Қылмысқа барған жасөспірімдердің болашақ өмірінің бейнесі

М А З М Ұ Н Ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

1 бөлім. Терроршы психологиясының теориялық негіздемелері ... ... ... ... ... .6
1.1. Террордан терроризмге дейін. Терроризм психологиясының
негізгі ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2. Терроршыда агрессивтілік пен зорлық.зомбылықтың пайда
болуының табиғи және әлеуметтік факторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
1.3. Терроршының террорлық акт істеуінің мотивтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

2 бөлім. Терроршы тұлғасының психологиялық ерекшеліктерін
анықтайтын эксперименттік әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
2.1.Зерттеу ерекшеліктерінің сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
2.2. Зерттеу барысында қолданылған әдістердің сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... 28
2.3. Эксперименттік нәтижелерді өңдеу, психологияда қолданы.
латын математикалық әдістермен талдау жасау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
2.3.1. Басса.Дарки агрессивтілік деңгейін анықтау әдістемесінің
нәтижелерін тіркеу, өңделуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
2.3.2. Розенцвейг әдістемесінің қорытындыларының өңделуі ... ... ... ... ... ... ... .38
2.3.3. “Автопортрет” проективті әдістемесін қорытындылау ... ... ... ... ... ... ... ...42
2.4. Зерттеу бөлімі туралы соңғы сөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48

Қосымшалар
КІРІСПЕ

2001 жылғы 11 қыркүйектен кейін (бұл күні АҚШ-тың бірнеше қаласында осы мемлекет саясатына қарсы террорлық әрекеттер ұйымдастырылған болатын, осының салдарынан төрт мыңдаған адам опат болды) терроризм құбылысы біздің өміріміздің ажырамас бір бөлігіне айналды. Адамзат терроризмнің туындауы жаһандану үрдісімен байланысты екенін сезіне бастады және ары қарай “терроризм” атты құбылыстың өздерімен бірге өмір сүретініне көз жеткізді. Алдағы ондаған жылдарда бұл құбылысты жойып жібереміз деген сөздерге сену өте қиын және мүмкін емес те.
Терроризм психологиясы – психологияның ең жас салаларының бірі. Бұл саланың жеке түрде ғылым болып бөлініп шығуына өзіндік үлес қосқан – жоғарыда аталған әрекеттер. Рас, 2001 жылға дейін террорлық әрекеттер жиі ұйымдастырылып тұрды және оның саяси, заңдық, экономикалық аспектілері зерттелініп, ғылыми негіздемелері жасалынды. Ал, терроризмнің психологиялық астарларын қарастыру соңғы бес жылдықта ғана қолға алына бастады.
Ресейде терроризм психологиясының әлеуметтік қырларын көрсетумен Линдер И.В., Титков С.А., Витюк В.В., Эфиров С.А., Васильев В.Л. сияқты психологтар айналысса, шетелдік психология өкілдерінен психологияны әлеуметтік әсерлермен байланыстыра зерттеушілерге Поуст Дж., Александер И., Ливингстоун Н. т.б. ғалымдарды жатқызамыз [1, 42 б].
Терроршылардың психикалық ерекшеліктерін көрсетуде еңбек сіңірген авторлар қатарына ресейліктер Ольшанский Д.В., Антонян Ю.М., Марков М.М., Требин М., Алексеева Е., Коровиков А. жатқызсақ [2, 148 б], шетелдік ғалымдарға Франкл В., Беккер Э., Янсен Г., Поспишил К., Милгрем С. сияқты авторларды енгіземіз.
Менің бұл мәселені бітіру жұмысыма басты зерттеуі етіп алуымның өзіндік өзектіліктері бар.
Біріншіден, елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың әлем мемлекеттерімен ұстап отырған саясаты арқасында Қазақстан Республикасына терроризмнің қаупі әлі төне қойған жоқ. Дегенмен, әлемде болып жатқан оқиғалар көрсеткендей терроризм құбылысы хабарландыруды керек етпейді. Республикамызда осыған байланысты әрекеттер істелінді (ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті аясында терроризмге қарсы комитет жұмыс істейді, оны ҚР ҰҚК-нің төрағасының бірінші орынбасары А.К. Божко басқарады) және терроризмнен заңдық, құқықтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік тұрғыда қорғану әрекеттері істелініп жатыр. Мысалы, “Терроризмге қарсы күрес”, “Экстремизмнің алдын-алу туралы”, “Экстремизм мен терроризмге қарсы күрестің Мемлекеттік Бағдарламасы” атты ҚР арнайы Заңдары бар. Осы қатарға терроризмнің психологиялық аспектлерін қоссақ, құба-құп болар еді.
Екіншіден, еліміздің географиялық орналасу аймағы. Ұлан-ғайыр территориямыздың оңтүстігінде Қырғызстан, Өзбекстан, Түркменстанмен шектессек, батыста Каспиий теңізі арқылы Ресейдің Дағыстан, Шешенстан автономиялық мемлекеттерімен шектесеміз. Көріп отырғанымыздай, аты аталған мемлекеттердің барлығын терроризм құбылысы жайлап алған. Бұл қатарға Орта Азияда бізбен қатарласа қоныс тепкен әлемдік терроризмнің ошағы Ауғанстан мен Пәкістанды қоссақ, елімізде жасырын түрде терроршылардың мекен етіп жатқанына ешкім кепілдік бермейді.
Үшіншіден, терроршы тұлғасының психологиялық ерекшеліктерін зерттеу терроршылармен келіссөз жүргізетін арнайы кадрлар дайындауда тиімді. Әлемнің көптеген елдерінде осындай адамдарды дайындайтын арнайы институттар бар, еліміздің Қауіпсіздік комитетінде бұл мәселе енді қолға алына бастады. Сондықтан, осындай кадрларға терроршы психологиясын білу өте маңызды.
Зерттеудің басты мақсаты - отандық психологияда аса зерттеле қоймаған терроизм мәселесінің басты әрекет етушісі террошы тұлғасының өзіндік ерекшеліктерін көрсету және терроршыға тән агрессивтілік деңгейін анықтау.
Зерттеудің міндеттері:
1) Терроризм психологиясы мен терроршының тұлғалық психологиялық ерекшеліктері туралы айтылған ресейлік және шет елдік авторлардың теорияларын талқылау;
2) Зерттеу болжамын анықтауда тиімді болатын әдістердің топтамасын жасау;
3) Зерттеу объектісі болған тұлғаларға топтастырылған әдістерді жүргізу;
4) Алынған нәтижелерді психологиялық өңдеу;
5) Психологиялық өңделген нәтижелерге психологияда қолданылатын математикалық талдау жасау;
6) Зерттеу болжамын дәлелдеу немесе жоққа шығару.
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Антонян Ю.М. Терроризм. М., Владос, 1998 г.- 234 с.
2. Психология террористов и серийных убийц. Минск, Харвест, 2004 г.-
312 с.
3. Голубев В. Кибертерроризм как новая форма терроризма. –
http://www.crime-research.org/library/Gol_tem3.htm(04.01.2003)
4. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі.
5. Михеев И.Р. “Терроризм: понятие, ответственность, предупреждение”
http://www.kiev-security.org.ua/box/4/123.shtml
6. Овчинникова Г.В. Терроризм: Серия “Современные стандарты в
уголовном праве и уголовном процессе” / Науч. редактор проф. Б.В.
Волженкин. СПб., 1998 г.- С. 46-51
7. Советский энциклопедический словарь. М., Советская энциклопедия,-
1980 г.- 1335 с.
8. Ожегов С.И. Словарь русского языка. М., Русский язык,- 1986 г.- 1045 с.
9. Ольшанский Д.В. Психология терроризма. СПб., Питер,- 2002 г.- 273 с.
10. Орысша-қазақша сөздік. 2 том. Алматы. Қазақ Совет энциклопедия- .
сының бас редакциясы,- 1981 ж.- 963 б
11. Словарь иностранных слов. М., Русский язык,- 1989 г. -872 с.
12. Военный энциклопедический словарь. М., Воениздат, 1983 г. 736 с.
13. “Психологи о терроризме” (“круглый стол”) // Психологический
журнал. Т. 16. 1995 г. -№4.- С. 40-42
14. Агеев А. “Наступил XXI век” // Профиль - 2001 г - 17 сентября.- С. 4-6
15. Гозман Л.Я., Шестопал Е.Б. Политическая психология. Ростов-на-Дону, Феникс, -1996 г. -315 с.
16. Большой психологический словарь под ред. Б.Г. Мещерякова, В.П. Зинченко. М., ОЛМА-Пресс,- 2005 г. -456 с.
17. Политическая психология / Под общ. Ред. А.А. Деркача, В.И. Жукова, Л.Г. Лаптева. М., Академический проспект, -2001 г.- 126 с.
18. Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения: в 50 т. 4-е изд. М., Госполитиздат,- 1951-1984. -456 с.
19. Советский энциклопедический словарь. М., Советская энциклопедия, -1980 г. -1335 с.
20. Кудрявцев В.Н. Правовое поведение: норма и паталогия. М., Наука,
-1982 г. -164 с.
21. Савинков Б. “Воспоминания террориста” // Савинков Б. Избранное. М., Московский рабочий, -1990 г. -146 с.
22. Фромм Э. Анатомия человеческой деструктивности. М., Наука 175 с.
23. Салимов К.Н. Современные проблемы терроризма. М., Щит-М.- 1999 г.-
110 с.
24. Васильев В.Л. Психология терроризма. www.rambler.ru
25. Сатпаев Д.А. “Терроризм в Центральной Азии: реальность и перспективы” // Саясат. -1998 г.- №2. - С. 16-17
26. Муканов С. “Некоторые аспекты классификации террористической деятельности” // Право и государство. 2000 г-. №3- С. 23-25
27. Кайдаров Р.Е. “Терроризм: причины возникновения, развития и меры противодействия” // Право и государство. 2000 г. -№3, -С. 12-13
28. Минековский Г.М., Ревин Р.П. “Характеристика терроризма и некоторые направления повышения борьбы с ним” // Государство и право. 1997 г.- №8, -С. 23-24
29. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога. Книга 1. М., Владос Пресс. -2006 г. -364 с.
30. Еникеев М.И., Кочетков О.Я. Общая, социальная и юридическая психология. М., Юридическая литература. -1997 г. -416 с.
31. Дубовик О.Л. Принятие решения в механизме преступного поведения и индивидуальная профилактика преступлений. М., Наука,- 1977 г. -158 с.
32. Ратинов А.Р. Личность преступника. Психологические аспекты. В кн.
Новая Конституция и актуальные вопросы борьбы с преступностью. Тбилиси, Мцниереба, -1979 г. -162 с.
33. Васильев В.Л. Психология терроризма. Сборник научных трудов.
СПб: ЮИ ГП РФ - №2- С. 36-38
34. Бартол К. Психология криминального поведения. М., Олма-Пресс,
-2004 г. -489 с.
35. Васильев В.Л. Психология терроризма. Материалы международной
конференции “Серийные убийства и социальная агрессия: Что нас ожидает в XXI веке?” -Ростов на-Дону,- 2001 г.
36. Васильев В.Л. Психолого-педагогические проблемы предупреждения
терроризма. Материалы международной конференции “Ананьевские чтения”. -СПбГУ. -2001 г.
37. Чуфаровский Ю.В. Юридическая психология. Краткий курс. М.,
Социально-политический мысль, -2005г. -236 с.
38. Хизб-ут-Таһрир. // Шапағат-Нұр. 2004 ж.- №11, С. 4-5
39. Поуст Дж. Мы против них: групповая динамика политического терроризма. // В сб.: Социальные конфликты: экспертиза, прогнозирование, технология разрешения. -Вып. 4. Терроризм, -С. 36-38
40. Сидоренко Е.В. Методы математической обработки в психологии. СПб., Социально-психологический центр. -1996 г. -349 с.
41. Түңлікбаева Э. Психологияда қолданылатын математикалық тәсілдер.
А., Қазақ университеті. 2001 ж - 42 б.
        
        БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Қылмысқа барған жасөспірімдердің болашақ өмірінің бейнесі
М А З М Ұ Н ... ... ... ... ... ... ... дейін. Терроризм психологиясының
негізгі ұғымдары……………………………………………………………..........…6
1.2. Терроршыда агрессивтілік пен зорлық-зомбылықтың пайда
болуының ... және ... ... ... акт істеуінің ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қолданылған ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... әдістемесінің
нәтижелерін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11 ... ... (бұл күні ... ... ... мемлекет саясатына қарсы террорлық әрекеттер ұйымдастырылған болатын,
осының салдарынан төрт мыңдаған адам опат болды) терроризм ... ... ... бір ... ... ... терроризмнің туындауы
жаһандану үрдісімен байланысты ... ... ... және ары ... атты ... ... бірге өмір сүретініне көз жеткізді.
Алдағы ондаған жылдарда бұл құбылысты жойып жібереміз деген ... ... қиын және ... емес ... ... – психологияның ең жас салаларының бірі. Бұл
саланың жеке түрде ғылым болып бөлініп шығуына ... үлес ... ... ... әрекеттер. Рас, 2001 жылға дейін террорлық ... ... ... және оның ... ... экономикалық аспектілері
зерттелініп, ғылыми негіздемелері жасалынды. Ал, терроризмнің психологиялық
астарларын қарастыру ... бес ... ғана ... ... ... ... психологиясының әлеуметтік қырларын көрсетумен
Линдер И.В., ... С.А., ... В.В., ... С.А., ... В.Л. ... ... ... психология өкілдерінен психологияны
әлеуметтік әсерлермен байланыстыра зерттеушілерге Поуст Дж., Александер ... Н. т.б. ... ... [1, 42 ... ... ерекшеліктерін көрсетуде еңбек сіңірген
авторлар қатарына ресейліктер Ольшанский Д.В., Антонян Ю.М., ... ... М., ... Е., ... А. ... [2, 148 б], ... Франкл В., Беккер Э., Янсен Г., Поспишил К., Милгрем С. сияқты
авторларды енгіземіз.
Менің бұл мәселені ... ... ... зерттеуі етіп алуымның
өзіндік өзектіліктері ... ... Н.Ә. ... әлем ... ... саясаты арқасында Қазақстан Республикасына терроризмнің қаупі әлі
төне қойған жоқ. ... ... ... жатқан оқиғалар көрсеткендей
терроризм құбылысы хабарландыруды керек етпейді. Республикамызда осыған
байланысты әрекеттер ... (ҚР ... ... Комитеті аясында
терроризмге қарсы комитет жұмыс істейді, оны ҚР ҰҚК-нің төрағасының бірінші
орынбасары А.К. Божко басқарады) және ... ... ... саяси,
экономикалық, әлеуметтік тұрғыда қорғану әрекеттері ... ... ... қарсы күрес”, “Экстремизмнің алдын-алу туралы”,
“Экстремизм мен терроризмге ... ... ... ... ... ... Заңдары бар. Осы қатарға терроризмнің психологиялық аспектлерін
қоссақ, құба-құп болар еді.
Екіншіден, еліміздің ... ... ... ... ... ... ... Түркменстанмен
шектессек, батыста Каспиий теңізі арқылы Ресейдің Дағыстан, Шешенстан
автономиялық мемлекеттерімен ... ... ... аты аталған
мемлекеттердің барлығын терроризм құбылысы жайлап алған. Бұл қатарға Орта
Азияда бізбен қатарласа қоныс тепкен ... ... ... ... ... ... елімізде жасырын түрде терроршылардың мекен етіп
жатқанына ешкім кепілдік бермейді.
Үшіншіден, терроршы тұлғасының психологиялық ... ... ... ... ... кадрлар дайындауда тиімді.
Әлемнің көптеген елдерінде ... ... ... ... ... ... ... комитетінде бұл мәселе енді қолға алына бастады.
Сондықтан, осындай кадрларға терроршы психологиясын білу өте ... ... ... - ... ... аса ... терроизм мәселесінің басты әрекет етушісі ... ... ... ... және ... тән ... ... міндеттері:
1) Терроризм психологиясы мен терроршының тұлғалық ... ... ... ... және шет ... ... талқылау;
2) Зерттеу болжамын анықтауда тиімді болатын әдістердің топтамасын жасау;
3) Зерттеу объектісі болған ... ... ... ... Алынған нәтижелерді психологиялық өңдеу;
5) Психологиялық өңделген нәтижелерге ... ... ... ... ... болжамын дәлелдеу немесе жоққа шығару.
1 бөлім. Терроршы психологиясының теориялық негіздемелері
1.1 Террордан терроризмге дейін. Терроризм ... ... ... ... 2001 ... 11 қыркүйектегі АҚШ-та болған
қайғылы ... ... ... ... ... ... ескі” құбылыс ретінде
қайтадан қалыптасты. Жермен теңескен қос әлемдік ... ... ... “бұл не?” деп жағаларын ұстады. Шынымен де, ... ... ... не, ол ... ... ... терроризм халықаралық масштабта мемлекеттерге қарсы ұйым
ретінде пайда болды. Олар тек ... ғана ... ... ... ... ... ... суда жүзген балықтай мемлекет құрған
тосқауылдардан емін-еркін өтетіндей ... қол ... Және олар ... жарып қана қоймай – мемлекеттік символы болатын ғимараттарды да
жарып жібереді.
1986 жылы БҰҰ ... ... акт ... деп ... деген
резолюцияны қабылдаған болатын. Сарапшылардың айтуынша, бұл ... ...... мен ... ... ... анықтама
берілмеген.
Терроризм ұғымдарының анықтамасын жасау өте қиын. Оның ... ... ... ... философтар,
әлеуметтанушылар өздерінің ғылымдарына сай негіздегі ... ... ... ... терроризмнің 200-ден астам ұғымы бар, бірақ олардың
ешқайсысы ортақ қабылданған деңгейге жеткен жоқ. ... ... осы ... ... ... қатар, мемлекетішілік
немесе халықаралық деңгейдегі субъективті факторлар әсер етеді.
Терроризм мәселесімен айналысатын ... ... ... ... үш ұғым “террор”, “терроризм”, “террорлық акт”
ұғымдарының ... ... ... ... болмақ.
“Терроризм”, “терроршы”, “террорлық акт” ... ... ... ... ... ... ... act of terrorism). Олар шығу
көзі бойынша террормен, қорқыту саясатымен байланысты. ... ... білу ... Терроризм субъектісі ретінде көп жағдайда
терроршы емес, алдарына нақты ... ... ... ұйымдар қабылданады.
Терроризмнің нақты бір шарты – террорлық акттен қоғамда резонанстың тууы.
Қоғамдақ резонанс терроршыларға ... ... ... ... ... психологиясына айтарлықтай әсер етеді.
Ғалымдар арасында да терроризм құбылысының ... ... ... ... жоқ. Бір ... ... (С.А. Эфиров, А.В.
Наумов), терроризмнің әмбебап анықтамаларын іздемей-ақ бірнеше белгілері
бойынша ... ... ... ... ... ... ... терроризмнің құқықтық анықтамасын жасау осы мәселеде белгілі
нәтижелерге қол ... Ал, ... ... ... (мысалы, В.
Малиссон, С. Малиссон) өз еңбектерінде террор мен ... ... ... - бір ... ... ... бағытталған қорқыту формасында
болатын қылмыстық әрекет, онда саналы түрде қоғамда қорқыныш, қысым ... ... ... мақсаты - терроршыларға тиімді шешімді шығартуға
бағытталады[3].
ҚР Қылмыстық Кодексінің 233 ... 1 ... ... ... берілген: терроризм – қоғамдық ... ... ҚР ... ... ... ... ... ұйымдар
қабылдайтын шешімдерге қарсы ниетте адамдардың өміріне қатер төндіретін
және мүлікке зиян ... ... ... өрт т.б. ... ... ... анықтаудың тағы бір жолы - оның сипатын анықтау.
Терроризм сипаты дегеніміз – оны ... және ... ... ... және ішкі ... ... әмбебап белгілер мен өзіндік
ерешеліктерінің жиынтығы [5, 33 б]. ... ... заң ... ... ... ... анықтайтын мынадай белгілерін
көрсетеді:
- біріншіден, ... ... ... ол қоғамда үлкен қауіптілік
төндіреді, ол жұртшылыққа қауіпті әрекеттер нәтижесінде туындайды;
- екіншіден, терроризмнің жариялануы, ... ... ... ... ... ... ал терроризм қоғамда теңсіздік тудыру үшін
алдын-ала жарияланып ... ... ... ... ... ... ... қорқынышты жағдай
туындауға жол беріледі. Бұл кезде осы жағдай индивидуалды немесе кіші ... ... ол ... ... ... ... тұрғыдағы
әлеуметтік-саяси факторға айналады. Осы жерде қоғамда ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізудегі құрал ретінде
пайдаланылады;
- төртіншіден, терроризм жүзеге ... ... ... ... бір ... ... әсер ету басқа адамдарға бағытталып, солардан
терроршыларға тиімді ... ... ... етеді.
Терроризм сипатының ерекшеліктерін көрсетуде кейбір қиындықтар
туындайды. Г.В. Овчинникованың айтуынша, ... ... ... ... келіп, оны заңдық тұрғыда рәсімдеуге кедергі келтіретін
фактор ретінде оның тым саяси жақтан ... кері ... ... ... б]. ... ұғымын жасаудағы келесі бір мәселе - терроризмді террор
ұғымымен бірге қарастыру, яғни олардың синоним ... ... ... ...... ... – кез-келген
субъекттің (мемлекет, ұйым, жеке тұлға) ... ... ... ... ... ... В.П. ... террорды “агрессия”, “геноцид”,
“соғыс” ұғымдарымен салыстыра қарастырып, “террор - ... ... ... ... ... көрсету” деді. В.П. Емельяновтың
пікірінше, терроризм мен террорлық акт ұғымдарын ... ... ... акт ... барлық белгілерін қамтиды, тек бұл қатарға ең
алғашқы саты қоғамда ... ... ... ... да болады.
Қарастырылып отырған құбылыстардың негізін “террорлау” ... ... ... ... – адамдарды қорқыныш қалпында ұстап
отыра, қысым көрсету, қорқыту ... ... ... ... ... ... құрылымы ретінде мына белгілер тән:
- біріншіден, әрекет етушінің қысым көрсету немесе басқа әрекетінің өзіндік
мақсаты ... ол ... ... қол ... үшін пайдаланылады;
- екіншіден, қорқыныш жағдайы әрекет етушімен арнайы ... ... сай ... шарттарды орындату үшін ұйымдастырылады;
- үшіншіден, соңғы нәтижеге қол жеткізу әрекет етушінің ... ... ... ... ... ... болады.
Кейбір заң әдебиеттерінде терроризм экстремизмнің ... ... ... Ал экстремистік іс-әрекетке мына қасиеттер тән:
- конституциялық құрылымды, мемлекет тұтастығын, ұлт қауіпсіздігін ... ... ... жеке ... мен түрлі
ұйымдардың (діни, қоғамдық) ... ... және ... ... символика, атрибутикаларға насихат жүргізу;
- аталған әрекеттерге бұқаралық қолдау көрсетуді талап ету;
- аталған әрекеттерді қаржыландыру.
Терроризмнің қоғамда зор мәнге ие ... ... ... де ... етеді. “Терроризмнің күштілігі саны мен ... ... ... – бұны ... ... криминологиялық орталығының ағылшындық
философы Ян Шрайбер болатын. Оның ... ... көп ... ... ... ... ... үміт, қайғылану, таңдану сезімдері жүреді.
Бұл сынық айна сияқты, бірақ оны үстемелейтін бір фактор бар. Ол – ... ... мен ... ... “миллондардың университетіне”
айналдырды. 20 ғасырдың өте қорқынышты құбылысы бүкіләлемдік шоуға айналды.
Терроршыларға да бұл қол ... ... ... олар бір ... сүре алмайды.
Терроризмнің сипаты болатын ұғымдарға жасалған талдауды ... ... Енді ... ... ... ... ... қарастырсақ, кеңестік энциклопедиялық ... ... ... ... вулкан, Росса жартыаралында орналасқан... және
экспедициялық кеме атына ... 46 б] деп ... ... ... ... ... ... зерттеуге еш қатысы жоқ.
Ожеговтың сөздігінде террорға “саяси қарсыластарға қарсы тәни ... деп ... ... [8, 423 б]. ... де, ... қарсыластарға
ғана ма? Ресейде соңғы кездері терроризм психологиясын зерттеп ... ... ... ... және ... түрлері де болады”
деп бұл ... ... [9, 169 б]. Осы ... ... ... де ... берілген:
Терроршы – индивидуалды террор актіне қатысушы немесе жақтаушы.
Ольшанский бұл ... де өз ... ... ... түрі ... бұқаралық түрі де болады деп білдіреді.
Отандық бұқаралық ... ... орыс ... ... ... ... деп аударып жүр. Мен зерттеу жұмысын жасағанда
бұл сөзге балама ретінде 1981 жылғы ... ... ... ... ... ... [10, 420 б].
Шет ел тілінің сөздігінде “террор – қорқыту саясаты, саяси
қарсыластарды ... ... ... ... деп, сәл ... [11, 309 б].
Ал, әскери сөздікте былай делінген: “Террор – қорқыту саясаты және
класстық, саяси қарсыластарды ... ... ... ... бұл ... ... ... дейін барады”[12, 225 б].
Осындай бірнеше ұғымдардан ортақ ұғым шығару қиын болғандықтан жалпы
“террор” деген сөз қайдан шықты?” ... ... ... ... ... “terror” – “қорқыныш” деген сөзінен туындаған.
1970 жылдардың ... К.Э. ... әр ... ... өкілдерінің
(АҚШ, Англия, Германия, Швеция, Франция, Греция, Жапония) эмоцияға қатысты
көзқарастарын зерттеген болатын. “Сіз ... ... ... деген
сұрақтың көпшілігінде қорқу айтылған болатын. Осы қорқу сезімінен ... ... ...... ... ... ол ... қорқудың қайталана беруінен туындайды.
Қорқыныш - өте күшті эмоция, сондықтан адамдар бұл ... ... ... ... ... ... қорқу сезімінен гөрі ұялу, қайғыру,
жиіркену сезімдері туралы көп сөз ... ... ... ...
адамдар қорқынышпен ойлайтын эмоция. Ол адамдарда қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... да, террор – бір ... ... ... мен
тұрақтылығынан айрылу қаупі туындайтын қорқыныш.
Террор террорлық акттерден – жеке ... ... ... ... Бұл ... В. Пирожков былай дейді:
“Объект таңдалуға байланысты теракт нақты бір ... ... да, ... жоқ, ... жолы ... ... ... қарсы да бағытталады
(мысалы, ұшақтарды айдап әкету немесе ... ... ... ... мен
транспорттағы диверсия). Соңғы жағдайдағы террордың мақсаты – ... ... ... ... туындату. Мұндай жағдайдағы
террордың нақтылығы болмайды, олардың құрбаны ... ... ... осы ... ... ... ... сүйенеді, адамдар бұл
кезде құқық қорғау ... ... ... Қауымдастықты
қорқыныш пен сенімсіздікте ұстау – қоғамға билік ... бір ... ... ... ... ... асырады, олар инициаторлар,
ұйымдастырушылар және орындаушылар ... ... ... емес ... деп ... ... ... әдістер дегеніміз –
террорлық акттер мен террорды жүзеге асыру әдістері. Ол ... ... өз ... ... ... саяси, физикалық, идеологиялық,
экономикалық, психологиялық деп бөлуге болады.
Енді жалпы түрде ... ... ... ... ... ... кешенді құбылыс, мұнда қорқу да, қорқыныш та, террор тәсілдері
мен олардың жүзеге асуы, олардың нәтижесі түгелдей қарастырылады [14, ... ... ... ... ... ғалымдар бұл жерде
ортақ көзқараста тоғысады, олар терроризм объектісі – қоғамдық қауіпсіздік
деп қарастырады. Осы ойды ... ... ... В.В. ... ... В.С. ... А.И. Коробеев, В.П. ... және ... ... мәселесін қарастыратын болсақ, терроризмді
жіктеуде Д.В.Ольшанский ұсынған нұсқа маңыздырақ. Ол терроризмнің ... ... ... ... ... негізгі түрлерін
бөліп шығарып, оларға мынадай анықтама береді:
Саяси терроризм – бұл террорлық ... ... - ... билікке, олардың саясатына әсер ету. Кей жағдайда ... ... ... ... ... үшін саяси лидерлерді жойып
жіберуге бағытталады.
Қазіргі қоғамда саясатқа қарсы жасақталған жүздеген террорлық ... ... ... ... ... ... ... негізделген. Бұл
қатарға Таяу Шығыстағы ... ... ... ЭТА ... жатқызуға болады.
Информациялық терроризм – адамдарда белгілі бір көзқарас тудыру
мақсатында ... ... мен ... ... әсер ету. Масс-медиа
арқылы ... ... ... мен қорқынышты тудыратын түрлі
информацияларды ... ... өзі ... дизбаланс тудырады. Мысалы, бір
террорлық топтың белгілі бір күнде белгілі бір ... ... ... ... туралы мәліметтер газет-журнал, теледидар, интернет арқылы
жиі беріледі. ... өзі сол ... ... етіп отырған билік пен
қоғамда қорқу сезімін туындатады. Бұл ... үшін ... пен ... арандатудың тиімді тәсілдерінің бірі.
Экономикалық терроризм – экономикалық бәсекелестерге немесе ... ... ... ... ... жету жолында жасалынатын
терроризм. Мысалы, мемлекеттер арасында тауарларға қатысты, ... ... ... ... ... мемлекеттің
экономикасын шығынға ұшыратады. “Экономикалық терроризм” деп куба ұлты
американдықтардың Ф.Кастроның ... ... ... ... ... ... осындай ұғым КСРО-да АҚШ-тың ... ... ... ... ... ол бойынша Ақ үй Мәскеуге қатысты жоғары
технологиялық өнімдерді экспорттауды тоқтатқан болатын.
Әлеуметтік ... ... – бұл ... бір ... ... ... ... Тұрмыстық терроризм – көшеде, үйде т.б.
жерде қорқытудан ... Бұл ... ... пайда болуы,
жасөспірімдердің девиантты тұрғыда бірігуі, басбұзарлардың ... ... ... ... т.б. ... ... ... Ольшанскийдің ойынша, аты аталған терроризм түрлері ... ... ... және бір ... акт ... ... ... түрін көрсетуге болады. Негізінде, бәрінің де негізі саяси
терроризм ... ... оны ... ... қабылданады.
Заң әдебиеттерінде суицидті терроризм ... ұғым бар, ... ... ... қол ... ... өзін ... қылуға дайындығы
туралы сөз қозғалады.
К.Н. Салимов қылмыстық ... ... ... ... ... ... бұл түрі ... топтардың әрекетінен туындайды,
олар бір сфераға күрес жолында ... ... ... жарылғыш заттар
қолданады, бұл іс-қимыл көп жағдайда халық шоғырланған жерде жүзеге асып,
қоғамда ... ... ... алып ... шетел ғалымдары терроризмнің мынадай түрлерін көрсетеді:
психикалық және қылмыстық (Дж. Белл), ... ... ... (П. ... Р. ... ... экономикалық, технологиялық,
экономикалық және т.б.
И.Р. Михеев пікірінше, терроризмнің мынадай түрлерін қарастыруға
болады: территориялық ... ...... мемелекетішілік,
қылмыстық мотивациясына байланысты – саяси, діни, ... және ... ... де ... ерекшеліктері бар. Терроршылар
адамдарды құрбан қыла алатынына сенімді болып, осыны жүзеге асыра алатын
қару бар деп иллюзия ... ... ... ... туындатады.
Соңғы кездері құқық қорғау органы қызметкерлерін кибертерроризм
(электронды, ... ... ... ... жаңа бір түрі ... Оны қолданатындар қоғам қауіпсіздігіне, мемлекет құрылымына зиян
келтіретін мәлімет, бағдарламаларды компьютерлік жүйе ... ... ... ... ... ... бағдарламаларды
жіберіп, полиция, әуежай, аурухананың электронды машиналарына өз биліктерін
жүргізетін жағдайлар жиі кездесуде.
Соңғы ... ... ... да ... ... өз ... қалыптастыра бастады. Мысалы, Досым Сәтбаевтің
айтуынша терроризмнің саяси, діни, криминалды ... ... бар . ... ... 3 ... ... ... оның пікірі өзгеше: терроризмнің
әлеуметтік, ұлттық және діни ... ... ... Ал, ... ... және ... ... түрлерін бөліп шығарды.
Терроризмнің осындай көп формасының болғанына қарамастан оның ортақ
мақсаты бар деп ... ... ол – ... ... ... ... ... отырып, билік пен ... ... ... ... ... Л.Я. ... көзқарасы бойынша “террорлық
акттің нәтижесі үкіметке сенімсіздік тудырады, биліктің өзгеруіне әкеледі,
қоғамда дестабилизация ... ... ... ... ... ... те,
Ольшанскиий теориясына сүйенсек, терроризм негізі – қысым көрсету болып
қала бермек. Ол ... ... ...... ... ... алудан басталып, көше криминалына дейін жалғасады.
Терроризм психологиясында ... ... ... көрсету” мен
“агрессия” ұғымдарын да қарастыру орынды.
Агрессия ... Б.Г. ... В.П. ... ... ... сөздікте мынадай анықтама келтірілген: “Агрессия-
(латынша agressio - шабуыл) мотивтелген деструктивті ... ол ... ... қалыптасқан нормаларға қарсы келіп, шабуыл объектісіне зиянын
тигізеді, адамдарға физикалық зияндылық әкеліп, психологиялық ... ... ... болады:
1.физикалық – басқа адам мен объектке қарсы физикалық күшті қолдану;
2.вербалды – негативті сезімдерді форма ... ... ... және
вербалды реакциялар арқылы (қорқыту) көрсету;
3.тікелей – бір объект пен ... ... ...... ... ... ... (өсек, қалжың) бағытталады;
5.құралдық агрессия – бір мақсатқа жету үшін қолданылады;
6.аутоагрессия - өз-өзін ... ... ... адам ... ... ... алушылық – агрессия объектісіне шығын келтіру негізінде бағытталған
агрессия;
8.альтуристикалық – басқа біреудің ... ... ... ... ... қарастырғанда, терроршыға тән агрессивті жүріс-
тұрыс ұғымын қарастырғанның да маңызы бар. ... ... ... және физикалық тұрғыдан жағымсыз өмірлік ... ... бір ... ... ... ... мақсаттарда қолданылады:
1.бір нәтижеге қол жеткізуде;
2.психикалық ширау тәсілі ретінде;
3.өзін жүзеге асыру мен өзін мойындату қажеттілігін ... ... ... сөздікте зерттеудің басты нысанасы болатын – мотив
ұғымына да анықтама берілген. Соны да ... ... ... ... ... – 1. ... ... идеалды “зат”, соған байланысты іс-
әрекет бағытталады және ... ... ... ... ... 2. аталған “заттың” психикалық образы.
Терроризм психологиясын қарастырғанда ... ... ... ... ... ... де қолдануға болады. Психологиялық
тұрғыдан алатын болсақ, террор – зорлық әсерінен пайда ... ... ... ...... ... Жалпы зорлықты пайдалану адам
өлімі, материалды құндылықтардың жойылуы, ... ... ... құбылыстарды тудырады.
Қарапайым тұрғыда қысым көрсетуді саяси-әлеуметтік тұрғыда
суреттейтін ... ... ... А.А. ... пен Л.Г.
Лаптевтің логикасына сүйенеміз, ол бойынша “адам мен қоғам өмірі көптеген
заңдар мен ... ... ... регламентациялар саяси субъект
белсенділігіне де әсер етеді. Осыдан детерминацияның қалыптасуы ... ... ... ... ... кез-келген қоғамға тән болмақ және
бола береді”.
Зорлық жасау индивидуалды ... де, ... ... де ... ... ... қарамастан зорлық жасаудың негізгі төрт ... ... ... ... ...... әскер мен полиция сияқты
арнайы адамдарға ұйымдастырылған ... ... ... қысым
көрсетудің бұл түрі тоталитарлық диктатурада ... ... ... ... ... ... ... көрсету – аяқ астынан пайда болып мемлекетке
қарсы ... ... ... сатысына көтеріліс, толқу сияқты
құбылыстарды атасақ, шырқау шегі ... ... ... ... ... ... ... – қарапайым өмірде бұл құқық
реттеушінің айыпталушыға қатысты қысымынан көрінеді;
4.индивидуалды ...... ... ... ... ... ... психологиясының негізін құрайтын ұғымдарға қысқаша
тоқталдық. Жалпылай айтсақ “террор”, ... ... ... ... және ... деп ... ... немесе “терроршы –
террорлық акт - террор” ... ... ... ... ... деп ой қорытындысын жасауға болады.
Жалпы бір мәселені ғылыми тұрғыда зерттегенде оның тарихи ... көз ... ... факторлардың бірі. Ольшанскийдің ойынша, терроризмнің
бастауы сонау “Ұлы Француз революциясынан” басталады. 1793 жылы ... ... ... “үкімет адамдардың құқын бұза алады” деген
сөздің болуы бұқара арасында толқу ... Лион мен ... ... ... ... Бұл ... Карл ... те өз еңбегінде атап
көрсетті. Оның ... ... ...... ... ... ... бір тәсілі болатын”.
Ресейде алғашқы террорлық топ 1886-1887 жылдары Санкт-Петербургте
өмір сүрді, оның негізін П. ... пен А. ... ... және ... ... ... деп аталды. Олар 1887 жылы 1 наурызда Александр III
императорға сәтсіз қастандық жасады, осыдан ... ... ... бұл ... ... Ресейде 1917 жылы болған қос революциядан да
терроризмнің белгілерін ... ... Одан бері ... ... ... мен ... фашистік саясаты мен Сталиннің КСРО-ғы билігі
“террор және тоталитаризм” деген лақап атқа ие ... XX ... ... даму ... ғалымдар бірнеше сатыда
көрсетуге тырысты. 60-70 жылдардың түйіскен шағында саяси терроризмнің жаңа
толқындары пайда бола ... олар ... ... ... ... мемелекеттер Италия, Германия, Жапонияда өріс ... ... ... ... мен институттары экономикалық
өзгерістерге үлгере ... ... ... ... Әскер фракциясы”,
“Жапондық Қызыл Әскер” ұйымдары елдегі ... ... ... ... орындаған болатын.
1979 жылғы Ислам революциясынан кейін ислам фундаменталистерінің
терроризмі кең етек жая бастады. Қазіргі кездегі ... ... ... ... терроризмді “Ислам терроризмі” деп атауына
да осы ... ... кең ... ... ... ... өз ... тигізді.
Қазіргі кездегі террорлық акттерге демократиялық рең беруге болады.
Қазірде Шешенстан мен Дағыстанда, Ауғанстан мен ... ... ... ... ... мен ... Израилден бостандық алуға
бағытталған.
Жалпы, террор әлемдік ... 2001 ... ... ... ... тек ... орасан апат адамзаттың басты жауына деген
көзқарасты түбегейлі өзгертті.
1.2 Терроршыда агрессивтілік пен ... ... ... және ... ... террордың механизмі адам бойында терең орналасқан. Террорлық
әрекетке баруда көп ... бір ... ... бір ... бір жағдайда
шешім шығара алмауы да әсер ... олар ... ... ... ... ... Бұл ... аз ұлтты баск, корсикандық, бретон,
ирланд ұлттарын, сонымен ... ... ... пен діни ... біріккен топтарды айтуға болады. Бәрінің де мотивациясы ортақ:
біздің халық, біздің тіл, біздің ұлт, біздің діл, ... ... ... ... сөзімізге ешкім құлақ аспайды, бұдан шығудың бір жолы ... ол – қару ... ... ... кек алу ... ... болып бірден жаратылмайды. Терроршы болу үшін ... мен ... ... ... ... ... Терроршы
болып қалыптасудың үрдісін Э. Шоу жасаған болатын. Ол өзінің ... ... ... ... ... ... алып келетін төрт
факторды көрсетті:
1.ерте жастағы әлеуметтен шеттетілу;
2.нарцистік бұзылыстар;
3.конфликтілі жағдайлар;
4.террорлық ұйым мүшелерімен болған байланыстан.
Шоудың ойынша, тұлға өзіндік ... ... бала ... ... ... ... түсуге бейім келеді.
Терроршы тұлғасының қалыптасуының генезисі адам әлеуметтенуінің
сценарийіне қарама-қарсы. Адам ... өмір шыңы ... ... ... медицина, педагогика т.б.) өзіндік даму болса,
терроршылардың бұл сатыдағы әрекеті басқалар жасаған игіліктерді ... ... ... ... ... ... үшін ... негативті
қабылдауға бірнеше факторлар әсер етеді. Ол өзінің тұлғалық және ... ... ... ... ... үшін ... ... жақсы, әлем
жаман” деген позицияны ұстанады. Осы арқылы ол ... ... ... ... ... ... жоққа шығарудың
арқасында оның бойында өзінің шыншылдығына деген концепция ... ... ... ... ... ... ... позитивті көзқарастар
қалыптасады дегенге сену өте ... ... ... ... ... ... ... бұл өз кезегінде депрессияға еш бағынбайды.
Агрессивтілік пен зорлық көрсету өзіндік құндылықтарды көрсетуде
маңызды ... ие ... ... және ... арқылы
импульсивті, көңіл-күйі дисгармонияға ұшыраған адамдар өте ... ... ... ... пен ... ... өзіндік көзқарастарын
жүзеге асыра алады.
Психологияда агрессивтілік пен зорлық көрсетуді ... қоры ... ... З. ... пен К. ... агрессивтілікті
адамның табиғи инстинктерімен байланыстыра қарастырды. Фрейд бұл ... ... ... ... ... адамның бұзып-жоюға деген
қабілеттілігінің табиғи факторлары туралы айтылады. Лоренц ... ... ... ... ... ... ... адамға тұқым қуалай берілді, адамдарда ... ... ... ... ... ... ... әсер етті. Адамдар
өздерінің қарулары арқылы, әлеуметтік ұйымдасуы арқылы сыртқы ... ... ... ... ... ... басталған болатын”.
Көріп отырғанымыздай, атақты қос ... де ... ... ... ... ... жоқ, ... жүріс-тұрыстың филогенетикалық негіздерін көрсетіп, олар адамда
бағдарланған, туа біткен инстинктпен байланысты және адамның өзін ... ... ... ... деген ой тастады.
Осы инстинкт концепциясымен қатар фрустрация ... да ... оның ... 1939 жылы Дж. ... ... көрсетілді.
Ол бойынша, “агрессиялы жүріс-тұрыстың пайда ... ... және ...... ... ... ... бір
формасын тудыра алады”.
Көптеген жағдайда агрессивтіліктің көрініс беруіне сыртқы жағдайлар
кедергі келтіреді немесе ... ... ... болуы әсер етеді.
Бірақ ішкі түрткінің болуы агрессивтілікті кез-келген уақытта туындатады
және агрессивті мінез-құлық тек ... ... ... ғана емес,
жазалану шарты болмайтын басқа объекттерге де бағытталады.
Агрессивтіліктің психоаналитикалық концепциясын атақты американ-
неміс ... Эрих ... ... ... Ол агрессивтіліктің
“пайдалы” және “зиянды” түрін бөліп көрсетті.
Алғашқысы адам инстинктерімен ... және адам ... ... ... ... айтуынша, инстинкттер табиғи
түрде болғанмен, адам мінезімен байланысқан ... ... ... ... реңге ие болады.
Құмарлықтың инстинкт сияқты физикалық қорғаныс қызметі ... ... жоқ. ... ... өмірге деген қызығушылығын,
адамның ұмтылысын қамтамасыз етеді. Құмарлық – адамда миф, ... ... ... ... ... негізгі материалы. Құмарлық тамырын болмыс
негізінің тереңінен алады.
Фромм адам құмарлығын таза ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір уақытта өмір сүру
жағдайын анықтайды. Осы кезде адам өз ... ... ... ... ... ... ... пайда болып,
адамда деформацияланған ұмтылыстар пайда болады.
Фромм өз еңбегінде “нарциссизм” ұғымына да анықтама ... ... ... ... ... ол нарциссизмді тікелей
терроризммен байланыстырып зерттеген жоқ. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... осы
ұғыммен байланыстырып суреттеуге болады.
Э. Фромм нарциссизмге мынадай анықтама ... ... ... күй, онда адам ... ... ... ... өзінің
қажеттілігіне, өзінің ойларына, өзінің сезімдеріне ғана назар ... ... ... ... барлығының өзіндік салмағы, түсі, мәні жоқ ... ... ғана ... ... нарцисс адамда айналасына
қатысты объективтілік пен құндылықты бағалауда қабілеттілігі әлсіз болады .
Фроммның айтуынша, ... адам ... ... деңгейіне
өзіндік еңбек пен жетістіктер арқылы емес, өз-өзінің ерекше ... ... ғана ... қол ... Сондықтан нарцисс-
терроршы өзінің “ең ақылды”, “ең батыл” екеніне статикалық тұрғыда сенімді
болып, жалпы ... ... ... ... ... ... өзінің “шыншыл” топтың мүшесі ретінде сезінуі де әсер етеді.
Бір топ ішінде осындай нарциссистік эпидемия орын алса, осы ... ... тұру одан әрі ... ... ... білдіретін болғандықтан, нарцисс
адам өзінің нарцисстік ... ... ... тұлғалық бұзылысқа ұшыраған
адам ретінде қарастырылады. Сондықтан мұндай тұлға:
1) өз тобының ... емес ... ... ... ... ... ... орнын, топ мүшесі екенін дәлелдеуде кез-келген
әрекеттерге барады (осы қатарға өзін ... ... ... да ... ... Фроммның ойынша, адам нарциссизмі жеке емес, топтық ... ... өте ... ... және ... ... айтылған кері
пікірлер онда агрессивтіліктің жоғары деңгейін көрсетеді. ... ... ... ... ... эффективті болады. Индивид өзіне
қатысты кері көзқарас айтылса айнаға қарап ... де ... ал ... ... ... ... ... тең.
Осылай топтық нарциссизм адам агрессивтілігінің негізгі қайнар
көзінің бірі болып ... ... ... “ең” тұрғысынан сезінуі – ең шыншыл, ең
батыл, ең маңызды т.б. – нарциссизм құбылысын ... ... ... адам өз тобы ... ... мақтана түседі және өзінің сенімділігінің арқасында жапа шексе
ол екі есе ... ... ... ие ... Ол ... өзінің реалды
өміріне қанағаттанбаса, соншалықты топқа бейімділігі арта түседі.
Нарциссистік көңіл-күй мен эмоцияларды ... және кіші топ ... ... ... ... ... 90 ж. Кавказ ұлттарының өзіндік
сүйіспеншілігі байқалған болатын, әсіресе бұл ... топ ... ... ... ... ... нарциссизмін жетілдіріп қана қоймай, тұлғалық
идентификацияға да қол ... ... ... үшін ... ... әке ... ... олар осында өздерінің қорғана алатынын
сезінеді. Осындай жолға көбінесе өзінің маргиналдығы ... өз ... ... түседі, олар еңбек іс-әрекетінде, білім алғанда немесе
өмірдің кез-келген сферасында сәтсіздікке ұшырайды.
Осындай терроршылардың топқа берілуінен топтық норма мен ... ... тән және ... ... ... өзге ... ... кекшілдік туындайды және бұл жерде күдіктенушілікке жол
берілмейді. Террорлық ... ... ... ... топ ... ... ... оларды біріктіруге әкеледі, осыдан олар айуандық
әрекеттерге жол береді.
Ресейдің ... ... ... бас қызметкері В.Ф. Пирожков
терроршы тұлғасының қалыптасуының концепциясын жасағанда келесі ... ... Ол ... ... топқа бейім адамдардың психологиялық
профилін жасап алуды ұсынады. Мұндай адамдарға ... ... ... және ... ұмтылатын және жетіспеушілік комплексі бар тұлғалар
жатады. ... ақша үшін ... ету мен ... ... ... элементтер бірігеді.
Пирожков терроризмде әр түрлі мамандық өкілдерінің қамтылатынын баса
айтады. Онда өмірден тыс қалған спортшыларды да ... ... ... аз ... ... да қоғам тастандылары, маргинал ... олар тек ... ... рөлін атқарады.
Терроршыларды толықтыруда конфликтілі аймақтан шыққан азаматтар да ... ... ... ... етуге ұмтылған адамдарда психологиялық
аномалия құбылысы бар деп есептейді. Жоғарыда ... ... ... ... комплекстенген адамдар кей жағдайда
индивидуалды түрде әрекет етеді. Оның ... ... ... жасау, оның қылмыстық ... ... ... ... мен моральдық құндылықтарын зерттеу өте қиын. Террорлық ... мен ... ... ... психолологиялық жағынан бірдей
емес. Қарапайым терроршы өз алдына ерекше бір ... ... ... ... ол – ... ұйымның лидерлерінің атрибутикасы ғана болады.
В.А. Сосниннің айтуынша терроршылар қоғамның психологиялық күйі
төмен ... өз ... ... ұмтылады. Олар өз әрекетін
ұйымдастырғанда ... ... пен ... ... ... ... ... де сүйенеді. Мысалы, Ресейде жүргізілген сауалнамалар
бойынша тұрғындарда қорқыныш, сенімсіздік, қауіптілік сезімдері жоғары
нәтиже ... (1994 ... ... бұл көрсеткіш 46% тең болған).
Ал, ... ... ... саны 1992 жылы 72% ... ... ... топ ... үшін жағымды факторды құрайды.
С.Я. Ениколопов терроршылар арасында жиі кездесетін екі түрін бөліп
шығарды. Біріншілері, ... ... ... бағалауы жоғары болса,
екіншілеріне өзіндік “Менінің” төмендігі, өз-өзіне ... ... ... ... де ... агресситвілік, өз “Менің” қорғауға
дайындық, басқалардың көңіліне сезім бөлмеу, ... тән. ... ... ... яғни ... ішкі ... ... іздейді.
Көптеген терроршылар үшін қоғамдық қарым-қатынас (“Біз-Олар”)
маңызды емес, олар басқаша ойлаушылыққа, басқа ... жол ... ... ... мен басқалардың өмір ... ... ... ... пен ... өзіндік құндылыққа айналады.
Оларға қарсы шыққан күштер терроршыларда қайта кері эффект тудырады – олар
топ үшін біріге ... топ ... ... ... ... қолдау
туындатады.
С. Рощин терроризм психологиялық аспектте ... ... және ... ... психопатологиялық нұсқаларымен байланыста
болады деп, төмендегі кестеде терроршы тұлғасының үш моделін көрсетті:
|Терроршы ... ... - С. ... ... ... ... ... (басы)
Сызба - С. Рощин ұсынған терроршы тұлғасының моделдері ... ... ... ... террористік түрі”
деген ұғымды ашып көрсету маңызды ... ие ... ... ... ... ... ... деп өз болжамдарын жасайды. В. Витюктің
айтуынша, терроршылардың индивидуалды ерекшеліктері мен ішкі мотивтері бір-
біріне ... ... Ол ... ұйым ... ... түрлерін
анықтады: идеалистер (“шындықты іздеушілер”), ... ... және ... ... ... іздегендер”).
Ағылшын саясаттанушысы Д. Тэкро терроршыларды олардың ... ... ... лидерлер, операторлар, идеалистер.
Сондықтан, “тұлғаның террорлық түрін” абстракция деп қана ... ... ... логикалық тізбе жасап ... ... ... бар террорлық тұлға типі, осының негізінде пайда болатын
террорлық ойлау, және соңғысы терроризмнің мифологемасы.
М. Решетников ... ... ... ... мына алғышарттар тән:
-уақыт ағымын сезінуден ауытқу - өткен шақ актуальды осы ... ... пен ... арасындағы шекараны анықтай алмау;
-моральды шектеулерді жүзеге асырудағы пассивтілік;
-жақсылық пен жамандық шекараларының бір-бірімен ... жеке ... ... ... идеялармен бірігуі;
-садомазохистік позиция-реалды немесе мифологиялық ... ... пен ... немесе өз тобына деген жан аяушылықтың өзара
түйісуі;
-агрессормен идентификация, яғни “мен агрессор ... ... ... ... ... ... пікірдегі адамдардың көзқарастарын қабылдаудағы қабілетсізділік;
-тиесілі және ... емес ... мен ... ... ... ... ... бойынша анықтайтынымыз, терроршы
ешқашанда рационалды ойлануға ... Оған ... ... ... қатысты өкіну мен қорқу тән емес. Терроршыны психикалық ауру
ретінде көрсетуге талпыну жалған және осы ... ... ... ... ... Осы ... ... аз білімді адам деп ... ... де, ... ... ... көптеген индивидтерді олардың
мотиві мен ... ... ... ... ... ... ... Форсайттың айтуынша, терроршылар әлемді ақ және қара
түс деңгейінде ғана ... Олар бала ... бір ... ғана ... бір ... ғана ... етсе де, ... ... ... ... ... ... ... “Баадер-Майнхоф” террорлық ұйымының әрекетін зерттеген П. Оустрейхер
толық дәледеп, өз көзқарасын былай бейнелейді:
“Мен олардың істеп жатқан ... ... ... да, оларды тұлға
ретінде жоққа ... ... ... аса ауыр ... ... ... де ... Бірақ, менің ойымша олар өздері жасаған
соғыстың құрбандары. Басқа жолды таңдаса олар да ... ... ... ... алатынына мен сенімдімін”.
Терроршылар психикалық қалыпты адамдар болса да, ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері болады. Мысалы, террорлық әрекетті
орындаушылар үшін болып жатқан оқиғаларды рационалдық тұрғыда ... ... ... тыс эмоционалдылық тән. Ал, террорлық топ жетекшілері
әрқашанда сабырлы болуға ұмтылады. Мысалы, Усама бен ... ... ... ол қарапайым, ұялшақ адам бейнесінде сұхбаттасады,
әрқашан қолына қарап отырады, баяу дауыспен сөйлейді.
Қысым көрсетуге бейім ... ... ... ... Х. Точ өз үлесін қосты. Ол мұндай адамдарға қатысты өз ойын былай
көрсетті: “Бұл тұлғалар үшін ... ... ... ... ... ақтап алатындай көрінеді. Қысым көрсетуге ... ... ... доктрина мен философия ретінде пайдаланып қана
қоймай, ... ... ... ... шеңберінде қарастырады”.
Көптеген терроршылар жағдайы жоқ жанұя ... ... ... ... ... бірі болмаған немесе екеуі де жоқ жанұядан
шыққан тұлғалар да бар. Мысалы, “Халық ... ... ... ... болған Софья Перовская жас шағында әкесімен жанжалдасып, осындай
жолды таңдаған. Германияны дүр ... ... ... ... ... ... жас шағынан тұл жетім атанып,
шешесінің ... ... ... Осы ... тағы бір ... ... әкесі соғыс кезінде қайтыс болып, анасының қолында өскен ол ерте
үйінен кетіп қалады. Атақты палестиналық терроршы Абу ... он ... ... ... әлемдегі №1 терроршы Усама бен-Ладеннің әкесі 11
жасында көз ... ... ... ЭТА ... тобының мүшелерін зерттеген
психологтарда келіседі. Осы ұйымның жетекшілерінің көбісі – ... ... ... ... ... ... баяғыда
қайтыс болғанына, баск тілінің екінші мемлекеттік тіл жағдайына жеткеніне,
басктердің өзіндік мемлекеттік белгілерінің қалыптасқанына ... ... ... ... де өзгерген жоқ.
Жаралы жастық шақтың бірнеше психологиялық салдарлары бар. Ол кезде
тұлға бұзылысы қалыптасып, балада невротикалық ... ... ... ... ... ... ... басқалардан зорлық көрсету
арқылы алуды армандайды. Олар авторитарлы ... ... яғни ... ... әлсіз қауымға өз билігін жүргізуге қабілетті болып
келеді.
Осы авторитарлықты анықтауда Стенли ... ... ... ... дәлелдегендей, қарапайым адам өзі авторитет деп санайтын адам
әсерінен кез-келген моральдық қасиеттерін ... оның ... ... ... ... ... әр ... елдерде жүргізілді
және бірдей нәтижелерді тіркеді. Осындай жағдайлардың қалыптасуы қарапайым
адамнан терроршының ... болу ... ... ... арқылы мұндай тұлға өзінің кім екенін дәлелдегісі келеді, ол
осыдан қанағат сезімін алады. Психологтардың ... бала ... ... ... тыс ... кейін оның өз ... өз ... ... өте қиын ... көп ... өздері қалыптастырған өмірде өмір сүреді.
Олардың санасы мифологиялық ... ... ... Сондықтан оларға
реалдылықтан бөлек өмір сүру тән. А. ... 1980 ж. ... ... бағалады:
“Терроризмге әлем образын абсолютті ... етіп ... ... тән. Олар өз ... дәл осы ... ... бағалаумен француз ғалымы Д. Кон-Бендит те ... ... ... ... ... ... ... ауытқыған,
олар тек өз эмоцияларының құрбандары”.
Террорлық іс-әрекет американ социологы Х. ... ... ... бағынады. Ол зорлық-зомбылықтың үш процесін көрсетті: ... ... ... Осы ... ... ... әрекетке
қатысты моральды жауапкершіліктің ... адам ... ... ... ... ... қарастырсақ, өздері туралы жиі
айтылғанды қалайды және бұған БАҚ мен ... ... ... өз
көмегін тигізеді, оларда жазылған мәліметтер мен айтылған ойлар терроршының
айнасы ретінде болмақ, осы ... олар ... ... ... қысымда ұстап отырады. Осылай БАҚ мүшелері рейтинг қуу жолында ... ... ... ... терроризм туралы жазғанда өзіндік сенсацияларға
қол жеткізумен қатар ... ... ... нарцисстік
қажеттіліктерін де орындайды. Егер БАҚ терроршылар туралы жазбаса, көптеген
терроршылар ... ... да ... еді, ... қоғамның сұранысының өзі
терроризм құбылысын жандандырып отыр. Басқаша айтсақ, немесе жазушы Ю.
Трифоновтың ... ... ... ... - әлемдік шоу.
Терроризм ... ... ... ... боялды, басты әртістер - ... ... ... ... да ... ... жасалынып жатқанына
қуанбаса, өкінбейді”.
Терроршылар өз әрекеттерін орындағанда жан-жақты талдау жасайды.
Қызықты бір жайт, ... ... ... қыркүйекте
терроршылар әлемдік сауда мұнарасына шабуыл жасау тәсілін кинемотографиядан
игерген. Мысалы, ... бір ... ... ... ... ... жою үшін қай жерден көздеу керектігін анықтайды. Олар сауда
мұнарасын бес ... ... ... үш ... ... ... ... көз
жеткізеді. Егер төменгі бөлігі нысанаға алынса, ғимарат қирамауы да мүмкін,
егер жоғары бөлігін қиратса, шығын аз ғана ... ... ... ... жойып жіберу ғимаратты толықтай қиратуда тиімді болады.
Шынымен, 2001 жылы “егіз” мұнара осылай ... ... ... ... 80 мен 65 қабаттар аралығы терроршылардың ұшағымен
жанасты, осылай ... отыз ... ... төменгі бөлігін толықтай
көміп тастап мыңдаған адамдарды құрбан қылған болатын. Ең қызықтысы, ... (1996), ... (1998), ... (1998), “Столкновение с
бездной” (1998), “Дорога на Арлингтон” (1999) фильмін көрген жұртшылықтың
айтуынша, осы туындылар 2001 жылғы 11 ... ... ... ... ... ... нұсқаулық болған.
Терроризмді күрделі әлеуметтік құбылыс ретінде ... тура ... ... ... ... қарастыру керек
болғандықтан айта кететін жайт, терроршы ... ... ... әсер ... Осы мәселені зерттеп жүрген
геолого-минералогия ... ... В. ... ... ... ... деңгейде адам психикасында
қалыптасуына олардың геопатогенді ... ... етуі де әсер ... ... ішкі мен ... ... әсер ... қабылдау қабілеттілігін
төмендетеді. Осы ерекшелік ... ... ... ... соғысу мен
қақтығысуға дейін алып келетін оқиғаларды туындатады. Мысалы, Альпы-Гималай
таулы ... ... ... ... Косово, Босния,
Приднестровье, Абхазия, Оңтүстік Осетия, Шешенстан, ... ... ... Кашмир, Камбоджа және Вьетнам) терроризм соңғы отыз жылда
қоғамның ажырамас бір бөлігіне ... ... ... акт ... ... ... объективті тұрғыда түсіну үшін оның ішкі
қажеттілігін, терроршы ... ... не үшін ...... ... ... ... психологы В. Пирожковтың көзқарасы бойынша “терроршылар
алдарына қандай мақсат қойса да ...... ... алу, ... ... ...... аренадан тайдыру; діни -
өз дінінің адалдылығын ... ...... қол ... атын ...... барлығында бір ғана мотив – адамдарға ... ... тұр. ... ... ету – ... сияқты, кім бір рет дәмін
татты, сол ... ... ... Мұны ... ... ... олар бір конфликті аймақтан екіншісіне ауып ... ... ... табу ... ... нәрсе емес, басты нәрсе болып адамдарды
өлтіру қажеттілігі жатады. Сондықтан ... ... ... ... – оның ... ... ... да, - мұның бәрінің
артында адамдарға ... ету ... ... ... ... 1970 ... ... уысында ұстаған Баадер-
Майнгофтың (1976 жылы өз-өзіне қол ... ... ... ... ... ... үш ... бөліп көрсетті:
- біріншіден, мәдени мотив – терроршылар логикасы ... ... ... ... ... ... жолы – “қантөгіс”;
- екіншіден, рационалды мотив – ... олар үшін ... ... ... ретінде қолданылады;
- үшіншіден, идеологиялық мотив - террор әлеуметтік процестерді реттейтін
құрал ретінде пайдаланылады.
И. Задорожнюктің көзқарасында “... ... ... ... ... ... ... ... Терроршы немесе
террорлық топ террорлық актіні қаншалықты дайындаса да, өз ... көр ... ... қала ... ... ... бір параметрі –
мотивтердің әрқилылығы, бұл кіші гомогенді топтың үлкен гетерогенді топқа
өз қалауын жүргізуде ... ... ... ... болса, террорға қатысушылардың мотивін – қасақана
және қасақана емес деп ... ... ... ... ... ... терроризм терроға қатысушылар үшін ақша табудың көзі болып табылады.
Қасақана мотив қарапайым болып ... ... ... бір ... ... ұсынады және қалған қаржыны тапсырманы орындағаннан кейін
береміз деген ұсыныс жасайды. Ақша табу үшін лоар бұл ... ... ... ... ... алып кетеді, саяи лидерді
өлтіреді т.б. Мұндай терроршыларды кәсіби ... ... ... табу үшін оларға жалдануға тура келеді.
Осы Ольшанскийдің ... ... ... ... ... ... ... келесі мотивтерді бөліп көрсетуге
болады:
1.меркантильді мотивтер - көптеген терроршылар үшін осы ... түрі ... ... ... ... адам іс-әрекетінің сферасы сияқты
ақша төленеді және көптеген адамдар қаржы табу мақсатында ... ... ... – бұл ... ... жеке құндылықтарымен
байланысты, адамның құндылықтарына бір топ, партия, қоғам құндылықтары
сәйкес ... адам сол топ ... ... егер ... ... ... адам сол ... қарсы шығады. Мұндай адамдар үшін террормен
айналысу өзіне тапсырылған ... ... ... ... Көптеген
идеологиялық мотивтерді идеялық-саяси, саяси, діни, әлеуметтік, әлеуметтік-
мәдени деп ... ... ... ... ... құрушылық, әлемді өзгерту мотивы – мұндай мотивты алдына қойған
адамдар өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... террормен кәсіби айналысатын тұлғаларға тән;
4.адамдарға билік жасау ... – бұл ... ... ... ... бірі. Адамдар адам болмай тұрғанда да бір ... ... ... ... өмірдің қолайлылығы үшін қолданылған. Осы фактор адам
психикасында ... ... ... ... терроршы бойында өзіндік
мотивтерді туындатады;
5.террор іс-әрекет сферасы ... ... ... ...... ... жеткілікті кейбір адамдар террорға қызықты бір іс-әрекет сферасы
ретінде келеді. Олар ... акт ... ... ... ... ... террорлық акт нәтижесінен қанағат алады және осыған өз
күштері: білімі мен қаржысын ... ... ... ... ... мотивтер – мұнде террорлық актті орындауға адам кек
алу мақсатында т.б. ... ... ... бұл ... ешқандай
рационалдылық мотивировкасы жоқ, адамдар бұл кезде эмоцияның ... Д.В. ... ... ... ... ... өтсек. Алғашқысы, меркантильді ... яғни ... ... ... ... табу ... істейді. Орыстың психологы
В.Измайловтың айтуынша, белгілі шешен терроршысы С. Радуевпен болған
әңгімеден ... ... ... акт ... қаржы табу
мүмкіндіктері жатыр. Радуевтің айтуынша, мыңдаған адамдардың ... ... ... ... мен ... қаласындағы террорлық акт
істеген терроршылардың барлығы қаржы табу үшін ... ... ... ... ... ... де басты мотивы осы
болған. Белгілі терроршы Жафаровтың сөзімен келтірсек, “оларды ... емес еді, олар ақша табу ... әр ... ... ... алынған мәліметтер көрсеткендей, халықаралық экстремистік
мұсылман ... ... ... ... ... терроршыларды қаржы
мәселесімен толық қамтып отырған. Қорыта, В.Ф. ... ... ... ... ... кім көп қаржы төлейді, сол кездегі
“өлтіре салу”, “адамдарға ... ... ... өз ... ... өздігінен туындайды.
Екінші, идеологиялық мотив мәселесін қарастыратын ... ... ... терроршыларды белгілі бір идеялар, белгілі бір көзқарастар
қалыптастырады. Олар қалыптастырған идеялар көп жағдайда діни және саяси
реңге ие ... ... ... үшін ... қабылдаған діннен басқалары
қажет емес, өздерінінің көзқарастарына сай ... ... ... сүруінің де қажеттілігі жоқ. ... ... ... ... ... ... ... экстремистік құрылымдар жиі
кездеседі. Әлемнің әр жеріндегі терроризм жүйесінің көп бөлігін алып жатқан
осындай террорлық ... ... ... ... қатардағыларды
жатқызамыз: “Ағайынды мұсылмандар” (Египет, ... Сауд ... ... ... ислам тобы” (Алжир, Франция), “әл-Жиһад әл-
Ислами” (Иран), “Хизбут-Таһрир” (Ауғанстан, Сауд Арабиясы) және ... ... бар жеке ... ... бен Ладен, Оджалан, Личо Джелли т.б.
Қайта құрушылық, әлемді өзгерту ... өз ... ... ... ... ... ... Усама бен Ладеннің террорлық ұйымы
шартты ... ... ... бен ... “Хамаз”, “Хизбут Таһрир”,
“Хезболла” т.б. ұйымдарда өзіндік ықпалы бар, және ол ... ... ... ... бағытқа қарсы қояды. Бен Ладенге АҚШ-тың
әлемді билеуге талпынған саясаты ұнаған жоқ, ол жауап ... 2001 ... ... сауда мұнаралары мен ... ... ... басты рөлді орындады. Шындығында да, АҚШ территориясынан
тыс территорияларда болып жатқан террорлық әрекеттер неге ... ... ... ... ... ... ... қатысты
саясаты ұнамайды. Бен Ладен сияқты кәсіби ... ... ... өз ... ... ... ... күрделі мотивті қояды және
соған бар күш-қайраты мен қаржысын жұмсайды.
Келесі, адамдарға билік жүргізу ... ... ... ... ... ... ... мотивті жоғарғыда аты аталған бен Ладенге
де, қарапайым терроршыға да қатысты айтуға болады. ... ... ... билік жүргізу. Мұндай мотивтің терроршы бойында көрінуіне адамға
табиғи тән ... ... ... ... та, ... қарым-
қатынастан пайда болатын мәселелер де әсер етеді. Біреуге билік жүргізуге
деген ниет қарапайым адам ... ... ... ... ... ... ... еселеп көрініс беретінін дәлелдеу қиындықты талап
етпейтіні белгілі. ... ... ... ... билік жүргізу
апиын сияқты, кім дәмін татып көрді, ол ... ... қол ... ... ... ... ... қызығушылығынан туған мотив – көбінесе
патологиялық ауытқулары бар адамдар ... ... ... ... ... ... ... бұрмай, қылмыстық әрекеттің бірі болып
саналатын терроризм сферасына берілу қалыпты ... тән емес ... ... өз агрессиясын көрсетуден, басқа адамдарға билік жүргізуден,
экстремалды жағдайлардың туындауынан ләззат алады. Осындай қанағат алу үшін
олар бар ... мен ... ... ... Олар үшін ... ... ... міндет, экономикалық міндет, діни міндет қойса да мәнді емес,
бар мәнділік адамдарға зорлық-зомбылық пен билік жүргізуге келіп ... ... ... жоспарын кез-келген сферада құруға бар жігерін
жұмсайды. Кей ... ... ұйым мол ... ... ... ... ... жүрген тұлғаларды ұйымның тиімді ... ... да ... ... эмоцияға негізделген мотивтер. Бұл мотивті алдарына өмірде
эмоционалды жылулық көрмеген, жастық шағында ... ... ... ... ... ... ... қояды. Ата-аналары тарапынан
дөрекі қарым-қатынасты көрген жасөспірім эмоционалдық күйзеліске ұшырайды,
жанұялық жағдай ол үшін қоғамдық ... ие ... сол ... ол ... ... тиімді болатын орта іздеуге ұмтылып, террорлық ұйым құрбандығына
айналады. Ал, қарсыластарына қарсы шыққан адамдар ... ... ... түрде әрекет етеді. Мысалы, биліктегі бір тұлға саяси қарсыласынан
жеңіліске ұшырағаннан кейін, содан кек алу ... ... ұйым ... ... ... қазірде Қырғызстанда қалыптасқан жағдай туралы
айтсақ, ... ... ... ... Құлов президент Құрманбек
Бақиевтен кей мәселелер бойынша саяси жеңіліске ұшыраған соң, оппозициялық
блок құрып, ... ... ... ... ... бағыттарды әрекеттерді
ұйымдастыруға атсалысуда.
Мотив – адам қажеттілігінің пәні ... ... ... ... ... ... ... қажеттілік
белгісін қарастыруға болады. Криминологтардың ойынша, ең бірінші – қарым-
қатынаста, жолдастықта, сыйластықта, құрметтеуде ... ... ... Мұнан түсінгеніміз, адамның қарапайым мотивтері
кей жағдайда бұрмаланып, бұзылып, өз еркін жүзеге асыру, басқаларға қысым
көрсету ... ... Осы ... Г.М. ... мен В.П. Ревин
мотивтің мынадай ... ... ... ... секстанттық,
діни, ұлттық, саяси, өзін-өзі көрсетушілік, қасақана және кек алушылық [15,
136 б].
Құқықтанушылар жүргізген арнайы зерттеулер ... ... ... 42 %-ы ... өз ... ... ... 25 % осындай әрекетті орындаған адамдардың жауабы өз-
өзін ... ... 10 %-ы ... ... ... 7 ... ұмтылған, ал 6 %-ы мұны ... ... ... Мұнан
байқағанымыз, соңғы үш мотив алдынғы екеуін толықтырады. ... ... ... ... ... қоғамға қарсы
мақсаттар да туындайды, бұл заң шеңберіне кірмейтін жүріс-тұрыстан көрінеді
және адамдар осыны қанағаттандыруға ұмтылады. Мысалы, 68 % ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ерекше психопаталогиялық мотив ретінде өзін құрбандыққа
шалу мотиві жүреді. Мысалы, белгілі терроршы Б. Савинков өз ... ... ... ... “жауынгерлерде терроршы психологиясының екі
типі гармониялық тұрғыда үйлескен. Олардың екі ... бар: ... ... осы ... ... болу. Олар террордың соңы өлімге әкелетінін сезінді.
Бірақ олар ... үшін ... ... дайындығын көрсетті және сәті түссе
жеңіс тойын тойлаудан да ... ... 89 б]. ... ... ... келіспейді. Оның ойынша “патологиялық тұлғалар ғана болмаса,
терроршылар арнайы өз алдарына мұндай ... ... ... ... ... ... ... етеді”[9, 158 б].
2 бөлім. Терроршы тұлғасының психологиялық ... ... ... ... ... ... әдістемелері: Басса-Даркидің агрессия деңгейін анықтайтын
сұрақтамасы ... Б); ... ... ... ... ... әдістемесі.
Аталған әдістемелер жоғарыда теориялық бөлімде сөз қозғалған терроршы
агрессивтілігің деңгейін анықтауға бағытталған.
Зерттеу болжамы: ... мен ... ... ... ... бар және ... ... деңгейі
басқа қылмыскерлерге қарағанда жоғары болады.
Зерттеудің мақсаты: Жүргізілген әдістерді психологиялық ... ... ... ... зерттеу болжамын дәлелдеу немесе жоққа шығару.
Зерттеудің өзіндік ерекшеліктері: Зерттеуге екі топ іріктелініп
алынды: ... топ – ... топ – 6 ... ... ... ҚР
Қылмыстық Кодексінің 233-1, 233-2 ... ... ... ... ... ... ... насихатталуына қатысы бар ... ... ... ... топ – ... топ – 8 ... ... Кодексінің басқа тармақтары бойынша айыпталған азаматтар.
Зерттеу базасы: ... топ, ... топ – ... өтеу ... ... ... ... елді мекені.
Зерттеудің міндеттері: 1) ... ... ... ... 2) ... ... екі топқа жүргізу; 3) алынған
нәтижелердің қорытындысын шығару, ... ... ... ... ... Зерттеу барысында қолданылған әдістемелердің сипаттамасы
Басса-Даркидің агрессивтілік деңгейін анықтайтын сұрақтамасы.
Қазіргі кезде “агрессивтілік” ... өте кең ... ... ... ... өз еңбектерінде агрессия мен ... ... ... ... туа біткен “өз территориясын қорғау” рекациясы
(Лоренц, Ардри); билік жүргізуге ұмтылыс ... ... ... адамнан
кек алу реакциясы (Хорни, Фромм). Сонымен қатар, агрессия мен ... ... ... да бар ... Дуб, ... ... және сапалық ерекшеліктері болады. Басқа
құрылымдар сияқты оның да көріну ... ... ... ... ... тыс ... көрсетеді. Әр тұлғаның өзіндік агрессивтілік ... ... Оның ... ... ... ... ... Оның шектен тыс дамуы конфликтілі тұлғаны қалыптастырады, олар
саналы коопреацияға қабілетті болмайды.
Агрессивтіліктің көрінуінің екі түрін ... ... ... ... ... екіншісі – құралдық агрессия (екеуі де ... және ... ... ... байланыста болады).
Психологтарды мотивациялық себептерден туындаған агрессия ... ... ... ... ... анықтау сауалнамасы осыған негізделген. А.Басса мен А.Дарки
өздерінің сауалнамаларын жасағанда келесі реакция түрлерін бөліп шығарды:
1.Физикалық агрессия – ... ... ... ... қатысты қолдану;
2.Жанама агрессия – жанама түрде басқа адамға немесе ... ... – аз ғана ... ... жерде негативті сезімдердің дайын
болуы;
4.Негативизм – ... ... мен ... пассивті қарсыласудан
белсенді күресуге дейін болатын оппозиционды жүріс-тұрыс;
5.Өкпелеу – айналада ... ... ... ... ... мен ... – басқа адамдарға сенімсіздіктің қалыптасуы және басқа
адамдар зиянды ... және ... ... ... ...... сезімдердің форма арқылы (айқайлау,
шиқылдау), және сөздік жауаптар (қорқыту, қарғыс) арқылы көрінуі;
8.Кінәлілік ...... өзін ... адам деп ... ... ... ... сезінуі.
Сұрақтама 75 тұжырымдамадан тұрады, зерттелінуші оларға “иә” және
“жоқ” деп жауап береді.
Розенцвейгтің фрустрация-агрессивтілікті анықтайтын әдістемесі
Зерттелінушіге 24 оқиға желісі ... ... ... Онда
екі адамның өзара әңгімелесуі бейнеленген. Бірінші адам айтқан сөздер
бірінші ... ... ... ... ... адам рөлінде осы
оқиға желісінде қалай жауап қайтаратынын екінші шаршыда ... ... өз ... ... ... ... ... керек.
Әдістеме бойынша алынған жауаптар екі аспектіде талқыланады: реакция
бағыттылығы бойынша және реакция түрі ... ... ... ... ... үшке бөлеміз: 1) сыртты айыптау реакциясы (С) – мұнда
басқа адамға немесе объектке ... ... ... ... 2) ... ... реакциясы (Ө) – жауапта өзінің кінәлі
екендігі, өзіне бағытталған ... ... ... ... ... жоқ ... (Ж) – мұнда өзін де, өзгені де айыптау реакциясы
болмайды.
Реакция түрі ... ... ... ... 1) ... (КД) – егер ... ... бөгет нәрселердің немесе
басқа да фрустраторлардың бар болуы ... 2) ... ... ... ... адамның өзін немесе өзгені болған істе айыптауы ... ... ... 3) ... келу (ШК) – егер ... ... ... өз
тарапынан немесе өзгелердің көмегімен шешуге бағытталса.
Талдаудан алынған нәтижелер арнайы жауап беру ... ... беру ... талдау негізінде қорытынды таблица ... ... ... ... ... айыптаушылық жоқ реакциялардың жалпы
сомасы ... ... ... ... өзіндік қорғаныс,
шешімге келу.
Реакцияның түрі мен бағыты бойынша жалпы балы пайыздық ... ... ... ... S = K * 4,17%, ... S – реакцияның түрі
мен бағытының пайыздық көрсеткіші. К – ... ... ... ... ... мына ... ... – адамның фрустрацияланған күйі, өзіндік-қорғаныс –
тұлғаның әлсіз және ... ... ... ... келу – ... ... фрустрациясының жалпы профилін былай анықтаймыз:
түрі бойынша ӨҚ > КД > ШК;
бағыты ... С > Ө > ... ... ... - ... ... ... өзі ойлап шығарған адам
бейнесі. Психодиагностика үшін автопортреттің салыну ... ... ... ... маңызды. Автопортреттің формаларын былай
бөліп көрсетуге болады:
- бет-бейнені ортада бейнелеу, бұл өте жиі ... ... ... ... ... ... ысыратын интерьерде бейнелеу;
- әр түрлі ... ... ... деңгейлерін білдіретін бірнеше
автопортреттің салынуы;
- ... ... ... ... ... туыстары, жақындарының
ортасында бір әрекет істеу түрінде бейнеленеді;
- ерекше, ... ... бұл ... автор өзін шындығында да болған бір
оқиға желісінде бейнелейді;
- ... ... ...... ... шығарған, өзі қатыспаған оқиға
желісінде салынған бейне[29].
“Автопортрет” проективті әдістемесінің ... ... ... (АҚШ, Адам ... ... Сиэтл қ.) бейімдеген
интерпретация қолданылады. Р.Бернс ... ... ... ... ... ... бас өзіндік интеллект сезіміне қанағаттанбаудан салынады,
кішкентай бас өз интеллектіне қанағаттану ... ... ... көздің бейнеленуі күдіктенішілік пен қоғамдық пікірге қатысты
сезімділіктің жоғары ... ... ... ... ... көздер өз-
өзіне бейімделу мен интроверсия тенденциясын білдіреді.
Құлақ пен мұрын. Үлкен құлақтар сынауға қатысты ... ... ... акценттер сексуалды мәселелердің қалыптасқанының
көрсеткіші болады. Осылар ерекше көрсетілсе агрессивтіліктің белгісі.
Ауыз. ... ... ауыз ... сөйлеудегі қиыншылықтарды білдіреді.
Ауыздың салынбауы не депрессияны, не сөйлеуге деген қажеттіліктің жоқтығын
білдіреді.
Қол. Тұлғаның айналамен байланыста ... ... ... қол қатал,
жабық тұлғаны білдіреді. Әлсіз салынған қолдар физикалық және психологиялық
әлсіздіктің көрінісі. Ұзын, анық ... ... ... ... ... ... жатқан оқиғаларға өзінің қатыстығын білдіреді.
Аяқ. Ұзын аяқтың бейнеленуі тәуелсіз болуға қажеттілікті білдіреді. Үлкен
аяқтар қауіпсіздіктің болуын талап ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы, дизертирлер, көбінесе
бейнесін аяқсыз салады.
Бернс бейнеленген элементтер бойынша интерпретация ... ... ... ... түрі ... ... ... Оның келесі түрлері бар:
1. Эстетикалық бейне – шығармашылық ... бар ... ... ... ... жеңіл салынуы, образ
сәйкестілігінің болуы осыған дәлел болады.
2. Схематикалық бейне – дене мен ... ... ... ... және анфасты
салынуы, мұндай адамдар интеллектісі ... ... ... ... когнитивті стиль түрінде болады.
3. Реалдылыққа сай бейне – мұнда барлық элементтер бет, шаш, құлақ, мойын,
киімнің ... ... ... ... ... педантилді,
детализациялауға, аналитикалық когнитивті стилге ... ... ... ... – адам өзін бір зат түрінде, мысалы, шәйнек, химиялық
құрал, жануар, ... ... ... ... ... ... ... фантазиялық дамуы бар шығармашылық адамдар салады. Осы ... та сай ... ... ...... басқа бейнелер, пейзаж бен бөлме
фонының аясында ... ... ... ... ... ... бейнелеуге
құмар болады, олар өздерін айналасындағылармен жоғары байланыста ұстайды.
6. Эмоционалды автопортрет – адам өзін бір ... ... ... ... ... өз күйін рефлексиялайтын, жоғары эмоционалдылық тән
адамдар салады. Көп ... ... ... ... ... ... мүмкін. Мысалы, қайғылы адам күліп тұрған адамды бейнелейді.
7. Қалыпты немесе ... ... – адам өзін бір ... ... ... ... ... адамдар, мысалы, спортшылар ... ... ... ... ... ...... орнына адамның шүйде
тұсы салынады, мұндай суретті инструкцияға, зерттеушінің нұсқауларына ... ... ... ... екі ... ... ... негізінде
“Автопортрет” проективті әдістемесінің сандық және сапалық мәліметтерін
шығаруға болады.
2.3 Эксперименттік нәтижелерді өңдеу, психологияда ... ... ... ... ... агрессивтілік деңгейін анықтау әдістемесінің
нәтижелерін тіркеу, өңделуі
Кесте 1 - ... ... ... ... топ ... нәтижелер
|№ | ... | ... | ... ... ... | ... |4 |10 |Ф.В. |7 |1 ... |5 |6,5 |Бар. |3 |12 ... |4 |10 |Г.С. |6 |3 ... |5 |6,5 |Мас. |6 |3 ... |5 |6,5 |К.А. |2 |13,5 ... |4 |10 |Айн. |6 |3 |
| | | |Ков. |2 |13,5 |
| | ... |Кал. |5 |6,5 |
| | ... | | ... ... | | | | |55,5 ... – 55,5 салыстырмалы топ рангілері жоғары.
U = (n1n2) + nх (nх+1) / 2 – Tx = 6*8 + 8*9 / 2 – 55,5 = 28,5 ... ... ... ... ... мәнмен салыстырсақ, n1=6, n2=8
үшін ... ... = 10 (р < 0,05); 6 (р

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылмысқа барған жасөспірімдердің делинквентті мінез-құлық психологиясының ерекшелігін анықтау42 бет
Қылмыс және жауапкершілік5 бет
Жасөспірімдердің қылмыстық жауапкершілігі, Жастар және қылмыс14 бет
Қылмыскер тұлғасының негізгі типтерінің криминологиялық сипаттамасы116 бет
Қылмысқа барған жасөспірімдердің делинквентті жүріс-тұрысының псиологиялық ерекшелігін анықтау20 бет
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
«Достық» станциясы арқылы халықаралық көлік қызметінің болашақтағы даму жолдары5 бет
«Жасөспірімдердің өзіне – өзі қол жұмсаудың алдын алу шаралары»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь