Етістікті тұрақты сөз тіркестер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Етістікті тұрақты сөз тіркестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

1.1 Етістікті тұрақты сөз тіркес бірлігінің семантикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Етістікті тұрақты сөз тіркес бірлігінің синтаксистік және морфологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
1.3 Етістікті компаративті тұрақты сөз тіркес бірліктері ... ... ... ... .36

2 Cубстантивті, субстантивті компаративті, адъективті, адвербиалды тұрақты сөз тіркестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ..65
Тілдердің өз болмысымен танылып, өз бітімімен өмір сүріп, байлығы мен икемділігінің, ықпалдығы мен сұлулығының арта түсуіне, ең бастысы – халықтың рухани азығы болу сияқты қасиетті де табиғи борышын орындауға көптен-көп жәрдемін тигізіп келе жатқан сондай арналардың бар екені мәдени қауымға белгілі. Елдердің әр түпкірінде күнде кездесіп, сол өңірде жиі қолданысқа түсіп жүрген сөз тіркестеріне қайсыбіреулердің тосырқай, үрке қарайтыны әлі күнге дейін байқалып қалады.
Қалай болғанда да, қарым-қатынаста еркін жұмсалып жүрген тұрақты сөз тіркестердің есебінен әдеби тілді бірбе-бірте толықтыру, өрісін кеңейту сияқты әрекеттің тым асығыстыққы бармай, көп ретте ақылмен өлшеп, ойлап пішетін эволюциялық үрдіс екенін есте ұстағанымыз жөн болар еді.
Қарап отырсаңыз, жеке сөздер де, тіркестер де, тұрақты сөз тіркестер де молшылық. Бұлардың қай-қайсысы да кездейсоқ келтірілмеген.
Әрбір тілде көкейге қонымды, көркем, орамды алуан түрлі тұрақты сөз тіркестері кездеседі. Тіл қазынасына жататын қат-қабат тіркес, тізбектерді халық орынды пайдаланады. Мақал – мәтелдермен барабар жоғары бағалап, оларды қастерлей сақтап келеді. Сол сан салалы, тізбек, қалыптасқан сөз топтарын жинау, бір ізге түсірудің мәні өзінен-өзі түсінікті.
Тіл – тілдің өзіне лайық ұлттық қасиеті оның барлық тарауларынан байқалатыны мәлім. Сол қасиет, әрине, тиянақты сөз тіркестерінен де анық көрінеді. Тіл байлығын сөз еткенде сөз байлығы (лексикалық қор) деген топқа осы сөздікте қамтылған алуан түрлі тұрақты сөз тіркестерді жай, жалпылай жатқыза салуға болмайды. Басқаша айтқанда, сөз байлығын тексеретін тіл білімі саласын лексикология дейтін болсақ, тұрақты сөз тіркестердің байлығын фразеология деп атау өте орынды.
Тілдің байлығын танытатын әр ұлттың болмыс, дін, сана-сезімін көрсететін үлкен бір сала – тұрақты сөз тіркестер. Тұрақты сөз тіркестер – тіліміздің бөлінбес бір бөлшегі. Өзінің көнелену жағынан да, тұлға, мағына тұрақтылығы жағынан да, стиль жағынан да оларға тән ерекшеліктер бар.
Ал парсы тұрақты сөз тіркестеріне келетін болсақ, тұрақты сөз тіркестерді жеке лингвистикалық тұрғыда оқып-үйрену оның көлемі мен тұрақты сөз тіркестердің семантикалық құрылымы және грамматикалық негізінің түрлерін анықтауға байланысты жүреді.
Тұрақты сөз тіркес бірліктерінің көбі үрдістің семантикалық құрылымында кездеседі. Осындай үрдісті кеңістікке етістікті тұрақты сөз тіркес бірліктері жатады.
Басқа да ономастикалық топтар: пәндік, пәннің сапасы және үрдістің сапалы болуы тұрақты сөз тіркес бірліктерінің субьективті, адьективті және адвербиалды болып келуімен нақтыланылады.
Парсы тұрақты сөз тіркестері жүйелілігіне, семантикалық құрылысы мен грамматикалық негізіне орай номинативтерге: субстантивті, адьективті, адвербиалды болып бөлінсе, ал номинативті- коммуникативті: етістікті, сондай-ақ коммуникативті: өзгермелі энклитикалы есімдігі бар тұрақты сөз тіркес бірліктеріне, өзгермейтін негізді тұрақты сөз тіркес бірлігі, күнделікті қарым-қатынас кезіндегі ұсынылған формулалар, паремиологизмдер, ақындық нақылдар мен афоризмдерге ажыратылады.
Кітаптар мен монографиялар:
1. Потебня А.А. Проблемы фразеологической семантики / Под ред. Т.А. Лилич. СПб., 1996.
2. Виноградов В.В. Основные понятия русской фразеологии как лингвистической дисциплины // Избранные труды: Лексикология и лексикография. М., 1977.
3. Голева Г.С. Фразеология современного персидского языка. – М.: Муравей, 2006 – 224 б.
4. Веретенников А.А. Очерки глагольной фразеологии персидского языка. М., 1993.
5. Голева Г.С. Персидская фразеология (лингвокультурологический аспект) // Вопросы языкознания 1997.№ 5.
6. Рубинчик Ю.А. Грамматика современного персидского литературного языка. М., 2001.
7. Рубинчик Ю.А. Основы фразеологии персидского языка. М., 1981.
8. Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. М.: Языки русской культуры, 1996.
9. Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. М., 1996.

Парсы тіліндегі әдебиеттер:
علی اکبر دهخدا، امثال و حکم، جلد اول و دوم، تهران ۱۳۳۹-۱۳۳۸ .10
علی اکبر دهخدا، چرند و پرند، تهران ۱۳۴۳ .11
امیرقلی امینی، داستانهای امثال، چاپ دوم، اصفهان۱۳۳۳ .12
محمد معین، فرهنگ فارسی (متوسط)، جلد۴ -۱، تهران ۱۳۵۲-۱۳۴۲ .13
سید محمدعلی جمال زاده، فرهنگ لغات عامیانه، تهران ١٣٤١ .14

Сөздіктер:
15. Персидско-русский словарь. Под ред. Ю.А.Рубинчика. М., 1985.1-2т.
16. Русско-персидский словарь. Под ред. Г.А. Васканян. М., 1986.
فرهنگ فشرده سخن. به سرپرستی دکتر حسن انوری، تهران: سخن، ١٣٨٢ .17
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………………3
1 Етістікті тұрақты сөз тіркестер………………………………………….6
1. Етістікті ... сөз ... ... ... ... ... сөз ... бірлігінің синтаксистік және
морфологиялық ерекшеліктері…………………………………………...17
1.3 Етістікті компаративті тұрақты сөз ... ... ... субстантивті компаративті, адъективті, адвербиалды
тұрақты сөз тіркестер……………………………………………………..39
ҚОРЫТЫНДЫ…………..……………………………………………….64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ…………………………65
КІРІСПЕ
Тілдердің өз болмысымен танылып, өз бітімімен өмір ... ... ... ... мен ... арта ... ең бастысы –
халықтың рухани азығы болу ... ... де ... ... ... ... ... келе жатқан сондай арналардың бар екені мәдени
қауымға белгілі. Елдердің әр ... ... ... сол өңірде жиі
қолданысқа түсіп жүрген сөз тіркестеріне ... ... ... әлі ... ... ... ... болғанда да, қарым-қатынаста еркін жұмсалып жүрген тұрақты сөз
тіркестердің есебінен әдеби тілді бірбе-бірте толықтыру, ... ... ... тым ... ... көп ... ... өлшеп, ойлап
пішетін эволюциялық үрдіс екенін есте ұстағанымыз жөн болар еді.
Қарап отырсаңыз, жеке ... де, ... де, ... сөз тіркестер
де молшылық. Бұлардың қай-қайсысы да ... ... ... ... ... ... орамды алуан түрлі тұрақты
сөз тіркестері кездеседі. Тіл ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Мақал – мәтелдермен барабар ... ... ... ... ... Сол сан салалы, тізбек,
қалыптасқан сөз ... ... бір ізге ... мәні ...... өзіне лайық ұлттық қасиеті оның барлық тарауларынан
байқалатыны мәлім. Сол қасиет, ... ... сөз ... де анық
көрінеді. Тіл байлығын сөз еткенде сөз байлығы (лексикалық қор) деген топқа
осы сөздікте қамтылған алуан ... ... сөз ... жай, ... ... ... Басқаша айтқанда, сөз байлығын тексеретін тіл
білімі ... ... ... ... ... сөз ... фразеология деп атау өте орынды.
Тілдің байлығын танытатын әр ұлттың болмыс, дін, ... ... бір сала – ... сөз ... Тұрақты сөз тіркестер –
тіліміздің бөлінбес бір бөлшегі. Өзінің көнелену жағынан да, тұлға, мағына
тұрақтылығы жағынан да, стиль ... да ... тән ... ... ... ... сөз ... келетін болсақ, тұрақты сөз
тіркестерді жеке лингвистикалық тұрғыда оқып-үйрену оның көлемі мен ... ... ... ... және ... ... анықтауға байланысты жүреді.
Тұрақты сөз тіркес бірліктерінің көбі ... ... ... ... ... ... ... тұрақты сөз
тіркес бірліктері жатады.
Басқа да ономастикалық топтар: ... ... ... және ... болуы тұрақты сөз тіркес бірліктерінің субьективті, ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері жүйелілігіне, семантикалық құрылысы мен
грамматикалық негізіне орай ... ... ... ... ... ал ... ... етістікті,
сондай-ақ коммуникативті: өзгермелі энклитикалы есімдігі бар тұрақты сөз
тіркес ... ... ... ... сөз тіркес бірлігі,
күнделікті қарым-қатынас кезіндегі ұсынылған ... ... ... мен афоризмдерге ажыратылады.
Сондай-ақ парсы тіліндегі тұрақты сөз ... ... сөз ... ... те ... ... кездеседі.
Зерттеудің өзектілігі. Тіл білімінде де тұрақты сөз тіркестердің жалпы
мәселелері осы бүгінге дейін түбегейлі зерттеліп, ... ... ... жоқ. ... ... сан ... ... сөз тіркес тізбектері
дербес зерттеу обьектісі болудан гөрі, ілгері-кейінді жазылған ... ... ... ... ғана ... ... Жалпы
тілдерде елеулі орын алатын бұрынғы сөздіктерде де идиомалық және басқа
тұрақты сөз тіркестері тым ... ... Тек ... ... ғана ... осы салада еңбектер туа бастады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... байланысты еңбектер өте аз. Осы ... ... ... ... ... таба ... байқадым.
Сондықтан да, парсы тұрақты сөз тіркестерін зерттеуге арналған бұл еңбегім
– аса маңызды деп есептеймін.
Зерттеу ... ... ... ... ... сөз ... семантикалық және грамматикалық ерекшеліктері болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. ... ... ...... ... ... отырып, парсы тілі тұрақты сөз ... ... ... мен ... сөз ... ... ... және семантикалық, ұлттық-мәдени және ауызекі сөйлеу тілінде
қолданылу ерекшеліктерін анықтау. Диплом жұмысының міндеті – қазіргі ... ... сөз ... функционалдық, грамматикалық және
семантикалық сатыларының: етістікті, субстантивті, адъективті, адвербиалды
тұрақты сөз тіркестерін сипаттау.
Зерттеудің ... ... ... кеткеніміздей, парсы тіліндегі
тұрақты сөз тіркестері бойынша қазақ тілінде зерттеу жұмыстары ... ... ... ... бұл жұмыс осы бағыттағы алғашқы ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысына Голева
Галина Сергеева “Фразеология персидского языка”, Рубинчик Ю.А. “Грамматика
современного персидского литературного языка”; І Кеңесбаев басшылығымен
жасалған “Қазақ тілінің ... ... т.б. ... ... ... ... ... жеткізу үшін алдымен парсы тіліндегі
тұрақты сөз тіркестер алынып, оған ... ... ... болатын тұрақты сөз
тіркестер жинақталды. Сонымен қатар тек бір ... ғана тән ... ... ... ... және ... маңызы. Парсы тіліндегі тұрақты
сөз тіркестерінің грамматикалық және семантикалық ерекшеліктерін зерттеу
мен саралау болып табылады.
Бұл ... ... ... ... және осы ... ... ... қажет еңбек болатынына сенімдімін.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімнен,
қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Етістікті ... сөз ... ... тұрақты сөз тіркес бірлігінің семантикалық ерекшеліктері
Парсы тіліндегі етістікті ... сөз ... ... өзі
ерекше күрделілікті,кешенділікті, ыңғайлылықты, фразеологияның ... ... ... түрлі деңгейлері: лексикалық, семантикалық,
синтаксистік түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... формасын өзара әсер етуші ... ... ... тура келетінін дәлелдеп отыр.
Нақты осы етістікті тұрақты сөз ... ... және ...... ... ... жүйенің
өзіне тән ерекшеліктері байқалады.
Парсы тілінің тұрақты сөз ... ... ... ... сөз
тіркестер айрықша орын алады, әрі парсы тұрақты сөз тіркестерінің ... ... ... өзі ... ... ортақ құбылыс екені белгілі.
А.А. Потебняның айтуынша: “Етістік- сөйлей білудің айнасы” болса [1; 27 ... В.В. ... ... ... негізгі тіреу- тасы ” деп
жазған [2; 68].
Парсы ... ... сөз ... ... маңыздылығы
етістікті сөз тіркестері (жай, даралексемді етістіктері шамалы ғана) ... ... және ... ... ... ... ... сараптамалық қағидаларын нақты, дәл көрсете білумен түсіндіріледі.
Қазіргі парсы тілінің етістікті тұрақты сөз ... ... ... ... кезінде көп қолданылмайды, әйтсе де осыған
бірнеше мысал келтіріп кетуге болады:
مباحثه با او ... ای ... و مشت به آهن ... بود ... ... دو ... дауласудың маңызсыздығы соншалықты,жұдырықпен темірді
ұрғандай болды.
زندگی سویل و خوردن و خوابیدن و سگ زدن خدا بیامرزدش . اون ممه رو
لولو برد ... ... ... ... жеу, ... ... істемеу, оған Құдай
рақым етсін. Алтын уақыт...келмеске кетті [13].
Негізінде ... ... сөз ... бірліктері жеке етістікті
қалыпта қолданылып, коммуникативті жүйені иеленеді.
Етістікті тұрақты сөз тіркестер құрамы жағынан екі компонентті болады,
мысалы:
|құтылып кету (сөзбе-сөз ... ... شدن ... салығы салынбаған тауарға | ... | ... ... болу |مگس ... ... аудармасы: шыбын қуу) | ... ... ұзақ ... қонақта отырып |لنگر انداختن ... ... ... | ... | ... олар үш немесе төрт компоненттен тұрады, мысалы:
|жек көру, төзе ... ... کسی را به (با) تیر زدن ... ... жебе ... | ... тәжірибесі көп болу |یک (چند) ... ... (از کسی) پاره ... ... ... ... ... ... | ... ... ойыннан шығарып тастау |کلاه کسی را پس معرکه گذاشتن ... ... ... бас ... ... ... ... | ... ... мол болу |ریش خود را در ... سفید ... |
|(сөзбе-сөз аудармасы: сақалын | ... ... ... | ... ... сөз тіркестері бірліктерінің көп бөлігі ... ... ... өзгерту нәтижесінде пайда болған. Етістікті тұрақты
сөз тіркестер бірліктері үшін метафоралық өзгертулер (переосмысление) ... ... сөз ... ... кей ... әсерлеу
(гипербола) болады, мысалы:
|қатты қайғыру,қиналу,азап шегу |خون دل ... ... ... ... | ... ішу) | ... ... ... ... азап |داغ دل کسی را تازه کردن ... | ... ... ... | ... күйдірілген жүрек жарасын | ... ) | ... ... ұзақ ... |دل کسی را آب کردن ... | ... ... жүрегін | ... | ... ... ашу |سر و گوش آب دادن ... ... басы мен | ... ... суару) | ... қаны қызу |از کوره ... ... аудармасы: пештен қашып | ... | ... ... ... салу |کلاه خود را قاضی کردن ... ... ... | ... ... етіп қою) | ... тұрақты сөз тіркестер бірліктері өздерінің баламасына ... сөз ... ие бола ... ... ... ... ... жағдай берілуі мүмкін.
Көп жағдайда тура мағынасы жануарлар арқылы ... ал ... адам ... ... ... метафорикалық етістікті тұрақты сөз
тіркестер бірліктері кездеседі [3; 64]. ... ... сөз ... ... анималистік соматизмді دم، شاخ، بال، پر ... ... ... ... қашу |دم به تله ... ... ... құйрығын | ... ... | ... ... қалу |شاخ در ... ... ... біреудің | ... ... ... | ... ... ... аудармасы:|بال به بال کسی دادن ... ... алу) | ... ... мойындау |پر ریختن ... ... ... ... ... | ... тұрақты сөз тіркестер бірліктері кейбір кездері
эвфемизмдік түрде жасалады, мысалы “өлу” мағынасында:
|жақсы әлемге қоныс аудару |رخت به سرای باقی ... ... ... ... | ... ... ... | ... ... кету ... حق را ... کردن ... ... ... | ... ... ) | ... ... ... |به رحمت ... پیوستن ... ... ... | ... қосылу) | ... ... ... кету |دار فانی را و داع گفتن ... ... ... | ... ... | ... ... ... шегу |به دیار باقی ... ... аудармасы: мәңгілік | ... ... ) | ... ... ... |بار آخرت را بستن ... ... ... ... | ... ... | ... шығару (сөзбе-сөз аудармасы: |نفس آخر را کشیدن ... ... алу) | ... ... ... тілі ... ... сөз тіркестер
бірліктерінің көбісі мағынасын қайта өзгерту арқылы пайда болған.
Парсы етістікті тұрақты сөз тіркесі бірлігінің семантикалық қайта
әрлеу түрі ... ... ... ... және ... |توی حول و لا ... ... болу (осындай сәтте | ... адам ... ойын ... | ... келу үшін لا حول ولا قوه | ... ... ... ... күш | ... ... ие ... | ... ... | ... шағып сөйлеу, өтінішті |لن ترانی گفتن (خواندن) ... ... ... [ ... لن | ... ... ... мені ешқашан | ... | ... ... ... (көбінесе |کلنجار رفتن با کسی، چیزی ... [ ... ... | ... ... сөз] | ... үстеме - мұның негізінде бір қимыл, белгі, ... ... ... ... |لب تر کردن ... жалау) | ... ... ... |لب غنچه کردن ... ... ... | ... білдіру (сөзбе-сөз |شانه بالا انداختن ... ... ... | ... ... (сөзбе-сөз |سینه جلو دادن ... ... ... | ... ... түр ... |پشت چشم را نازک کردن ... ... ... | ... | ... ... сөз ... ... басым көпшілігі адамның
іс-әрекеттеріне, жүріс-тұрысына және кейбіреулері оның жағдайына қатысты
болады.
Егер де ... ... ... сөз ... ... ... тәртібі жағынан жалпы семантикалық-тақырыпты топтарға бөлетін болсақ,
біз мынаны көреміз:
1.Адамның ... ... мен ... жету үшін өзін тәуекел ету|خود را به آب و آتش زدن ... ... ... суға | ... | ... ... ету, ... ... موشک بازی کردن ... ... ... | ... | ... ... ... шығу ... ... ... |
|(сөзбе-сөз аудармасы: төрт атқа | ... ... | ... бойы ... оқу, ... ... |دود چراغ ... ... | ... ... керосин | ... ... ... | ... ... жуу ( сөзбе-сөз |استخوان سبک کردن ... ... ... | ... тақырыптан басқа тақырыпқа |از این شاخ به آن شاخ پریدن ... | |
| ... ... ... | ... ұшу) | ... көрсету, барлығынан да пайда|از آب روغن (کره) ... ... | ... аудармасы: суды сығып май| ... | ... ... ... ... ... را پاره کردن ... аудармасы: жүгенді үзу) | ... тыс ... |هفت قلم ... کردن ... ... көп көңіл бөлетін | ... ... | ... ... сөз тіркестері бірліктерінің көбісі адам мінезіне ... ... ... әр ... қалыптары мен жағдайлары:
|қобалжу, бір шешімге келе алмау |کاسه چه کنم چه نکنم در دست ... ... ... “не істеймін?”| ... ... ... кесені | ... ... | ... ... ... болу |چشم و چراغ بودن ... аудармасы: көзі мен | ... ... | ... ... иесі болу |گنج ... زیر سر ... |
|(сөзбе-сөз аудармасы: Харен Рашид | ... ... ... ... | ... қалу, қателік істеп алу |قافیه را باختن ... ... ... | ... ) | ... ... |سر به ... خود فرو بردن ... ... ... жағасына| ... | |
3. ... ... ... қарым- қатынастар
|адамдарды бөле қарамау |همه را به یک چوب ... ... ... ... бір | ... қуу) | ... ... ... ... ... به قاضی ... رفتن ... пайдаланып өзін ақтау | ... ... | ... ... ... | ... ... бару) | ... ... ... салу |(به) سر کسی شیره ... ... ... біреудің | ... ... ... ... | ... ... ... етіп кету |کلاه (بر،به) سر کسی ... ... ... ... | ... ... ... | ... етіп ... ... |به خاک سیاه ... کسی را ... | ... ... ... қара | ... отырғызу) | ... ... ... қою, ... |از گرده کسی بار ... ... істету | ... ... ... | ... жүк ... | |
4. ... айналасына, әлемде болып жатқан ... мен ... ... |دل به کار ... ... ... ... | ... ... ... | ... салмау) | ... ... ... ... |کمر همت بر میان بستن ... ... | ... аудармасы: ынтамен белді | ... буу) | ... ... ... ... ... (طمع) تیز کردن برای چیزی ... аудармасы: тісін құмарта | ... ) | ... ... ... біреудің сөзін,|آویزه گوش کردن ... мен ... ... | ... ... ... ... ... ... | ... ... ... байқамау |لای سبیل گذاشتن چیزی را ... ... ... ... | ... | ... ... бас тарту |دست ازچیزی شستن ... ... ... жуу) | |
5. ... жаман, кей кездері жақсы жақтарына көркем ... |مغز خر ... ... және ашық ауыз ... | ... ... түсу | ... ... ... миын | ... | ... ... болу |به ... جان ... ... аудармасы: әзірейілге де | ... ... ) | ... ... болу |مثل سگ پاچه همه را ... ... ... итше ... | ... | ... ... ... болу |دل شیر ... ... ... ... | ... ... | |
6. ... ... ... қобалжулары
| |مثل ... بر (روی) آتش ... ... ... өзіне орын | ... | ... ... ... | ... отта ... | ... есі шығу |در پست خود ... ... аудармасы: өз терісіне | ... | ... ... жаңылысу |سر کلافه را گم کردن ... ... ... ... | ... таба ... | |
7. ... ойлау және сезім қызметтері
| |سر ... از چیزی ... ... ... | ... | ... ойын ... |مزه دهان کسی را ... ... |
|бірдеңені түсіну, сезу |بو بردن (از ... ... ... ... сөз ... ... көңіл-күйді қабылдаудың
эмотивті бағалау элементі басым орынға ие болатынын айта кету ... ... ... мен ... уайымдау, өкіну күйлері аясында, сонымен
бірге адамның ерекшелігі мен сапасы мінездемесінде айқын байқалады. Тұрақты
сөз ... бұл ... ... предикативті тұрақты сөз тіркестер
қолданылады [3; 69].
Жоғарыда келтірілген мысалдардан байқағанымыздай, ... ... ... ... ... дүниеге деген көзқарасы, ... ... ... анық ... ... сөз тіркестер бірліктері көптеген фразеосемантикалық
өрісті құрайды.
Фразеосемантикалық өрісте «бағыну», «тәуелді болу» екі ... ... яғни ... ... ... ... бағындыру, айтқанын орындату,
әрі әлдебіреуге тәуелді белсенді емес бағынуды туғызады.
-біреуді өзіне, өзінің еркіне бағындыру
|-біреу туралы барлық мағлұматты ... کسی را ... ... оны ... еркіне бағындыруға| ... | ... ... ... ... ... | ... ... ... |رگ خواب کسی را به دست ... ... оны ... ... көндіру | |
| ... ... ... | ... ... ... ... | ... әрекетпен ор қазу, байқатпай |با پنبه سر کسی را بریدن ... ... | |
| ... ... ... | ... мақтамен кесіп алу) | ... ... ... |توی جلد کسی ... ... ... ... отырып | ... ... ... | |
| ... ... біреудің | ... ... | ... ... |نبض کسی را به دست ... ... ... сеніміне | ... және оған ... ету | |
| ... ... біреудің | ... ... ... | ... алғыштық, бағыну, ырқына көну-
|(сөзбе-сөз аудармасы: басын иу- |گردن نهادن ... ... ... | ... аудармасы: тізе бүгу- |زانو (بر (به) زمین ) زدن ... ... ... | ... ... ... |گوش به ... کسی بود |
|бұйрығын тыңдау- ырқына ... | |
| ... еркі ... ... ... ساز کسی ... ... ... жүру | ... ... ... | ... билеу) | |
| ... ... ... ... |مثل موم نرم در دست کسی بودن ... ... ... | ... ... ... ... | ... бағыну, ырқына көну |ریش خود را به دست ... دادن ... ... ... қолға | ... ... ... | |
- ... ... ... фразеосемантикалық өрісі
-
|айқасу, төбелеске кірісу, біреумен |دست و پنجه نرم کردن با کسی، چیزی |
|күресу | ... ... ... ... | ... ... жоғары болу |دست یافتن بر کسی ... ... ... ... |دست کسی را از پشت بستن ... тығу | ... ... біреудің қолын| ... ... | ... ... сезу |ضرب شست (دست) کسی را ... ... ... біреудің | ... ... ... | ... ... ... ... |از رو بردن کسی را ... ... ... тастап |از رو رفتن ... | ... ... жоқ ... ... را خالی دیدن ... ... | ... ... ... кету |از ... (به ) در رفتن ... ... қауіп қатерден ақ |به یک پخ از میدان در رفتن ... кету | ... ... ... тек | ... дегенді естей сала қашу) | ... ... ... ... دکان کسی باز کردن ... аудармасы: біреудің | ... ... өз ... ашу) | ... ... кербездігін асыру |روی دست کسی برخاستن (بلند شدن) ... ... ... |دست کمی (را) از کسی، چیزی نداشتن ... есе ... | ... ... ... - ... ... Фразеосемантикалық
өрістің шегі жоқ, тұйықталмаған өріс. Негізінен ол өрмекшінің торы ... ... Көз ... ... елестеткенде, бастапқы өріс басқа да
қосалқы өрістің әсерінен кеңейе түседі және басқа да ... ... ... ... өзі ... өркендеу мен бір ұғым ... ... ... отыруын тудырады екен [4; 156].
Осындай өз ортасынан алыстай берген және ... көп ... ... ... бір ғана фразеосемантикалық өріске арналған зерттеулерде
толық қамту мүмкін ... ... ... ... тақырыптық және
фразеосемантикалық өрісті нақты түрде айқындап алудың қиындығын анық
көрсетіп ... ... өзі ... сөз тіркестер бірліктерінің денотативті
бифуркациялы аспектілердің мағынасымен байланысты. ... ... ... бейберекет қозғалыс түрін сипаттайды, яғни мұның өзі
бифуркация болып есептеледі. Нақтырақ айтсақ, идеографикалық ... ... ... пен ... ... ... алу ... болды”
[3; 71].
Парсы тұрақты сөз ... ... ... ... ... көрсетілген көрнекілік мысалдар айқындайды.
Әсіресе دست соматизмінің ролі ... ... ... ... ... ... ... мағынада қолданыла отырып, әр түрлі түсінік аясындағы
тұрақты сөз ... ... ... ... ... сөз ... ... синтаксистік және
морфологиялық ерекшеліктері.
Парсы тіліндегі етістікті тұрақты сөз тіркестер ... ... ... ... ... ... бар ... болып есептеледі.
Олар нақты немесе нақты- пысықтауыштық қатынасты туғыза алады. Бұдан бөлек
жеке тұрақты сөз тіркестер бірліктері ... ... бар ... ... ... тұрақты сөз тіркестер бірліктері түрлі грамматикалық –
құрылымды сызбаларды жасайды. Парсы етістікті ... сөз ... ... ... мен ... ... ... байланыс
негізінде іске асырылады. Әсіресе етістікті тұрақты сөз ... ... ... ... түрде әрекеттесуге бейімді
ауыспалы етістіктер беріледі [7; 74].
Одан ары ... біз ... ... ... сөз тіркестер
бірліктерінің грамматикалық құрылымының сызба үлгісін жиілігі азаю ... ... Зат есім + ... ... жалғанған зат есім + жай етістік
دل به دریا زدن
тәуекелге бел буу, тәуекел етіп тайынбай қадам басу
|مته به ... ... ... از گوش در ... ... بر نمک سودن |دست به دست ... |
|آب در هاون ... |دست از ... در ... ... بر آتش زدن ... به ... بردن ... در سر داشتن |دست از جان شستن ... بر گردن ... |سر به صحرا ... ... در میان ... |مهر از لب ... ... بر جبین ... |گل به ... بردن ... در گوش گذاشتن |مشت بر ... ... ... در آتش ... |پا به سن ... ... روی حرف گذاشتن |چوب به مرده زدن ... در چشم ... |خم به ابرو ... ... از پا ... |جان به ... ندادن |
осы ... ... ... ... دست گل – күрделі сөз |دست گل به آب دادن ... ... گنج ... ... |گنج ... زیر سر ... |
|тіркес | ... - ... ... ал ... چه کنم چه نکنم در دست داشتن ... ... ... ... | ... | ... گوش خر изафетті тіркес |یاسین به گوش خر خواندن ... сөз ... |کاه پیش سگ و ... نزد خر ... ... (салалас бағыныңқы | ... | |
2) ... зат есім + ... бар کسی و چیزی ... + ... ... етістік
فاتحه کسی، چیزی خواندن
біреумен, бірнәрсемен қоштасу, айырылысу
|نوک کسی را چیدن ... کسی را ... ... کسی را زدن |پشت کسی را ... ... کسی را ... |حان کسی را ... ... کسی را در ... |قاپ کسی را دزدیدن ... کسی را ... کردن ... کسی را ... ... کسی را کوتاه کردن |سر کسی را بردن ... کسی را پاک کردن ... کسی را ... ... کسی را کور کردن |گوش کسی را ... ... چیزی را ... |چوب کسی، چیزی را ... ... چیزی را زدن |قال چیزی را کندن ... түрлері:
|1-ші сыңары مزه دهان، ضرب دست، داغ |مزه دهان کسی را دانستن ... ... ... |ضرب دست کسی را ... |
| |داغ دل کسی را تازه کردن ... ... جل و ... کاسه و کوزه |جل و پوست کسی را ... ... ... ... ... و کوزه کسی را بهم زدن ... ... ... |سنگ کسی را به سینه زدن ... жасалынған сөздер |دماغ کسی را به خاک مالیدن |
| |نبض کسی، چیزی را در دست ... |
| ... کسی را پس ... گذاشتن |
3) Зат есім+септік жалғауы жалғанған зат есім + (چیزی)کسی + жай ... از سر کسی ... ... ... терісін сыпырып алу
(сөзбе-сөз аудармасы: біреудің басынан құйқасын сыпырып алу)
|سر به سر کسی ... |آب به دهان کسی ... ... به سر کسی ... |آتش به دل کسی زدن ... به ناف کسی بستن |بال به بال کسی دادن ... بر ریش کسی ... ... به روی کسی زدن ... پیش پای کسی ... ... به سر کسی ... ... در ... کسی ... |سنگ پیش پای کسی ... |
4) Зат ... жай ... ... ... жоғары көтеру
(қиын жағдайдан құтылған соң)
|سماق مکیدن ... ... ... کردن |جان کندن ... ... |جوش زدن ... ایستادن ... رفتن ... آمدن |مگس ... ... بستن |کمر بستن ... ... |لب ... ... ... 1-ші сыңары فیس و افاده، لفت و |فیس و ... ... ... ... байланысқан сөз |لفت و لعاب دادن ... | ... ... شل کن سفت کن، ننه من |شل کن سفت کن ... ... هر چه بادا باد ... |ننه من غریبم درآوردن ... ... ... ... |هر چه بادا باد گفتن ... бар зат ... ... |دل دادن و قلوه گرفتن ... ... ... و لنگر ... ... еселену, зат есімнің |سو سو زدن ... ... ورجه کردن ... ... ... |هاج و واج ماندن ... ... ... پلوغ راه ... |
|Дауысты дыбыстың сөздің басында не |الدرم ... کردن ... ... болатын |زلنگ و ... راه ... ... | ... (5 ... + ... ... немесе зат есім мен жай
етістік
برای کسی پاپوش دوختن
ғайбаттап өсек айту, біреуге жала жабу
(сөзбе-сөз аудармасы: біреуге аяқ киім ... کسی گرم ... |از کسی حساب بردن ... کسی خواب دیدن |از ... چشم ... ... کسی مایه آمدن |از ... سر خوردن |
|برای کسی ... کردن |با کسی ... رفتن ... ... خرده ... |با کسی چانه زدن ... کسی دل ... |با کسی چپ ... ... ... محل ... |به کسی توپ زدن ... چیزی پی بردن |به ... دل بستن ... түрі:
|Зат есім – редупликация (сөздің |از کسی خورده برده نداشتن ... ... ... |به ... زل زل نگاه کردن ... (6 предлогы + күрделі етістік немесе зат есім мен жай ... را تیر ... ... ... ... ... ... жебе жасау)
|چیزی را قالب کردن |کسی را غر زدن ... را قلم کردن |کسی را کوچک کردن ... را بو دادن |کسی را کوک کردن ... را گیر ... |کسی را ... کردن ... ... есім – ... ... |کسی را قیمه کردن ... ... |کسی را قیمه و قرمه کردن |
7) ... ... ... зат есім + жай ... خدا ... ... ... әлсіреу
(сөзбе-сөз аудармасы: құдайына дейін жету)
|به تنگ آمدن |از پا ... ... جان آمدن |از جا ... ... چاک زدن |از حال رفتن ... خنده زدن |از کمر ... |
8) ... ... ... зат есім + کسی ... ... + жай ... ساز کسی رقصیدن
біреудің айтқанымен жүру
(сөзбе-сөз аудармасы: біреудің әуеніне билеу)
|توی کوک کسی رفتن |از توپ کسی ... ... نخ ... رفتن |از چشم کسی دیدن ... پای کسی ... |به حساب کسی ... ... جلد کسی رفتن |به ریش کسی ... ... ... ... به گرد پای ... |به گرد پای ... نرسیدن ... ... | |
9) Зат есім را ... + ... ... ... зат есім мен ... را کخ گذاردن
ренішке көңіл аудармау, айбынды түр сақтау
(сөзбе-сөз аудармасы: бас киімін ... ... را ... زدن |حبه را قبه کردن ... را غلاف کردن |کاه را کوه کردن ... را کیسه کردن |مو را طناب کردن ... ... ...... тіркес |در و تخته را مهر کردن ... (10 ... ... мен را ... бар ... тіркес + жай,
күрделі етістік немесе зат есім мен жай етістік
کلاه خود را قاضی کردن
өзінің әрекеті туралы парасатты пікірде болу
(сөзбе-сөз аудармасы: ... бас ... ... етіп ... خود را محکم کردن |بار خود را بستن ... خود را علم کردن |جگر خود را ... ... خود را گم کردن |زور خود را زدن ... түрі:
|1-ші сыңары دست و پای копулятивті |دست و پای خود را گم کردن ... | ... خود ... ... мен را ... бар ... тіркес +
септік жалғауы жалғанған зат есім
سر خود را زیر برف کردن
басын қанатына тығу
(сөзбе-сөз аудармасы: басын қарға тығу)
|پای خود را در کفش کسی کردن ... خود را به گور بردن ... خود را در ... سفید ... |حرف خود را به کرسی ... |
| |زهر خود را بر کسی ... ... ... ... جل و پوست ... |جل و پوست خود را از آب ... ... |
|тіркес | ... ... ... + жай ... ... ... ... аудармасы: торғайдың миын жеу)
|شلوغ بازار درآوردن |خون دل ... ... مرگ ... ... خام پختن ... خر ... |دل شیر ... |
| |دود چراغ ... ... Зат есім را ... + септеулік шылауы жалғанған зат есім +
жай немесе күрделі етістік
مرغ را به شغال سپردن
өзінің мүлкін арам адамға сеніп тапсыру
(сөзбе-сөз ... ... ... ... را به دست گرگ ... ... را به ... ... ... را به نرخ روز خوردن |زمین را به ... ... |
| |شب را از روز فرق ... ... Зат есім + күрделі етістік
استخوان خورد کردن
білім, тәжірибе, жоғарғы шен ... үшін көп жыл ... ... ... сүйек шағу)
|آستین بالا زدن ... جلو دادن ... تهی کردن ... ... ... жалғанған зат есім + жай немесе күрделі етістік + و
жалғауымен немесе жалғаусыз келетін біртектес сөз тіркестерінің ... دست پس زدن با پا پیش ... ... ... ... ... қалау
(сөзбе-сөз аудармасы: қолыменен итеріп аяғымен өзіне тарту)
|از دروازه بیرون نرفتن و از چشمه سوزن|از بام ... و از در ... ... رفتن | ... چنگ دزد ... و به چنگ رمال |از چاله ... به چاه ... ... | |
| |در ... جستن و در زمین ... ... ... ... ... ... жалғанған зат есім + жай
етістік, кейде күрделі
از سایه خود ... ... ... خر خود ... شدن |به ریش خود ... ... روی خود نیاوردن |به ریش خود ... ... پوست خود ... |زیر قول خود زدن ... ... ... ... жалғауы |به پای خود به گور رفتن ... зат есім | ... خود ... ... септік жалғауы жалғанған зат
есім + септік жалғауы жалғанған зат есімнің ... зат ... به بخت خود ... ... ... ... аудармасы: аяғымен тағдырын итеріп тастау)
|پا از حد خود بیرون نهادن ... به بخت خود کردن ... به ... خود فرو بردن ... (16 ... бар сын ... зат ... жай ... ... етістік
پستان مادر را گاز گرفتن
арамдық жасау, жақсылықты білмейтін қара ниеттің төлемі
(сөзбе-сөз аудармасы: анасының кеудесін тістеу)
|چشم بازار را درآوردن ... ... را ... ... ... ... ... жалғауы |سر نخ را به دست آوردن ... зат есім | ... را ... бар خود ... ... + септік жалғауы жалғанған
зат есім + етістік (көбінесе زدن)
خود را به موش مردگی زدن
өзін әлсіз, ... ... етіп ... аудармасы: өлі тышқан болып көріну)
|خود را به کوچه علی چپ زدن |
| ... ... ... зат есім ... را به آب و آتش زدن |
| ... ... ... را به زمین و ... زدن |
| ... бағыныңқы құрылым ... را از تک و تا ... |
| ... ... етістікті тұрақты сөз тіркестер бірлігінің сөз тіркесі
(әсіресе бірінші ондық ) әр түрлі құрылымды ... ... ... ... ... ... سر و هزار سودا داشتن |
|(сөзбе-сөз аудармасы: бір ... мың| ... ... ... | ... ... болу ... |دو مغز در یک پوست بودن ... бір ... ... | ... ажырамас екі дәнектей болу)| ... ... ... болу |هفت کفن ... ... ... жеті сабанды | ... | ... ... ... тұрақты сөз тіркестер бірлігінің ұқсас
грамматикалық құрылымы
|бар күшімен жүгіру (сөзбе-сөз |دو پا ... و دو پای دیگر هم قرض ... екі аяғы ... тағы екі ... ... ... алу) | ... ... ... ... |دو چشم داشتن و دو چشم دیگر قرض کردن ... екі көзі ... тағы екі | ... ... алу) | ... ... және بودن [болу] салт етістіктерімен жасалынған етістікті
тұрақты сөз тіркестер бірліктері сабақты етістіктермен салыстырмалы ... көп ... Олар ... ... ... сөз тіркестер
бірліктерінің грамматикалық-құрылымдарымен ... ... ... біз ... азайып бара жатқан фразеологиялық тұрақты сөз
тіркестер бірліктер құрылымын мысалға келтіріп отырмыз.
شدن етістігі бар ... сөз ... ... Зат есім немесе сын есім+ شدن етістігі
قاچاق شدن
құтылып ... ... баж ... ... ... ... شدن ... شدن ... شدن |چپ شدن |
2) ... ... + شدن ... روح ... ... қорыққаннан Құдайға жан тапсыра жаздау
|Тұйық емес құрылымдар |بار گردن کسی شدن |
| |موی دماغ کسی شدن ... |
| |ورد زبان (کسی) شدن ... |
3) ... ... ... тіркес + شدن етістігімен
жасалынған күрделі етістік
از خر شیطان پیاده شدن
қасарысуды ... ... ... ... ... خر مراد سوار شدن ... ... جای خود (بر جای خود) خشک شدن |
| ... ... ... بیخ عرب شدن (بودن) ... آدم شدن ... گوش شدن ... ... دل نه صد دل عاشق کسی، چیزی شدن |
| ... етістігі бар тұрақты сөз тіркес бірлігі
1) Изафеттік тіркес + بودن етістігі (кейде болымсыз ... ... هم ... ... болу
(сөзбе-сөз аудармасы: қалдыққа да жарамау)
|Тұйық емес құрылым |حلد دوم کسی، چیزی بودن |
2) ... ... ... ... + بودن етістігі
سر دماغ بودن
өте жақсы, қуанышты көңілде болу
|Тұйық емес құрылымдар |زیر سایه کسی بودن |
| |در ... چیزی بودن |
3) ... ... сөз ... + بودن ... و خون ... ... қарым-қатынаста болу
(сөзбе-сөз аудармасы: өзара пышақ пен қандай жағдайда болу)
|Тұйық емес құрылым |چشم و چراغ کسی ... بودن ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестер бірліктерінің
грамматикалық құрылымды үлгісі олардың семантикасы мен құрылымының тығыз
байланысы барысында іске ... ... ... ... ... түсе ... ... етістігімен жасалынған тұрақты сөз тіркестер
бірліктері модельдеуге аса ыңғайлы әрі белсенді болатынын да аңғардық.
Жоғарыдағы үлгілерде көрсетілгендей тұрақты және ... ... ... ... семантикалық және синтаксистік құрылымы дәрежесінің
жеткіліктілігі мен олардың түрлері, қоспаларының сипатына байланысты ... ... ... ... ... лексикографикалық және
фразеографикалық ... ... ... анықталып отыр.
Иранда басылып шыққан қазіргі парсы тіліндегі тұрақты сөз тіркестері
сөздіктерінде ауыспалы сөз ... ... үшін ... сөздерімен келтіріліп жазылған. Мұндай альтернанттар
(мүмкіндіктер) ... ... ... ... ... ... есімдіктерді, зат есімдерді,тіпті кей жағдайларда сөз тіркестерді
де алмастыра ... ... ... сөз тіркес бірліктерінің кейбіреулері семантикаға
тәуелді бола отырып, тура толықтауыш пен басқа да жанама қосымшаларды талап
ете ... ... ... сөз ... ... ... ... Парсы – Орыс тұрақты сөз тіркестер сөздіктеріндегі کسی،چیزی
альтернативтері мен را демеулігімен ... ... کنه ... به کسی، چیزی |زیر جلد کسی رفتن ... کسی را ... کردن |سنگ پیش (جلو) پای کسی ... ... چیزی را کندن ... دیدن برای کسی |
| ... ... بر کسی، چیزی ... ретінде алынған он жеті топтамамен берілген етістікті тұрақты
сөз тіркестер бірліктерінің ішіндегі топтаманың біріншісі ... ... در گوش ... |دست از جان شستن ... بر آتش زدن ... ... ... ... ... оның еркін элементі
бар болуында (сөздіктерде берілгенکسی кейде چیزی ... ) ... ... айналымда байқатады.
|سر به سر کسی گذاشتن |پوست از سر کسی کندن |آتش به دل کسی زدن ... ...... ... ... |عور آمدن |دم ... ... және ... топтама – жанама толықтауышты қажет етеді
|محل نگذاشتن به کسی، چیزی|کلنجار رفتن با کسی، چیزی|پاپوش دوختن برای کسی ... ... – کسی، چیزی ... را ... ... ... کنه تا بنه دانستن |کوچک کردن کسی را ... کردن کسی را ... را | | ... болу үшін ... ... ... бірнеше мысал келтіре
кетейік:
Тұрақты сөз тіркестер бірліктеріне қатысты (идиомалар)
|жетілу, есею |از آب و گل ... ... سال به همین ... ... در این مدت همه بچه های حاجی صمد از آب ... در آمده ... ... هدایت ، داش آکل).
Осылайша жеті жыл өтті... Осы уақыт аралығында хаджи Самадтың барлық
балалары есейіп кетті.
|әңгімені беріліп тыңдау, бір бірінің|دل دادن و قلوه ... ... ... ұғып алу | ... مثل ... ... سال باهم شریک حجره و رفیق گرمابه بوده ایم دل دادیم
و قلوه ... ( ... جمال ... ... біз ... ... ... жетпіс жыл бірге бір
бөлмеде өмір сүріп және ең жақын дос болғандаймыз.
|өз-өзін ұстай алмау, ашулану |از کوره ... ... ... ... | ... | ... بابا از کوره ... زد تو صورت یاشار (صمد بهرنگی، اولدوز و
عروسک سخنگو).
Өгей шеше ... ... бар ... ... бетінен ұрып жіберді.
Тұрақты сөз тіркестер бірліктеріндегі еркін тіркестер
|бірдеңені ... ... ... |دل دادن به چیزی ... ... ... | ... پدرم ... ... را ... خود می ... و با رغبت و شوق فراوان به
آوازش دل می داد (محمد ... ... әкем ... ... өзінің алдына отырғызып, аса қызығушылықпен оның
әндерін тыңдайтын.
|біреумен, бірдеңемен салыстыруға да |به گرد پای کسی ، چیزی نرسیدن ... ... ... да | ... ... ... | ... аяғының астындағы тозаңға | ... | ... به تنها در ... بلکه در سرتاسر خاک ایران دختری نیست که به گرد
پایش برسد (محمدعلی
جمال زاده، دارالمجانین).
... Тегеранда ғана емес, ... Иран ... ... салыстыруға
тұратын қыз табылмайды.
... شگفت ترین دارویی که داروگر روزگار در قوطی دارد دارویی است به ... ... که هیچ ... ... هرگز به گرد پای آن نمی رسد ... زاده، سروته یک کرباس، جلد ۱).
...уақыт дәріханасында сақталған ең ғажайып дәрі, ол “ ... ... ... ... ... ... бірде бір эликсирді салыстыруға болмайды.
|біреудің қамын ойлау, біреуді |تر و خشک کردن کسی را ... ... | ... در ... زندگی ام هیچ کس را به قدر این سگ تر و خشک نکرده ام(صادق
چوبک، آتما سگ ... өз ... ... осы итті ... ... екенмін.
Етістікті тұрақты сөз тіркестер бірліктерінің аса маңызды ерекшелігі -
олардың түрлерінің өзгеріске аз ... ... ... ... ... ... категориялы барлық
етістіктерге тән қасиетке ие болып отыр. Дегенмен, етістікті тұрақты сөз
тіркестерінің ... ... ... ... ... ... идиомалық айналым дәрежесіне байланысты болады. Осы жерде
мынадай төтеп беруші ... ... ... ... бір ... ... ... етістікті тұрақты сөз тіркестер бірліктерінде кездесуі
( осы ... ... ... категориялы етістіктің
құралмалы байлығы жөнінде айтқан сөзін еске алуға тура келеді) мүмкін. Осы
орайда айта кететін бір ... егер де ... сөз ... ішінде адам
эмоцияларының мысалдары: қайғыру, уайымдау, ... және ... ... және ... ... мен ... айту мен ақ ... білдіру
сияқты көңіл-күй әрекеттері кездессе, қолданылса- тұрақты сөз ... ... ... ... ... оны оңайлықпен
ыңғайлауға, өзгертуге болмайды[2; 97].
Ауызекі тілінде етістікті тұрақты сөз тіркес бірліктерін қолдануда
оның ... 3жақ ... ... келеді.
“Дегенмен, сөйлемнің семантикалық құрылымындағы етістіктің басыңқы
түрде байқалатындығы былайша түсіндіріледі: етістік ... ... ... ... ... деп ... ... [8; 112]. Етістіктің дара, өзгермейтін формасы етістікті
тұрақты сөз тіркес бірлікті сөйлемнің өзгермейтін дара ... ... ... тұрақты сөз тіркестер бірлігінің жүйесіндегі етістіктің
формасының түрленуін шектейтін ең ... ...... ... ... ... тілінде өзгермейтін, қатып қалған етістік формасы тұрақты
сөз тіркес бірліктерінің мөлшері ... көп, жиі ... Осы шақ ... ... 3жақ ... түріндегі формаларында заттар мен құбылыстарға
байланысып туындайтын тұрақты сөз ... ... ... ... ... 2жақ ... және ... түрде, 1жақ жекеше және көпше
түрде болатын тұрақты сөз ... ... ... аз ... ... ... ... райдағы етістік түрінде кездесіп тіркелініп
отыр. Айтылым ... бұл ... : ... мен мәтелдер,
афоризмдер.
Сонымен тұрақты сөз тіркес бірліктері грамматикалық құрылымы олардың
семантикасымен тығыз байланысты екен.
Тұрақты сөз ... ... ... ... ... және
болымсыз модельді шақ формалары құрамында кездесетін етістіктердің қолдану
шегін, сонымен қатар жақ пен ... жеке ... ... ... ... ... ... идиомалар формаларын өзгертуге аса бейім
екендігін көрсетті. Олардың кейбіреулері тек ... ... ... та татпай қайту, бос қайту |دست از پا درازتر برگشتن ... ... да ... табу |هم از ... ... هم از آخور ... аудармасы: тамақты | ... ... да жеу) | ... ... ... қолданылады:
|қасын да кермеу, сабырлы болу |خم به ابرو ... ... ... де ... ... برده نداشتن از کسی ... одан ... | ... есін ... ... ... از پا ... |
|( ... | ... ... сөз ... ... ... ғана райдың барлық
түрін қабылдайды. Мысалы, іс әрекетті бағалайтын ... ... анық ... ... сөз ... бірліктерінің біразы бұйрық
райда қолданылмайды:
|өз еркімен апатқа қарсы жүру |به پای خود به سلاخ خانه رفتن ... ... өз ... | ... ... бару) | ... есі шығу ... |در پوست خود ... ... өз ... ... | ... табысы болу, мұқтаж болмау |آب باریکی در جوی ... ... ... өз ... | ... суы ... | ... ... ... етістікті тұрақты сөз тіркес бірліктері тек
бұйрық райда болып қана ... ... ... ... ... көп
қолданылатын және ауызекі сөйлеу түрінде бекітілуін қамтамасыз етеді[4;
98].
|Ауызекі сөйлеу түрлері - дериваттар ... ... сөз ... |
| ... ... райдың болымды формасы
|پای خود را از کفش من بیرون کن |پای خود را از کفش کسی ... ... ... ... қалдыр! ... ... ... ... |
| ... ... аяқ киімінен |
| ... алу) ... را چرب کن |تن خود را چرب کردن ... жеуге дайындал! |көп ... ... болу ... |
| ... денеңді майла) |
|دست از سر (کچل) من ... |دست از سر (کچل) کسی ... ... ... ... ... |біреуді жайына қалдырмау, тиісу. |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... را به اندازه گلیمت دراز کن |پا از گلیم خود ... کردن ... ... ... ... ... шығу, шектен асу (сөзбе-сөз|
| ... ... ... төсеніштен |
| |ары ... ... ... ... формасы
|جوش نزن شیرت خشک می شود |جوش زدن ... ... ... ... ... ... ... | ... از ... منبر مرو |پیش از ... به منبر رفتن ... ... ... ... ... ... өзін ... ... тұрақты сөз тіркес бірліктері етістіктің барлық шақтарда
қолданыла бермейді, әсіресе бұл келер шаққа қатысты.Белгілі бір ойды
білдіретін тұрақты сөз тіркес бірліктері келер ... ... ... ... ... |خود را به کوچه علی چپ زدن ... ... | ... ... ... ... |چشم ... را ... ... ... ... көзін| ... | ... ... ... сыйлау |آب حمام ... کردن ... ... ... аз ... ... | ... ... етістікті тұрақты сөз тіркес бірліктері үшін келер шақ
мүлдем қолданылмайтынын ... ... ең көп ... шақ- ... және өткен шақ қалау шартты райы. Кейбір жағдайларда нәтижелі өткен
шақ қолданылады.
Егер де тұрақты сөз ... ... ... ... болмайтын”
болса, онда етістік үш жақта да қолданысқа түсе алады:
|айқасқа ... ... ... |دست و پنجه نرم کردن با کسی، چیزی ... ... ... | ... | ... دست و پنجه نرم می کردیم نتیجه ساده بود. وی مرا چون ... که ... خورد می کرد و می شکست و ... می ساخت ... پرویزی، لولی سرمست).
Егер біз төбелескенде бәрі де бітер еді. Ол мені қаршыға жұлмалаған
көгершіндей етер ... جرأت و ... به خرج داد و با ... ... دست و پنجه نرم ... علوی، چشمهایش).
... диктатурамен айқасып, ол ерлік көрсетті.
|төзу, өзін ұстау |جلو خود را ... ... ... جلو خودش را ... می خواست او را گرفته خفه کند ( صادق
هدایت ، حاجی مراد).
Ол өзін-өзі ұстай алмады ,ол оны ... алып ... ... می ... با مشت دندانهاشو بریزم شکمش، جلو خودمو گرفتم و گفتم: و من
دلم نمی خواد با تو
باشم! (غلامحسین ساعدی، آشغالدونی).
Мен оның ... ... ... ... ... мен ... өзім ... Менің де сенің қасыңда болғым келмейді ” - дедім.
|Өзіңді –өзің ұста! |جلو خودت را ... مرد! ... دولت |
| ... ... جلد ۴) ... ... ... азаптану, жапа шегу |خون دل (جگر) خوردن ... ... ... | ... қанын ішу ) | ... شد که با این زن باید ... بازی کنم والا این زن می رود و ... باز هم باید خون دل ... ... ... ... әйелмен ойынды шебер ойнаған жөн, әйтпесе одан айырыламын да, тағы
да азап ... ... در مدت ... پر ملال خود از ... شیعه و سنی و شافعی و حنفی در
این شهر ... رنج کشید و ... خون دل خورد ... جمال ... سر و ته یک
کرباس، جلد ۲).
... өзінің қиындықпен өткен өмірінде ол көп жапа ... бұл ... ... ... шафииттер, ханафилер арасындағы ұрыстар үшін де азап
шекті.
2) бірдеңеге қан мен терімен жету, бірдеңеге тырысу
استادانم همه خون جگر ... و به ... ... ... هدایت، گجسته دژ)
.
Мұнымен менің барлық тәрбиеші ұстаздарым арпалысты, алайда
мақсаттарына жете алмады.
... من مدتها بود که برای تعلیم و ... شما رنج می بردم و خون دل ... ... شاهانی، آخرین راه حل).
... сізді тәрбиелеу үшін, мен көп тырыстым...
Анық баға берілетін етістікті тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... жеке ... ерекше |خود را داخل آدم کردن ... деп ... | ... هست که خودش را داخل ... می کند! ... هدایت، حاجی مراد).
Өзін ерекше тұлғамын деп есептеп жүрген, кім өзі!
|өтірік айту, жалған сөйлеу ... را به ... ... ... ... است با ... دروغ و ... آمیز خود زمین را به آسمان می دوزد
(فرهنگ امیرقلی امینی).
Ол өзі бір түрлі адам, өмірі өтірік ... бос ... жүру ... ... گز کردن ... ... ... | ... سر ... همه ... ... گز می کند.
Ол күні бойы әрекетсіздіктен көше кезіп сенделіп жүреді.
|қиялдау, армандау ... خام پختن ... جدی ... دایمآ هوس و آرزوی بیجا می کرد و خیال خام می پخت.
Ол самақты адам емес еді, өмір бойы ... ... ... ... сөз ... ... ... кейбір зат
есімдер көпше түрде қолданылады. Олар көбінесе соматизмдер ... ... ... түру |گوش ... را) تیز کردن ... آنها عمدا به قصد فتنه جویی آمده ... و ... را تیز ... در
پی بهانه می گشتند... (محمدعلی جمال زاده، سر و ته یک کرباس، جلد ۲).
... олар ... ... бұзу үшін ... ... ... ... ... өзінің айтқанында|پاها را در (توی) یک کفش کردن // ... ... ... екі ... پا را در یک کفش کردن ... аяқ ... ... | ... را توی یک کفش کرد که " حضرت مرا ... باید بروم ... ... بکنم " ... ... ... табандылық танытып: “ Мені әулие шақырып тұр, ... ... ... ” – ... қызығу (сөзбе-сөз ... تیز کردن برای چیزی // ... ... ... ... |خود را تیز کردن برای چیزی ... ... مال من ناخن های خود را تیز کرده است.
Ол менің дүниеме қызығуда.
|жылыстап кету, ... қалу ... را کیسه کردن ... هیبت رستم ... وقتی میان نخلستان پیدا می شد باغداران ماستها را
کیسه می کردند (رسول پرویزی، زار صفر).
Сафар өзінің сесті түрімен батыр Рүстемге ... Ол ... ... ... ... ... ... кетті.
1.3 Етістікті компаративті тұрақты сөз тіркес бірліктері
Етістікті компаративті тұрақты сөз тіркес бірліктері деп ... ... ... ... сөз ... ... 88]. Олар мынадай үлгіде құрылады:
مثل салыстырмалы шылауы + зат есім + етістік ... ... ... асырылған әрекеттен екі жанды – жансыз заттар салыстырылады.
Салыстырылатын нысанның өзі контексте болады:
برگ درختان مثل سربازان تیر خورده تک تک می ... ... ... ... жапырақтары, оққа ұшқан сарбаздардай біртіндеп түсе
бастады.
Парсы тілі етістікті компаративті тұрақты сөз ... ... ... үлгісі ретінде толық немесе жартылай метафоралық
қайта өзгерту болып табылады. Тұрақты сөз тіркес бірлігіндегі ... тура ... ... және ... ... құрамына
кіреді; қайта өзгертуге тұрақты сөз тіркес бірлігінің ... ... ... ... ... ... |مثل سگ ... شدن ... ... | ... ... ... ... آدم حرف زدن ... сөйлеу) | ... ... ... |مثل بید لرزیدن ... ... ... | ... ما ... سست و بزدل ... به ... وزش باد مثل بید می لرزیم
(محمدعلی جمال ... آواز در ... біз ... ... адамсымақтар, самал желден де талдың бұтағынша
... қалтыраймыз
.
|1) жедел сөйлеу, еркін (шет тілде) |مثل بلبل حرف زدن ... ... ... | ... | ... این همه ... که در ... ... از روز اول که زبان بلد ... حالا همه شان مثل بلبل حرف می ... (حسین شهید زاده، کاروبار خودمان)
... америкада тұратын барлық ирандықтар алғашқы кезде тіл ... ... ... ... ... ғой...
2) қызыл тілге салып жарқылдап жүру
بر ضد شاه و صدر اعظم ... مثل بلبل نطق می کنی ... جمال ... ... шах пен ... қарсы ... тамаша сөздер айтып жүрсің.
|кенедей жабысу 1) жұмысқа 2) адамға,|مثل کنه چسبیدن به کسی، چیزی ... ... | ... کنه به کار خود می چسبد و دست ... نیست ( ... امیرقلی امینی).
Ол жұмысқа кенедей жабысып,тартынбайды.
مثل کنه به آدم می چسبد و تا پولی نگیرد نمی رود ( فرهنگ امیرقلی امینی).
Ол ... ... ... ақша алмайынша жібермейді.
Кейбір компаративті тұрақты сөз тіркес бірліктері толық ... ... ... ... ауру кезіндегі |مثل برگ خزان روی هم ریختن ... көп ... ... | ... ... ... ... | ... ... ... көңілді |مثل گل شکفتن // مثل گل از هم باز ... ену ... ... | ... бүр ... | ... ... түсу, батпаққа отыру |مثل خر تو (به) گل ماندن ... ... ... | ... ... | ... сөздер айтып ұрсысу, бейпіл |مثل سگ واق واق کردن ... ... үру) | ... ... дөрекі болу |مثل سگ پاچه همه را گرفتن ... ... итше ... | ... ... | ... ... құру (сөзбе-сөз |مثل سگ جان کندن ... итше азап ... | ... تمام عمر مثل سگ جان کنده ام خیلی زودتر از موقع پیر شده ام ... ... ... өмір бойы мен азаптанатынмын, иттей шаршайтынмын, енді міне ... болу ... ... |مثل سگ هفت جان ... |
|итше жеті жанды болу) | ... شله ها " ... با ... بزرگ می شوند اگر هفت جان مثل سگ ... می ... ... ... ... مرگ رسول ... Шолеге ұқсағандар ... аштықта кезінде де өмір сүріп өседі, итше
жетіледі.
Көптеген етістікті компаративті тұрақты сөз тіркес бірліктері ... ... ... ... ... Онда көбінесе жағымды жағына
қарағанда, жағымсыз жағы жиі қолданылады.
Көптеген етістікті компаративті тұрақты сөз ... ... ... ... белгілі бір жануар - итке ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркес бірліктері парсы
тұрақты сөз тіркестеріне тән емес. Бұған ... ... ... ... ... бай әрі ... ... Субстантивті, субстантивті компаративті,адъективті, адвербиалды тұрақты
сөз тіркестер
Парсы тіліндегі субстантивті тұрақты сөз тіркестері дегеніміз бұл
сыңарлардың толық ... ... ... өзгеруінің сөз тіркесі.
Семантикалық өзгерудің негізгі түрі ... ... ... ... ... сөз ... бірліктері дегеніміз жақты білдіретін
толық қайта өзгертілген сөз тіркестері [3; ... жағы ... ... адам (сөзбе-сөз |حاتم طایی ... Тай ... ... | ... ... ... қоғамның сәні |گل سر سبد ... ... ... | ... гүл) | ... ... ұл ... ... پدرش را روشن کرده ... қара шаңырақтың жарығы) | ... ... ... ... |عصای پیری ... ... ... | ... | ... бала (сөзбе-сөз аудармасы: |نور چشم ... ... | ... бала ... аудармасы: |میوه دل ... ... | ... Құрандағы Жүсіп пайғамбар|ماه کنعان ... ... ... айы) | ... жағы ... ... ... |بوم شوم ... адам ... ... | ... ... | ... адам ... ... ... گندم نما ... ... ... ... | ... ... ... адам |سوهان روح ... ... ... ... | ... ... ... адам |خرمگس معرکه ... ... ... ... | ... | ... жерге тұмсығын тыққыш, бәрін |نخود همه (هر) آش ... адам ... ... | ... ... | ... ақыл ... бірақ сол |واعظ غیر متعظ ... өзі ... адам | ... ... өзінің | ... ... | ... | ... ... ... ... ... үлкен адам (сөзбе-сөз |بچه ریشدار ... ... ... | ... ... бала ... |زنگوله پای تابوب ... ... ... | ... ... бас ... ... خوش خوراک ... адам ... ... | ... талғамайтын хайуан) | ... ... ... ... ... دسته دیزی ... ... тұтқасының немере бауыры)| ... ... ... ... бала ... |مرغ گریزپا ... адам 2) ... ... | ... туралы (сөзбе-сөз аудармасы: | ... ... | ... ... ... сөз ... ... жақты және жақсыз
болуы мүмкін, мысалы:
|1) көбінесе қолайсыз, келіспейтін |وصله ناجور ... ... ... 2) ... | ... ... (сөзбе-сөз | ... түсі ... ... | ... және ұялмастан қолдануға |گاو شیرده ... ... ... | ... көзі ... аудармасы: | ... ... | ... ұяты ... ер ... қыз ... ناسفته ... жаңа сөз ... | ... ... ... | ... ... ... зат ... |تکه سر سیری ... аудармасы: зорлықпен, | ... ... ... | ... ... мен заттарды білдіретін субстантивті тұрақты сөз
тіркес бірліктері:
|өмір сүруге арналған шағын дәулет, |آب باریک ... ... ... ... | ... ... аздаған су) | ... ... ... аудармасы: |آخرین تیر ترکش ... ... ... | ... ... жағымды, жақыннан |آواز دهل ... жек ... ... | ... ... үні) | ... ... ... зат |باج شغال ... ... бөрінің | ... | ... ... ... ... بروب ... (сөзбе-сөз аудармасы: | ... жел) | ... ... ... ... |تف ... ... ... ... | ... | ... ... ... |خون ... ... өшпенділік (сөзбе-сөз | ... ... ... ... ... “Шах-намэ” кейіпкерлерінің бірі; | ... ... ... ... | ... ... бұл Иран мен ... | ... ... ... | ... | ... ... ... ... ... بر ابروی کور ... ... ... 2) бос | ... ... ... | ... тұрақты сөз тіркес бірліктерінің соңынан келтірілген сөзбе-сөз
аударма тұрақты сөз тіркестің бейнелі негізін ашып, мүмкін болатын
символдарды, ассоциацияларды және ұқсастықтарды жеткізеді ).
Жартылай ... ... ... тұрақты сөз тіркес бірліктері
жақты, алайда көбінесе дерексіз ұғымдар мен заттарды бейнелейді:
|кәрі қыз (сөзбе-сөз аудармасы: ашып |دختر ترشیده ... қыз) | ... адам ... ... |شمع مجلس ... жарығы) | ... ... ... шам ... خانه ... ... ... ұрының үйінде | ... шам) | ... қиял ... ... ... ... ... ... | ... ... ... аудармасы: |عمر نوح ... ... ) | ... ... икемсіз қылымсуы |غمزه شتری ... ... ... | ... | ... тығыз көше несесе қиылыс |کوچه آشتی کنان ... ... ... | ... | ... сот ... аудармасы: |دیوان بلخ // دیوان قاضی بلخ |
|Балх соты) [аныздан: істеген қылмысы| ... бір балх ... ... ... | ... ... Бір адам Балх ... ... аз, ал ... | ... көп ... байқап, | ... ... бір ... асу ... ... ... Сот оның ... | ... ... ... ... | ... бір ... дарға асқан | |
|] | ... ... ... ... ... сөз тіркес
бірліктерінің сөздік дефинициясы барлық дерлік жағдайда ... сөз ... ... семантикалық сыңарымен сәйкес келетін сөздерден
тұрады.
Етістікті тұрақты сөз тіркес бірліктеріне қарағанда субстантивті
тұрақты сөз тіркес ... ... ... ... ... сөз ... үшін ... тән емес деуге болады, алайда, әрине
көп мағыналы тұрақты сөз тіркес ... де ... [7; ... түзетуге келмейтін туралы 2) |پالان خر دجال ... ... ... ... | ... ... ... | ... ер ... | ... ... сөз ... ... әр түрлі синтаксистік
құрылымға ие болады. Көбінесе ол екі ... сөз ... ... табылады:
|باج سبیل ... بلخ |سنگ صبور ... ... ... ... одан да көп сыңардан тұратын сөз тіркестері сирек кездеседі:
|حرف صد تا یک غاز |وسمه بر ابروی کور |گاو نه من شیر ... همه آش ... ... ... тек жеке ... ... сөз ... ғана кездеседі:
| دو نیم کرده باشند[از میان]مثل سیبی |مثل آبی که روی آتش بریزند ... | ... ... сөз ... ... көбісі бағыныңқы құрылым
болып табылады. Сыңарлардың арасындағы ең көп таралған байланыс ол –
изафеттік байланыс:
|خون سیاوش |آب باریک |بوجارلنجان|صبر ایوب ... طایی ... دهل |گل سر سبد ... ... ... ... сөз ... бірліктері өте аз:
|همه کاره و هیچ |جل و پلاس |درد و ... ... و ... ... | | | ... ... ... сөз тіркес бірліктерінің негізгі ерекшелігі
олар көбінесе салыстырмалы айналымдармен көрсетілуі болып табылады. Сонымен
қатар салыстырмалы жалғауы алып ... ... және сол ... және ... ... ... ... шекара
бұзылады [3; 94].
Біз субстантивті компаративті тұрақты сөз тіркес бірліктері деп жеке
авторлық салыстыру емес, ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі бейнелі салыстырулар Иранда басылып шыққан
барлық тұрақты сөз тіркес сөздіктерінде ... ... ... ... ... ... ... мұндай салыстырулар маңызды орын алады. Біз
мұндай жиі қолданылатын, өзгермейтін салыстырмалы сөз ... ... ... ... ... қамту мүмкін емес.
Парсы тіліндегі субстантивті, адъективті және санаулы адвербиалды
компаративті ... ... ... Оларда батыс тілдерінде болатын
салыстырудың алғашқы сыңары болмайды. Шындығында,француз тілінде сәл ... ... ... сөз ... ... бар. Мысалы, comme
la foudre “жай түскендей”, comme quatre “төртеуі үшін”, бұлардың барлығы
адвербиалды ... ... А.В. ... ... ... ... сын ... as hell, as the devil; және етістіктерді күшейтетін: like ... like smoke, like a house on fire және т.б. ... ... сөз ... ... ... [9; 59].
Парсы тіліндегі субстантивті және ... ... ... ... өзі мен ... ... сөз тіркес
бірліктерінің қатыстық жетіспеушілігінің орнын толтырады.
Субстантивті тұрақты сөз тіркес бірліктерінің бейнелі салыстырулары
жақтарға, ... ... ... ... ... Осы ... ... құбылыстарды, дерексіз ұғымдарды және нақты заттарды
жануарлар, жәндіктер, балықтар, ... ... ... ... ... ... ... салыстырулардың басым көпшілігі ... ... [10; ... ... ... ... |مثل شتر ... گسیخته |
|кеткен, шапшаң, жолындағы ... | ... ... адам туралы) | ... ... ... ( ... |مثل گاو ... سفید ... алдында жүретін адам | ... |مثل بلای ... ... ... (кенеттен | ... ... адам ... | ... ... әтеш ... بی محل (بی ... [مثل] |
|келген немесе орынсыз сөйлейтін адам| ... | ... ... ... ... |مثل ماهی از آب ... افتاده // مثل |
|абыржыған, сасқалақтаған адам |ماهی بر خاک (خشکی) افتاده ... | ... ... ... ... адам |مثل گراز تیر ... ... | ... ... ... ... |مثل خروس جنگی ... ... | ... ... ... ... ... افعی ... | ... ... ... |مثل بوقلمون ... тез ... адам | ... | ... ... ... дүниеқор адам |مثل گرگ گرسنه ... | ... ... ... (шала|مثل بچه مکتبی ... адам ... | ... ... ... ... |مثل طبل میان تهی ... пен мысықтай (әрқашан ұрсысатын, |مثل سگ و گربه ... ... ... | ... пен ... ... |مثل کارد و پنیر ... ... | ... мен ... ... ... |مثل لیلی و مجنون ... ... | ... ... ... ... қыз |مثل ماه شب ... |
|туралы) | ... ... ... туралы) |مثل سرو سهی ... ... ... дені ... هلوی پوست کنده ... ... | ... ... мен ... ... ... қатынасты белгілейтін
субстантивті бейнелі салыстырулар:
|қаптаған құмырсқа мен шегірткедей |مثل مور و ملخ ... ... ... ... | ... ... ... |مثل حمام ... ... жұрт ... ) | ... ... ... |مثل قشون شکست ... ... бір топ ... ... | ... тоты туралы ертегідей ( өте |مثل قصه چهل طوطی ... ... ... | ... ... ( ... |مثل ابر بهار ... жастар туралы) | ... ... ( ... емес |مثل ... ... ... ... бір зат | ... | ... ... ... ... |مثل آب حوض ... | ... ... салыстырулар адамға да, затқа да немесе дерексіз ұғымға
да қатысты болады:
|тұзсыз ширберендж секілді ... ... بی نمک ... ерекшеленбейтін адам | ... бос, ... сөз ... | ... ... ... ұқсайтын,| ... пен ... ... Иран | ... | ... ... ... ... ... жағымсыз жақтаркөп
қолданылады. Көптеген салыстыруларға әсерлеу тән қасиет болып табылады. ол
белгінің ... және ... ... құруына қолданылады.
Субстантивті салыстырулар бірмағыналы болып келеді.
Субстантивті тұрақты сөз тіркес бірліктеріне парсы тіліне ... ... ... ... ... ... ... Парсы
тілінің ашық көрсетілген аналитикалық сипатымен және ... сөз ... ... ... ... көркемделген күрделі есімді
құрылымдардың саны өте көп. Олар ... ... ... ... ... есім + зат ... адам (сөзбе-сөз аудармасы: |آتش پاره ... ... ... ) | ... адам ( сөзбе-сөз аудармасы: |آسمان جل ... оған ... | ... кенжесі (сөзбе-сөз |ته تغاری ... ) | ... ... ... арман |خیال پلو ... ... ... | ... ... | ... айлакерлік (сөзбе-сөз ... بازی ... ... ... | ... адам ... ... ... روزی ... ... ... | ... есім + сын ... ... ... ... |دم کلفت ... жуан ... | ... ... ... ... адам ... نمدی ... аудармасы: киізден | ... бас ... | ... тап ... (сөзбе-сөз |یقه چرکین ... кір ... ) | ... есім + ... шақ ... |دم ... ... айлакер ( кесілген құйрық) | ... ... ... ... ... ورمالیده ... ... | ... ... ... ... ساییده ... ... ... | ... | ... есім + осы шақ есімшесі
|өте сараң, қытымыр (сөзбе-сөз |چس خور ... ... ... ... | ... | ... ... ... |خال باز ... ... ... | ... | ... ... ... |خر رنگ کن ... ... ... ... | ... | ... ... ... күрделі есімді құрылымдардың бірнеше
түрі бар, мысалы:
|үйсіз қаңғыбас, кезбе (сөзбе-сөз |خانه به دوش ... ... ... үй ) | ... ... ... адам |دست به باد ... ... ... | ... | ... ... ... ... |لچک به سر ... ... ... орамал) | ... ... ... ... |یخ در بهشت ... жәннаттағы мұз) | ... ... ... есімді құрылымдар:
|олжаға құмар, көрсеқызар, жылпас |پوست خر کن ... ... ... | ... ... ... | ... ... адал адам 2) ... |شیر پاک ... ... ... арам адам ... | ... таза ... ... ... | ... ... жақсы, ал іштей |آب زیر کاه ... ... адам ... | ... ... ... | ... су) | ... ... есімді құрылымдар етістікті ... сөз ... ... ... ... دور قاب چینی |بادمجان دور قاب چین ... دور قاب چیدن ... ... ... ... کسی |
| ... ... ... |
| ... үшін ... |жағымпаздану |
| ... ... | |
| ... ... | ... پاک کنی ... پاک کردن ... کسی را پاک کردن |
|жарамсақтық, жағымпаздық|жарамсақ, жағымпаз |жарамсақтану, |
| ... ... ... |
| ... үшін жемістерді | |
| ... | ... بهم زنی |دو بهم زن |دو بهم زدن ... ... қаскүнем |жек айту, ұрыстыру ... به نرخ روز خور |نان را به نرخ روز ... ... ... |жағдайға ... өз ... ... ... ақша ... ... екі жүзді ... нан ... адам ... | ... آبکش ... آب کشیدن ... ... ... екі ... |екі ... ... ... |چشم شما روشن ... жаңа ... ... ... ... |
|тойына сыйлығы, алыс жолдан |(жақын адамның келуімен ... ... ... сәтті аяқталған |
| ... ... және т.б.) ... بر سر |خاک به سرت ... ... ... ... құм ... (қарғыс, жек |
| ... ... ... باریک ... من از موی ... است ... (сөзбе-сөз аудармасы: жіңішке |мен кедеймін (сөзбе-сөз аудармасы: |
|мойынды) ... ... ... да ... ... ... ... күрделі есімді құрылымдар ауыспалы мағынанада
да қолданылады:
|жарамсақ, өсекші ... |آتش بیار ... ... көше ... от | ... адам) | ... ... ... ... به تنور ... بیار ... пешіне ағаш апаратын | ... | ... ... ... |نان به نرخ روز خور ... курсына бақылай отырып нан | ... ... | ... ... аудармасы: “иа |بله قربان گو ... ” деп ... | ... ... құрылымдардың арасында адамның бейнелі экспрессивті
мінезіне, ... ... ... ... ... ... ... Солардың басым көпшілігі ішкі жан дүниені сақтап жеткізеді.
Осыған байланысты олардың тұрақты сөз тіркестерден еш ... жоқ ... زیر ... ... ... ... су) сыртынан қарағанда жақсы, ал
іштей мейірімсіз, жауыз адам туралы
تو دیگه چی داری ... ... زدی به موش ... و خیال می کنی که من ... ای ... مکار و حیله گر و آب زیر کاه! (غلامحسین ساعدی، حادثه به
خاطر فرزندان).
Сен де деп тұрсың? Момын болып ... мен ... ... ей сен, ... ... су” – зұлым және қу әзәзіл!
مثل اینکه همه آنهای دیگر هم با او همدست بودند و به طور موذی و آب ... از او ... می ... می زدند زیر خنده ... ... سگ ... ... бірге оған қарсы болғандай – қулықпен, ашумен
оған тиісетін, содан кейін күлкінің астында қалдыратын.
Жоғарғы ... ... ... ... бар ... ... сияқты, күрделі есімді құрылымдар да ... екі ... ... ... ... аудармасы: күйе, жанған көмір) жылдам, еті тірі адам
... جوان بودم و اهل شر و شور. چنان آتش پاره ای بودم که اگر جرقه ام ... می گرفت شهری رو زیر و رو می ... ... ... آدم جا ... өте жас ... қызу қанды, еті тірі, мен тура жанған көмірдей
едім, егер де менің шоғым порохқа ... мен ... ... ... айналдырар
едім ...
Осыған орай, біз күрделі есімді құрылымдарды парсы тілі тұрақты сөз
тіркес қорының перифериясына жатқыза аламыз. Олар ... ... ... ... ... ... ... құрылымын беретін тұрақты сөз
тіркестердің барлық белгілеріне ие ... ... олар ... қайта
түсіндірілген, ішкі дүниеге эмоционалды,экспрессивті баға беретін әр түрлі
бірліктер ... ... ... ... бұл ... олардың жоғары
функционалды белсенділігімен , қолдану аясының жиілігін ... алу ... ... ... сөз ... ... ... маңызды ресурсы болып
табылады. Осындай құрылымдар болмаған жағдайда біз ... ... ... ... жүйесі және олардың ассиметриясы жөнінде түсінігімізді ... ... едік [3; ... орайда айта кететін жайт, Иранда басылып шыққан тұрақты сөз ... ... ... ... сөз ... ... ... негізінде жинақталатынын көруімізге болады. Күрделі есімді
құрылымдар мен ... сөз ... ... сөз ... ... ... ... де қолға алмайды. Ирандықтар үшін бұл жерде
құрылымдық шектеу аса міндетті емес. Ең маңыздысы – семантикалық қалыптасу,
балама ой, ... ... ... ... тек қана ... ... қана қоймайды, сонымен бірге тілді жеткізушілерде
жақсы біліп, түсініп, ажырата алады, әрі ... ... сөз ... ... ... ... басып шығарылған сөздіктерде күрделі есімді құрылымдардың
барлығын бірде тұрақты сөз ... ... ... ... сөз ... сөздік мақалаларда орналастырады. Бұл жерде ... ... ... бұл ... жағдай. Ирандықтардың пікірі бойынша
бұл айрықша ұғым, ... да ол ... ... ... ... Осылайша, Мохаммад Моинның алты томдық түсіндірме сөздігінде نشست
و ... ... ... ... ... құрылымыنشست сөздік мақаласында
сөз тіркес ретінде берілген [13; 5том].
Ауқымды нақты материалдармен жұмыс ... ... ... бізді түрлі тілдерде сөздер мен сөз тіркестерінің айырмашылығы
түрлі ... ... анық ... В.Н. ...... ... критериилері тілдің түріне бағыныштылығы нысанына байланысты
өзгереді ” - ... екен [8; 56 ]. А.В. ... ... сөз ... әрі сөз ... әрі ... сөз болатын және бірге де, бөлек
те, дефис арқылы да жазылатын екі зат есімнен ... ... ... ... қарағанда, қазіргі ағылшын тілі үшін тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... ... қиындыққа әкеліп
соқтырады, яғни ағылшын тіліндегі тұрақты сөз тіркестердің аналитикалық
сипатының арқасында тұрақты сөз ... ... ... ... ... [8;57].
Парсы тұрақты сөз тіркесін зерттеуші Мансур Шаки (басқа да ... мен ... сөз ... ... авторлары сияқты)
субстантивті тұрақты сөз тіркестер мен күрделі есімді құрылымдарды ескере
бермейді де, бір ... ... ... ... өтеді:
|یار غار |چم وخم |پاچه ... |بزن و بکوب ... ر ... ... ... ... сөз ... бірліктері:
|қарама-қайшы заттар (сөзбе-сөз |آسمان ر ... ... ... мен жіп ) | ... дос ... ... ... غار ... ) | ... ... ... ... құрылымдар:
|той, ән мен салтанат |بزن و بکوب ... ... ... ... ... ... ... |چم وخم ... тіл білімінде қолданылып жүрген сөз теориясына сәйкес, соның
ішінде иранистика саласында сөз өзгермейтін қасиетке ие ... ... және ... ... ... ... болмайды. Дәлірек айтсақ,
күрделі сөздер жеке сипатты сөз тіркестеріне қарағанда толық сипатты болады
екен.
Сөздіктерде бір лексикалық бірлік ретінде ... ... ... ... ... құрылымдардың мысалын қарастырсақ:
|сөздер ортасында жалғауы|خاک بر سر |لچک بر سر ... ... به دوش |یخ در بهشت ... ... ... |چم و خم ... و زمان ... | | ... ... ... мен ... |نقش ... بر آب ... | ... ... ... мен ... به تنور ... بیار ... |نان به نرخ روز خور ... , ... ... есімді құрылымдарда жалғау мен шылау ... ... ... көруімізге болады. Оған мысал ретінде
نقش (نقشی) بر آب (сәтсіздікке бейім) күрделі есімді құрылымын алуға болады.
Жоғарыда етістікті ... сөз ... мен ... ... ... есімді құрылымдар - деривацияның мысалдары келтірілген.
Осылайша, парсы тілінде барлық аналитикалық тілдерге тән тұрақты ... ... ... ... ... ... ... неміс, француз тілдеріндегі шектеулі өзгеріс саласын әйгілі
фразеологтар: А.В. ... И.И. ... А.Г. ... және тағы ... ... ... “Бұл құрылымдар - тілдердегі ... ... ... ... ... отырудың негізгі көзі болып табылатын ескере
отырып, ... сөз ... ... ... ... берудің ғылыми түрде
ақталғандығын айтқан басқа да зерттеушілермен (А.В. ... И.И. ... ... ” [8; ... ... ... ... құрылымдар адъективті және адвербалды
тұрақты сөз тіркестерде кездеседі.
Сонымен, ... ... ... ... сөз ... жүйесінің өзіне тән,
ерекшелігі, тәнділігінің көрінісі ретінде экспрессивті бейнелі сөздер ашық
мысал бола алады. Бұл ... ... ... сөз тіркес сөздігінде жеке
сөздік мақалалары болып беріледі. Себебі оларға тұрақты сөз тіркестің бір
белгісі – ... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркес бірліктері онша көп емес.
Олар көбінесе адамға қарағанда, заттар мен құбылыстарға қолданылады.
|өте қажетті, маңызды (сөзбе-сөз |از نان شب واجب تر ... ... ... ... ... ... ... | ... ... түрмен иеленген зат |از شیر مادر حلال تر ... ... ... ана | ... де ... | ... сөз ... ... |صد تا یک قاز (غاز) ... бос, ... ... | ... - көне тиын] | ... ... |خشک و خالی ... ... محبت خشک و خالی هم ... (اسماعیل فصیح، دل کور).
Олардың бір-біріне деген ешқандайда сүйіспеншілігі жоқ.
از یک جانب هکه صحبت از اشتیاق و آرزوی و سال ابدی بود و از جانب ... ... راست نما و ... خشک و ... ... جمال زاده، عقد
تمهیدی).
Бұл әңгімелер, бір жағынан өзінің ... ... ... ... екінші жағынан шындық ретінде көрсеткісі келген жалған сөзі еді...
|көпті көрген, ... от пен |سرد و گرم ... ... ... ... ... ... | ... суық пен ... ... | ... | ... егер ... ... бейнелі күрделі есімді құрылымдарды
қосатын болса, толық бір мағына шығады.
Адамға қатысты адъективті күрделі есімді ... жағы ... кең ... (сөзбе-сөз |دست و دل باز ... қолы мен ... ашық ) | ... و دلش باز است ... | ... сөз ... бірлігінен шыққан| ... | ... شکری رفیق باز و ... و دست و دل باز و لوطی ... (صادق چوبک،
کفترباز).
Шокри жомарт, кең пейілді, ашық бала болатын...
|қонақжай (сөзбе-сөз аудармасы: үйдің|در خانه باز ... ашық ) | ... ... адал ... ... و دل پاک ... мен ... таза ) | ... өз ... ... ... قرص ... аудармасы: мықты аяғы | ... ... ... бар) | ... ... кіші ... |سر به زیر ... ... ... | ... | ... ... ... |تو دل برو ... ... ... | ... ... ... әйелдер | ... | ... دختر تو دل برو و ... است، ممکن نیست کسی او را به بیند ... او نشود.
Фариде – сүйкімді, ғажайып қыз, оны сүймеу мүмкін ... همه جوان و تو دل برو و طناز ... (علی محمد ... شوهر ... Хома жас, сүйкімді және тартымды болатын...
Жағымсыз жағы тұрғысынан
|сараң, пайдакүнем, қызғаншақ |چشم و دل ... ... ... аш көзді, | ... | ... ... ... |تنگ چشم ... қысық көзді) | ... ... асын ... |نمک ... ... ... нан мен ... | ... | ... ... ... (сөзбе-сөз |بی پدر و مادر ... ... | ... با آدم حق و حساب دان سر و کار داری نه با آدم بی پدر و مادر ... ... جمال ... ... сен қиянатшыл және қайырымсыз емес, тәртіпті адаммен ... ... بی پدر و مادر آقای حسنی را خیس و ... کرده بود ... ... жауған жаңбыр Хасани ағайды түгелімен су қылған еді.
|оңбаған, арам, сұмпайы (сөзбе-сөз |از خدا بی خبر ... ... ... | ... ما ... و رفقا و سرما و برف از خدا بی خبر ... جمال ... خاله ... осылайша біз достарымызбен суық пен аязда қалып қойдық.
|еш ойсыз, абайсыз (сөзбе-сөз ... کار ... ... ... ”) | ... به ... تصدیق می کنم که وی آدم بی فکر و ندانم کاری است
(فرهنگ معین، جلد ... ... бұл ... ... еш ... ... айта аламын.
|білгір емес, тәжірибесіз (сөзбе-сөз |چشم و گوش بسته ... қөз бен ... ... | ... اصلا یادش رفته بود که من پنج سال تمام در ... آزاد بوده ام ... هم خیال می کرد که من دختر ۱۷ ساله چشم و گوش بسته ای هستم ... ... ... ... бес жыл бойы ... ... мүлдем ұмытып кететін.
Оның жадында мен әлі сол баяғы он жеті ... ... қыз ... әлсіз (сөзбе-сөз |بی دست و پا ... ... | ... ما از ... ... به ما به چشم بچه های بی دست و پای شهری نگاه ... ... شادی و غرور ... ( ... ... سفر به بیست و دو سالگی).
... бізге қалалық қолапайсыздарға секілді қарамағандарын түсініп, біз
өте қатты қуанып, мақтанып қалдық.
|1) салақ, алаңғасар |سر به هوا ... бос, ... ... ... т.б.| ... | ... از این ... ... و سر به هوا ... ... دولت آبادی، کلیدر، جلد
۴).
Бұған дейін сен мұндай салақ болмағансың.
|Ол бос және мазмұнсыз жауаптар |او ... سر به هوا می داد. ... | ... ... мен ... ... ... күрделі есімді
құрылымдар:
|мінсіз,мүлтіксіз, тәртіпке ... و رفته ... ... ... | ... ... | ... ... شسته و رفته و بی درد سر می ... ... (حسین شهیدزاده،
کاروبار خودمان).
...бұл келісім шарттың еш әуресіз жасалынып, мүлтіксіз болуын
қалаймын...
|мызғымайтын, ... ... |پا بر جا ... موزه حافطه من میرزا خطاط یکی از مجسمه های پا بر حاست...
(محمدعلی
جمال زاده، ... ... ... ... Мирза Хаттат ең берік гратнитті ескерткіштердің
бірі еді...
دختران و بیوگان سیاه می ... ... و ... ... ... این ... هنوز هم پا بر جاست ... پرویزی، شیر محمد).
Қыздар мен жесір әйелдер қара, ал ... ... мен ... ... киім ... Бұл ... ... өзгермеген, әлі күнге дейін
қолданыста.
... من خودم هم هنوز شاگردم ... مقر و مسکن پا بر جایی هم ... جمال ... سر و ته یک کرباس، جلد ۱).
Мен өзім әлі оқушымын, сонымен қатар тұрақты үйім жоқ.
|дөрекі, әдепсіз (сөзбе-сөз |آب ... ... ... сөз ... | ... از پشت سنگر ... و از لابلای برج و باروی ویران دندانهای سیاه و
کرم خورده اش شلیک فحش و ناسزا بود ... و آن هم ... چه ... آب ... ... ... جمال ... سر و ته یک ... جلد ۲).
Оның қасарысқан жақтарынан, шіріген қара ... ... ... дөрекі ... дыбыс шықты
خودم هم نمی توانستم درک کنم که به فارسی آب نکشیده اش خندیده بودم ... ... تیز کرده اش را ... کرده بودم (جلال آل احمد، الگمارک و المکوس).
Не үшін күліп отырғанымды өзім түсінбедім, оның дөрекі парсы тіліне
ме, әлде оның ... ... ... ... |پیش پا ... ... ... افراط و تفریط در چیزهای ساده و پیش پا افتاده هم دیده می ... ... ... و ... ... шек ең қарапайым заттарда кездеседі.
... این مسئله خیلی پیش پا افتاده است و ... فکر نیست ... ... ... ... сұрақ, мұнда ештенені ойлау керек емес.
... خاک بر سر این دخترهای بی کمال که تاره وقتی می ... چهره کنند ... سه نفر شاعر ... پیش پا ... سخن به میان می ... (محمدعلی جمال
زاده، عقد تمهیدی).
...өздерін көрсеткісі келіп, дәл сол мезетте екі-үш француз ақындары
туралы сөз бастайтын шала ... ... ... құм құйылсын.
Сонымен кейбір адъективті күрделі есімді құрылымдар тұлғаға ғана ... ... ... ... ... ... ... де қатысты екенін
байқадық.
Адъективті идиома және экспрессивті бейнелі күрделі есімді құрылымдар
үшін толық семантикалық ... тән. Бұл ... ... метафоралық
қайта өзгерту болып табылады.
Парсы тіліндегі адъективті салыстырулардың саны онша көп ... да ол ... ... ... Мұның өзі парсы тілін,
адъективті ... ... ... ... және ... ... даралап,
ерекшелеп тұр. Адамдардың қасиеті мен ... ... ... ... ... Олардың нақты және қияли түрде
көрсетілетін қасиеттері адамға ... ... [3; ... ... шапшаң, ұшқыр желаяқ 2. |مثل آهو ... ... ... ... ... | ... ... дәрменсіз (сөзбе-сөз |مثل بره ... ... | ... ... ... ... |مثل ... ... ... | ... ... ... ... |مثل الاغ ... есектей) | ... ... өр ... |مثل پلنگ ... ... | |
| ... ... аудармасы: |مثل گربه ... | ... ... мен ... ... ... адъективті
салыстырулар:
|дәмсіз, татымсыз (сөзбе-сөз |مثل آب حوض ... ... ... | ... (сөзбе-сөз аудармасы: эбен |مثل آبنوس ... | ... ... ... ... |مثل اشک چشم ... ... | ... ... ... ... |مثل حباب روی آب ... ... ... | ... көпіршіктей) | ... ... ... |مثل پشکل ... ... | ... ... ... иненің |مثل سوراخ سوزن ... | ... ... адамға да, абстрактті ұғымдарға да қатысты
болады:
|1) ашық, әдемі 2) ... ... |مثل ... ... ... күндей) | ... دختر صورت ... دارد مثل ... به ... می گوید تو ... ... қыз ... әдемі еді, күнге: “сен аспанға шықпа, мен шығам ” ... بودن این امر مثل ... ... است ... ... امینی).
Бұның өтірік екені айдан анық.
کار ما بیابانی ها ... مثل ... روشن است. ... را نمی ... قایم
کنیم. جز بیابان جایی را نداریم (محمود دولت آبادی، کلیدر، جلد ۴).
Біздің, көшпенділердің жұмысымыз, бәр ... ... ... ... ешқайда тығыла алмаймыз.
Кейде салыстырулар қатар адъективті және субстантивті болуы мүмкін:
|1) дөрекі, тұрпайы, қатқылданған ... سنگ پا ... ... ... аудармасы: | ... ... | ... ... және ... ... ... тез, епті, шапшаң 2) тез, еппен |مثل فرفره ... ... ... ) | ... ... сөз ... ... тұрақты сөз тіркестер тән
емес. Қазіргі парсы тілінің адвербиалды тұрақты сөз тіркес ... ... ... ... ... жағы тұрғысынан адвербиалды тұрақты сөз тіркес бірліктері
қатыстық және пысықтауыштық деп бөлінеді.
Қатыстық адвербиалды тұрақты сөз тіркес бірліктері қимыл ... ... ... мен ... ... [3; ... ашықтан-ашық, тура |خالی از همه چیز ... این ... را خالی از همه چیز ... که تو این ... آدم بدی شده
ای (فرهنگ امیرقلی امینی).
Турасын айтайын, сен соңғы кездері жаман адам болып кеттің.
|зауықсыз, жақтырмай, ықылассыз |از سر سیری ... که اهل این کار ... از سر سیری حرف می ... бұл ... бармайтын секілді, себебі ол туралы ықылассыз айтады.
|даярлықпен, ықыласпен |از بن ... ... از بن ... و با کمال رضا و رغبت شروع به این کار ... бұл ... бар ... ... кірісті.
|толық, нақтылай, ашық |با آب و تاب ... چون علو سیاه را ... رمز سیاه شدنش را با آب و تاب بیان می ... پرویزی، تخم حرام).
... “қара Алиді” көргеннен кейін, олар оның қара ... шығу ... ... ... айта бастайтын.
|қысқа да анық ... و مفید ... ... و به جای این ... دزدیده ... مختصر و مفید و راسته حسینی
بگویید که جوان احمق، بلقیس اعتنتی سگ هم به تو ... و ... کنید ... ... د ا ... ... көзқарастың орнына... маған қысқа да анық: “ана
Бэльгэйс саған мүлдем көңіл аудармайды” деп, мені сонымен жұбатыңдаршы.
|бәрін ... ... ... |از سیر تا پیاز ... کوچک که به خانه آمد همه را از سیز تا پیاز ... ... ... ... دو ... келген кішкене інісі, оған бәрін басынан аяғына дейін айтып
берді.
|шексіз, ... ... |به قیمت خون پدر خود ... аудармасы: әкесінің | ... ... ) | ... زرگر همیشه بهای زیور آلات ساخت خودش را به قیمت خون پدرش می گوید
(فرهنگ امیرقلی امینی).
Өз ісін білетін бұл ... ... ... ... ... сатады.
|тегін, арзанға (сөзбе-сөз аудармасы:|به قیمت آب جوی ... ... ... | ... ... از بس ... شده به قیمت آب جوی رسیده است (فرهنگ امیرقلی
امینی).
Жапон ... ... ... ... ... қалды.
|азғана, көп емес (сөзбе-сөз |سر ... ... ... ... ... ) | ... در ... مأموریت خود سر سوزنی مسامحه روا ندارد... (محمدعلی جمال
زاده، دو آتشه).
... ол міндетін атқару кезінде титтей де немқұрайлылық ... үш ... ... сөз тіркестердің ... ... ... ... ... адвербиалды тұрақты сөз тіркес бірліктерінің ... әр ... ... ... ... ... ... араласқан
түрі жиі кездеседі. Яғни, сөйлемді және изафетті, сөйлемді және ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Пысықтауыштық адвербиалды тұрақты сөз тіркес бірліктері іс-әрекеттің
сыртқы сипатын айқындайды.
Іс әрекеттің орындалу кезіндегі жағдайлар
|қайткен күнде де, ... ... |از زیر سنگ هم شده ... да ... ... | ... ... ... да) | ... می ... از زیر سنگ شده این دو نفر را همین ... پیدا کنی و این
پاکتها را به دستشان بدهی (محمدعلی جمال ... د ا ... ... күнде де бүгін кешке осы екі ... ... ... ... ... ... ... бар амалдармен |با کفش و کلاه هم ... ... аяқ киім және | ... ... | ... کفش و کلاه هم نمی توان او را از این خانه ... کرد ... امیرقلی
امینی).
Оны бұл үйден ешбір күшпен шығару мүмкін емес.
|міндетті түрде, қалайда ... برو بر گرد ... ... ... که به هر نحوی شده به ... ... بدهد که بدون ... همین دو روزه ... خود را به او خواهم رسانید (محمدعلی جمال زاده، د ا
رالمجانین).
Мен оны ... де ... ... ... ... ... ... жеткізуді өтіндім.
Мезгіл пысықтауыш
Уақыт мезгілін білдіретін мезгіл пысықтауыш:
|кешке қарай (сөзбе-сөз аудармасы: |تنگ کلاغ پر ... ұшар ... | ... ... ... ... از شهر بیرون می رفت و عصر و کلاغ پران بر می گشت
(محمدعلی جمال ... سر و ته یک ... جلد ... ... ... ... ол қаладан шығып, кешке үйге қайтатын.
Іс-әрекеттің, үрдістің, құбылыстың іске асу өнімділігін білдіретін
мезгіл ... ... ... ашып ... |در یک چشم بهم زدن ... тыс ... білдіретін мезгіл пысықтауыш:
|мәңгі-бақи, мәңгі (сөзбе-сөз |تا خدا خدایی می کند ... ... ... | ... | ... ... این دنیا ... جز ... تا خدا خدایی می کند در خهنم بسوزد چاره
و گزیری نخواهد داشت (محمد حجازی، زن فرشته است...).
...осы өмірде ... ... ... ... ... ... ... еш шарасы
жоқ.
(бұл адвербиалды тұрақты сөз тіркес бірлігі өзінің ... ... ... ... сөйлем болып табылады.)
Іс-әрекеттің, үрдістің, құбылыстың уақытша ... ... ... кей ... ... ... |گاه ... // گاه و گداری ... تو چه ... گاه ... هم دمی به خمره می ... ... ішімдік ішкенімді жасырмаймын.
Адвербиалды күрделі есімді құрылымдар тұрақты сөз тіркес бірлік сөз
тіркестері секілді, қатыстық және пысықтауыштық бола тұра ... ... ... ... ... ашықтан-ашық (сөзбе-сөз |پوست کنده ... ... ... ... | ... ... تمام مطالب را صاف و پوست کنده به شما میگم برای اینه ... ... ... ... ... حاجی ... мен сізге бәрін тура айтсам, ол сіздің саналы түрде әрекет
етуіңізді сұрағаным болып табылады.
|ескертусіз, кенеттен, ... ... ... پدرش سرزده به سراغش آمد (محمدعلی جمال زاده، خانه بدوش).
Бір күні оның әкесі еш ескертусіз келді.
|тез, шоқырақтап, құйындатып ... نعل // چهار نعله ... ... төрт ... | ... چهار نعله گورت را گم کن ... ... جمال ... باج سبیل).
Қане тез жоғал осы жерден!...
|үңіле, қадала, қырағы (сөзбе-сөз ... چشمی ... төрт ... | ... آقا لطف الله ... دو چشم داشت و دو چشم دیگر هم قرض کرده بود و ... سرگرم تماشا بود... (محمدعلی جمال زاده، سر و ته یک کرباس، جلد ... ... ... ... үңіле қарады.
Іс-әрекеттің, үрдістің, құбылыстың шамасы мен дәрежесі
|сәл, азғана, әрең |یک هوا ... و علی ... هم ... فقط او یک هوا از من ... ... екеуіміздің бойымыз бірдей-ақ, ол аздап менен ұзынырақ.
|барлығын, толық, түгелдей [دانک |شش دانگ ... ... ... | ... دانگ ... پیش شمسی و ... ... بود ... چوبک، پیراهن زرشکی).
... оның барлық ойы Шамси мен қызыл күрең көйлегінде болды.
Кейде адвербиалды күрделі есімді құрылымдар бір ... ... ... ... ... бола ... ... анық, тұспалдаусыз 2) |راستا حسینی ... ... ... | ... ... ... 2) ... |زیر جلکی ... | ... ... ... ... көп ... тек ... ғана
мысалдар келтіруге болады:
|жеңіл, қарапайым (сөзбе-сөз |مثل آب ... ... су ... | ... ... тез, ... бір |مثل برق ... (сөзбе-сөз аудармасы: | ... | ... ... ... ... تیر شهاب ... ... ... | ... ... сөз ... бірлігі контекстте көбінесе қимыл
амалының функциясын атқарады:
تفنگ به دوش ... با چهره های ... زده های و هوی کنان به چهره نعل ... ... ... ... جمال ... خانه بدوش).
Күнге күйген, иығында мылтықтары бар ... олар ... ... ... шауып бара жатты.
мезгіл пысықтауыш:
... بشکه را آرام کشیدیم جلو و گذاشتیم روی زمین و در یه چشم بهم زدن ... دور و بر ما رو ... ... ... ... біз ақырын ғана бөшкені әкеліп, жерге қойдық; осы қас қағым ... топ адам ... ... ... мен дәреже пысықтауыш:
... بر من ... نعنت اگر سر مویی از آن تخلف ... ... جمال ... ... ته یک کرباس، جلد ۲).
... қарғыс атсын мені ... егер де мен ... бір ... ... ... тұрақты сөз тіркестердің жалпы мәселелері бұл ... ... ... ... ... шешімін тапты деп айту қиын.
Басқаша ... сан ... ... сөз тіркес бірліктерін дербес зерттеу
обьектісі ... ... ... ... ... ... материалы дәрежесінде ғана қолданылып келді. Тек соңғы ... ... ... осы ... ... туа ... Тұрақты сөз
тіркестер – тіліміздің бөлінбес бір бөлшегі. Өзінің көнелену жағынан ... ... ... ... да, ... жағынан да оларға тән
ерекшеліктер бар.
Егер орыс, ағылшын, француз, ... ... ... да ... ... ... зерттеу еңбектері арқлы зерттелген болса,
парсы тілі фразеологиясы жеткілікті түрде зерттелмеген. Парсы ... ... ... және ... жалпы түрде топтастырылған.
Мен осы зерттеу жұмысы барысында парсы тілі фразеологиясының бірқатар
мәселелерін зерттеуге тырыстым.
Бұл ... ... сөз ... зерттеудің ерекше күрделілігін,
кешенділігін, фразеологияның дамуына қатысып ... ... ... ... ... ... түрлерінің араласып
кетуі жағдайын растайды.
Парсы тіліндегі етістікті тұрақты сөз ... ... ... ... ... анықтадым. Бұл моделдеу тұрақты
сөз тіркестердің семантикасы мен ... ... ... ... ... жүзеге асады. Сонымен қоса, ... жеке ... атап ... ... сөз ... бірліктеріне, яғни етістікті, ... ... ... компаративті, адъективті,
адвербиалды тұрақты сөз тіркес бірліктеріне ... ... Осы ... ... ... ... прозасынан көптеген мысалдар жинақталды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кітаптар мен монографиялар:
1. ... А.А. ... ... ... / Под ... Лилич. СПб., 1996.
2. Виноградов В.В. Основные ... ... ... ... ... // ... ... Лексикология и
лексикография. М., 1977.
3. Голева Г.С. ... ... ... ... ... ... 2006 – 224 б.
4. Веретенников А.А. ... ... ... ... ... ... Голева Г.С. Персидская фразеология (лингвокультурологический аспект) //
Вопросы языкознания 1997.№ 5.
6. Рубинчик Ю.А. Грамматика современного персидского литературного ... ... ... Ю.А. ... ... ... ... М., 1981.
8. Телия В.Н. Русская ... ... ... ... ... М.: ... русской культуры, 1996.
9. Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. М., 1996.
Парсы тіліндегі әдебиеттер:
علی اکبر دهخدا، امثال و حکم، جلد اول و دوم، ... ... ... اکبر ... چرند و ... ... ۱۳۴۳ .11
امیرقلی امینی، داستانهای امثال، چاپ دوم، اصفهان۱۳۳۳ .12
محمد معین، فرهنگ فارسی (متوسط)، جلد۴ -۱، تهران ... ... ... جمال ... ... لغات عامیانه، تهران ١٣٤١ .14
Сөздіктер:
15. Персидско-русский словарь. Под ред. Ю.А.Рубинчика. М., 1985.1-2т.
16. Русско-персидский словарь. Под ред. Г.А. ... М., ... ... سخن. به سرپرستی دکتر حسن انوری، تهران: سخن، ١٣٨٢ .17

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қабыса және меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері49 бет
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Газет мақалалары тақырыптарының синтаксистік құрылымы35 бет
Етістік туралы түсінік4 бет
Күрделі сөздер классификациясы4 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Сын есімнің семантикалық мағынасы11 бет
Сөз тіркесінің зерттелуі7 бет
Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы32 бет
Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь