ... тек ... ғана ... сонымен қатар жаңа саяси ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси
қозғалыстарды, ұлттық-мәдени бірлестіктер түрлерін құруға әкелді.
Осының бәріне белгілі бір жағдайлар, барлық ... ... ... ... ... ... ... мен тоталитарлық
жүйенің ашықтан-ашық насихаттарының озғырлығы бұқара халықтың, соның ішінде
шағын этностар ... ... ... ... ... ... ... ұмытпауымыз қажет. Соның барлығын еске түсіріп келесі сауалды
ескеру қажет: өзінің күллі «сәнімен» ... ... ... ... ... ... болсақ: Қазақстан бұрынғы КСРО ... ... ... айрыла алмай әлектенген тәуелеіздігіміздің алғашқы
жылдары да қазақстандықтарға көп қиындықтарды өткеруге тура ... ... ... ... ... ... қалыптасқан әрі
салиқалы, экономикалық жағынан тиімді шаруашылық байланыстарды түпкілікті
үзу ... ... Сол ... ... ... ... интеграцияның қажеттігі туралы бар дауыспен жар ... ... өзі сол ... ... мен ... толығымен
қуаттады.
Бірақ, республика басшылары ... ... ... ... ... ... итермелеген саясаттың аласапыран толқынында
қалт-дұлт етіп кете ... Баға ... ... ... ... кеңестік
республикалар есеңгірерлік соққы алып, орны толмас күйзеліске ұшыраған 1992
жылдың қаңтарына дейін солай болып келді.
Тек өзіміздің ұлттың ... ... ... ғана республика осы
бір қауіпті кеселді өз бетімен емдеуді қолға алып, тәуелсіз экономикалық,
бағыт жүргізе ... ... ... ... ... елімізге
екі жылдан астам уақыт керек болды.
Бүгінгі таңда еліміздің қоғамдык, және экономикалық өміріне ... ... ... ... ... ... әлбетте, біздің жеті-сегіз
жыл бұрынғы бол-мысымыздың ... мен ... ... ... ... ... ... жақсы сақталған. Олар балаларына сол уақыт
туралы шындықты айтып берсін.
Азаматттардың этникалық ... ... ... ... ... ... жаңалықтарымен бейімделді.
Оларға нормативтік актілер, қоғамдық бірлестіктер туралы заң ... ... ... ... ... ... ... жиналыстарға, митингілерге шығуға азаматтардың толық ... және ... ... ... ... ... бермеу және
т.б. кіреді.
Шағын этностардың ... ... ... ... ... қоныстануы, өзіндік мәдени ... ... ... ... ... ... ... саяси-
дәстүрдің жаңғыруы айтарлықтай үлкен себеп болды. Сонымен қатар аталмыш
ұлттық-мәдени орталықтар орыстанып ... ... ... ... ... т.б. шағын этностардың ұлттық сана-сезімін оятуға айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ... этнодемографиялық аспект тигізді. Негізінен орыстар, немістер,
еврейлер, украиындер, белорустар, ... ... ... ... ... ... және т.б. ... өз тарихи отандарына
қайтып жатты. Лек-легімен үдере көшіп-қону немесе бүгін емес, «тың ... ... ... ... ... соң ... көрініс Кавказ бен
Қырымнан және Еділ ... ... Қиыр ... ... ... жер
аударылған халықтарға өздерінің ежелгі атамекендеріне ... ... ... одан ... ... ... ... республикамыздан халықтың
эмиграцияға қопарыла көшуінің біртіндеп бәсендейтініне байланысты, 12-15
жылдың ішінде ... ... ... ... Қазақстан
Республикасынан аталмыш этностардың көшіп кетуін төмендегі ... ... ... ... алуы және ... ... ... іс
жүзінде титулдық этносқа айналуы;
- республика экономикасының ... ... ... ... ... Байкал-Амур магистралі және т.б. Ресей Федерациясындағы
жұмыс күшін талап ететін басқа да ... ... орыс ... ... ... Қазақстанмен салыстырғанда ... ... ... елді ... ... ... ... - қалаға»
қозғалысына енуі;
- ауылдан келген жергілікті мигранттардың көп жағдайда ... ... үшін ... ... ... айналуы және олардың бұрынғы
келімсек халықтардың өндіріс немесе жұмыс ... ... ... ... ... ... ... «сұрыпталған»
азаматтығы іріктеліп шығатындығы белгілі. Бірыңғай азаматтық ... ... ... өз ... ... ... ... өздігінен жүріп жатқан стихиялық өзгерістер болып көрінуі
мүмкін. Бірақ ол қазіргі экономикалық қиыншылық ... ... ... ... демографиялық, миграциялық және т.б. секілді өмірлік
мәселелердің қанағатсыздырмауы ... ... ... ... бірі ... ... диаспоралардың ұлттық-мәдени сұраныстарымен және ұлттық-
мәденни орталықтардың ... ... ... ... ... ... ... шаралар тереңнен емес үстіртін ... ... ... ... және ұлттық тілдерге қарағанда орыс тілінде
басым ... ... мен ... ... негізінен
орыс, қазақ, неміс, кореец және ұйғыр тілдерінде жүргізілді.
Республикамыздағы шағын этностардың рухани ... ... мен ... ... мәселелерді қамтуы ұлттық-мәдени орталықтарды
ашудың басты себебі болды.
Өткен ... 80 ... аяғы мен 90 ... ... 34 ... орталықтар Қазақстан Республикасының қоғамдық
және аймақтық бірлестіктер жөніндегі Конституциясы мен Заңдарына ... ... ... отырған мәселеге сәйкес келесі төрт хронологиялық кезеңнің
қалыптасуын айтқан жөн. Бірінші кезең: 1977-1989 жылдары. Осы ... ... ... ... ... мен ... ... теориясы мен тәжірибесінің қатаң сәйкестігімен
айқындалды. Екінші ... ... ... ... ... үшін 1989 ... 14 ... Қазақ КСР Жоғары кеңесінің ... ... ... ... мен ... туралы Жарлығының
күшіне енуінен басталып, 1991жылдың 27 маусымында «Қазақ ... ... ... ... Үшінші кезеңнің хронологиялық шеңберінің
1991жылдың 27 маусымнан ... ... ... ... ... 1996 жылдың 30 мамырдағы жаңа заңды қабылдағанға
дейінгі уақытты қамтыды [4].
Аталмыш мәселенің ... ... келе ... ... ... екінші жартысында кеңес қоғамын, оның саясатын, идеологиясын,
әлеуметтік-демографиялық құрылымын және т.б. жүйелік элементтерін қамтыған
шағын этностардың ұлттық-мәдени орталықтарға ... мен ... ... ... тапты. Коммунистік партияның ресми түрде
жария еткен «қайта құруы» шағын этностардың ұлттық-мәдени ... мен ... ... ... тигізді.
ӘДЕБИЕТТЕР
1. Карсаков И.Б. Общественно-политическая жизнь Казахстана (1985-1997
годы): Автореф.дисс. … канд. ист. наук. – ... 1996. – ... ... Е.Ю. ... в Казахстане на рубеже ХХІ века: ... и ...... ... Берлібаев Е.Т. Көші-қон процестері. – Алматы, 2009.
4. Тлепина Ш.В. Национально-культурные центры ... ... ... гг.): ... ... ... канд. ист. наук. – Алматы, 1997.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 130 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың ақындық танымы ( түсіну, пайымдау, аудару)97 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Пікір — ойлау формасы11 бет
Пайымдаудың коммуникативтік- мағыналық статусы67 бет
Қазақ халкынының өнері мен музыкалық мәдениеті5 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай Құнанбаевтың дүниетанымындағы адам мәселесі49 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь