Құтты білік дастаныны

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

І тарау. "Құтты білік" дастанының танылуы...
1.1 "Құтты біліктің" зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 Дастанның аударылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ІІ тарау. Дастанның идеялық мазмұны мен
көркемдік ерекшеліктері.
2.1 Дастанның жанрлық ерекшелігі мен идеялық мазмұны
2.2 Дастанның тақырыбы мен сюжеттік құрылысы ... ... ...
2.3 Дастанның көркемдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ..

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе

Жұмыстың жалпы сипаттамасы:
Түркі мәдениетінің ұлы да ұлағатты әдеби ескерткіші «Құтты білік» дастанын жазған Жүсіп Баласағұн өмір сүрген Қараханид мемлекетінің тарихи, саяси - әлеуметтік жағдайы баяндалады. Жүсіп Баласағұн әдебиетке өзіндік стильмен өрнектелген идеялық көркемдік жаңалық алып келді. Оның әдебиет сахнасындағы өззіндік иірім жолы өзгеше, ол нақты стильмен ерекшеленетін ғұлама ойшыл ақын. «Құтты білік» дастанының өз дәуірінде маңызды еңбек болуымен қатар, сол кезде түркі халықтарына ғана емес, көптеген Шығыс, Орта Азия елдеріне белгілі болып, құрметпен бағаланған. Дастанда әлеуметтік жағдайдың, халықтың, әр түрлі топ өкілдерінің қоғамдағы орны, адамгершілік идеялар, өнер, ғылым, білім тақырыптары ерекше жырланған. Жүсіп Баласағұнның терең ойлары, ақындық шеберлігі қоғамдық, адамзаттық әлсіз тұстарына ғана барып қоймайды, қайта қоғамның, адамзаттың өзіне тән тәрбиенің әртүрлі қырларын танып білуге мүмкіндік тудырады.

Тақырыптың өзектілігі:
Х-ХІ ғасырлардың өзінде Орта Азия, қазақ елі аумағын мекендеген халықтардың мәдени даму биіктерінің бірі болған философиялық поэмаға арқау болған тарихи шындықты тану, жанрлық ерекшелігі мен құрылысын ашу, зерттеу еңбекте Жүсіп Баласағұнның жан-жақты гуманистік танымын көрсету мақсатында «Құтты білік» дастанының энциклопедиялық мәнін ашу тақырыптың өзектілігі болып табылады:
1. «Құтты білік» дастаны арқылы қарахандар дәуіріне барлау жасау. Жүсіп Баласағұнның өмірі мен қоғамдық қызметі туралы деректерді көрсету.
2. Бұл дастанның түркі халықтарының кейінгі дәуірлердегі әдебиетіне әсері және жұмыстың тарихи тұстарын қарастыра отырып, шығармадағы басты идеялардың адам бойында қалыптасуына назар аудару.
3. «Құтты біліктің» композициялық құрылысының ерекшелігін, еңбектің көлемін, оны тарауларға бөліп берудегі ерекшелігін, дастандағы кейіпкерлердің сұрақ-жауап, әңгімелері, хаттары арқылы ақынның өз ойларын жеткізуін, әрбір тараудың тақырыптық ерекшелігін айқындап, тілінің байлығы мен дастандағы мақал-мәтелдер мен афоризимдердің ерекшеліктерін ашып көрсету.

Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанның идеялық-көркемдік ерекшелігін жан-жақты ашу, Жүсіптің терең ойлары мен ақындық шеберлігін көрсету жұмыстың басты мақсаты. Одан туындайтын міндеттер мыналар:
1. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанының нұсқадағы аудармаларының мәтінін оқу.
2. Жүсіп Баласағұнның шығармасына байланысты зерттеулермен танысу.
3. Шығармаға арқау болған тарихи фактілер мен аңыздардың себептерін танып білу.
4. Ақынның шеберлігін, шығармасының стильдік ерекшелігін айқындау.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
Зерттеу барысында ақынның өзіндік шеберлігі мен шығармадағы тақырыптық маңызы айқындалды. Ақынның идеялық ойларына, шығармасының стильдік ерекшелігіне талдау жасалынды. Сонымен қатар дастанның идея мен композициялық құрылымын ашуға жіті көңіл бөлінді.

Зерттеудің дерек көздері:
Дерек көзі ретінде А.Егеубаев пен Ә.Құрысжановтың аудармалары, М.Әліпхановтың «Құттың кілті – кісілік», Н.Келімбетовтің «Ежелгі дәуір әдебиеті», Х.Сүйіншәлиевтің «Ғасырлар поэзиясы», А.Қыраубайқызының «Ежелгі әдебиет», А.Егеубаевтың «Құлабыз», М.Мырзахметовтің «Абай және Шығыс» атты еңбегі мен әр жылдары баспа бетінде жарық көрген мақалалар негізге алынды.

Зерттеудің әдісі:
Жұмыс барысында жүйелі сипаттау, баяндау, салыстырмалы талдау тәсілдері қолданылды.

Дипломдық жұмыстың құрылымы:
Диплом жұмысы кіріспе бөлімнен және екі тараудан, сонымен қатар қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Ахметов Т. Жүсіп Баласағұнның имандылық идеялары // Қазақстан мектебі, № 10, 1993.
2. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1998.
3. Әліпханов М. Құттың кілті - кісілік. –Түркістан: Мұра. 1997.
4. Әліпханов М. ¦лы ақындар, үндес сарындар // Жібек жолы, № 3,4, 1992.
5. Бартольд В. Баласагуни. Сочинения. 3-том. –Москва: Наука, 1965.
6. Бартольд В. Сочинения. 4-том. –Моква: Наука, 1966.
7. Бердібаев Р. Кәусар бұлақ. –Алматы: Жазушы, 1989.
8. Валитова А. Юсуф Баласагунский и его «Кутадғу билиг» // Ксина № 4 1952
9. Дербісәлиев Ә. Шыңырау бұлақтар. – Алматы: Жазушы, 1982.
10.Егеубаев А. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігі» // Қазақстан мектебі. №11 1993.
11.Егеубаев А. Жүсіп Баласағұн. «Құтадғу білік» (Х1 ғ.) // Жұлдыз. № 3 1996.
12. Егеубаев А. Құлабыз. – Алматы, 2001.
13. Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия. – Алматы: Ана тілі, 1991.
14. Жүсіп Баласағұн. Құтты білік. Көне түркі тілінен аудаған Асқар Егеубаев.- Алматы: Жазушы, 1986.
15. Каримов К. Некоторые вопросы композиции, метра и жанра. «Кутадғу билиг» // Сов. туркология. № 2 1973.
16. Кәкішов Т. Көне дәуірдегі сыншыл ойлар. // Жұлдыз. № 12 1993.
17. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті.- Алматы: Ана тілі, 1991.
18. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түрколлгия. – Алматы: Ғылым, 1987.
19. Қоңыратбаев Ә, Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. – Алматы: Қазақ университеті, 1991.
20. Қыраубаева А. Ежелгі әдебиет. - Алматы: Әл-Фараби, 1996.
21. Құрышжанов Ә. Құдатғу білік. – Түркістан: Тұран баспаханасы, 2004.
22.Малов С.Е Кутадгу билиг-факсимилие. Сов. Востоковедение, 1948.
23. Мырзахметов М. Абай және Шығыс.- Алматы: Қазақстан, 1994.
24.Мырзахметов М. Жүсіп Баласағұни. Сөнбес жұлдыздар. – Алматы: Қазақстан, 1994.
25. Мырзахметов М. Құтты білік дастанының мәні // Қазақстан мектебі., №7 2004.
26. Орынбеков М. Жүсіп Баласағұн және қоғамдық ой-ағым // Қазақ тарихы., № 1, 1995.
27. Сүйіншәлиев Х. Ғасырлар поэзиясы. – Алматы: Жазушы, 1987.
        
        Мазмұны
Кіріспе.................................................................
....................
І тарау. "Құтты білік" дастанының танылуы...
1.1 ... ... ... тарау. Дастанның идеялық мазмұны мен
көркемдік ерекшеліктері.
2.1 Дастанның жанрлық ерекшелігі мен идеялық мазмұны
2.2 Дастанның тақырыбы мен ... ... ... ... ... ... ... ... ұлы да ... әдеби ескерткіші «Құтты білік»
дастанын жазған Жүсіп Баласағұн өмір сүрген Қараханид мемлекетінің тарихи,
саяси - әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... идеялық көркемдік жаңалық алып келді. Оның әдебиет
сахнасындағы ... ... жолы ... ол нақты стильмен ерекшеленетін
ғұлама ойшыл ақын. «Құтты білік» ... өз ... ... ... ... сол ... ... халықтарына ғана емес, көптеген Шығыс, Орта
Азия елдеріне ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі топ өкілдерінің қоғамдағы орны, адамгершілік
идеялар, өнер, ғылым, ... ... ... ... ... терең ойлары, ақындық шеберлігі қоғамдық, адамзаттық әлсіз
тұстарына ғана барып қоймайды, ... ... ... ... ... ... қырларын танып білуге мүмкіндік тудырады.
Тақырыптың өзектілігі:
Х-ХІ ғасырлардың ... Орта ... ... елі ... ... ... даму ... бірі болған философиялық поэмаға арқау
болған тарихи шындықты тану, жанрлық ерекшелігі мен құрылысын ашу, ... ... ... ... гуманистік танымын көрсету мақсатында
«Құтты білік» дастанының энциклопедиялық мәнін ашу ... ... ... «Құтты білік» дастаны арқылы қарахандар дәуіріне барлау ... ... ... мен ... ... ... ... көрсету.
2. Бұл дастанның түркі халықтарының кейінгі дәуірлердегі әдебиетіне әсері
және жұмыстың ... ... ... ... шығармадағы басты
идеялардың адам бойында қалыптасуына назар аудару.
3. «Құтты біліктің» композициялық ... ... ... оны тарауларға бөліп берудегі ... ... ... ... ... арқылы ақынның өз ойларын
жеткізуін, әрбір тараудың тақырыптық ерекшелігін айқындап, тілінің байлығы
мен дастандағы ... мен ... ... ... мақсаты мен міндеттері:
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» ... ... ... ашу, ... ... ойлары мен ақындық шеберлігін
көрсету жұмыстың басты мақсаты. Одан туындайтын міндеттер мыналар:
1. Жүсіп ... ... ... ... нұсқадағы
аудармаларының мәтінін оқу.
2. Жүсіп Баласағұнның шығармасына ... ... ... ... ... болған тарихи фактілер мен аңыздардың себептерін
танып білу.
4. Ақынның шеберлігін, ... ... ... ... ғылыми жаңалығы:
Зерттеу барысында ақынның өзіндік шеберлігі мен шығармадағы тақырыптық
маңызы айқындалды. Ақынның идеялық ... ... ... ... ... ... қатар дастанның идея мен
композициялық құрылымын ашуға жіті ... ... ... ... көзі ... ... пен Ә.Құрысжановтың аудармалары,
М.Әліпхановтың ... ...... ... ... ... Х.Сүйіншәлиевтің «Ғасырлар ... ... ... ... «Құлабыз», М.Мырзахметовтің «Абай және
Шығыс» атты еңбегі мен әр жылдары баспа ... ... ... ... ... әдісі:
Жұмыс барысында жүйелі сипаттау, баяндау, салыстырмалы талдау тәсілдері
қолданылды.
Дипломдық жұмыстың құрылымы:
Диплом жұмысы кіріспе бөлімнен және екі ... ... ... және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І тарау. Құтты білік дастанының танылуы.
1. Құтты біліктің зерттелуі
Алдымен қаламгердің ... мен ... ... ... мен
сол кездегі тарихи, саяси-әлеуметтік жағдайларға, әдебиеттің жалпы даму
сипатына тоқтала кетейік. Ежелгі Түркістанның батыс мен ... ... ... бастап-ақ ықпалды іргелі елдік ... ... ... ... ... заманнан бізге жеткен Жүсіп Хас-Хажыбтың «Құтты
білік», Махмуд Қашғаридың «Түркі тілінің ... ... ... «Ақиқат
сыйы» туындылары мен Құранның түсіндірмесі адамзат өркениетінің өлмес
қазыналарының баға ... асыл ... боп ... Бұл ... сол ... өзінде белгілі дәрежеде әдеби-мәдени дәстүрдің
көркемдік-эстетикалық танымның қалыптасқан мектебінің болғандығын меңзейді.
Мұндай үрдісті, ... ... ... ... жазылуы - тұтас бір
шығармашылық кезеңнің, өрісті ... ... Сол ... ... ... ... сан алуан шығарма, жазбалардың болғандығын
бүгінге дейін сақталып келгендігін түрлі тізбелерден жақсы аңғаруға болады.
Бір қызығы, Орта Азия мен ... ... ... ... ... көне ... ... тізбелерде «Құтты білік»
дастаны мен «Түркі тілінің сөздігі» атты екі ірі еңбектің аты да аталмайды.
Әлдебір елеусіз, ... ... ... ... ... жиі ... Әбу ... Сәмәдидің белгілі «Китаб әл-әнсаб» атты еңбегінде сол
дәуірде ... ұсақ ... ... ... бет ... Жүсіп Баласағұн мен Махмұт Қашқаридың әлемге аян ... еш ... ... ... ... ... ен тағылған
шығармаларға қарағанда «Құтты ... пен ... тілі ... ... ... жеткені де ерекше жағдай [11].
Түркі мәдениетінің ұлы да ұлағатты әдеби ескерткіші «Құтты білік»
дастанын ... ... ... ... ХІ ... аса ... ақыны,
есімі күллі шығыс елдеріне мәшћүр болған данышпан ойшыл, энциклопедист ... ... ... ... Оның ... мен ... ... жас
шамасы хақындағы там-тұмдаған деректерді негізінен шығарманың өз тексінен
ғана табамыз. Дастанның ел ... ... ... мен қасиеті, мұрат-
мақсаты мен тілі ... ... да ... ... ... ... жақсы аңғарылады.
Жүсіп Хас-Хажыб 1010-1015 жылдары шамасында Шудың ... ... ... шәћарында дүниеге келген. Баласағұн мен ... ... ... ... бас ... ... ... батысы мен
шығысындағы ірі орталықтар, қос ... ... ... ... ... ... дәуірінің хронологиясы туралы пікір, болжамдар әртүрлі. Зерттеушілер
оны негізінен шығарма деректеріне, текстегі мағына, ... ... ... ... ... ... ғалымы Рәшит Рахмати Арат ақын
атақты дастанын аяқтағанда шамамен 54 ... ... ... ... ... ... ... айтады. Ал сол елдің екінші бір ... ... ... ... дастанды жазуды 50 жасында бастаған, ... ... ... ... ... деп ... ... ойшыл ақын 168 жылы Қашқарға
аттанды, шығармасын сонда жазды деген де болжам ... ... ... ... ... - ... дерек түсірілген (24, 25,
29 - ... ... ... ... ... аяқтаған деген Арат
пікіріне ден қоямыз. Тіпті Жүсіп Баласағұнның өзі «Бұл сөзді үлгілеп ... ... ... «18 айда ... бұл ... ... теріп, түзіп
сараладым, таңдадым», - деп жазады. Тексте атап ... ... ... ... ... ... пікірлері негізінен
бір жерден шыққан [10].
Сөйтіп осы шығарманы ұзақ жылдар бойы зерттеген ... ... ... ... өз ... 54 ... жазып бітірген. 1070 жылы
ол «Құтты білікті» жазып ... сол жылы оны ... ... ... Бұл ... риза ... ... ақынға ¦лы Хас-Хажыб ... ... «ұлы ... ... ... атақ ... ... өз кезегінде В.В.Бартольдқа сүйеніп ол ... ... ... ... Әбу Әли ... ... ... ұлы» деп білдіреді. С.Г.Кляшторный: «Дастан ... ... аты ... Әбу Әли ... түрікше лауазым мәртебесі
Тауғаш Боғра Қарахан болатын» деп ... ... ... ... әрі ... ... ... ұшқындары келе бастаған кезеңдегі
туған бұл шығарманы осы күнге дейінгі зерттеулердің бәрінде де ... ... ... ... Шу ... ... Жүсіп осынау әлеуметтік-этикалық мәні терең,
қалың елдің моральдық-этикалық бағдарламасы іспеттес еңбегін күллі Тұран
еліне, Шығыс әлеміне ... ... пен ... тең ... ... бұл әдеби
жәдігер он ғасырдай мерзім өткенде, өз атамекеніне оралғандай болды, ... ... ... өз ана ... алғаш рет жарық көрді.
Х-Х1 ғасырлардың өзінде-ақ Орта Азия, Қазақ елі ... ... ... даму ... бірі ... философиялық поэманың
даналық ойлары күні бүгінге дейін аса құнды, ... ... ... ... ... тілдегі классикалық поэзияның тұңғыш шығармасы. Философиялық
толғамдармен де, ... ... де, ... ойлау ерекшелігімен
де шеберліктің үздік үлгісіндей бұл ... ... сол ... өнер
өрісін,көркемдік таным биігін қапысыз аңғартады. ... ... ... мұраттарды халықтың санасына
жақын қарапайым да қанатты тілмен, сол кездегі ... ... ... аса ұғынықты, ұтымды жеткізеді. «Құтты біліктен» орта ... ... ... мен ... тіл ... даму дәрежесінде пайымдап, мол мағлұмат аламыз.
Құтты білік дастаны арқылы қарахандар дәуіріне барлау ... ... ... тіл ... ... ... құнды пайымдаулар туйіндеп, пікір қорытуға болады.
Шығармада ел басқарудың, экономиканы, әлеуметтік- тұрмыстық ахуалды, ... ... ... тағы ... да мемлекеттің әл-ауқатын
жақсартудың ерекшеліктері ... ... ... ... ... мен ... жетістіктері де аңғарылып отырады. Дастан
көне түркі ... ... ... ... ... ... ... күллі адам баласына тән ізгі қасиеттерді
ұлағат етіп ұсынады [11.172].
Қарахандар мемлекетінің тарихын талдап, зерттей түсу дастанның ... ... ... алғышарттарын білуге көп көмегін тигізері анық.
Ғылымда бұл жөнінде көптеген зерттеулер, болжамдар, қарама-қайшы ... ... орта ... ... мен Шығыс Түркістан территориясында
қалыптасқан Қарахан ... ... ... Х1 ... ... ... мемлекетке айналған. Кейінірек ол Сырдария мен ... ... ... ... соң, бұл ел дербес екі мемлекетке
Шығыс және ... ... ... ... ... ... мен ... шығыс қағанат құрамына еніп, оның саяси орталығы Қара-Орда, Күз-
Орда қалалары болды ... ... ... әлденеше күйреп, әлденеше қалпына келтірілген
көне шәћар. Қарахандар елінің ең жоғарғы, мәртебелі ... ... ... Осы ... жаугершілік уақыттарда Баласағұн
тарихи оқиғалардың нақ ортасында тұрды. ХІІІ ғасырда сарайшық ... қыш ... ... ... - тіл, ... көркі сөз», «Кісі көркі-
жүз, жүздің көркі-көз» ... ... ... бір ... ... ... «Құтты білік» көшірмелерінің өзі бір шеті Мысырдан, бір шеті Венадан
шығуы тағы да кездейсоқтық емес. Бұл мәдени даму ... ... ... пен ... ... ... ... қаласының
орны жөніндегі болжамдар да біршама. Мысалы, В.В.Бартольд күйреген Ақ Бешім
мен Боран бекеті ме деп шамалайды. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарына сүйеніп,
оны Баласағұн [27] деп ... ... ... ... ... іргелі астана.
ХІ ғасырдың орта кезінде қоғамдық дамудың әртүрлі дәрежесіндегі өлкелер
мен ... ... ... ... ... ... ... жүріп
жатты. Енді осындай қиын жағдайда мемлекетті қалай басқару керек, оның ішкі
және сыртқы ... ... ... үшін ... ... ... ... патша мен сарай қызметкерлер, оларға бағынышты ... ... ... ... ... ... ... болу керек
деген сұрақтар туа бастады. ¤мірдің өзі алға қойған бұл сұрақтарға жауап
ретінде нақ осы ... ... ... ... жазылды.
Бұл дастан - мемлекетті басқару әдістерін, адамгершіллік ... ... мәні бар ... ... мен ... әдет-ғұрыптар
нормасын қамтыған, энциклопедиялық дәрежеде жазылғн көркем ... ... ... мақсаты - бақытты қоғам, құтты ел түзу. ... ... ... бастап мемлекет құру, ел ... ... ... баянды
баяндайды. Ғұлама ақын бірде өмір, тұрмыс заңдылығынан туған, бірде қиялын
оятқан ... ... ... ... мағыналы пәлсапалық
пайымдаулар түйді. Баласағұн ірі саяси, ... ... ... ... ... ... ... оған сөкпей өткені жоқ. «Құтты
біліктен» ... ... ... ... ... ... ... реттері жеке-жеке арнайы ... ... ... ... Осындай сараң деректердің өзі сол кездегі қоғамдық ... ... ... ... Қала сәулеті, ... ... ... ... ғылым осының бәрі де «Құтты
білік» секілді дастанның дүниеге келу ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді ғұлама ақын өз дәуірінің талап-тілектері тұрғысынан
жырлайды. Сөйтіп Жүсіп Бакласағұн бір жағынан өз заманының ... ... ... ... ... екінші жағынан өз дәуірінің перзенті , ... ... ... ... ... ... ... соғушы адам ретінде тарих
сахнасына шықты.
«Құтты біліктің» түпнұсқасы бізге ... ... ... ... үш ... ... мәлім. 1439 жылы Гератта ұйғыр әрпімен
көшірілген нұсқасын ... ... ... ... ... ... ... 1796 жылы табады. Ол дастанды Венадағы Король ... ... ... ... ... сипаттама жазып, кітаптар
катологіне ендіреді. Қолжазба туралы алғашқы мақаланы Париждегі колледждің
оқытушы ғалымы, араб, ... ... ... ... ... ... о турецкой рукописи уйгурскими буквами» деген атпен 1825
жылы Азиятану ... ... ... ... ... ... ... алғы сөзінен алған үзіндіні өз кітаптарында
бастырады. 1870 жылы венгр ғалымы Герман Вамбери ... ... ... да, ... ... жұмыстарының жаңа мүмкіндіктерін аша түседі.
«Құтты біліктің» жариялануы мен зерттелу тарихының жаңа ... ... ... Ол ... білікке» өз өмірінің жиырма бес
жылын арнайды. Оның дастанды ... ісі 1884 жылы ... ... ... ... ... жолсапарынан басталады. 1890 жылы дастанның
факсимилиясын ... 1891 жылы ... ... маньчжур
алфавитіне негізделген транскрипциясын ... ... 1897 ... ... ... ... ... бастайды. Екінші Кайр
нұсқасының табылуымен байланысты Радловтың неміс ... ... ... Екінші Каир нұсқасының табылуымен байланысты Радловтың
аудару ісі кідіріп қалады. Бұл кезде В.В.Радлов дастанның 64 бетін ... ... ... араб ... ... ... ... неміс
зерттеушісі Б.Мориц 1896 жылы Каир кітапханасынан табады. В.В. Радлов ... ... 1898 ... орта ... ... ... қолға түсіріп, өз
тарапынан қайта қарап, жөндеп, түптеп, Шығыстану институтының Ленинград
бөліміндегі ... ... ... ... Каир екі ... жасалған дастанның толық транскрипциясы мен ... ... ... 1910 жылы ... ... ... ... зерттеу ісіне жиырма бес жылы өмірін ... ... ... грамматикалық құрылымы туралы очеркі мен «Құтты ... ... ... ... ойға алған болатын, бірақ ол ойын іске ... ... ... ... зерттеу, аудару ісіне В.В Радловтың
сіңірген еңбегі зор. С.Е Малов, ... ... ... и ... проникновением в звук языка " [21.98] деп өте жоғары
бағалайды.
үшінші нұсқасын Наманган қаласындағы жеке кісінің кітапханасынан ... ... ... Бұл ... ... ең сапалысы саналады. Осы
нұсқаны 1925 жылы өзбек ғалымы Фитрат қайта тауып, ол туралы мақала ... ... ... ... білік» туралы елуінші жылдарға дейін біршама зерттеулер
жинақталады. 1951 жылы ... ... ... ... ... ... көреді. Мұнда дастан туралы қысқаша зерттеу беріледі, шығарма
үзіндісі ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген. «Құтты біліктің» толық тексі мен ғылыми
аудармасы түрік, өзбек тілдерінде ... ... ... қазақ тілдерінде
дастанның көркем аудармасы жарияланды. 1984 жылы ... ... ... ... ... білік» дастаны туралы жан-жақты зерттеу нәтижелерімен
А.А.Валитова, ... ... ... ... ... И.В.Баролина, Д.М.Насилов, А.Егеубаев ... ... ... ... ... танысуға болады.
Белгілі абайтанушы ғалым М.Мырзахметовтың «Құтадғу біліг» және «Абай»
атты мақаласы ерекше танылған.
«Құтты ... ... ... ... ақын әрі ... Асқар
Егеубаевтың еңбегін ерекше атаған жөн. Бұрынырақта баспасөз беттерінен ... ... ... ... ... ... оқырманы Жүсіп
Баласағұнның «Құтты білігімен» қауышып кете алған жоқ еді. ... бұл ... ... ... 1986 жылы ... ... болып шығып, қолымыызға тиген. Сөйтіп Жүсіп Баласағұндай білімді құт-
береке санаған білікті қауым ... ... ие ... Бұл - ... ... ... ... әдебиетші ғалым Р.Бердібаев көпшілік
қуанышын «Кәусар ... ... ... атап ... ... мың ... бұрын түркі тектес халықтардың биік поэзиялық мәдениетін әлемге
танытқан осы ... ... ... ... ... ақынымыз Асқар
Егеубаевқа алғыс білдірсек орынды» [7.50].
«Құтты білік» белгілі-белгісіз себептермен қазіргі ұрпаққа ... де, оның ... ... ... ... ... болған,
тіпті таң қаларлық. Бұл ойымызға ... ... ... пікірі дәлел бола алады: «Кутадгу ... ... ... ... ... до сих пор ... ... в свое время
некоторой популярностью, видно из ... что в ... был ... ... с ... ... ... из Кутадгу билиг» ... ... ... А.А.Валитова мақаласынан да оқимыз: "Не даром, три
списка поэмы встречаются в столь отдаленных ... ... как ... ... и не ... ... из «Кутадгу билиг» украшали посуду и
предметы быта» [8.125]. Тіпті Наманган ... ... ... ... ... ... пікір де бар [22.137]. Бұл дастанның ... ... ... ... ... Егеубаев «Құтты білікті» 1986 жылы қазақ тілінде сөйлетумен бірге
1989 жылы дастанның қазақ ... ... ... ... ... ... қорғайды. Оның «Құтты білік» жайындағы
зерттеу мақалалары мерзімді баспасөз беттерінде ... ... ... [12]. ... ... ... білік» пен Абай шығармаларындағы ой-
пікір үндестігі мен сабақтастығын» ашық көрсетіп берген. 2001 жылы ... ... ... ... атты еңбегінде дастанның көркемдік
ерекшеліктерін айқын көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... кезеңдері» атты кітабында бастап ... ... ... ... ... ... ... Сондай кітабындағы мақаласында
дастаннан көптеген үзінділер келтіре отырып, «Құтты біліктің» мазмұнында
қазіргі қазақ түсінігіне қонымды жолдар аз емес ... ... ... Ол ... ... мен Абай ... ой-пікірдің туыстығы
мен үндестігін танытатын бірнеше тақырыпты әңгімелейді.
«Құтты білік» дастаны ... пен ... ... ... әңгіме болған [19.68-76]. М.Әліпханұлының еңбектері де «Құтты
білік» дастанының ... ... мен Абай ... ... ... ... пен М.Орынбековтер дастанның
философиялық мазмұнын танытып келеді [25.58]. ... ... ... ... тани түскеніміз аса игілікті іс болар еді. ... ... ... ... ... ... ... көбі әлі
алда [7.50].
1.2 Дастанның аударылуы
«Құтты білік» ... ... мәні ... зор. Х-Х1 ... ... Орта ... ... тайпаларының тілін жұтып қоюға дейін барып
тұрғанда, Жүсіп Баласағұнның түркі тілінде ... де ... ... ... ... үшін ... тарихи жаңалық ... ... ... ... биік ... да, осы тарихи қызметі жағынан жазба
биік бағаланады. ... ... ... Х-Х1 ... ... ... ... тайпаларының барлық салт-санасын, әдет-ғұрпын, ... ... ... ... мәдениетін және тілін толық
қамтыған шығарма. Бұл ... ... бір ғана ... ... шығарма деп бағалауға болмайды. Онда түркі тайпаларының ... да ... ... ... жыр ... қарағанда Қарахандар
мемлекетінде тап теңсіздігінің үлкен орын алғаны байқалады. Бір ... ... ... жағынан бұқара халықтың өмірі суреттеледі. Сол себепті
Е.Бертельс Жүсіп дастанындағы әділдік идеясын ... ... ... ... ... ... Жүсіптің өзі де ақсүйектерден шыққан үстем тап өкілі
емес, көбіне бұқара халыққа арқа ... ... Оның ... ... ... елдерге тән ақындық өнерді дәріптеу салты да бар. Ақын ... ... ... ... деп ... біліктің» жарыққа шығуы Орта Азиядағы түркі тілдес әдебиеттің
оянуына зор әсерін тигізген. Одан кейін ... ... ... ... ... ақындар аз болмаған. Солардың бастылары Қожа ... ... ... қыпшақ ақыны Құтып, тарихшы Мұхаммед ... ... ... де ... ... ... сыйы» деген дастан жазады. (Х11
ғасыр). Мұнысы жанр, стиль, тақырыбы жағынан Жүсіптің «Құтты білігіне» ... Бір ғана ... ... ... бағыштап жазылғандығында. Жүсіптің
«Құтты білігі» хан-хақандарға арналса, Ахметтің өсиеттері ... ... ... саяси-қоғамдық, әлеуметтік-экономикалық, оқу-ағарту,
мәдениет деген мәселелерді ғұлама ақын өз ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан - өз заманының
ойшыл ақыны, ірі ғалымы, мемлекет қайраткері, ... ... ... - өз ... ... ... табының өкілі, үстем таптың сөзін
сөйлеп, сойылын соғушы адам ретінде ... ... ... ... ... ақынның көзі тірі кезінде-ақ кеңінен тарап, түркі тілінде жазылған
ең жақсы кітап саналады. Бұл ... әр елде ... ... ... ... Шын ... ... «Адабул – мүлік» («Әкімдердің ... ал ... ... ... ... ... ... Шығыс
елдерінің әкімдері «Зитнатул умаро» («Әмірлердің сән – ... ... ... ... ... тұрандықтар «Құтадғу
біліг» («Құтты білім») деп атайды [ 17.158].
Бұл атаулардың қай - ... ... да ... ... ... ... істеріне, адамгершілік - мораль мәселелеріне
арналғанын аңғартады.
«Құтты ... ... ... ... екі ... ... Бірі –«білім», екіншісі – «билік ету», «басқару». Ал ... ... ... ... яғни ... екені мәлім. Сонымен бірге «құтадғу»
сөзі ... ... ... да ... ... ... кітаптың атын орыс тіліне «Бақыт сыйлайтын білім» («Знание дарующее
счастье»), немесе «Патшаларды ақылға шақыратын білім» («Знание образующее
царей»), деп ... ... ... жасаған.
Ал, С.Е.Малов дастанды «Бақыт кітабы» («Книга счастья») ... ... ... » деп ... ... ... ... мәлім. Зерттеуші
А.А.Валитова «Құтадғу білікті» - «Басқару туралы білім » деп ... ... бәрі ... ішкі ... ... бір-
біріне жақын деуге болады. Өйткені олар билік жүргізу ... ... ... ... ... ... ... болуы керектігі
жайында екенін аңғартады. «Құтты білік» дастанын тұңғыш рет орыс ... ... ... ... ... бұл ... ... келіп,
дастанды «Құтты білім» («Благодатное знание») деп өте сәтті аударған.
Өйткені бұл ... ... ... дастанының негізгі идеясын айқын
білдіріп тұр.
«Құтты білік» ежелгі түркі ... да ... ... ... адам мен ... ... терең философиялық трактаты. Оны аудару
көне ... ... ішкі ... ... ... бірге, ежелгі
тілдің қазіргі төркіндес түбірі бір тілдермен сабақтастығын, туысқандығын
іс ... ... тосу ... сөз. Басқа аударма ерекшеліктеріне қарағанда
көне тілден туысқан тілдерге ... өз ... өз ... ... бәз ... тұлғаларда кездесуі, мағынасы ұмытылған,
ұмытыла бастаған тұлғасы ... ... ... сөз ... ... ... ... жалпы поэтиканың тарихылығы – міне, осының
барлығы тектес ... ... ... қиындықтары мен ерекшеліктерін
түзеді. Бұл жерде еркін ... да, ... ... да, ... аударма да толық жемісті шыға бермейтіні заңды. Қазіргі тілдің
ежелгі замандағы күретамыры ... көне ... ... поэтикалық нәрін,
көркемдік қуатын жасытпай, сонымен бірге дәл де ... ... бір ... ... ... ... ... үлкен жауапкершілікті жүктейді.
Көптеген сөздердің тұлғалары сақталса да, мағынасы ... ... ... кейбір идиомдар мағынасын әлі күнге ... ... ... мүлде жаңа мағыналық қырынан көрінген. Оның үстіне тілдің ... ... бірі ... ... нәрін қосыңыз. Міне, сан
алуан қасиеттерін ескере келсек, әрі дастанның ... ... ... ... ... ... он шақты ғасырлар бұрынғы туындыларды қазіргі ... ... ... мәселелері қордаланып шыға ... Бұл ... ... жылдары көрініс бере бастағанымен, теориялық тұрғыда
тиянақталып белгілі бір зерттеу-зерделеу жұмыстары ... ... ... ... ... ... секілді көне түркі мәдениетінің бірегей
де бітімі ... ... ... ... осы ... ... мәні ... Сонымен бірге мұндай сипатты аудармалар
тілдің байлығын танытумен қатар, ... ... ... ... таза да биік екендігін, тарихи поэтика ... ... ... сан қырлы бай келетіндігінде аңғартады. Біз ... ... ... бір жағынан өзбек, ұйғыр, қазақ, түрік тілдеріне
аударылған (филологиялық, әдеби, жолма-жол аударма мәтіндерін) ... ... орыс ... ... ... ... аударма нұсқаларын
қарап, салыстыра келгенде көптеген ғылыми жайларды байқадық. ... ... ... көне ... ... туысқан тілге аударғанда
туындының көркемдік-эстетикалық табиғаты, тіл ... ... ... ... ... ... ... ескерілуі мүмкіндігінше толық жетуі
шарт.
Бұл баға жетпес асыл ... ... ел ... ... ... ... өзіміз аңғара қоймаған тосын да тың, әрі ... ... ... күретамыр өзегіне нәр болып, байланған
бірегей қасиеттерін байыта түседі. Түрік дүниесінің құнарлы да ... ... ... ... ... ... ... ашады. Сол арқылы
біз дүниежүзілік тұтас бір өркениаттағы өз үнімізді танып, өз ... ... ... ... өмір ... ... туындыларын жазған
кезеңдердің шығармашылық құпияларына, тарихтың әлі де еркін таныла қоймаған
қойнауларына жол ... ... ... ... ... ... тереңге тартқан өркениаттың биік
мұнаралары десе де саяды. Түркі әлемінің ... мен ... ... ... ... қосылған парасат мәуесі.
«Құтты білік» кітабындағы тіл ... ... ... асыл
мұрасы қазақ елінің де мерейін өсіреді, еңсесін көтереді деп кәміл сенеміз.
Мамандар мен зерттеушілердің аз тобының ғана ... ... ... ... қазына, қастерлі мұра жаңа толқынның, жалпы халықтың ... ... ... ... ... ... қасиетіміздің ғасырлар қойнауында
тұнып аққан кәусарына қана ... Таза ... ден ... мәдениеттің
ғана рухы биік, тынысы кең, тіні таза. Кезінде осыдан он ғасыр ... ... ... ... аса білікті, талантты ғұламаның мұратты мақсаты да
орындалады. Қазақ тіліне аударып ... ... де кезі ... іс ... Оның сәті ... ... ... тәуелсіздік түтінін түтеткеннен
кейін ғана түскендей. «Құтты білік» дастанын тұңғыш рет қазақ тіліне 1986
жылы Асқар ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігін» ... ... ... ... ... ... еркін көзім жеткен ұлы
мұраны исі қазақ һакімдерінің қызметіне жарату іште жүрген үмітті мақсатым,
әр жылдары тиіп-қашып ... ... ... ... ісім ... реті енді ... болды. Бұл жерде бүкіл аудару ... ... ... ... ... мүмкіндігі жоқ, ол қажет те емес. Өлеңдер
мен мақал-мәтелдер, қанатты ... ... ... бәз ... ... ... ... мәні де, көркемдік түзілімі де ... ... ... ... ... ... көркемдеуге әдейі
ұмтылмадық, төл бітімін, мазмұн-мағынасын, тілдік түзілімін ... Бұл ... ... емес. Ғылыми еңбек. Тіл таныту саласындағы
зерттеу. ... ... ... тән ... ... ... әрбір сөздің тініндегі белгілері, қасиеттері, бітімі құбылып,
өзгеріп түспеуі тиіс. Оның үстіне тарихи мұра. ... ... ... ... маңызды. Кітаптың көпшілігі қолдануына ыңғайлы, ұғынықты, ... ... ... ... - дейді Асқар Егеубай [12.139].
Жүсіп Баласағұн сынды білімі дария, өресі ен жайлау, өз заманындағы
ілім-білімді жете ... ... ... ұлы ... ... өркениатының
жарық жұлдызы. Оның қоғамдық-әлеуметтік ойлары, ғылыми ... ... ... ... ... танымның таусылмайтын тұнық көздеріне
бастайтын ... ... ... ... ... ... мен көркемдік ерекшелігі.
1. Дастанның жанрлық ерекшелігі мен идеялық мазмұны
Жүсіп Хас-Хажыб әдебиетте ... ... ... құтты
мемлекеттің үлгісін жасаған өз ... ... ... ... кәрілік пен жастық ... ... ... де, тұрмыс ерекшеліктерін де астастыра отырып, өзі тамаша
білетін түркі фольклорының маржандарын таланттылықпен ... ... ... барынша кемел суреттерін түсірген. Экспрессивті, эмоциональдық
әсері күшті риторикалық, сұрақ-жауап ... ... ... ... тілге жеңіл, жүрекке жақын оралымды мәнерге жеткізген. Дастанның
бірнеше тарауы ұйқас жағынан да, өлшем ... да ... ... ... дейін, әлі де ұшырасып қалатын бір бітімде ... ... ... қандай адам «ұлы хас-хажиб» болып істеуі
мүмкін деген ... ... оған өзі ... ... ... ¦лы
Хас-Хажиб - әмірші патшаның көрер көзі, есітер құлағы, ол ... мен сол ... ... ... ... ... ... ұлы уәзір - қазына ісін ... ... ... ... хат ... мен қол ... ... атынан әмір
береді, елшілерді ... ... ... ... ... түрдегі
салтанатты жиындардың заңға сәйкес өтуін қадағалайды, әрі ... ... ... ... оны ... Қара ... ... жеткізіп
отыруы тиіс. Бұған қарап Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге ақын «Құтты білікте» өзіне
өте жақсы таныс мәселелерді ... ... ... ... ... ... өз ... кіріспесінде дастанның қайсы тілде жазылғанын
айта келіп, ... ... ... ... ... бұл - ... тіліміздегі тұңғыш даналық жинағы.
«Біздің тіліміз» ақын түркі ... ... ... ... Сондай-ақ
бұл дастанға қара сөзбен жазылған кіріспеде шығарманың тілі ... ... ... бар: ... елдерінде, бүкіл Түркістан халықтарында
түркі сөздерімен, бограхан тілінде жазылған бұдан артық кітап жоқ» Табғаш
Қара Бограхан ... ... ... ... ... ... ... жазба-әдеби тіл кезінде «бограхан тілі» деп те айтылған», - дейді
А.Егеубай [10.64].
Сонымен «Құтты ... ... ... ... ... тілдерінің
қайсы тобына жатқызуға болады деген сауал туады. Бұл жөнінде бүгінгі
туркология ... ... ... ... келеді. Мәселен, С.Е.Малов
«Құтты білік» көне ұйғыр тілінде жазылған десе, А.М.Щербак ... ... ... ... ... ... қарап, бұл шығарма
қарлұқ-қыпшақ тілінде жазылған деген қорытынды жасайды.
Ал, біздің ойымызша, қалай ... ... де ... Баласағұн өз дастанын
сол кезде Қашқардан бастап, сонау Амударияға ... ... ... ... ... ... Қарахан мемлекетінде өмір сүрген түркі
тайпаларының ... ... ... ортақ әдеби тілде жазғаны даусыз.
Оның үстіне, есімі күллі әлемге мәшћүр шығыстанушы-ғалым ... ... ... ... ... деп ... емес, Жүсіп Баласағұн
үшін өзі жазған тіл ұйғыр тілі болған емес» ... әділ ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбегінде былай дейді:
«Бұл еңбектің назар ... ... - адам ... ... көрсететін қызғылықты деректердің, адамның көңіл-күйі, қайғы-
қасіреті, ... ерік тағы ... ... ... - ... көрсеткен. Сонымен бірге автор жанға шипа тек тәуіптің дәрісі ғана
емес, ... ... ... құрбы-құрдастар, сондай-ақ,
бұған адамдар арасындағы қарым-қатынас, әлеумет пен ... да ... ... ... ... ... дүниені құрайтын төрт түрлі элемент жайлы,
адам темперементтері туралы, ... ... ... және оның
себептері, бұлардың жас өзгешелігі мен ауа-райына тәуелділігі, тамақтану
гигиенасы, ауру адамды емдеудің ... ... ... - ... негізгі шаралардың бірі, зұлымдық - барып тұрған ... ... ... ... ғана ... ... ... ағартушылық идеялары аз емес.
Мәселен, ел билеушіден әділет, дәулет, қанағат, парасат сияқты төрт қасиет
түгел табылса, онда ... ... бар ... ... ... бозторғай
жұмыртқалайтын болады, оның әділдігі тек ... ... ғана ... ... ... ... өзін де бақытты етеді, атын бүкіл әлемге
жаяды. Білім мен ақыл әділетке қосақтасып жүруі тиіс, ... әділ ... ... Ақыл әр кез ... да ... отырады. Мәселен,
адамның азға қанағат етуі, тағдырға бой ұсынуы, жаман жолға түсуі - ... ... ... ... ... он бес ... ... дерлік тәлім-
тәрбиелік мәселелерді әр қырынан сөз етеді. Бұлардың бірінде адамға білім
мен ғылымның не үшін ... ... (6, 10, 28 - ... ... енді ... ... жеткізудің жолдары, адамның жақсы-жаман қылықтарын (9,
16 - тарау) сөз етеді.
«Құтты біліктің» 29-30 тарауларында Қарахан ... ел ... мен ізгі ... туралы айтылады. Автор бұларды жұртқа үлгі
етіп ұсынады, оларға еліктеу қажеттігін еске салады. ... ... ... ... иол тәжірибе керек дейді: «Ақылмен іс қылған бек ... ... ... ... олармен бірге көтерген адам -
басшылықтың ... ... ... төменнен төменнен төрге барады».
Әрбір басшы, ел ... ... ... білімді, ақын ойы ерекше
жетілген, ... адам ... ... Баласағұнның өзге ақын-жазушылардан бөлек болатын жағдайы адам
болу мен ... ... ... ... ... жасай білуіне
байланысты. Ол адамгершілікті көркемдік тұрғыдан суреттеумен шектелмей,
оны ілім, таным, ойшылдың ... ... ... ... білік» дастанында соншалық мол мазмұнды арқау еткенімен, негізгі
айтар ойы - ... ... ... мен кісілік кемелденуі, сол ... пен ... ... ... ету. Дастан мазмұны өте астарлы, танымы
терең де тұңғиық ұғым-түсініктерге толы. Оған ерекше үңіліп, зерттей қарар
болсақ, шығарманың ... - ... адам ... танимыз. Дастандағы құт-береке
бақ - толық , жетілген адамның еншісі. Ақынның айтуынша ... ... ... ... ... қылығын бірдей қамтыған жан-жақты жетілуі мен
кемелденуі. Түптің түбінде, дастан ... ... ... өз
әлемін асыл етумен ғана жетуге болатынын ... ... ... жетілуі
мен кісілік кемелденуі - дастанның ең басты ... ... ... сақта» деген көп қайталанатын қағида бар. Оның
«¤зіңді сақта» дегені кісінің өзін ... ... - ... ... ... ... Затың адам, атың адам болған соң,
қасиетіңе лайық бол, діліңе дақ ... адал бол, адам бол деп ... ақын ... ... Адамның өзі адамдық, кісілік қасиетінсіз
қаңырап бос қалады. Оның адам ... ... де ... ... бар ... ғана болатын жағдай. Дастанда шын мәніндегі
көңіл тоярлық кісіліктің сиректігі, жоқтығы жиі ... Ақын ... ... ... пен ... ... туса керек. Дастан мазмұны
кісіліктің қадір-қасиетін жан-жақты танытуға құрылған. ¤йткені адам ... да ... ... ... өз ... [3].
866. Кісілер көп, кісілікке ... - аз адам атты ... ... ... ... ... жер ... ашық, әділ ерге - ел ғашық.
869. Кісі сирек ... ... - ... ... біл, түсі ... ... ... жолын қуған ой сапарындағы шәкірті. ¤з
топырағымызда дүниеге келген ... ақын ... ... сөз болатын болмыс пен адамның кемеліне келіп, ... ... ... ... ... ... ... екнін тағы да бекіте түседі.
«Құтты білік» дастанының мазмұнынан ұғарымыз кісі ... ... ... ... ... ғана тән ... мен ... кісілерге жақсылық жасап,адамдығын асырады. Әйтеуір тірі жүріп
кісі атана қою қиын, әркім де кісілік жасап қана адам ... ... адам ... да ақтауы мен кепілі - кісілік пен адамдық. Ал, ... ... ... ... даналық пен қайырымдылықтан,яғни ізгілік
пен танымнан тұрады. Адамдағы барлық асыл қасиет танып-білу мен ... ... ... ... ... ... пен кісілікті шексіз
құрметтеп, дәріптеуі осы ... туса ... ... ... ... ... мән-мағынасы, қыр-сырын әңгімелеуге құрылған.
Сөйтсе де ақын ... ... ... ... ойын тыңдаушысына соншалық
жалаңаштап, жеңілдетіп, ашық айтып жеткізуге ... ... ... ... ... келетін астарлы асыл ойларын әр түрлі әдеби
тәсілмен онан сайын тура, ашық ... ... ... ... үлгі ет ... ... ... өзіңді ұмытпай, қасиетіңді сақтап жүру қағидасының ... ... ... ... ... саналған құт, береке, бақытпен байланысты
танимыз. Ақын әр адамның аты мен затына ... ... ... ... ... ... деп ... Ақиқатты әркім өз ақыл ойымен,
өресінің жеткен әсеріне дейін ғана ... ... ... те, ... ... ... құт көруі - көпшілік көңіл қойып қабылдай қоятын шындық.
Ақын үнемі асыл қасиеттер мен ... ... ... ... ... ... ... адамдарды асқақтатып, ардақты
етсе, құтты етсе, кейінгісі төмендетіп, ... ... ... ... ... мазмұны осы асыл қасиеттер мен кесел қасиеттердің
қыр-сырын ашуға құрылса да, теңіздей танымның тамшыдай түйінін байқаймыз.
Ақын ... ... ... ебін тауып, кеселді қасиеттерді
жекелеп, я тобымен аптап отырады. "Біраз нәрсе кісінің қас ... ... ... ... ... ... айтылуы, айтқан сөзден қайтуы,
шарапқа аңсары ауғаны, жүгенсіз іс-қылық, зымяндық, ... тіл. Осы ... ... дастанның әр-әр тұсында қайталанып келетіні бар. Әсіресе
жалған айту, өтірік сөз кісілікке артықша зиянды болып көрінеді ... ... ... ... ... ... шығармашылық өмірін адамгершілік қалып-
қасиеттің кемеліне келіп, жетілуіне ... Ол қай ... сөз етсе ... ... негізгі мұраты адамгершілікке алып келеді. Ол адамдық
қалып қасиеттің негізін ізгілік пен танымда ... ... ... ... амалы таусылғанда әрі арнайы ... ... ... Осы өлім жайы ... Баласағұнның «Құтты білік» дастанды жүйелі
сөз болады. Қорқыныш пен үрей ... өлім ... ... ... ұғым ... да тән. ... Баласағұн - өз заманынан озыңқырап, ойы
асып туған данышпан ... Ол бұл ... ... мен ... ... ... бөле ... тұтас күйде қабылдайды. Ақынның ойынша адам өзінің
тегі, қасиетімен бірге өмірінің ... ... күні ... өлімін де
ұмытпай жүруі тиіс екен. Ақын «¤зіңді ұмытпа, адамдығыңды сақта» деп қанша
қайталаса, өтпелі өмір мен өлім ... ... жиі ... ... жанры жөнінде түрлі пікірлер бар. Көп жылдар бойы бұл
жазба мұраны «патшалар ... ... ... ... ... бірі ... атап ... Парсылар мұны «Түрік шаћнамасы» деп
атаған. Біздің ойымызша, Бұл шартты түрде айтылған теңеу. ... ... ... құрылысы, ерекшеліктері жағынан Фирдоусидің «Шаћнамасына»
мүлдем ұқсамайды. "Шаћнама" ертедегі «Оғызнама», «Қорқыт ата ... ... ... ... ... ... ... Жүсіптің кітабы ғибрат
түріндегі сюжетсіз дастан.
«Құтты біліктің» тілінде шығыс әсері, атап айтар болсақ, ... аз ... ... хасида стилімен жазылған. Оның да бір ... ... ... ... көтеріңкі; хасида стилімен жазылуы
заңды құбылыс. Бірақ солай бола тұрса да, ... ... салт ... ... сияқты. Бұл реттен Жүсіп исламнан ... ... ... Сол ... ... ... шығармасында бір ғана
шығыс әсері үстем деп ... ... ... ... ... ... ... сан алуан тұрмыс-салт жырлары сол кездің өзінде-ақ ... ... Олар ... ... ... ... ... Жүсіптің
сүйенген үлгісі халық аузындағы ... ... ... ... ... хан-хақандар ортасының салты жырланған. Бұл реттен
Е.Бертельс «Құтты білікті» белгілі ... ... ... ... ... Кейбір зерттеушілер оны орыстың етедегі
«Домострой» үлгісіндегі әдебиетіне теңейді. ... ... ... ... ... байлығы жоғарыда аталған ... ... ... ... зерттеушілер оның жазу стилін ... ... ... ... пікірді ұзақ уақыт айтып келді. Мысалы, ... өлең ... сол ... ... ... ... тайпаларының қара
өлең, не болмаса 7-8 ... жыр ... ... Жүсіп иран
әдебиетіндегі мүтакарриб өлшеуін қолданған дейді. ... ... ... ... ... өлшеуді алмай, парсы әдебиетіндегі үлгіні алған
болады. Фердаусидің «Шаћнамасы» осы ... ... ... ... өлең ... ... бағалаудың ғылымилығы мен ... ... ... ... ... ... әдебиетінде қолданған өлшеу емес.
Асылы, «Құтты біліктің» мазмұны да, тілі де, өлшеуі де ... ... ... аңызына жуық келсе керек.
Бір кіз бар эрді, жалғуз олтурур эрді.
Жакші көрүклүг бір кіз эрді.
Ануң көзү көктүн көкрәк эрді («Оғызнама»),-
деген ... мен ... ... ерді ¦гдүлмаш айди сөзің,
Ешитим ешітсің ажурма юзің,- [14]
деп келетін жыр жолдарының айырмасы жоқ есепті. Соңғы мысалды ... деп айту ... ... әр жолы үш ... ... 11 ... бұл сол ... түркі тайпаларының поэзиясында кездесетін қара
өлең өлшеуіне жақын. Оны:
Не пайда ғұламалар тіл қатпаса,
Білімін жиып-терген бос сақтаса,-
деген жолдар да ... ... тіл ... ... де араб-парсы әсерін
асыра бағалаушылар аз емес. Олардың ішінде бұл дастанды жаңалық емес, ... ... ... ... де ... Ондай зерттеушілер бұл
пікіріне дастандағы ислам ... ... ... дәлел ретінде
тартады. Бұл түркі әдебиетін ислам ... ... бір, түрі ... ... ... деп танудан туған ұғым. Олар араб, парсы, ... ... ... ислам дәстүрі деп қарайды. Сол себепті түркі поэзиясын
ислам ... ... тілі ... ... пікірлердің екеуіне де қарсы дәлел айтарлық жағдайлар аз ... ... ... «Қорқыт ата кітабы», «Құтты білік», «Диуани
лұғат ат-түрік» сияқты жазбаларды бір ғана ислам мәдениетінің жемісі ... ... бұл ... ... ... ... тақырыбы дін емес,
түркі тайпаларының әлеуметтік өмірі, тұрмыс-салты екенінде дау жоқ. ... ... ... ... ... қолданрбайды. Тек ретіне қарай,
тың мағыналы лұғат болмаған жерде ғана қолданатын секілді.
Сән аймыш бул сөз ... ... ... көру ... ... ... ... бір ғана (хақиқат) араб сөзі бар. Біздің ... ... тілі ... ... ... ... оғыз ... үлгісіне жуық
келеді. Ажурма, аймыш, оғдурмыш дейтін сөздіктер ескі оғыз тілінің ... сөзі ... ... да кездеседі. Дастанның тілінде оғыз, ұйғыр
тілдеріне сай келетін барыс, табыс, тәуелдеу жалғаулары көбірек кездеседі.
(юзің, ұғдырмышқа, тағы ... ... «ж» ... «и», «с» ... «ш»,
«з» дыбыстары көбірек ... Бұл ... ... ... тән
белгілер», - дейді Ә.Қоңыратбаев өз зерттеуінде [19.73].
¤леңмен жазылған бұл философиялық трактаттың жанрлық ерекшелігі,
поэтикасы автордың ақындық ... ... ... мен ... де, ... жазу өнерінің қаншалықты дәрежеде дамығанын да ... ... ... ақын ... ... ... ... жалпы мәнімен
таныстсырып өтеді. Кіріспенің өлеңмен жазылған нұсқасы ... ... ... ... ... ... ... өтпелілігін, заманның
опасыздығын, достардың жапасын айтып, өзінің кемшілік күнәларына ... ... ... ... ... [3.34].
Әрине, Жүсіп Баласағұнның шығыс әдебиетінен алған әсері жоқ деп
айтпаймыз. Ақын Иранның ерте ... ... ... ... мен ... ... әдебиет үлгілерімен жақсы таныс болса керек. ... өзі ... ... ... ... ... ... Айтолды, Күнтолды, ¦ғдүлміш, Оғдүрміш
деген адам аттарының реалистік ... ... ... Ақын ... ... ... болуға тиіс адамдар типін жырлайтын сияқты. Сондықтан да
дастан ғибратқа толы. Образдары сараланбаған,оқиға ғибрат сөздерді жай ... ... ... ... ... ... мәдени мәні орасан зор. Х-Х1 ғасырларда араб-
парсы Орта Азиядағы түркі ... ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның түркі тілінде көлемді де күрделі дастан жазуы
өз кезеңі үшін үлкен ... ... ... Дастанның көркемдік
ерекшеліктері айтарлықтай биік болмаса да, осы тарихиқызметі жағынан жазба
биік бағаланады. ¤йткені, ... ... Х-Х1 ... ... ... түркі тайпаларының барлық ... ... ... ... ... қарым-қатынасты, мәдениетін және тілін ... ... Бұл ... ... бір ғана хан-хақандар салтын
жырлайтын шығарма деп бағалауға болмайды. Онда түркі ... ... да ... ... ... жыр ... қарағанда Қарахандар
мемлекетінде тап теңсіздігінің үлкен орын алғаны байқалады. Бір ... ... ... ... ... халықтың өмірі суреттеледі. Сол себепті
Е.Бертельс Жүсіп дастанындағы әділдік идеясын халық ... ... ... дұрыс бағалайды. Жүсіптің өзі де ақсүйектерден шыққан үстем тап ... ... ... ... арқа ... ... Оның ... туралы сөзінде
көшпелі елдерге тән ... ... ... ... да бар. Ақын өзін
хандарға ақылшымын, халық өкілімін деп ұғындырады.
Ақындар келер алдыңа,
Сөз шебері сәуегей.
Сөздері ... ... ... ... ... ... сөздің бұлағы.
Ақындарды сыйлай біл,
Даңқыңды жұртқа жырлайды,
Қабағы қатса қуандыр,
Қарны ашса тойындыр.
Ақындардың сөзінен,
Пайдалы нәрсе ... ... ... ... ... ... оған үлкен әлеуметтік баға
береді. Бұл жолдарда ақынның хан сарайына деген көзқарасы да ... ... ... ... ұстайды. Тіпті, хан-хақандарға сатира элементін
қолдануға да бар. ... ... осы ... арғы ... ... ... сұлтанға жазған сатирасының рухы бар деп бекер
айтпаған [19.74].
2.2 Дастанның тақырыбы мен ... ... ... ... ... ... ... мен әдеби
тіл құнарын, шығарманың поэтикалық жаратылысын табиғи ұштастыруы. ... ... ... тең ... ... «Біліксіз майсыз сүйек тәрізді»,
"Білікті ер өлді, аты өлмеді, Біліксіз өлген сәтте аты да ... - ... ... ... тұжырымды ойлары Жүсіп Баласағұн тебіреністеріне іш
тартады. Білікті бол, тілді бол. Сол ... пен ... ... ... ... ерек ... ... басың да амандықта, құтты, баянды ғұмыр
кешесің. Жүсіп Баласағұн ... ... ... - тіл, сөз ... ұлы ... ... дейді.
Түркі сөз өнерінің, тілінің ерекше бір дамып, жетілген тұсында
жазылғандықтан ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері де айқын дараланады. «Құтты ... ... де ... ... ... орай тілі көркем, бейнелі, әсерлі
болып келеді. ¤лең сөздің өлшемі мен талаптары айқын.
Қай-қайсында да түркі тілінің таза ... ... ... ... ... тән. Бола ... да дәстүрлі түрде жарасып, кірігіп сіңісті
болған сөздер ұшырасады. Араб-парсы сөздерінің әсері бар деп жүрген «Құтты
білік» дастанының ... ... 400-ге ... ... сөздері кездеседі.
Оның да дені кісі, жер аттары. Есім сөздердің ... ... ... ... ... табиғатындағы бар өрнектілік, ежелден
келе жатқандығын байқаймыз. «Құлабыз», «Ертіс», «гүр», ... ... ... сөзді дәлелге келтіруге болар еді. Осы сөздің
әрқайсысының мағыналық астары бар ... ... ... басты идеясы төрт принципке негізделіп
жазылған: Біріншісі, ... ... ... үшін қара ... ... әділ ... болуы. Автор әділдіктің бейнесі ... ... ... ... яғни елге құт ... ... ... Бақ-дәулет
мәселесі дастанда патшаның уәзірі Айтолды бейнесі арқылы жырға қосылған.
‡шіншісі, ақыл-парасат. ... ... ролі ... ... ... жырланады.
Төртіншісі, қанағат-ынсап мәселесі. Бұл мәселе дастанда уәзірдің
туысы, дәруіш Одгүрміш бейнесі арқылы әңгіме болады.
Композициялық құрылысы жағынан ... 6520 ... (екі ... ... Бұл 13.000 өлең жолы ... сөз. Соның бәрі 85 тарауға ... ... ... бөлімдері екі жолдық месневи түрінде жазылған
[12.162]. ... ... үш ... ... ... ... де, ... ұйқас, ырғақ өлең құрылымы жағынан өзгешелеу шыққан.
«Құтты білік» дастанының сюжеті де автор алға қойған ... яғни ... ... бақ-дәулетті, парасатты,
қанағатты бейнелейтін төрт қаћарманның іс-әрекетіне тікелей байланысты етіп
құрылған. ... ... ... ... болып келеді.
Күнтуды деген патша өзінің әділ саясатымен жер-жићанға есімі мәшћүр
болады. Құдіретті де, әділ ... ... ... оған ... ... ... деген данышпан сол патшаны іздеп алыс ... ... көп ... ... ... Күнтудыны іздеп табады. Патша
алдымен Айтолдыны жан-жақты, әбден сынап көреді. Ақыры оны ... ... етіп ... ... енді ... ... істерін уәзіріне сеніп
тапсырады. Айтолды уәзір кезінде ел-жұрттың жағдайы жақсарып, бақ-дәулеті
арта ... ... ... Айтолды күндердің күнінде жарық дүниемен
мәңгілікке қоштасады. ... ажал ... ... ... ... ... қалып бара жатқан ¦ғдүлмішке өсиет-уағыз айтады. Арада талай жылдар
өтеді. ¦гдүлміш ер жетіп, Күнтуды патшаның қарамағына ... ... ... та ... аз ... ... өзінің іскерлігімен, адамгершілігімен
көзге түседі. Бірте-бірте ол ... ... ... ... ең ... ... ... Патша енді мемлекет істерін соған тапсырады. ¦ғдүлміш
ел басқару ісін әкесінен де ... ... ... ... еселеп,
артып, ол басқарған мемлекет жайқалған гүлстанға айналады.
Бір күні ... ... ... ... ... ... ... білгір, іскер адам керектігін айтады. Сонда ¦ғдүлміш іске
әбден лайықты бір ... бар ... ... Ол ... аты ... ... ... сол кісіні тауып, маған ертіп әкел деп
өтініш жасайды. ... көп ... ... Одгүрмішті табады. Бірақ ол бұл
өмірдің бар қызығынан безіп, тәркі дүние жолына түскен дәруіш ... ... ... екен. Дана-дәруіш бес күндік пәни өмірдің күйбең тіршілігіне
қайтып оралғысы келмейтінін айтып, патша сарайындағы ... ... ... бас ... ... өте береді. Бір күні Одгүрміш ауыр науқасқа ... ... Ол ... ... жазылмас кеселге ұшырағанына
¦ғдүлміш дүниеден өтеді. Ал, ¦ғдүлміш өз ісін одан әрі ... ... ... ... ... ... ... дастанының мән-мағынасы бұл қарапайым сюжетінде емес.
Мұндай сюжет дидактикалық шығармаларды көмекші қызмет атқарады. ... бұл ... ... ... ... ... қаћармандарының
басынан өткізген оқиғаларында емес, сол қаћармандар арқылы ... ... мен ... ... ... ... ... тематикалық бағыт-бағдарын автор дастанның басты
қаћармандарымен оқушысын таныстыру ... ... ... ... отырған патшаның есімі Күнтуды болып, ... өзі ... ... ... бейнелеп көрсетуі тегін емес. Сондай-ақ
патшаның уәзірі Айтолды да бақ-дәулеттің ... ... ... ... ... дөңгеленіп, толуы - елдің бақ-дәулетінің кемеліне
келгенін аңғартады. ... - ... ... ... ... ... болып тұр. Ал, Одгүрміш адам бойындағы қандай қасиетті
бейнелеп көрсетеді? Мұны бірден ... ... ... оны ... ... ... ... сөзімен емес, тек шығарма текстін оқып ... ... ... Одгүрміш бейнесі - әрбір адам қолда ... ... білу ... ... ... ... ... «Құтты білік» дастанының сюжеттік бөлімі негізіне шығарманың
бас қаћармандарының ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Айталық, дастанның 14-20 тараулары Күнтуды
мен Айтолдының ... ... ... ... Ал, ... мен ... ... шығарманың 21-22 тарауларында баяндалады. Күнтуды мен
¦ғдүлміштің ... ... ... 24-38 және 72 ... ... ... ... пен Одгүрміш (40-44, 46-67 тараулар), Күнтуды мен
Одгүрміш әңгімелері (70-71 тараулар), Айтолдының Күнтудыға жазған хаты ... ... ... ... екі хаты (39,45 тараулар),
Одгүрміштің Күнтудыға арнаған сәлем хаты (44 ... ... ... білік» дастанын композициялық құрылысы тұрғысынан қарасақ,
шығарманың ... ... ... бір ... ... ... ... Соның өзінде автор шығарма ... үзіп ... бір ... екіншісімен жалғастырып отырады.
Сонымен, өз дәуірінің көкейтесті мәселелерін ... ... ... ... ... ... «Құтты білік» дастанында көтерген
ең басты мәселелердің бірі - ел ... ... ... ... ... ... ел ... адамда қандай қасиеттер болуы шарт. Міне,
автор осы сауалдарға өз заманының оқыған, көзі ашық, ойшыл ... ... ... ... мүддесін қорғайтын өкілі ретінде жауап береді.
«Құтты білік» дастаны Қарахан әулеті үстемдік ... ... аса ... ... мәселелерге арналған. Жүсіп Баласағұн
мемлекет пен ... ... мен ... халық, патша сарайының
қызметкерлері, олардың праволары мен міндеттері, феодал-клерикал топ пен
қалың ... ... ... туралы оқырманға ой салады.
Ақын ел басқарған патшадан бастап, аспазға дейінгі барлық хан сарайы
қызметкерлерінің түр-сипаты, ... ... ... ... ... болу ... ... баяндап шығады.
Автор әңгімені әмірші - патшаның ... ... ... адам-ақыл парасаты ұшан-теңіз, ниеті түзу, сөзі шырын, ... ... ... ... мен ... құр ... жандар әділ билік
жүргізе алмайтынын айтады.
Жүсіп Баласағұн ел басқарған әкімдерді сол кезде хан ... ... ... қылықтардан сақтандырады:
Бек халықты тек білікпен сендірер,
Барлығын да ақылына жеңдірер.
Бек дегенің ... ... ... ... бек ... - желік құр.
Елді ғана келсе ұзақ билегің,
Заңды ұстап, бұрсын елге бүйрегін!
Қара ішсе- малы ... ... ... ... елі ... [14].
Алайда ел басқарған адам қанша зерек, қанша ... ... да ... ... істі жалғыз өзі ойдағыдай басқара алмайды. ... ... ... мен ... ... түсу үшін әкімшілік
нығайып, ел дәулеті еселеп артуы үшін патшаға істің көзін ... ... ... ... Ақын мұндай көмекшілердің бірі - ... оның ... ... ... ... саналатын адамы, елдегі барлық
істі қадағалап отыратын уәзірі, ал екіншісі - ... ... ... мен ... қандай адамдар болу керектігін сипаттап
береді. Сондай-ақ ақын: есік ағасы (патша сарайында ... ... ... ... адам), саркотиб (кеңсе қағаздарын жазатын адам),
жұлдызшы (астролог - ... ... ... ... баші (шекер-шәрбат -
жасаушы), тағы басқаларға қажетті игі қасиеттерді егжей-тегжейлі ... ... ... ... және оны ... істері, әкімдер
мен ел билеушілер жайында пікір ... ең ... ... ... ... ... әкімшілігін нығайта түсуді көздейді. Ақын дастанда идеал
болатындай патшаны, автордың өз қиялынан туған ел ... әділ ... ... ... ... жасайды.
«Құтты білік» дастанында ақын «елдің әкімдерге» ... ... ... қоятын талаптарын ашып айтқан. Сонымен бірге, ... ... ... үш ... ... праволы деп есептейді: «Ей, елдің
көсемі, ... ... ... үш ... ... ... өзің ... төмендегі үш нәрсені талап етуге ... ... Бірі - ... ... ... да жұрттың бәрі оны сөзсіз тез орындауы керек.
Екіншісі - ... ... өз ... ... ... ... ... үшіншісі - бүкіл халық досыңа дос, дұшпаныңа ... болу ... ... ... ... ... бұл талаптардың бәрі
феодалдық мемлекетті ... ... әрі ... бұқараның үстем тапқа
тәуелділігін арттыра түсуге бағытталған.
«Құтты ... ... ... ... аш-жалаңаштар, жетім-
жесірлер, кемтар жандар туралы айта келіп, ел билеген ... ... ... ... ... мал ... ... жандарға үлестіріп
беруге үндейді:
Жетімге, жесірге, үйсізге қарайлас,
Соқырға, қартқа, ақсақ-тоқсаққа көмектес [14].
Бұл ... ... ... ... қанаушылық табиғатын
түсінбегендігін аңғартады. ¤з ... сан ... ... салаларын
меңгерген ғұлама-ақын Жүсіп Баласағұн бүл өмірдегі ... ... ... ... адам бойындағы жақсы-жаман қасиеттердің ... ... ... ... Қоғамда орын алған теріс
құбылыстардың өзін ол адамдардың білімсіздігінен, надандығынан деп ... ... ... ... ... ... атынан
аңғару қиын емес. Жүсіп Баласағұн өз шығармасын «Құтты білік» деп тегін
қоймаса ... ... ... ... ... ... арнайы
тараулар бар. Сонымен бірге, ақын мемлекет, қоғам, ел ... ... ... ... ... ... ... да білімнің күш-
құдіретін ардақтап ғалымдарды көкке көтере ... қара ... ... ... ... ... шашатын.
Ақыл болса, асыл болар - болса ер,
Білім болса, бектік қылар қылса ер.
Ақыл ... ... - ... асыл ... ... ... - бек ћәм басың ол.
Кісі ұланы қара жерге қол салды,
Көтерді бәрін, білімін ол қолданды [14].
Ақын ғалымдарды мадақтай келе, ... орны ... ... ... ... Ал, елді ... қызметке ие болып жүрген білімсіз, қараңғы,
надан жандардың төрден алған орнының өзі ... ... ... ... орын тисе, қор етеді,
Данышпанға босағадан орын тисе, төр етеді.
Дастанда мынадай ой-пікір бар: Патша ел-жұртын қылыштың күшімен қатал
тәртіппен ... ... ал ... - ... ... ... керек.
Әрине, Жүсіп Баласағұн халыққа үстем таптың өкілі ретінде қарайды.
Сондықтан ол қарапайым ... ... ... ал ... ... - ... ... ерткен серкеге теңейді. Ақын дастанда өзі өмір ... ... ... бірқатар маңызды мәселелерге өзінше жауап беруге әрекет
жасаған. Жүсіп Баласағұн өзінің дидактикалық сарында жазылған ... ... ... ... ... ... сөздер айтады.
Қоғамдағы адамдардың өзара қарым-қатынасы, сөйлесуі, сыйласуы, әсіресе, ... ... сөз ... Ақын ... ... ... ... жаман мінез-қылықтарды өлтіре
сынайды.
Шығармада жақсылық пен жамандық, әдептілік пен дөрекілік, шындық пен
өтірік, аңқаулық пен ... ... ... ... Сол ... автор
айтар пікірін тереңдете түседі. Мәселен, ақын: ауырмаса - ... ... өлім ... - тірі кездің қадірін білмейді, қайғысыз
адам - ... ... ... ... сезе ... деген секілді бірқатар
философиялық пікірлер қозғайды.
Н.Келімбетов: «Құтты білік» дастанында автор ерекше мән беріп, зор
шабытпен ... аса ... ... бірі - адамдардың бірін-бірі
құрметтеуі, ізет көрсетуі, сыйлауы болып табылады. Атап айтқанда, ... ... ... ... әкімдердің өз қол астындағы
қызметшілеріне, жалшылардың өз қожаларына, балалардың өз ... ... өз ... ... ізгі ... ... болу керек деген сауалға
жауап берілген ... ... ... ... ... солардың ізіндегі ең
бастысы - тіл әдептілігі деген қорытынды жасайды. Дастанның бір ... ... ... ... ... осы мәселеге - тіл әдептілігіне,
яғни мәнерлі, мәнді, сыпайы сөйлей білу өнеріне ... ... ... ... ... сөйлеуге, тілге сақ болуға шақырады.
Қысқаша әрі мазмұнды сөйлей білу - ... басы ... ... айтады.
Ақын кісіні адамгершілік арнасынан шығарып, жұртқа әдепсіз, дөрекі,
надан етіп көрсететін кейбір ... ... ... ... ... жағымсыз мінездер мал-мүлікке тоймайтын аш көздік, сараңдық,
мейірімсіздік, ашушаңдық деп көрсетеді. Әке-шешеден ... ... ... қашанда нәпсісін тия білетін, жомарт, бауырмал, сабырлы, инабатты
болып келетінін айтады [17.171].
Сөйтіп, Жүсіп Хас-Хажыб ... ... ... ... бола ... да өз ... үшін ... роль атқарған
бірқатар ағартушылық моральдық, этикалық принциптерді жырлап, оларды
әлеуметтік мәселе ретінде көтере ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
«Құтты білік» дастаны түркі тіліндегі жазба әдебиет әлі бай тәжірибе
жинай қоймаған дәуірде ... ... бұл ... ... ... ... араб яки парсы тілінде жазу әлде қайда жеңіл болар еді. ... ... ... ... ... классикалық әдебиеті мейлінше
дамып, көркем образдар жасаудың ғажайып үлгілерін көрсетіп ... ... ... ... ... араб және ... тілдерін ғана емес, бұл
тілдерде жазылған поэзиялық, прозалық туындылармен ... ... ... ... ... ... ... дәстүрінен бас тартты. Ол
өзінің ана тілінде, яғни ... ... ... ... ... ... жаңа соқпақ салып, жаңа дәстүр тудырды [10.65].
«Құтты біліктің» авторы түркі тектес халықтардың ауыз ... ... ... ... Сол ... ақын халық фольклорының қыруар
мол мүмкіндіктерін жазба әдебиеттің тәжірибесімен өзара ұштастыра білді.
Дастанның басты қаћармандарының есімі Күнтуды, Айтолды деп ... ... ... ... ... болып келеді. Ислам ... ... ... ... ... ... айға табынғаны мәлім.
Сондықтан мұндай атаулар көне дәуірде ... ... ауыз ... жиі ... Жүсіп Баласағұн ғұлама-ақын ретінде ауыз
әдебиетінің сан қилы жетістіктерін зор шеберлікпен пайдаланылған.
«Құтты білікті» оқи ... ... ... ... ... ... ... ұлы Фирдоусидің "Шахнаме" дастанымен жақсы
таныс екенін, одан үлгі-өнеге алғанын аңғару қиын емес. ... ... ... ... сөздің мән-мағынасын құбылтып, ойнатып пайдалануды,
әрбір лексикалық элементті ажарлап, айшықтап беруді ұлы ұстазынан үйренген
секілді.
Ақын табиғаттың кейбір ... ... ... қасиеттерін адамның мінез-құлқына ұқсата отырып, қаћарманның көркем
бейнесін айқындай түседі. Сондай-ақ ол ... тән ... ... ... ... ... ... тауларды, тілсіз өзен-көлдерді
кәдімгідей жандандырып, құбылтып, адамның ... ... ... ... ол зор ... шабытпен, өз қаћармандарының ішкі жан дүниесіне терең
поэтикалық барлау жасау арқылы суреттейді. Бұған «Құтты білік» дастанының
көркем ... ... өлең ... ... келтірер болсақ:
Қара жер ағы кеті, жұпар шашаты,
Безенбек болып, дүние ... ... ... қуды ... ... жаз ... құрд, өктемдеді
Қу ағаштар жасыл тонын жамылды,
Безеніп: көк, жасыл, сары тағынды.
Қабақ түйіп, аспан ... ... жүз ... ... ... ... ... көктем көріністерін осылайша жырлап отырып,
көктемнің жер ... ... ... ... үшін ... ... самалы
адамдарды әбден мезі еткен қысты әп-сәтте қуып шыққанын, кең жазира даланың
қызыл-жасыл гүлге оранғанын, аспандағы бұлттар от ... ... ... жерге нәр беріп жауғанын нағыз сөз зергері ретінде зор ... ... ... ... ... ... халықтардың тағдырын
табиғаттың осындай көктемгі жандану, ... ... ... ... ... ... ... Сол арқылы автор ен даланы
дүрліктірген бұл көктемгі ... - ... ... ... ... пікір
айтпақ болады.
Дастанда әсіресе мал бағумен айналысатын ру-тайпалардың күнделікті
тұрмыс-тіршілігіне қатысты афоризмдер, бейнелі сөздер, теңеулер, ... ... ... ... адамдардың бейнесін жасау кезінде ақын
қой, қасқыр, жылқы, ... ... ... жайлаулар мен шөлдерді
көбірек ауызға алады:
Адамның көңіл-күйі бейне бір ат ... ... ... азады.
Қатардағы жауынгер - бектің қанаты мен қауырсыны,
Әй, бектердің бегі, құс қанатсыз ұша алмайды ғой.
[14].
Мұндай мысалдарды ... ... ... болар еді. Ақын өз
шығармасында ... ... ... ... ... ... ... білік» дастаны аруздың ықшамдалған мутакариб деп аталатын
өлшем түрімен ... ... ... ... феодализмнің
енді ғана өріс алып келе жатқан алғашқы кезеңінде жыр дастандардың басым
көпшілігі осы ... ... ... мұның өзі халық ауыз әдебиеті
өмірге ... он бір ... ... ... мейлінше жақын болып келеді
[17.175].
Ақын ойларын сол кездегі астрономия, геометрия, ... ... тағы ... ілімдер саласындағы мағлұматтармен безендіріп
отырады. Оларға қатысты ... да ... бір ойды ... ... бір дананың, қарияның, не елбасының, не ғалымның сөздерін келтіріп,
дәлелдеп, түйіп тастайды. ... ... күн, ай ... ... ... ... ... мән бар. Бұл тәңіріні пір тұтқан
түркі жұртының ... ... ... ... Түркі атаулар
мен қоса араб, парсы, иран есімдері де ... ... ... ... Нұшырбан, Фаридун, Заххақ, Афрасиаб есімдер қазаққа да мағлұм. Бірақ
бұлар өте аз қолданған. Кейіпкерлері мен қоса бір рет те ... ... адам ... ұзын саны отыз екі, ал ... ... ... ... де есімдер бар) ... ... ... ... ... ... ғұлама ғалымдардың, жићанкез батырлардың ,
билеушілердің аттары ауызға ... ... ... мен ... кең
тараған белгі қасиеттері арқылы меңзеледі (4710, 4718, 6547, 6548, ... ... ... ... ... туындысы, иә философиялық туынды
дегенмен, ... ... ... белгілері ғылыми, ақындық ой-толғамның
негізділігін күшейте түскен. Осы сипаттарының өзі-ақ өркендеген іргелі
мәдениеттің, ... ... ... ... ... ... дастанның тексінде шамамен төрт жүздей ғана кірме сөздер кездесті.
Араб, парсы ... ... ... бейім жолдар жоққа тән. Мұны
назар аудара санап, түстеп отырғанымыз «Құтты ... ... ... мәдениетінің ықпалы, әсері күшті деген кейбір ертеректе
айтылған әр алуан пікірлердің негізсіз ... ... ... ... ... тілі» десек те, «қарлұқ-қыпшақ», «оғыз-қыпшақ», «түркі тіл» десек те,
«Құтты біліктің» қоспасы аз, таза ... ... ... ... Жаратылыстану, математика ілімдеріне қатысты терминдер, ел-жер,
кісі аттары да ерте ортағасыр ... ... ... ... ... дастанның жанрлық табиғаты тереңнен, әрідегі ғасырлар
қойнауындағы өркениет топырағынан тамыр байлағанын атап айтқан ... ... ... ... үнді ... ... ... әлеуметіне ежелден-ақ
мәлім өсиет, даналық сөз түріндегі жанр [11.98].
Шығарманың образдар жүйесі, көркемдігі жөнінде сөз еткенде қанатты,
бейнелі сөздердің, ... жиі ... ... ... ... ... ... афоризмге тән ұшқырлық, қанатты сөзге
тән ұтымдылық көрініп тұрады. ... ... ... ежелгі
түркілердің нанымына, дәстүріне, көшпенді жұрттың тіршілік-санасына жақын
ұғымдардан туындайды. ... ... ... ... ... ... ... қанатты сөздерге, мақал-мәтелдердің
поэтикалық бітіміне іш ... ... Ішкі ... мен ... ... ... ... жалпы ой үлгілерінің ұшқырлығы және
қанатты сөздердің, шешендік сөздердің бітіміне, философиялық ... ... ... ... ... ... жүйесіне ерекшелік, белгілі
бір поэтикалық тұтастық, заңдылық береді. ¦йқастары берік, теңеулері де дәл
де нақты. Бұл ... ... ... ... нақыл сөздер көбінесе ауыспалы келер шақпен айтылып, әр уақытқа
да тән әрекет, ой-тұжырымды білдіріп тұрады. ... ... ... ... ... ... да, ішкі үндестік тәртібіне қарай инверсияға
түскен шумақтар да баршылық.
Поэма ассонанс, аллитерация, анафора, символика, эпифора, қала берді
полиптотон ... ... ... ... ішкі ... ішкі
үндестікке жиі барады. Бәйіттің басындығы ассонанс, ... ... ... сөз ... аллитерацияға ұласып кетеді. Кейде 187-
бәйіттегідей:
Сеңә сөзлә дім мен сөзүм ай оқұл,
Сеңә ... бұ пәнд өзүм ай ... әрі ... сөздерді, бунақтарды тұтас, қаусыра ұйқастырады. ¤лең
техникасы аса жетік, әрі ... ... ... ... ... тармақтың басында қайыра қайталау ... ... ... ... де ... ... ... контраст, лаконизм, символ секілді әдеби
мәнердің кесімді классикалық үлгілеріне үндесетін ... ... ... ... ... күңгір тартпай, сара алтындай сақталып жеткендігі
өлең сөздің өлмейтіндігінің бір дәлеліндей.
Образдың түзу әдітерінде де ... ... ... Көне ... ... ... ... жазылғандай көрінгенмен, жалпы көркемдік
әсері тегеурінді, өзінше ... ... ... ... ұрып тұрған
ескерткіш. Бейнелеп ойлап, бейнелеп ... ... көру - ... ... ... де тебіреністі философиялық ... ... ... кездессе де, бұл көргенді көргендей жеткізетін қара-
дүрсін көшірме ... ... ... астасуынан туған поэтикалық
сурет. «Арыстан мінсең, қылышыңды қамшы қыл!» (2354), «Жас ... у ... ... еді. У ... ... асты ... ... (370) - деп ойын ... ... ... әр беттен-ақ тізіп түсіру қиынға түспейді. Бұл
бәйіттер поэзия ... ғана ... ... ... ... ... көрнекті үлгісі. Ел тұрмысы мен тарихи ... ... ... ... ... ... гипербола, гротеск, литота, ирония,
сарказм сипаттарын астастыра бірін-бірімен күшейте қолданады. ... ... ... ... дәстүрлі заңдылықтардан шығып,
өзінше тың өрнектер түзуімен шығарманың көркемдік-эстетикалық ... ... ... ірілендіру тәсілдерін тілге тиек еткенде, ашып ...... ... орынсыз әсірелеу , өмір шындығынан алыс
толғамдардың әсте кездесе бермейтіні. «Құтты білік» поэзия ... ... ... ... ... ... ... тіршілік диалектикасына
негізделгеен, мейлінше табиғи шыншыл шығарма [10].
Дастанның көркемдік қасиеттерінің ішінде күрделі ... ... де мол ... ... ... образдардың автологиялық
жаратылысы да атап көрсетілген .
Дастан ... ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік құбылыстардың өзекті өрнектері, сан қырлы
философиялық кескіндеулер уақыт озса да ... ... ... ... ... ... күмәнсіз. Солардың бәрінің
тұғырындай тұтас дәуір тұрқы туралы толғаныстары ... ... ... ... ... де, ... де ... дастанның идеясын
меңзейді. Тағы да заман азған, парықсыздық жайлап, надандық талаған тұста
қайтіп ел ... ... ... ... ел құру үшін не ... жөн, адам ... қоғам қандай
болмағы ләзім, бәрін де жіпке тізгендей ... ... ... ... көзі ... ... ... заманның ащы шындығын ашына ақтарады.
Қорытынды тараулардағы осынау әлеуметтік толғамдар 85 ... ... ... ... моральдық-этикалық тебіреністердің
астарын ақтарып, тәрбиелік мағынасын мүлде тереңдетіп жібереді.
Халықта Құт, ... ... ... ... ... ұғымдар бар. Сол
сөздің қат-қабат мағыналық астарын ұлт дүниетанымымен астастыра ... ... ... ... ... ... ықыластар, ырым-нанымдар
қаншама. Атамыз қазақ «Құт қонған», «Құт дарыған» деп сүйінеді елге, жерге,
текті кісі тәңірлі шаңыраққа мейірімі ... ... ... ... сөзге
сергек дегенмен қазақ жұртының кез-келген жерде оңды-солды сапырып шашып-
төге бермейтін, қадірін кетірмей ... ... ... бірі де
осы. Бақ - Дәулет, Береке! Түркі ... ұлы ... ... ... ... Хас-Хажыб Баласағұн әлемге әйгілі «Құтты білік» ... ... ... ырыс ... ... ... бірі етіп алғаны
тегін болмаса ... ... сан ... құт, ... ... ... ... келісті түскен тұсы да осы «Құтты білік» ... ... ... ... ... ... иісі түркі жұртының рухани
мақтанышы «Құтты біліктегі» ... төрт ұғым ... ... ... сынды төрт бас бас кейіпкердің бірі осы Даулет. Оған
Айтолды аты берілген. ... ... ... жолыққанда өзінің дүниеге
нұрын бірдей түсіретін әділетті де, мейірімді екендігін, тұрақтылығын, ... әділ ... ... айғақтап, атамыз қазақ атын ... ... ... ... дәулеттің есімі неге Айтолды екендігін
сұрайды.
730. Айтолды ... - Дана кісі ... екен Айға ... ... ... көзі ... әлемнің,
Жүзі жайнар жаћандағы әр елдің.
Толған айда қарасаңыз шетінен,
Бозаң тартып, ажары азып кетілер.
Нұры сөніп, семіп мүлде жоғала,
Қайта туы, қайта ... ... ... ... - ... ... ырысына айналған ілім. ¦рпақтан-
ұрпаққа, адамға құт берген, береке-ырыс әкелетін білім. Көзі ... ... ... ғасырлар бойы адамдық, азаматтық қасиеттерін, әдеп-салихалылық
дәстүрін сіңірген дастан. Дала ... не ... не ... Қанша берік бекет, орда қаланы,
Жермен жексен етіп ажал тонады.
6435. Қанша шәћар, ... бау ... ... ... өлім байлаған [14].
Талай шәћарлар, талай ... ... ... ... асыл-задалар
құмға айналып құрдымға жұтылды. Талай ғалымдар, ғұлама бекзадалар, ақ
иінін ай сүймеген ... ... ... өтті, кәдірсіз кетті. «Оған да
тек екі кез бөз ... (6443). ... ... қана он ... ... асып ... бет алған ұлыстың алдынан шығып отыр. Кітапты
қолға ... ... өлең ... ... сайын ұлы даланың ұлы тарихына
таңданып, туған ел, өскен жердің рухани ... ... ... ... ... мұздай мөлдір кәусәрінен татқандай боласыз.
«Әділдік-құт. Құт құрығы - кішілік. ... заты - ... ... ... ... - әділ хан, ... Жаћанға жарығын тең шашқан күндей
Күнтуды:
Заң алдында бәрі бірдей мен үшін,
Кесем әділ. Болмайды ешбір келісім.
Біл, әділ заң - ... ... әділ ме! - ... ... ... ... тура ... ұстаса,
Бар тілекке жетер қолы, қысқасы! – [14].
дейді өзін таныстырғанда
Айдай бірде толып, бірде солып ортайып тұратын ай ... ... ... Осынау төрт бас кейіпкердің ... ... ... арқылы-ақ ел өмірінің төрт діңгегі Әділет, ... ... ... ... ... айтылады [11.182].
Құтты ел құру үшін не істемек жөн, адам ... ... ... ... ... ... ... ақындық тілмен түгендеп шыққан Жүсіп ... ... ... ... ащы ... ашына ақтарады. «Ащы айтты
деп кінәлама ақынды, ащы ... түбі ... ... дей ... ... жасырмайды. Жүсіп Хас-Хажыбтың ақындық мұң-зарын тарихқа ... ... да ... қабылдайтынына күмәнданбаймыз. Тура бастап, тік
сөйлейтін ақиқатшыл арқалы талант осы бір түйінді ... ... ... да ... ... Ай, ... бақсақ заман сыңалын
Бәрі өзгерген, өзгерткен ел райын
Біліктіге есе бермей қорлады
Ақылдылар тілін ашпай сорлады!
Көбейді елде қорлаушы да, ... ... ... ... ... ... құлқы мүлдем бөлек болды, көр!
Кісі жаны тілден бөбөлек болды, көр!- ... ... ... бар кейпін өлең жолына толық түсіріп кеткен [11.189].
Қоғамның тіршілік-танымның әр сәтіне, әр ... ... өз ... ... ... ... ... бар. Адалдық,
тіл, білім, ерлік, ездік, байлық, махаббатсынды терең мағыналы ... ... ... мәні ... ... ... ... Тіл өнеріне жеке бір тарау арнаған ғұлама көлемді ... ... ... ... ... ... құрмет сезіммен тебіренеді. Дастанның
соңғы қорытынды тарауларында да «түркі тілін үркек, тағы ... ... ... ... мәнерлеп зерледім, тіздім, сөйтіп осы ... ... ... бес ... ... ... ... арналған да, сол тақырып аясы, ақынның көзқарасы ... ... ... ... ... ... қадір-қасиеті біліммен, ақылмен
екендігі айтылатын» алтыншы тарауда:
155. Ақылды ұға, білімділер біледі,
Түгел ... ... есті ... - ... ... Білімсіздік надандық - кесел дерт. Дертіңді ... ... ... Ал ... ... ... «Тіл ... қасиет-сипаты мен
пайда, зияны айтылады».
Алдыңғы тарауда ақыл, білім мәні сөз ... енді сол ақыл ... ... тіл ... ... ... ой кестесін төгеді. Бірде қазіргі
қазақ халық әдебиетіндегі мақал-мәтел, қанатты сөздерге етене жақын құлаққа
жылы ... ... ... жаныңды баураса, бірде тіл туралы тосын да,
тапқыр ой ұшқырлығымен ... ... көп жапа ... есебім:
Бас кесілмес үшін, тілді кесемін!
Көп сөйлесең, езбесің! - деп жек көрер,
Сөйлемесең, «Мылқау екен!» - деп, сөгер.
Біліп сөйле, ... сөл, оң ... ... ... көз ... - ... дана ... Сол асыл сөзді, толғамды тілді ұлына өсиет етіп, ... ... ... ... ... ... асырмас,
Керек сөзді сөйлер кісі, жасырмас.
Саған арнап сөз сөйледім, ей, ұлым,
¤сиетімді қабыл алғын, құлыным!
Күмісті іске, тұтсақ бітіп ... ... ... ... ... [14].
Осы шағын үзінділерден-ақ, ойшыл ақынның, сол кезеңдегі оқымысты
ћакімдердің орта ... ... тіл ... ... мән ... болар. Шығарма ел басыларына, хан құзырына ақыл-кеңес ... ... ... аса ... мәселелердің жеке-жеке талданғанын
ескерсек, тіл, білім, рухани ... ... ақын ... ... ... жарқырай көрінеді. Парасат, білім, тіл, сана жайында автор
ауқымды дастанның әр тұсында-ақ оралып ... ... ... ... ... бәрінде тілдің қасиетін, білімнің кәдірін әмәнда
асқақтата, жарық дүниедегі асылдың асылына балап толғайды.
«Жүсіп Баласағұн өзге ... ... ... ... ... ... мен ғылым білімді жан-жақты зерттеп жырлайды. Ақын ... ... бірі әрі ... - ақыл.Кісінің адамдық қасиетін танытар ... ... де - ... Ол ақында «Қымбатыңның қымбат, құнсыз тәннің
сымбаты» ... - ... ... [3.105].
1836. Ақыл тұрар қатпарында миыңның
Баста бәрі - қимас асыл сиыңның.
Жүсіп Баласағұн ақыл қасиетін ... ... ... әдіс ... ... бар мүмкіндігін пайдаланады, ... ... ... Ақыл ... ... ... Алланың сыйы саналады. Елік ... ... ... ... ... ... ол ақылды «бір
Алланың бұйрығы мен атамның ақ батасы» деп жауап ... Оның бұл ... ... ... ... ғана ... ... кішілік қасиетінде ұғамыз. Ақын
ақылды туғанда-ақ кісіде ... ... ... ақыл ... ... ... ... дейді.
1818. Туғанда ақыл-есі болса адамда,
Сияр саған бар білімі ғаламның.
Білім адам әрекетінің жемісі десек те, ақыл ... ... ... ... ... келе біліммен толысатын ақыл сәби кездегі негізден бастау
алады.
1825. Білім, даңқ - тоқуменен табылар
Сәби кезде-ақ ақыл,сана табы бар ... ... ... ... ... ... ... танытады.
Ақын ұғымындағы ақиқат - әр нәрсенің мәнін тану, табу. Дастан мазмұны мен
айтпақ ойын нақты күйде ... ... анық ... ... ... ... Адам - Ақыл - ... - Ізгілік - Жетілу мен Кемелдік», - дейді М.
Әліпханов [3.111].
Жүсіп Баласағұн ... де әр ... ... ... ... тағы бір ... - оның ... құрметті, абыройлы ететін сипаты,
яғни кісі білімімен беделді, құрметті ... ... ... ... ... ... я ақынның өз аузынан білім - құрмет көзі екені
көп айтылады. Бұл ... өзі ... ... ... ... ... ... сіңіре түспек болған әрекет-ниеті деп білеміз.
220. Қай кез болсын, бұл күнде де, бұрын да,
Білімдіге тиді бектік орын да ... ... ... ... ... бар ... ашады.
Білім - әділет азығы. ¤йткені әділ заң, әділетті басқару, әділ болу - бәрі
де біліммен келеді. Әділет ... ... бек ... пір ... ақыл бейнесіндегі Оғдүлмішпен екеуі ғана тірі қалып, жарасым табуы
осыны танытса ... ... ... ... ... ... кісілік
қалыбын көркейтуде ғана өз атын ақтай алады. Ақын дастанында білімді құт-
береке, ... ... ... құт ... ең биік ... ... Дастанның түпкі мақсаты тыңдаушысын құтқа кеңейту болса, құт ... ... де ... ... көретін қазынасы екен.
1995. Білік - қанат, құт-ырысың торықпа,
1830. ... ... мол ... Бақ та ... ... ерге ... ... та - біліктіге жарасар.
Қуат-күштің бәрі сонда,қарасаң.
5551. Ғылымменен құт-береке табылған [14].
Дастандағы білім - ... ... ... ... таным жолы.
«Құтты білік» дастанының өн бойын ерекше бір жақсылыққа бөлеп тұратын
құштарлық пен сүю бар. Ол ең ... ... ... ... ... сүю, жүректен, шын пейіл, адал көңілден туатын ізгі қасиеттерді
сүю, қайырымдылықты, ... ... ... ... ... - адам ... ең ... «Құтты білік» дастанында негізінен ізгілік, жүрек
сырын, жүрек ... ... ... ... құт қонған бақытты ... ту ... ... бек, ... ... ... пен мол
махаббат - бәрі де кемелділікке бет алған талап-талпынысты танытады.
Дастандағы төрт ... де тұла бойы ... ... ... Бәрі ... қана ... арман еткен ізгі етті, ізгі қылықты жандар. Құт-береке,
бақ ... ... ... өзін ... ... аулақ ұстаған тақуа
кісі еді. Сондай күйдегі Айтолдыны бұл ... өмір ... ... ... ... әділ ... мен ізгілікті істері болатын. Елікті де тәнті
еткен - ... ... мен ... ... Ақыл ... те өзін ... ... қызметшісі санайды. ¤зі ізгілік, әділет
бейнесіндегі Күнтуды бек те ... ... ... бәрі бар, атақ-даңқы да
жеткілікті, күш-қуаты да қас жауларын қаймықтырып келген. Оның өмірден ұзақ
аңсап ... - ... асыл ... Ол ... - бас ... ... ... ізгілікті көздеген бас әкімі» - [3] өз ... ... ... ... ... ... ... құдіретін еске
алып, оның әлем мен ... ... ... ... айтады. Құдайдың
адамды қаншалықты сүйетіні адамның ... ... ... ... сүю ... ... үйлестігі мен адамның асыл
қасиетін танытудан туған. Ақын өз ... ... ... құлшылығын
мойындап, кішілік көңіл-пейілімен көрсеткен мол махаббатын айтумен бастайды
да, соңында сөз таба ... ... күй ... ... ... ... толық танытып айту мүмкін емес.
Дастанда Құдайдан кейін мадақталатын, сүйіспеншілік тудыратын тұлға -
Пайғамбар. Оның адамдар қауымын аңсап келуі де - мол ... ... ... ... ... сүйіп, мейіріммен жаратса, оның өкілі
Пайғамбар да адамдарды сүйіп өткен.
37. Ата-анасын қиып ... ... ... ... бағыт берді ол! [14].
«Құтты білікте» кісілер қарым-қатынастағы шынайы ... ... ата ... қадірлі болып жалғаса береді. Елік Айтолдының ұлы
¤гдүлмішті де, Одғұрмышты да шын пейілмен сүйіп ұнатады. Олар да ... ... ... ... ... ... мұраты - жақсы адамдарды өзіне
тартып, олардың ізгілік нұрына бөлеу, өзгені де ... ізгі ету. ... мен ... ... ұстап, кісілік қасиеттерін жан-жақты
таниды. ¤зі де толысады. Ал Оғдұрміш пен қызметшіге ... ... де Елік оны бір ... кеңесін тыңдауға құштар. Одғұрмыш бұл
дүниеден безіп, бетін о дүниеге қаратқан жан ... оның ... таң ... ... ... Елік ... адами асыл
қасиеттері мен ізгілігіне ... Елік оның ... ... ... ... ... ... ¤гдүлмішке тағы айтты Елік:- бұл сенің
Ағаң, ойлы адам екен, білсеңіз
Сөзін естіп, сезбесем ой - ... ... , ... ... оқып, көңілімнен өткіздім.
Қайтсең де енді тілегіме жеткізген [14].
Сөйтіп дастанда көрінетін төрт кейіпкер де бір-бірін ... ... ... ... ... да олар ... ... қалап,
қызметте де, тірлікте де бір болуды тілейді. Бір-бірін іздеп тапқан осы
кейіпкерлердің өзара ... тағы да ... ... ... де шын ... көрсетіп, сүйе білу - зор қасиет. Дастандағы мол махаббат
оқырманын жақсылыққа жақын етіп, ізгілікке бастайды. ... ... ... ... жарасып жатады.
Жүсіп Баласағұн тереңдеп таныған кісіге ... ... ... байқатады. Ізгілікті дәріптеу арқылы ақын ... ... ... ... марапаттауға ақын өзіндік таным
қабылдауларын қолданған. «Құтты білік» мазмұны ... ... ... ... ... әлемді мүсіндеуге әр қырынан келеді. Сөйтсе де
әртүрлі тақырыптар бір ғана ... ... мен ... ... ... ... аты ... білік» болса, сол құт пен ... ... ... - ... ... ең ... ... ойы.
Осы ізгілік туралы айтуды ақындағы ізгілікке құштарлық пен ... ... жөн. ... ... өз аты мен ... айналған ұғым,
қасиетті таныту қамында көрінеді. Айтолды - ... ... ... мен ... сұхбаттың басталар тұсында Айтолды тірлігі тақуалыққа
жақын еді [11.188].
466. Бірде өзін-өзі ... ... - мың , ... ... ... ... ... бұл өмірдің ісіне қаратқан - Күнтуды бектің ізгілігі. Құт-
береке, бақ бейнесіндегі Айтолдыны тәнті еткен бек ... ... ... Келіп жетті Елік тұрған ордаға
Ақыл ділі күткен тілек орнына
528. Есігіне ... ... ... ... ... ... кеп
[14].
Дастандағы ізгілікке құштарлықтың басы осы. Халқымыз соншалық
құдіретті, киелі ... ... бағы - ... құлы ... ... - ... жолында жүрген адам. Айтолды да бек бейнесіндегі ... ... ... бекке көрсеткен қызмет, ықыласты көңілінен құт-
берекенің ізгілікке қонатынын ұғамыз. Күнтуды бек те Айтолды мен ... ... ... ... асыл ... ... ... символдың сипаттық ерекше орын алатыны белгілі.
Әділет бейнесіндегі ... - ... ... Оның бек, Елік ... ... ақыл ой, ... ізгілікке кіріптар, ізгіліке
құштар екенін көрсетеді ... ... өпті де, ... ... төре ... ... елді!
¦лық болдың - жасың ұзақ болғай-ды
Ізгіліксің - басың есеп болғай-ды [14].
Жүсіп Баласағұнның мол ықыласына ие болған ерекше ... ... - ... ... - бек ... ... Еліктің қасиеті. Күнтуды
Елік ел басшысы болса, әділет - ... ... ең ... ... ... ... - ... арман-мұраты мен өмірі. Әділет - кісіні ізгілікпен
табыстыратын ең төте жол, әрі ... те ... ... ... еді. ... өнім ... ... - күннің нұры, «құйсаң ... тірі ... Ізгі ... болар еді ізгірек,
Заңды түзу жүргізсе егер, жүлгілеп!
1294. Әділ жанның мол мейірі, ... ... күні ... ... ... әділетті тірек ету әсіресе ел басшысы бекке ... ... ... ... салу ... ... заманындағы батырлық, бағландық тіні бөлек. Ежелгі дәуір
ақыны ең әуелі жау - дос, ... ... ... ... ... суреттерін сызады. Олардың қоғамдық, ... алға ... ... сөзбен әспеттемей, поэтикалық әрін ... ... ... ... Жау дегеннен-ақ жау шапқандай
бай-баламдап, ұрандап жан ... жан ... деп ... ... түркілердің Баласағұн жазған танымы өзгелеу, әлдеқайда ... ... ... аты жау. ... ... жауынгер болмақ? Атың,
атағың, күш-қайратың, кісілігің, білім-парасатың, адамшылық қасиетің,
арсыздығың - бәрі де ... мен ... ... Ерлер жаугершілікте
сынға түседі., жаугершілікте ширайды. Жаумен жауынгер болып шығасың, жау
атыңды жалпақ әлемге жаяды, ... ... Жау екен деп ... ... ... саны ... жау болса елші салып тілдес, жақындаспаққа ниет
қыл. Табысқын, сыйласқын, сонда да мәмлеге келмесе, табысуға иілмесе ... ал ... Ал ... ... сақ, ... бол, шабуылды шұғыл
бастап, тез бітір, жау әскерінің аз-көбін біліп сырыңды алып ... ... ... ... [3].
2366. Созба ұрысты - жау сырыңды алады,
Көп қараса, көзі де әбден ... жау ... ... ... соң, ... ... ти, есін жиып алмасын,
Жіті адымда! ¤лдің - созсаң арбасып [14].
Ел қорғауды, қаћармандықты осындай оралымды ойлармен әрі ... ... ... ... ... ... баћадүрлерді қалай
ұстау туралы толғаныстары өз алдына. Бұл да бір заманына сай бөлек ... ... ... Ел ... қылышымен алады,
Ел бастаушы қаламымен алады!
Қылышпенен басыларер, ашынар,
Ал, қаламсыз - басшысыз, ел шашылар
.
Елді, жерді табындырса қаламың,
Түгенделер тілегің мен табалың! – ... де ... бар. Хас ... хақында:
2400. Жақсы болар - жамандарды мақтасаң,
Жаман болмас - жақсыларды жақтасаң.
Ер - мақтаса, арыстанмен ... - ... ... ... жарысар! – [14]
деп, қосынды ұстау, тәрбиелеу, қолбасының қосын алдындағы хақын, парызын
саралайды... ... ... ... бүтін тараудың ... ... ... тұлғасы көзге елестейді. Қандай басшы, қандай
батыр ... ... ... ... ... - ... мінез-құлық, ақыл-
парасатымен аңғарылады. Елдік, ерлік деген ... ... ... ... айналумен бірге, санаға берік ұялайды.
2045. Жүректілер жүрексізді бастаса,
Жүрек бітер бәріне де басқаша!
Біл, арыстан ... ... ... ... кеп ... де! [14]
секілді терең тамырлы ойлары да сол ... ... ... ... ... ... тағы бір ... тізесін жазып өркениетке
ден қойған ... ... ... ел ... ... іргелі ел, берік
мемлекет боламыз ... ... ... ... ... - білім, білік еді.
‡лкен мұратқа бет бұрғанда, тәріңінен тілек тілеп, ... ден ... ... ... ... - ерлері, анасы, баласы, ақсақалы ... ... ... ... ... мен ... ... болып,
қайтпек керек? Осы сауалдарға жауап іздей отырып, Жүсіп Баласағұн сан түрлі
әлеуметтік топ өкілдерінің, сан ... ... ... жасайды
[10.154].
Жарты адам баласын да бір Алла,
Есті-ессіз, ұлық-кішік бар - онда.
Ақылды бар, ақымақ бар, бар ғалым,
Бай-кедей бар , надан, ... бар ... ... алаламай бөлектеп,
Басқаратын қандай болу керек бек?! [14].
Иә, бек деген кім? Бек қандай болмақ ләзім? Жақсыға да, жаманға ... де, ... де ... ... Бек ... ... ... даралай
түседі.
Ақыл керек, бекке керек білік те,
Сақилық та керек лайық жігітке.
Бек халықты тек білікпен сендірер,
Барлығын да ақылына жеңдірер.
Жасай алар ... пен ... ... сақтай білер жүгініп!
Осындай бек болар халық көсемі,
¦рпағы өссе, тарайды ұрқы көшелі... [14].
Осындай ... ... ұлт ... тұлғасы көзге
елестейді. Ақыл да, сабыр да, ізгілік те, мейірімділік пен қаталдық та ... ел ... ... ... қасиеттер. Елі үшін, жері үшін алаңдаған
бектің көңілі күпті, жаны мазасыз, өзі үшін ... елі үшін ... ... ... ... бек ... ... ісін бұлтартпайды өмірі!» - дейді.
Керісінше:
Бегің қорықпай, кейде қорқып тұрады ел,
Бегің онда қорқау болды, ұға ... ... құты - ... ... ... ... жеңілтектік,
ызақорлық, қызбалық, тыраштанушылық, ашкөз сұғанақтық, өтірікші, опасыздық
- осының бәрі де ... ... ... ... ... ... сұғанақ көз тояр ма?
Ашкөзділер жаћанда жеп тояр ма?
Сұғанақтық - дауасыз дерт, арылмас,
Күллі жаћан емі қонбас, жазылмас!
Барлық аштар, жесе ақыры тояды.
Сұғанақ көз ... ғана ... ... ... ... жиса ... дер, ... оған қиса да! [14].
«Надандықтың, пақырлықтың бір сиқы. Парасатсыздықтың, тойымсыздықтың
Х1 ғасыр ... ... ... сипат-бітімі. Ар-намыс ұғымдарын да ел
мұраты тұрғысынан санаға сіңіреді. Елді ұйыт, елді береке-бірлікке, ... ... ... Елді әділ ... басқарған жөн, «Зұлым күшпен бек
ұзаққа бармайды, ... ... ... қалмайды», - [3] ... ... ... әділ ... келетін бекке бұлардан басқа да үш
қасиет керек дейді ғұлама. Қаћарман ... ... және ... тіл.
Бек те, ұлық та, құл да, күң де тілге, сөзге жүгінген. «Түксиген ... сөз, құр ... елді ... жирендіреді, өнерлі ойлы бектің «даңқы
өсіп, төрден орын ... ... ... бек те, заты ... ... ... ең қоры ол елде, масқара!
Бектің ойы мен бойы қандай болу ... ... ... жүріп-
тұру, сарайдағы жұртпен қарым-қатысына дейін егжей-тегжейлі түсіндіріледі.
Бектерге, ел ћакімдеріне деген мың жыл бұрынғы ... ... ... ... іс, ... шығар неше түрлі ... дей ... ... да ... ой таратады. Бегі ойнап, шарапқа
шомылса, ел ісіне ақылы қалай жетсін деп ширықтыра түседі [10].
Қара ... мал мен ... ... ... ... ... алады!
Тоқсан толғамның түйіні - әділ заң, білім, ақылда. ... ... ... ... ... де ... ... мүмкіндігі мол, бай
елден өзің де аласың. Елді саясатпен түзе. «Ел ... ... ... ер елге әділ заң ... ел ... жеміне айналады «ел
қырқысып, бұзылар, тұғыр құлар, бектік жығылар» - дейді ойшыл.
¤зің - ... ... құл ... ... өзің билеп бұр жолға!
Бек тұлғасы осылай жырланса, ел басы - ... ... ... хақында да ретіне орай іші-тысын бірдей
түгендеген ... ... ... ... ... ... бектер ізгі адамға,
Жақсылыққа іңкәрланар жаман да.
Егер бекті иектесе жамандар
Ел үстінде жалаңдар сол арамдар.
Бектер есті болмайынша, тегінде ... көзі ... ... ізгі болса елдің басшысы
Түгел ізгі болар атшы, қосшысы! [14].
Қарапайым ... ... ... ... ... ... ... орамдары.
Кім дана болса, жақын білімге,
Біліктіні жақын тартар түбінде.
Білімнен әзіз не бар ... ... ... ... ... ...
деп түйеді. Жүсіп Баласағұн пайымдауынша, «кісі асылы екі түрлі, бірі бек
те, бірі дана елбасы», ізгі, ұлағатты кісі екі ... ... - ... да, бірі
– шәкірті». Қараны айтсын, ханды айтсын, ең әуелгі қасиетті, қадірлі нәрсе
білім деп ... ... орын ... ... - босаға, ал босаға болды төр!
Орын тисе данаға есік көзінен,
Есік - биік, төр - тағыңның ... ... ... ... ол төр, ... есіктің иесі! [14].
Елдің ісін қолға алар бек сымбаты бұл. ... ... үшін ... ... әділ ... дейін бәрі елеулі, бәрі маңызды. Адамның мінез-
құлық ниетінен бастап қауымның ... ... ... ... ... ... елге-жерге деген перзенттік парызға дейін ... ... ... бәрі елдікке, мемлекеттілікке ықпал жасайтын
күштер. Тіршілікте ұсақ, мәнсіз-мағынасыз ... ... ... ақырында фәни жалған мен бақилықтың да жарасымды ... ... ... ... болмағы шарт. Бақыт та, құс та сол
құдіретті жарасымда. Кісілік те, ... құт та, ... та ... ... ... Бәрі түгел - жамандардың қылығы!», «Ессіз
бүгін қанша есірер, құлшынар. Ертең сонша ... ... ... ойы ... ... ... білік» түркі елінің ел болу жолындағы қоғамтану, елтану
дастаны десе де ... ... ... ойы ... ... ... ... қазақ жерінде жазылуының өзі,осы өңірді мекендеген жұрттың құпия
да ... ... ... өзі көп ... меңзесе керек. «Құтты білік»
жазылған тұста «Игорь жасағы жайлы жыр» да, «Моңғолдың ... ... ... ... тін. Орта Азия, түркі тарихының ... ... ... ... да, санасына да шаң тимеген тұнық тұста туған
туынды. Сонысымен де қымбат. Қазіргі қазақ еліне байырғы елдік, ... ... ... ... қымбат.
Қорытынды
Барша түрік әулетіндегі халықтардың қатарында қазақ ... ... ... ... тікелей қатысты ұлы ескерткіштердің ішінде осы
«Құтты білік» дастаны ерекше шоқтықты биігінде бағаланады.
Философиялық әрі поэтикалық ... пен тіл ... ... осынау ұлы
зерттеудің биігінен қарағанда күллі түрлі ... ... ... ... ... ... аруақтанып кетеді. Осыған дейінгі ұлан-
ғайыр даму белестері бедерленіп көрініп, ... ... ... ... ... осы ... қазіргі қазақ түсінігіне
қонымды сөз тіркестерінің молдығы, күні бүгінге ... ... ... алып келе ... ... ... ... білік» шығармасының тақырып
аясы өте кең, күнделікті тұрмыс тіршіліктен бастап, ел, ... ... ... ... ... ... нақты сөз болады.
Зерттеу жұмысының бірінші тарауы Орта ғасыр ... ...... ... ... танылуы мен зерттелу деңгейін айқындап
алуға арналды. Түркі мәдениетінің әдеби ескерткіші «Құтты білік» ... ... ... Баласағұн. «Құтты білік» дастаны – ... ... ... ... ... саяси мәні бар түрлі
ережелер мен заңдарды, әдет-ғұрыптар нормасын қамтыған, энциклопедиялық
дәрежеде ... бұл ... ... ... қазіргі ұрпаққа
кешігіп жетсе де, оның халық арасындағы ... ... ... біліктің» түпнұсқасы сонау Гератта ұйғыр әрпімен ... ... ... ... ... тектес халықтары ішінен қазақ елі де
зерттеу ісінде. Зерттеу жұмысының тарихи-педагогикалық тұстарын қарастыра
отырып, ... ... ... ... адам ... олардың тәрбие мәселесінің негізіне айналған – еңбекқорлық,
адалдық, адамдарға деген ... ... ... ... ... назар
аударылды.
Дипломпдық жұмыстың екінші тарауы – «Құтты білік» ... ... ... ... арналды. «Құтты білік» - ... ... ... ... сөз, өсиет, ғибрат. Дастан оқиғасы Х1
ғасырда Ыстық көл, Жетісу, ... ... ... ... ... Бұл дастанның идеялық мазмұнының негізгі өзегі - әділетті ... ... ... ... ... ... ... саяси және ғибрат-ақыл ретінде трактат, имандылыққа
үндейтін, ... ... ... ... білік» дастанының негізгі идеясы төрт принципке негізделіп
жазылған. Композициялық құрылысы жағынан 6520 бәйіттен ... ... ... тарауға бөліп берілген. Шығарманың негізгі бөлімдері екі жолдық месневи
түрінде жазылған. Сюжеті де ... алға ... ... ... ... ... бақ-дәулетті, парасатты, қанағатты бейнелеген
төрт ... ... ... байланысты етіп құрылған. Сюжеттік
желісі мейлінше қарапайым болады.
Жүсіп Баласағұн ақыл білімді ... ... етіп алуы ... ... ... ... риясыз көңіл мен ыстық ықыласты
кісілер дініндегі мейірім, раћымды айрықша алып жырлайды. Ақында сүю ... ... ... ... ... ... бек бейнесіндегі басты кейіпкер Күнтуды ізгілік пен ... ... ... қызметінде көрінеді. Оғдұрміш та ізгілікті
дәріптейді, өзі де шексіз таза пейілді, ділі ... ... ... Ол адамзат қауымның ең абыройлы да баянды байлығы ретінде ізгілікті
атайды. ¤з ... ... ... танытар кейіпкерін енгізіп әділет
сипатын арнаған бапта әңгімелейді. Әртүрлі тақырып пен ... ... ... ... ... ... ... ақындық танымдардағы келешекте жан-жақты таратып айтуға
болатын сабақтастықтың ең ... ... сөз ... Адамгершілік
танымдары шығыс ойшылдарында кең қарастырған азаматтың философия ауқымында
жырлаған.
«Құтты білік», Х.Сүіншәлиев айтқандай: ... ... ... ... және көркемдігі жағынан зерттеулерін таң қалдырған әдеби
көркемдік туынды. Орта Азия ... ... ... ... және
олардың мәдениетінің жарық жұлдызы деп атарлық әдеби мұра. Бұл бір ... ... ... ... куә, ... ... ... көптеген ру, тайпа тілдерін бір ізге ... ... ... ... қалауға дастан қосқан үлесі орасан».
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Ахметов Т. Жүсіп Баласағұнның имандылық ... // ... ...
10, 1993.
2. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1998.
3. Әліпханов М. Құттың кілті - кісілік. –Түркістан: ... ... ... М. ¦лы ... ... сарындар // Жібек жолы, № 3,4, 1992.
5. ... В. ... ... ... ... ... ... Бартольд В. Сочинения. 4-том. –Моква: Наука, 1966.
7. Бердібаев Р. Кәусар ... ... ... ... Валитова А. Юсуф Баласагунский и его «Кутадғу билиг» // Ксина № 4 1952
9. Дербісәлиев Ә. Шыңырау бұлақтар. – ... ... ... А. ... Баласағұнның «Құтты білігі» // Қазақстан мектебі. №11
1993.
11.Егеубаев А. Жүсіп Баласағұн. «Құтадғу ... (Х1 ғ.) // ...... ... А. ... – Алматы, 2001.
13. Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия. – Алматы: Ана тілі, 1991.
14. Жүсіп Баласағұн. Құтты ... Көне ... ... ... ... Алматы: Жазушы, 1986.
15. Каримов К. Некоторые вопросы композиции, метра и жанра. «Кутадғу билиг»
// Сов. ... № 2 ... ... Т. Көне дәуірдегі сыншыл ойлар. // Жұлдыз. № 12 1993.
17. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті.- Алматы: Ана тілі, 1991.
18. Қоңыратбаев Ә. ... ... және ...... ... ... ... Ә, Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. – Алматы: Қазақ
университеті, 1991.
20. Қыраубаева А. Ежелгі ... - ... ... 1996.
21. Құрышжанов Ә. Құдатғу білік. – Түркістан: Тұран баспаханасы, 2004.
22.Малов С.Е Кутадгу билиг-факсимилие. Сов. ... ... ... М. Абай және ... ... ... 1994.
24.Мырзахметов М. Жүсіп Баласағұни. Сөнбес жұлдыздар. – Алматы: ... ... М. ... ... ... мәні // ... мектебі., №7
2004.
26. Орынбеков М. Жүсіп Баласағұн және қоғамдық ой-ағым // Қазақ тарихы., ... ... ... Х. ... ... – Алматы: Жазушы, 1987.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды көпмағыналы сөздер133 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Жүсіп Баласағүни4 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни4 бет
Абай Құнанбаев: балалық және жастық шағы7 бет
Абайдың өмірі мен шығармашылығы26 бет
Дос-мұқасан» қазақ эстрадасының аңызы»9 бет
Жүсіп Баласағұн5 бет
Жүсіп Баласағұн мен Абай шығармаларындағы адамгершілік тақырыбы62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь