Қырғыз халқының Манас жыры (қазақ әдебиетінде зерттелуі)

Мазмұны

І Кіріспе
1) «Манас» жыры туралы мағлұмат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.5

2. Негізгі бөлім
2.1) «Манас» жырының әлемдік және түркілік деңгейде зерттелуі ... ... ... ..6.25
2.2) «Манас» жыры.батырлық символы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26.40
2.3) «Семетей» жыры . ата мекен туралы лирикалық жыр ... ... ... ... ... ... .41.55
2.4) «Сейтек» жыры . заман тынысына қарай ерекшеленген жыр ... ... ... ..56.67

ІІІ Қорытынды
1) Бағзыдан жеткен . баба жыр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68.69

ІV Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70.71
І Кіріспе
Орта Азия мен қырғыз халықтарының аса бай эпостық мұрасының ішінде өзінің көлемімен де, көркемдігімен де, тарихи дерегімен де ерекше тұлғаланып тұратын жырдың бірі – «Манас». Қырғыз халқы өмірінің ғасырлар бойындағы елеулі оқиғаларының көркемдік шежіресі, дәуірлер ақиқатының жаңғырығы тәрізді эпопея – «Манастың» бүтін бітімін де, жеке бөлшектерінде сөз ету, зерттеу таразысына салу ғалымдар үшін аса қастерлі көркем ескерткіштің қасиетін жан-жақты ашу тарихтың да, мәдениеттің де алуан мәселелерін тануға көмектеседі, бұрынғы өткен бұлдыр заманның сырларын тануға көмектеседі, бұрынғы өткен бұлдыр заманның сырларын ашуға септеседі. «Манас» сынды әлемдік даңққа ие болған бірегей туындыны тексеру ғылымының көп саласын қамтитын білімпаздардың бірлесе күш қосуын қажет етеді. Бұл эпопея әдебиетшіні де, тілшіні де, этнографты да, тарихшыны да, экономисті де, заңгерді де бірдей қызықтырып жүргені осыдан.
Диплом жұмысының өзектілігі –қырғыз халқының «Манас» жыры (Қазақ әдебиетінде зерттелуі). Әлемдік даңққа ие. «Манас» жыры – кең көлемді эпикалық жыр. Қазіргі таңға дейін «Манас» жырын жан-жақты қарастырып, талдадық, зерттедік дей алмаймыз. Әлі де бұл, үлкен эпопея жүйелі түрде зерттеуді қажет етіп өзекті тақырып болып табылады.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Қырғыз халқының«Манас» эпосы – адамзаттық рухани ұлы мұрасының бірі екендігін дәлелдей отырып, оның мәдениет төріндегі орнын айшықтап, эпостық құндылығын жанын салып қорғаған төл ғалымдарымыздың еңбектеріне сүйене отырып, заман тынысына қарай ерекшеленген жыр екендігін көрсету. Алдымызға қойған мақсатымызды орындау үшін төмендегідей міндеттер қойдық:
1. Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1961 жылы Алматыда жарық көрген «Манастың» төрт кітабымен толық танысып, басқа батырлық жырлармен салыстыру.
2. Қазақ әдебиетіндегі Ш.Уәлиханов пен М.Әуезов бастаған зерттеуші ғалымдардың еңбектерін қарастырып, бір-бірімен салыстыру.
3. «Манас» трилогиясында байланысты жинақталған материалдар бойынша таңдаған тақырыбымызға сай диплом жұмысын жазу.
Жұмыстың зерттеу әдістері. Осы алға қойған міндеттерімізді, шешу барысында ғылыми зерттеу әдісін пайдаландық.
1. «Манас» жырына ұқсас басқа батырлық жырларды салыстыра отырып талдау, яғни салыстырмалы талдау әдісі.
2. Осы жасалған талдауымызға байланысты өзімше тұжырым, қорытындылар жасап отыру.
3. «Манас» жырына байланысты деректерден ғылыми-зерттеу еңбектерінен алынған үзінділерді ой тұжырымызды дәлелдеу мақсатында пайдаланып отыру.
Диплом жұмысымыздың ғылыми жаңалығы. Диплом жұмысымызда «Манас» жырының зерттелу тарихында қазақ ғалымдарының қосқан үлесін жүйелі түрде көрсетіп, «Манас» жыры тарауларының заман тынысына қарай ерекшеленген, өзінің көлемімен де, көркемдігімен де, тарихи дерегімен де ерекше тұлғаланып тұратын жыр екендігін ғылым әлеміне таныту. «Манас» жырына көркем әдеби талдау жасап, қазақ әдебиетінде жырдың өзіндік құндылығын көрсеттік. Бұл бұрын соңды аз қарастырылған тақырып.
Диплом жұмыстың объектісі мен материалдары. Жұмыстың негізгі объектісі - «Манас» жыры. «Манас» - ауыз әдебиетінің шеберлері жасаған ұрпақтан-ұрпаққа келе жатқан рухани мұрамыз екендігін дәлелдеу.
«Манас» жырының төрт кітабын, М.Әуезовтің, Ш.Уәлихановтың «Манас» жайлы зерттеулерін қарастырдық. Ал, Р.Бердібаевтың «Манас» және «Қазақтың эпикалық дәстүрі» еңбегіндегі басқа түркі халықтарының эпостарымен салыстырулары назарға алынды. Сонымен қатар, Әбіш Кекілбаевтың, Нариман Мұхамедұлының, Р.Бердібаевтың «Манас» дастанының мың жылдығына арналған мақалаларын, орыс түркітанушы ғалымдары В.М.Жирмунский (Новые материалы о Киргизском эпосе «Манасе»), П.М. Мелиоранский, Ф.Е.Корш, Б.Смирнов, В.В.Радлов, В.Моркын, В.Полоский еңбектерін, оған қосымша Жоғарғы оқу орындарына арналған оқулықтарды пайдаландық.
Жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспе, және төрт тараудан тұрады. Оған қоса пайдаланылған әдебиеттер тізімі, қосымша материалдар бірелген. Әр тараудың соңынан қорытындылар, ал соңғы тараудан негізгі қорытынды беріледі.
Кіріспеде «Манас» жырын зерттеудің қажеттілігі, жұмыстың мақсаты мен міндеті, маңыздылығы, зерттеу әдісі, негізгі материалдары, ғылыми жаңалығы, құрылымы жайлы айтылған.
Негізгі бөлімде «Манас» жырының тарауларына арнайы тоқталып, талдап, ол туралы ғылыми пікірлер мен зерттеулерге сүйеніп, «Манас» трилогиясының әлем әдебиетіне, мәдени өмірімізге қосатын құнды да, қажетті рухани мұра екендігін дәлелдеу. Бұған байланысты материалдарды жан-жақты талдап қарастыра отырып, диплом жұмысымызды мынадай тақырыптарға топтай отырып қарастыруды жөн деп таптық.
1) «Манас» жырының әлемдік және түркілік деңгейде зерттелуі
2) «Манас» жыры - батырлық символы.
3) «Семетей» жыры - ата-мекен туралы лирикалық жыр.
4) «Сейтек» жыры - заман тынысына қарай ерекшеленген жыр.
«Манас» жыры – кез келген классикалық эпос тәрізді көп заманның, түрлі наным, сенімдерінің, талай дәуірдің шындығын өзгеше сыйымды жинақтай алған туындыларының бірі. Сондықтан да «Манас» жыры тек қырғыз халқының еншісіне енгізбей, бүкіл түркі халықтарына ортақ әдеби мұра деуімізге болады. «Манас» жырына ғылыми талдау жасап, қолымыздан келгенше, төл ғалымдарымыздың еңбегін
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. Ақаев Асқар, Қырғыз мемелекеттігі және «Манас» халық эпосы. Астана: Күлтегін 2003.
2. Адамзаттың «Манасы» (Қазақ зерттеушісі ғалымдары «Манас» туралы) Жауап шығ. – Ыбыраев Ш., Рауан, 1995.
3. Алпысбаев Қ., Уәлиханов – фольклортанушы., Алматы: Ғылым, 2001 – 124 б.
4. Қазақ фольклорының поэтикасы / әдебиет және өнер институты; ж./ред.Бердібай Р. Алматы 2001.
5. Манас, Қырғыз халқының батырлық дастаны, 4 кітап, Алматы 1961, 62 ж.
6. Қазақ фольклорының тарихтылығы., Алматы 1993.
7. Ш.Айтматов. Ұстаз туралы сөз. «Біздің Мұхтар», 1976,72 – бет.
8. М.Әуезов, Әдебиет тарихы, қолжазба. Ленинград, 1925, № 185.
9. М.Әуезов, Уақыт және әдебиет. Алматы 62, 191 – бет.
10. Ә.Марғұлан., «Ежелгі жыр, аңыздар», «Жазушы», 1985, 95 – бет.
11. Ә.Марғұлан., Шоқан және «Манас», алматы 71, 36 –бет.
12. Қ.Салғарин., «Алтын тамыр», 1986, 103 – бет.
13. Ш.Уәлиханов «Жоңғар очерктері», 1985 жыл, 137 –бет.
14. С.Мұхтарұлы., Шоқан және өнер., Алматы 85, 197 – бет.
15. Манас, І том, «Щиңжаң ел баспасы», 1984 жыл, 109 – бет.
16. «Қазақ әдебиеті» газеті, 1936 ж, 30 қаңтар.
17. Б.Смирнов. В степях Туркестана, м., 1914, стр 33 – 38.
18. В.М.Жирмунский. новые материалы о Киргизском эпосе «Манас» Изв.АН СССР 1960 № 2, стр 152 – 155.
19. П.М.Мелиоранский. о составе и общем характере киргизских былин. Тургайская газета. 1896 № 68, стр 2 – 4.
20. Ф.Е.Корш. Древнейший народный стих.тур.племен., Записки ВОРАО Т ХІХ.
21. Қазақ Университеті ғылыми кітапханасы, қолжазбалар бөлімі, №31.
22. Архив А.Н.Кыргызстана – ІІІ том, 1952 г. 679 стр.
23. Ә.Молдаханов, Мұхтар Әуезов – Фольклортанушы. Алматы 97, 56 – бет.
24. Сейдін Байзақов, Түбі бір түркілер. Аламты 2000 ж. 27 бет.
25. Литература народов СССР, 2 часть. 407-бет.м., 73.
26. Ә.Кекілбаев «Бағзыдан жеткен баба жыр». 543 -559.
27. Н.И.Веселовский. Отрывок из поэмы Манас: «Смерть Кукотай хана и его поминки». В переводе Ч.Ч.Валиханова. 3ВОХV, вып 1, стр VІІ – ХV.
28. В.В.Бартольт. Киргизы.Фрунзе. 1927, стр 50.
29. Краткая литературная энциклопедия. М., 75. гл.редактор А.А.Сурков.
30. Литература народов СССР, В.А.Шошин. М., «Провещение» 1982.
31. «Жұлдыз» //Р.Бердібаев, «Шоқан Уәлиханов және қырғыз ауыз әдебиеті», 43 -50 б.
        
        Қырғыз халқының «Манас» жыры (қазақ әдебиетінде зерттелуі)
Мазмұны
І Кіріспе
1) ... жыры ... ... ... ... ... әлемдік және түркілік деңгейде ... ... ... ... жыры – ата ... туралы ... ... жыры – ... ... ... ... ... Қорытынды
1) ... ...... ... Азия мен ... халықтарының аса бай эпостық мұрасының ішінде
өзінің көлемімен де, көркемдігімен де, тарихи ... де ... ... ... бірі – ... Қырғыз халқы өмірінің ғасырлар
бойындағы ... ... ... шежіресі, дәуірлер ақиқатының
жаңғырығы ... ...... бүтін бітімін де, жеке бөлшектерінде
сөз ету, зерттеу ... салу ... үшін аса ... ... қасиетін жан-жақты ашу тарихтың да, мәдениеттің де ... ... ... ... ... ... ... сырларын
тануға көмектеседі, бұрынғы өткен бұлдыр заманның сырларын ашуға септеседі.
«Манас» сынды ... ... ие ... ... ... ... ... саласын қамтитын білімпаздардың бірлесе күш қосуын ... ... ... әдебиетшіні де, тілшіні де, этнографты да, тарихшыны да, экономисті
де, заңгерді де бірдей қызықтырып жүргені осыдан.
Диплом ... ... ... халқының «Манас» жыры (Қазақ
әдебиетінде зерттелуі). Әлемдік даңққа ие. «Манас» жыры – кең ... жыр. ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырып,
талдадық, зерттедік дей алмаймыз. Әлі де бұл, ... ... ... ... ... етіп ... ... болып табылады.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Қырғыз халқының«Манас» эпосы – адамзаттық рухани ұлы мұрасының бірі
екендігін ... ... оның ... ... ... ... эпостық
құндылығын жанын салып қорғаған төл ... ... ... ... ... ... ... жыр екендігін көрсету. Алдымызға
қойған мақсатымызды орындау үшін төмендегідей міндеттер қойдық:
1. Қазақтың ... ... ... ... 1961 жылы ... ... ... төрт кітабымен толық танысып, басқа батырлық
жырлармен салыстыру.
2. Қазақ әдебиетіндегі Ш.Уәлиханов пен ... ... ... ... ... бір-бірімен салыстыру.
3. «Манас» трилогиясында байланысты жинақталған ... ... ... сай ... ... ... зерттеу әдістері. Осы алға қойған ... ... ... ... ... пайдаландық.
1. «Манас» жырына ұқсас басқа батырлық жырларды ... ... яғни ... ... ... Осы жасалған талдауымызға байланысты өзімше тұжырым, қорытындылар
жасап отыру.
3. «Манас» жырына байланысты деректерден ғылыми-зерттеу еңбектерінен
алынған үзінділерді ой ... ... ... ... ... жұмысымыздың ғылыми жаңалығы. Диплом жұмысымызда «Манас»
жырының зерттелу тарихында қазақ ғалымдарының ... ... ... ... ... жыры ... ... тынысына қарай ерекшеленген,
өзінің көлемімен де, ... де, ... ... де ерекше
тұлғаланып тұратын жыр ... ... ... ... ... ... әдеби талдау жасап, қазақ әдебиетінде жырдың ... ... Бұл ... ... аз қарастырылған тақырып.
Диплом жұмыстың объектісі мен материалдары. Жұмыстың ... - ... ... «Манас» - ауыз әдебиетінің шеберлері жасаған
ұрпақтан-ұрпаққа келе ... ... ... ... дәлелдеу.
«Манас» жырының төрт кітабын, М.Әуезовтің, Ш.Уәлихановтың «Манас»
жайлы зерттеулерін қарастырдық. Ал, Р.Бердібаевтың «Манас» және ... ... ... ... ... ... ... назарға алынды. Сонымен қатар, Әбіш Кекілбаевтың, Нариман
Мұхамедұлының, ... ... ... мың жылдығына арналған
мақалаларын, орыс түркітанушы ғалымдары В.М.Жирмунский (Новые ... ... ... ... П.М. Мелиоранский, Ф.Е.Корш, Б.Смирнов,
В.В.Радлов, В.Моркын, В.Полоский еңбектерін, оған ... ... ... ... ... пайдаландық.
Жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспе, және төрт тараудан тұрады. Оған
қоса ... ... ... ... ... бірелген. Әр
тараудың соңынан қорытындылар, ал ... ... ... ... «Манас» жырын зерттеудің қажеттілігі, жұмыстың мақсаты мен
міндеті, маңыздылығы, зерттеу әдісі, негізгі материалдары, ғылыми жаңалығы,
құрылымы ... ... ... «Манас» жырының тарауларына арнайы тоқталып, талдап,
ол туралы ғылыми пікірлер мен зерттеулерге сүйеніп, «Манас» трилогиясының
әлем әдебиетіне, ... ... ... ... да, ... ... мұра
екендігін дәлелдеу. Бұған байланысты ... ... ... ... ... жұмысымызды мынадай тақырыптарға топтай отырып
қарастыруды жөн деп таптық.
1) «Манас» жырының ... және ... ... ... ... жыры - ... символы.
3) «Семетей» жыры - ата-мекен туралы ... ... ... жыры - ... тынысына қарай ерекшеленген жыр.
«Манас» жыры – кез келген классикалық эпос тәрізді көп ... ... ... ... дәуірдің шындығын өзгеше сыйымды жинақтай
алған туындыларының бірі. ... да ... жыры тек ... ... ... ... ... халықтарына ортақ әдеби мұра деуімізге
болады. «Манас» жырына ғылыми талдау ... ... ... ... ... бағалап, «Манас» жырын ... өз ... ... ... ... ... ... жырының әлемдік және түркілік деңгейде зерттелуі.
Қырғыз халқының ... ...... рухани ұлы мұрасының бірі.
Осынау ғажайып мұраны зерттеу ісіне қазақ ... да ... үлес ... - ... жүйенің озбыр саясаты тұсында «Манас» эпосының тағдыры
талқыға да түскені белгілі. Елдік намыс сарапқа ... ... ... ... ... ... ... мәңгі өлмес, мәңгі өшпес рухани
ескерткіші ... ... ... ... ... ... дәлелдеп, жанын салып қорғап ... ... Ол ... Ш.
Айтматовтың: «Мұхтар Әуезовті қырғыздар аса зор құрметпен өзіміздің туған
перзентіміз деп таниды. Біз Әуезовтің көзі тірісінде ... ... ... ... ... ... ... қалтқысыз құрметі Мұхтар Әуезов -
«Манас» ... ... ... және зерттеушісі, немесе ... досы және ... ... ғана ... ... ... ... қос ішегі секілді өз ара жақын және ... ... біз ... ... біз кешкен тұрмыс-тіршілік әрқашан
біртұтас: өткенде де бірдей еді, қазіргісі де бірдей[1] - деген ... ... жылы ... ... ... зор ... ... өзіндік себебі де бар. 1952 жылы 14 шілде күні Бішкек (бұрынғы Фрунзе)
қаласында «Манас» эпосын ... ... ... ... ... ... ... талқығы түскен осы жиын қырғыз халқының жүрегіне
үміт пен күдік ұялатты. Өйтпегенде ше: ... жыл ... ... ақыл
ойымен астасқан эпостан айырылу – аспандағы күні қараңғы тарқанмен бірдей
еді. Елдік намыс пен білім сарапқа ... ... жан ... ... ... қырғыз халқы қалай ұмытсын. Пікіріміз дәлелді болу ... ... ... көрейік: А.Джакишев сол ... ... ... ... ... ... из ... выступлений было
выступление тов.Ауэзова, лауреата Государственной премии. Академик Ауэзов,
в отличие от других наших ... ... по ... пути. Если которые
наши товарищи выступая ... из ... или ... ... ... и ... доказать, что «Манас» народен или не
народен, то тов. Ауэзов ... ... ... ... ... ... Он подошел к эпосу в целом в практической части, заключив, что из
эпоса ... ... ... ... ... и ... ряд практических
предложений, с основными практическими предложениями тов. Ауэзова ... ... А.Н ... Сборник стенограмм. ІІІ том, 1952 г.
679 стр) Осы ... ... ... ... ... әр халықтың өзі жасаған, өлмейтін-өшпейтін рухани ескерткіші
бар, ... елі үшін ... ... ... ... ... көзін жеткізген.
Одан кейін академик Ә.Марғұлан да осы мұра туралы жеке еңбектер жазды.
«Манасты» тұңғыш зерттеген Шоқан ... ... ... сөз ... ... туралы басқа да көрнекті қазақ ғалымдары қалам тербеді.
Төскейде малы, төсекте басы қосылған бауырлас қырғыз халқының ... ... ...... ... таулы Азия қыратында ұрпақтан-
ұрпаққа мұра болып жеткен қызықты жыр,қырғыз ... ... ... ... ... рет ... бетіне түсіріп, оны әдеби ... бір ... ... жас ғалым Шоқан Уәлиханов еді. Бірақ Шоқан жазып
алған ... ... ... ... көп ... ... белгісіз болып
жатты. Бұл нұсқаны жарыққа шығаруды ... ... ... ... ... ... еді, ... өкінішке орай, оның сәті түспеді. Өйткені
Шоқан нұсқасы көп заман қою тұман астына батып, ұшты – ... жоқ ... ... ... рет ... дайындаған – Н.И. Веселовский, 1902
жылы 21 ... ... ... ... Шығыс бөлімі мәжілісінде
ғалымдарды Шоқанның «Манас» жырын аударған ... ... ... ... ... ... ... күйзелген болатын «Көкетай ханның
ертегісі» деп аталатын бұл ... ... ... түгел аудармаған және бұл
аударманың өзін Р.Н.Потанин болмағанда табу оңай емес еді. ... ... досы К.К. ... үйінен табылады. «Көкетай ханның асы» деп
аталатын бұл үзінді аудармасын Н.И. Веселовский қысқаша түсініктермен ... ... ... Одан ... ... ... баспадан
бірнеше рет жарияланып, Шығыс, Еуропа ғалымдары «Манас» жырымен ең алғаш
осы арқылы танысты.
«Манас» жырының Шоқан жазып ... ... ... ... ... ... ... белгілі татар ғалымы Хұсаин Фаизхановтың ... ... ... мен ... ... ... Уәлиханов «Манас»
тақырыбына жиырма шақты рет ... ... сөз ... ... ... ... ... Манастанудың алғашқы айрықша бағалы тарауы келіп
шығады. Ғалым «Манас» мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... назар аударған. Сондай-ақ зерттеуші» Ыстықкөлге
1856 жылғы сапар күнделігінде», «Оңтүстік Сібір рулары тарихынан ... ... де бұл ... тарихына, таралу, сақталу жағдайына мән
бере қарайды. ... ... ... ... эволюциясы,
тарихи шындыққа қатысы жөнінде күрделі ойларын тізеді.
Жырдың мазмұндық, тілдік келбетіне терең бойлаған ғалым оның ... ... ... ... атап ... ... ... ол талдауын «бұл
поэманың негізгі тақырыбы – ноғайлы елінің мырзасы ... ... ... баян ету. Бұл ... ... өзі де және қазақтар да
ноғайлылармен тату болып, көрші отырған екі ел ... әр ... ... ... ... ... ... деп жалғастырады.
«Манас» сынды ересен көлемді әрі көркем жырдың ұлы ... ... ... ... ... түрлі дәуірлердің «қабаттарын» аңғаруға
көп уақыт керек. ... бір ... өзін ... ... ... ... алмайтын болғаны да белгілі. Ендеше Шоқанның ... ... ... ... орасан зор материалды меңгеріп алуы қайран
қаларлық ... ... ... ... ... ғалым «Манас» жырының
мән-жайына тек бірер сапар кезінде ғана емес, басқа уақыттарда да қызыққан
секілді. Ол ... ғана ... ұқпа ... ... ... де көп ... ... Соның арқасында «Манастың»
бітіміне қатысты аса маңызды проблемалардың ... ... өз ... ... де ... ... ... әрі ескі, әрі жаңа қабаттардың
аралас ... ... ... ... ... ... ... тарихи естелігі
көрініс бергенін ғалым тамаша тұжырымдап береді. «Бұл өзі эпостық ... де, сірә ... ... болу керек... Кейінгі кездерде оған
қосымша өзгерістер енгізілгені айқын көрінеді, бірақ ... де, бұл ... ... ... ... ардақтауына қарағанда оның өзекті желісі
немесе негізі, әрине, қырғыз халқының сүйікті естеліктеріне құрылған».
Эпикалық дәстүрі жағынан қырғыз ... ... ... ... ... ... көп ... бұл шығармаларда осы халықтардың бәріне ортақ
қаһармандар араласып жүретініне Шоқан терең ... ... ... ... ... ортақ желілер мен сарындарды сан ... ... ... ... ... ... бұрын эпос,
аңыз табиғаты туралы салыстырулар жүргізеді.
Шоқанның «Манасқа» берген классикалық анықтамасы жырдың ... ... ... ... ... ... ... есептеледі. Қырғыз эпосы
жөнінде, міне, бір ғасырдан артық ... ... ... ... өз ... ... ... жыр жайында қаншама орнықты
ойлар айтылған. Бірақ «Манасқа» Шоқан жасаған сипаттамадан асырып ... ... ... ... поэзиялық ең басты және жалғыз десе ... ... ... шығармасы Манас туралы дастан екені күмәнсіз.
«Манас» - бір кезеңге және бір адамның – ... ...... ... ... ... ... мен аңыздарының,
география, дін және салт-сана, әдет-ғұрып ... ... ... ... - бүтін бір халықтың шығармасы, соның көп
жылдық шығармашылығының жемісі, дала Илиадасы десе ... ... ... терең, кемел сипаттаманың бір сөзіне ғана түсінік бере кетуге тура
келеді. Ол «Манасты» қырғыздың бірден-бір жыры деген тұжырым. Кейінгі ... ... ... ... да жырлары мәлім болды. Олар да ... ... ... ... ... ... болған шағын уақыт ішінде
ондай жырларды естімеуі әбден мүмкін. Ол кез былай ... ... ... ... ... мамандар болмаса, елдің көбі қырғыздардың «Манастан»
өзге жырларын біле ... ұлы ... ... көп ... ... таса ... отырады.
Жырдың генезисіне қатысты қазақ ғалымының болжамы өзгеше мәнді болып
көрінеді. Ол «Манастың» оқиғалық ... ... ел ... ... қарасөз
әңгіме түрінде айтылып келіп, кейінгі замандарда ғана жырға айналған болуы
мүмкін деп есептейді. ... ... ... ... ... ... ... даму заңдылықтары туралы ең алғашқы ғылыми күрделі ... ... ... ... жеке ... ... ... де көңіл бөлерлік пікір мол. ... ол ... ... – Манастың іс-әрекеттері мен жорықтарының сипатына басымырақ
тоқталады, оның кейбір істеріне сын ... де ... ... ... ... да, түптеп келгенде, ғалымның эпосқа берген ... ... ... жыр ... ... жас кезінен батырлық көрсете
бастағанын, жыл санап емес, күн ... ... ... туындыларға тән
белгі деп қарайды, оның ерлік пен шайқасқа ... ... ... ... әке ... ... келіп, өз дегенін істетіп үйренгенін
атап өтеді.
Ғалым «Манастың» бірнеше өзгешелігіне айрықша ден қояды.
Ең ... оны ... ... ... сөз, ... айшықтары, түйдек-
түйдек сұлу кестелері қызықтырады. Халық мұрасынан ... ... ... ... ... бұл ... құбылыс болып елестейді.
Екіншіден, бұл эпостағы жер атауларының қырғыз шындығына қайшылықсыз
дәл ... мән ... ... ... ... ... дейін жырда
анық көрсетілетініне зерттеуші таң қалады. Мәселен, ол қырғыздың, қазақтың,
қалмақтың, ноғайлының көшіп-қонып ... ... ... ... сай ... ... бағалайды. Мұны да Шоқанның негізгі ғылыми
концепциясына - ауыз әдебиеті шығармаларынан өмір ... ... ... ... ... ... – байланысты деп түсінуіміз
керек.
Ақырында ғалым жырдың ең құнды қасиеті қатарында онда халықтың ... ... ... ... ... ... ... тағдыр, болып өткен оқиғалар ... ... ... ... ... ... өз заңдылығына сәйкес көркемдеп
жинақтайтын эпостың тағы да бір ... ... ... аударады. Ол қандай
аламантасыр, алмағайып қақтығыс, соқтығыстарды да, шапқыншылық ... ... ... және ... ... бір ... тату ... болып
бейнеленіп отыратын. Көрші жатқан, төсекте басы, төскейде малы қосылған,
құдандалы, тарихы да, тағдыры да ... ... пен ... халықтарының
замандар бойындағы ынтымағы мен достығы қиын кездерде ... қол ... даяр ... ... ... да із ... ... айрықша
маңызды құбылыс деп атап өтуді лайық көрген.
«Жоңғария ... ... аса ... ... ... ... талдауларын жалғастыра түседі. Бұл тұста зерттеуші жалпы жыр
жанрының ... ... ... ... және ... ... «Ноғай» деген атау Орта ... ... ... ... ... есімі болғанына анықтық енгізеді. Осылардың
бірінде айтылып ... ... ... ... оңай ... ... ... келтіреді. Бұл еңбегінде Шоқан «Манас» жырының жалғасы
болып табылатын «Семетей» ... да сөз ... оны ... ... ... ... ... жырда берілген мінездемесін орысшаға сөзбе-
сөз аударып таныстырады, оның Қараханның қызы Қаныкейге үйлену тарихын ... Жыр ... ... ... ... ... ... да, зерттеуші эпостың жалпы тұлғасына қарап, батырдың ісі ... ... ... ... оның әлсіздердің қорғаны болғанын,
жауларымен соғысып, Жоңғария жерінде ерлік іздерін ... ... ... ... ... атты ... өз батырының есімінен шыққан
деп сенетінін мәлімдейді.
Бұдан кейін Шоқан «Манас» жырының ең әсем бөліктерінің бірі ... асы» ... ... ... мұны ... ... бірі деп ... Көкетайдың асы кезінде қалмақтардың
астамшылық көрсеткеніне шыдай алмай ... ... ... ең ... ... ... ... мен Қоңысбайдың осындай ұрыс
кезінде өлтірілгені, ақырында жау қолынан Манастың да мерт болғаны жайында
мағлұмат ... ... ... жыр ... ... ... түскен алғашқы қырғыз
сөздері болар» дей келіп, Шоқан осы эпостың ... қиын ... ... ... ... да ... ... ол шығыстанушылар –
ориенталистер үшін жасадым дейді.
Шоқан мен В.В. Радловтан бұрын «Манас» жыры Еуропа әдебиетінде ... ... Оның ... ... ең ... ... ... түсіріп
кеткен ХVІ ғасырдың бас кезінде Ферғанада жасаған ... ... ... ... жазғандары Орта Азия халықтарының әдебиетіне
кеңінен тарамай, сол ... ... ... ... ... ... ... жырын бірінші рет қағаз бетіне түсіріп, оның ... ... ... кеткен кісі. Бірақ Сейфуддин дәуірінен ХІХ ғасырдың
ортасына дейін, көп ... өтіп (3,5 ... ... жыры ... бүтіндей белгісіз болып келген. Бұл жырды бірінші жарыққа
шығарып, оны ғылымның ... ...... одан ... бар өмірін түркі
тілдес ... ... мен ... ... ... жойқын еңбек
қалдырған қадірлі ғалым академик В.В. Радлов. «Манас» жырын зерттеуші
ғалымдар бір ... бойы екі ... ... ... ... еңбектеріне
сүйеніп келді, әлі де сүйенбекші.
Қырғыз тілінің ерекшелігіне қатты көңіл қойып, ... зор мән ... ... бірі ... ... ... ... Паве де Куртеиль. Бұл кісі «Манас» жырының мазмұнына тоқтай
келіп, ең алдымен онда ислам дінінің әсері мен ескі ... ... ... қосылып бірге жүргенін айтады. Паве де ... ... ... ... тән ... ... ... байланысты тұлпар атты, сұңқар құсты, жүйрік тазыны
қадірлеу. Бұл үшеуі де алып ... ... ... өлгенде оның ақ-құла тұлпары,
ақ сұңқары, құмай тазысы иесін кісіден артық жоқтайды, - ... ... ... көзқарастары Кембридж университетінің профессорлары
Чэдивктерге де өзінің әсерін тигізген. ... ... да ... ... ... ... ... суреті. Онда егіншіліктің өнершілдіктің
сілемі бүтіндей жоқ.
«Манас» жырын зерттеуге В.М.Жирмунский, Н.Богданов секілді ... ат ... ... В.М. ... ... ... (1974) деп ... монографиясына енген «Манас» туралы тарау өзінің
талдау тереңдігімен ерекшеленеді.
Қазақ пен қырғыз ... ... ... ... ... оның ... ашуға тырысқан кісінің бірі П.М. Мелиоранский[4] «Манас» ... оның ... ... ... көз ... ғалым Ф.Е. Корш[5]
«Манас» жырынан бір үзіндіні «Нарынқол» төңірегін мекендейтін ... ... ... ... ... ... оны ... баласы Семетеймен
қоштасқаны» деген атпен Мадияр журналында бастырып шығырады. Бұл ... ... сөз ... ... «Манас» жырымен бірталай жақсы
танысқаны ... Сол ... ... ... ... ... ... 20
мың жол. «Семетей» мен «Сейтек» 30 мың жол. Бірақ қайталау өте көп деп
жазады. ... ... ... ... жаңа, дұрыс ойлар айтқан. ... ... ... көп ... ... ... айтуы арқылы халық
ортасында даңқты болуын сөз етеді.
«Манас» - шын мағынасында халықтың ерлік жыры. Бірақ ... ... ... ... ... шығарады.
Қазақ пен қырғыз халқының әдебиет мұраларын, оның ішінде «Манас» жырын
жинауға бірталай үлес қосқан татар ... ... ... ... ... жинаушылар қатарында Бахтияр Абдул – Уахабты ... ... ... бұл кісі ... пен қырғыз халқын кең аралап, олардың айтуынан көптеген
қызықты ертегі, жыр, тақпақ, нақыл ... ... ... Бахтиярдың
жазғандарынан «Манас» жырын зерттеуге көмекші болғандары «насихат», ... ... ... Бұл ... жырлар Көкетай мен Манастың өсиет
сөздерімен тығыз ... ... ... ... ... төңкерістен бұрын «Манас» жырын ... ... ... ... ... ... Ол ... жыл бойы ауруды,
шаршауды керек қылмай, «Манас» жырының толық түрін жазып алуды өзіне ... ... он үш мың ... ... тізеді.
Төңкерістен кейін (1922) Қаюм өзі жиған байтақ қазыналарын баспадан
шығаруды ... ... ... ... ... ... ұсыныс
жасайды, жиған халық әдебиет мұралары туралы «Жетісу» ... ... ашық ... ... ... ... ... осымен біткен болу
керек.
Өйткені әдебиет жүзінде оның жиған «Манас» жыры жиырмасыншы жылдары
баспадан шыққаны бізге бүтіндей ... жылы ... ... бір ... ... бір үзіндіні Пішпек
уезінен география қоғамының Алатау қырғыздарын зерттеуге шығарған арнаулы
экспедициясының ғылыми қызметкері ... ... ... Ол ... ... ... оның ішінде «Семетей» жырының арабша мәтінін
жаздырып алып, олардың орысша ... ... және ... ... айтқан жырды олар ғылыми түрде баспаға дайындаған болу
керек. Бірақ мұның неге іске ... және ... ... да ... ... мәлім емес. Жалғыз – ақ оның аудармасы ... ... ... ... жылы ... Су ... қырғыздар арасынан «Манас» жырының 120
мың жолдық нұсқасы жазылып алынған. ... жыры 1942 жылы ... ... еді. 1960 жылы ... ... ... ... ... ... шығарылды. «Манас»
жырын терең зерттеуші ... бірі ... ... профессоры
А.Т.Хатто. Бұл ғалым ШУәлиханов, В.В. Радловтың версияларын тәптіштей
зерттеп, оның үстіне ... ... ... ... ... ... Лондон университетіндегі түрік тілдес халықтардың
қолжазбаларын ақтару нәтижесінде «Манас» жырын биік ... ... ... эпизодтардың, геройлардың тарихи бейнесін анықтауды өзіне
міндет етіп қойған. Ол кісінің зерттеуі төрт бөлімнен құралады.
1. ... ... ... мен ... ... екі ... поэмасын салыстырып
зерттеу.
3. Алмамбет, Еркөкше және Ақ Еркеш
4. Түн жақ Азиядағы шаманизм және ... ... ... ... ... ... жасаған «Манас» жырының
дүниежүзілік әдебиеттен алатын орны қандай екенін ... ... ... ... ... ... ... зерттеген ұлы суреткер әрі
ғалым М.О. Әуезов еді. Оның сонау отызыншы жылдарда жазған монографиясы ... ... ... пайымдауынша, «Манасты» тұтас күйінде бір кісі ... Ол сан ... ... сан буын ... қатысуымен ұлғайып
дамып отырған».[8]Бұл жерде ... ... ... тау, ... ... ... ... даналығының ұлылығын меңзеп отыр. Бұлақтан құралып
теңізге айналған сол «Манас» атты алып жырдың ... 1100 жыл ... ... айтады. Сол тұстағы ру-тайпалар одағының біреуімен жауласса,
енді ... одақ ... ... ... ... ... ... «Манас»
эпосынан айқын көрінеді. Тарихи тамырлас, тағдыры ұқсас халықтардың ... ... ... өмір ... замандарды тудырған рухани қазынасын
М.Әуезов:
Баяғы замандардан бері ... ... ... ... шаң ... келе ... ... көші қай кезең, қай асудан асты, соның ұлы
сүрлеуін тауып алуды мақсат ... - деп ... ... ... ... сол ғасырлар қойнауында бұйдасы үзіліп, бұрылып қалып қойған
әдебиет көшінің жоғалған бір бөлігін М.Әуезов, Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... сияқты қырғыздың «Манас» эпосынан ... ... ... ... ... ашу жолында М.Әуезов көп
еңбектенген. Енді сол ... ... ... ... ... талпынған жас
Әуезовтің өз бойында болашақ ғалым болуға жетелер талант ... ... ... ... айтса жеткілікті болар. Пікіріміздің дәлелді
болуы үшін Ташкентте ашылған ... ... ... ... ... ... ... кейінірек тілші ғалым, филология ғылымының
докторы Сейділда Телжанов ... аға ... ... ... ... ... туралы естігеннің қоспасы көп қой. Біз көргенімізді ... ... ... аға 1922 ... аяқ шенінде Ташкентке келді. Алғаш
көргеніміз сол еді... Бір күні кешке таман Қазақ ... ... ... ... ... аталған) мәжіліс болды. ... ... ... ... ... ашты да сөзді Мұхтарға берді. ... ... ... ... ... ... ... «Қырғыз елінің
«Манасын» қазақтан шыққан ғалым, әрі жазушы, әрі этнограф Шоқан Шыңғысұлы
Уәлиханов зерттеген болатын – деп ... ... ... ол – ... оның ... ... - Орта ... «одиссеясы» деп атаған.
Біздің елдегі батырлар жыры «Қобыланды», «Ер Тарғын», «Алпамыс», ... ... ... ... – Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Айман-
Шолпан» бар. Ескі түркі-шағатай тілінде жазылған «Көроұғлы ... «Сал ... бар, міне ... ... зерттеу керек. Халық
қазынасының тоңын ... ... ... ... ... » - деп еске алады.
«Манас» эпосына қатысты тарихи замандағы қырғыз елі ... ... ... ... ... ... ... (201-209 жыл) Гун
князы Модезян күн деген қажырлы елге кездеседі. Сол ел ... ... ... ... ... ІІІ ... қырғыз деген елдік құрылған. Біздің
эрамыздан бұрынғы бірінші жүз жыл ішінде Гун князімен Батысқа ... ... ... ... еріп жарымы қырғыз Енисейден Тянь-шаньға көшкен»
(ЛММА, п. № 282). М.Әуезовтің бұл дерегін ерте заманда ... ... ... өз ... да ... ... «Біздің эрамыздан бұрынғы
198 жылы орталық патшалық хуннуға жыл сайын белгілі ... ... ... ... ... және ... ... заттар – салық төлеп тұратын болады»[10].
Бұл кезең атақты қолбасы Мөде басқарған гундердің дәуірлеген тарихи
заманымен тұстас ... Енді сол ... ... ақиқатын нақтылай
түсетін қырғыздарға қатысты Ш.Уәлиханов зерттеуіне ... ... ... ... ... ... көшіп келгені туралы ... ... ... ... ... ... ... көшкенде қара Ертіске,
Алтайға және Канғайға дейін, ал Шығысқа қарай ... ... ... ... ... аңыз бар»[11]. Ш.Уәлиханов одан әрі сол ... өз ... ... ... танылған мағлұматтармен үстеп
толықтырады. «Біз қырғыздар Шығысқа ... ... ... ... ... ... тараған деп шамалаймыз. Өйткені Кулагудың 1253 жылғы маршрутында
Тянь-Шяньда қырғыздар болғаны кездеседі. Және олардың Тянь-Шаньнан ... және одан ... ... көшіп-қонып жүргендері байқалады. Мұны ... да ... ... бастап М. Әуезов «Манас» эпосына да ... ... ... ... көп ... дана көкірек кәрі құлақты қариялардан
сұрастырып, ... ... ... ... жазып ала беріпті. Солардың
бірінде: «1920 жылы 29-мамырда Таласта Манастың ... ... ... ... ... п № ... заманмен бірге ескерткіш те өшкіндеп табиғат құбылыстарының
әсерінен күмбез жазуының бас-аяғы өшіп бүлінуден аман ... жазу ... ... ... Ел аузында «Манастікі» аталған күмбездегі жазуды
М.Әуезов өзі көріп көшіріп алды ма?
Әлде қырғыз ... ... ... ... бойынша жазып
әкеліп берді ме? Ол жағы белгісіз. Блокнотқа араб емлесінде қызыл сиямен
мұқият ... ... ... қол ... Мұхтардың өзінікі. Сөйтіп бұдан
67 жыл бұрын ... көне ... ... жазуды танып оқитын
мамандарға оқытсақ тікелей Манас батырға қатысты дерек айтылмаған. Енді
осы ... ... ... ... ... мағлұматтарға көңіл аударып
көрейік. «Шоқан қырғыз жеріндегі ежелгі сәулет өнеріне ... ... ... ... бірі - ... ... Сол ... күмбезі жайлы
Шоқан қалдырған жазба дерегінде «Кеңкөлдегі ... ... ... ... кірпіштер жаңа қаланған. ... ... ... еңсесі Моңғол жазуына келетін әдемі, алтын жазбалармен көркемделген.
Биіктігі үш найза бойындай. Таста 355 ... ... және ... суреті
бар»[12]Шоқанның бұлай қысқа тұжырым ... ... ... болса керек. Күмбездегі Шоқан көрген жазу, көне ... ... ... ... ұйғыр) жазулар болса Шоқан пікір үстейтін жөні бар.
еді. Соған қарағанда ... ... ... ... ... солардың бәріне
ұқсамайтын бөлек болған сияқты. Сондықтан Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... өзі ... қалпын хатқа түсірумен шектелген.
Сұрапыл ойға тарих ақиқатына ... ... ... ... ... ... өзгеше мәнді құпиясын ескерткіш жайлы ұшқары қорытынды жасамай
айтар ойын кейінге іркіп қалған. ... ... ... ... сыры ... болатын. Бәлкім қырғыздар Манас батыр аталатын
күмбезде ежелгі ескерткіш жазбаларымен із ... да ... Ал ... алған күмбездің арабша жазуы ислам дінінің ықпалы күшейген
замандарда бұрынғы ... ... ... болмаса күмбез қайта қалпына
келтірілген кезде жаңартылып жазылған ... ... ... ... ... (Талас өзенінің бойында) ХІV ғасырда
тұрғызылған архитектуралық ескерткіш. ... ... қызы ... ... ... Аңыз ... Манас батырдың мазары ... ... ... ... ХІV ... ... ... кейінгі
көрінісі» Екі күмбез бірдей. Осы сияқты хатқа түскен тарихи ... ... ... ... ... ... бар.
Дәл осы аталған күмбездей болмағанымен «Манас» ... ... ... ... ... Қазалы ауданы Сарыбұлақ бөлімшесінің
Оңтүстік жағасына қыш кірпіштен ХVІІІ-ХХ ғасырда салынған күмбез ... Осы екі ... ... көне ... ... іліктес жатқан сыр
бар сияқты. Сондықтан болар М.Әуезов «Манас» деген атқа ... ... ... жазба деректі мағлұмат қалдырған. «Біздің эрамыздан 8
мың жыл ... ... ... ... ... аты ... десе, енді бір
жазбасында «Ескендір Зұлқарнайын заманында Шам, ... ... ... хан ... ... (ЛМАА, п № 182).
Солардың қырғыз елінің тарихы мен эпосына ... жуық ... ... ... ... ... 1290 жылы Шыңғыс күнбатыстан аттанғанда
Ешім, Нұра, Тобыл қырғызында Мамық хан ұлы ... хан ... ... ... ... ... жерлеген, алты сан алаш ел деген.
Сол алаштың ішінде, айтулы Манас ер ... ... ... ... ... тағы бір блокнот
жазбаларының бірінде: Манастың түп атасы-оғыз. Бергі аталары ... ... одан бері ... ... ... кеткен. Ноғай пайғамбардың есебімен
350 жылдары Манас іс қылған дейді. Туылған жері ... ... ... ... өлеңі Жатық, жақсы желдіріп отырады» (ЛММА, п. № 182,
126бет) Тегі ... ... ... ... алған сияқты.
Зерттеушілерге ой салатын жай. М.Әуезов зерттеушілері ұлы ... ... ... ... ... ... алғашқы бұлақтары сияқты.
Академик М.Әуезовтің аяқталмай қалған ойларын ... ... «ХХ ... ... ... ... қытай шабуылы, моңғолдар жорығы)
қырғыз халқының еркіндігін сақтауға ерік ... ... бойы ... ... ... ... ... бірінші рет
тиген қатты соққы әсіресе Қара қытай шабуылы болды.
Шапқыншылар ... ... ... ... ... ұйық ... (Бесбалық,
Барысхан. Баласағұн, Ыстық көл) басып алып, оларды «Балапан басына,
тұрымтай тұсына» ... ... ... ... мен ... ... арасындағы ерте заманнан қалыптасқан қырғыз елінің дәстүрлі көш
жолына бөгет жасап, оларды екі ... ... ... ... бұл ... ... күйзелтпей қоймады. Халықтың рухани тіршілігін толқытқан бұл күйзелу
ертедегі ерлік дәуірде еске түсіріп, ол туралы көптеген ... жыр, ... ... неше түрлі әдемі аңыздар шығаруға негіз болды. Онымен
бірге бұрыннан келе жатқан аңыз әңгіме «Манас» жырын жаңадан ... ... ... ... ... ... дәстүріне өзгеріс енгізіп,
алғаш рет өз атын қосқан Жайсаң жыршы ... одан ... ... ... ... алып жырға айналған «Манас» эпосының өзі ... ... ... ... жұртқа танытуға батылы жетіп бел байлаған айтулы манасшы
Сағымбай болып отыр. Аса білгір ... ... ... көзі ... ...... айтушылардың ішіндегі жеке творчествосының ролін
ең тұңғыш ұғынған жыршы болса керек. Бәлкім ол өзінің ... ... ... ... ... ... ... ішінде кезегі келгенде оның өзі
жайында айта отырғаны да сол» деп ... ... ... ... өзі де ... ... тамсанып, қалам тербейді.
«Манас» эпосын шалқыта шабытпен жырлаған аты шулы Манасшылардың соңғы ... ... ... ұлы ... ... ... етіп алуы ... болар.
Ұйғыр тарихын және «Манас» эпосын зерттеген белгілі орыс ғалымдарының
ішінде Яғлақар атына көбірек көңіл ... ... ... ... ... ... ... Пицьсе Тунге Гинь аталған 847 жылы
өлген атақты қолбасы Ағлақар ханның» өзі ... ... ... ... ... мен ... ... де сол пікірге бейім. «840 жылдан
ілгері Монғолияны және Шығыс Түркістанды ... ... ... ... ... басып алуға жасаған әрекетіне қарсы ... ... ... ... ... ... Беринштен өз еңбегінде сөз еткен.
Оқымыстының пікірі бойынша қырғыздың үлкен жеңісін қамтамасыз ... ... ... ... Яғлақор хан» [14] деген өз пікірін үстеп қуаттаған.
М.Әуезовтің өз қолымен хатқа түскен мұрағат материалы мен орыс ғалымы
А.Г.Беринштеем дерегі ... ... ... ... ... ... атты ... қырғыз тарихында болғаны сендіретін сияқты.
Қырғыз елінің тарихында елеулі із қалдырған Манас батырға ... екеу ... бірі – ... ... реті ... ... ... объектісіне айналдыруды мақсат еткен көрінеді. Біз сөз етіп ... ... ... ... ... ... ... жылдардың бас
кезінде түскен сияқты. М.Әуезовтің «Манас» эпосын зерттеу ... ... не ел ... ... ... ... қойын дәптерге
жинақталған, кейде бірер парақ қағазға араб емлесімен асығыс жазып, ... ... ... түсіруге тырысқан. Кемінде ... ... ... сақталса, одан кейін 1987 жылы ... ... ... ... ... ... жерде тағы бір ескертетін жай М.Әуезов Барысбек қаған туралы
дерегі баспасөзде жарық ... ... ... ... жоқ. 1952 жылы
Бішкек қаласында өткен «Манас» эпосының ... ... ... да ... пікірлер айтып, көсіле сөйлегені мәлім.
Жоғарыда айтылған ... ... ... ... қырғыз
ғалымдарының өзіне сөз берген жөн сияқты. «Манас» эпосын ұзақ ... ... ... ... ... ... ... көңіл аудармаған.
Байырғы қырғыздың көне тарихында күңгірт із ... ... ... ... ... ... ... басталды ма? – деген ой
шылбыр сүйреткен жүйріктей зерттеушінің ... ... ... көне ... жетелеген болса керек.
Түрік қағандарының Енисей қырғыздарын жаулап алуға бірнеше рет әрекет
жасаған шабуылы сәтті болмаған.
Бірақ тоқтап та қалмаған. ... екі жақ ... ... ... қағандық атағын түріктер мойындаған.
Ел достығының сүйек арқылы жаңарған құдалық белгісі ... ... ... ... ... ... қарындасын әйелдікке беріп татуласады.
Бірақ, көп ұзамай Барысбек Орталық империя мен Түргеш ... ... ... ... ... ... достасқан келісім шартын
бұзады.
«VІІІ ғасырдың басында Түрікке қарсы саяси күштерді ашық қолдауға бет
бұрады. 707-709 жылдары ... ... ... қытайға екі рет елші
жіберген Барысбек Түріктерге қарсы соғыс одағын құруға ниет ... ... ... (Чүй) ... Езенге бастаған өз елшілерін
аттандырады. 709 жылы Таң ... ... ... ... соғыс одағын
құрады. Түрік қағанатының сол кездегі ... ... және ... басшысы
болған Тоныкөктің өздеріне қарсы ... Орта Азия ... ... ... ... ...... ежелгі дұшпан. Он жебе қаған –
(Түргеш) біздің жауымыз. Солардың екеуінде қауіпті қасымыз ... ... ... ... ... жоқ деп еліне жар салып аз қолмен күшті
жауына қарсы жорыққа аттанады. Бұл кезде Барысбек ... ... ... ... топтап, өзен аңғарымен келер жолды түгел бекітіп, асу ... ... Сол жолы ... аз қосыны ақ қар, көк мұздан қалай
жол ашып, қырғыз қағанатына жасаған қажырлы жорығының ... ... ... ... ... айтылған. Сөйтіп қырғыз тарихында
елеулі орын алған қырғыз қағандарының ең атақтысы Барысбек қаған түрікпен
жауласқан ... қаза ... ... жұрты қайта дәуірлеген Түрік
қағанатына бағынышты ... Ер ... ... ... ... тапқан
қырғыз жұртының аман қалғандарына ауыр қайғы-қасірет әкеліп, сол ... орны ... ... ... халқы оқтын-оқтын еске түсіріп, зарлы
жоқтау айтқан сияқты. Түріктермен ... ... ... ... қалып,
қырғыз салты бойынша жерлей алмаған ел арманы артынан орындалып, «716 ... ... ... ... - Білге зиратына қатар тізіліп қойылған ... ... тағы бір ... ... ... ханы ... ... Барысбекке арналады» - деп жазылыпты.
М.Әуезов «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» ... ... ... әлде бір батырдың қоштасуы және соны жоқтауға ... ... ... бір ақын ... ... ... сөйтіп тұңғыш
эпостық дастанның тууына негіз боп ... ... Бір ... ... ... ... ... толысып, оқиғасы қалыңдап, молыға түсіп
отырған» - ... ... ... ... ... ... ғалымдар да қуаттасы керек.
Мұхтар Әуезов өзінің еңбегінде дастанның мазмұны мен ... ... ой ... ... ... ...... тақырыптарға жіктеген:
1) Манастың дүниеге келуі және балалық шағы; 2) Жорықтар; 3) ... әрі ... ... ... 4 ) ... құда түсіп, үйленуі. 5)
Көкетай асы. 6) Көзкемендер (Манастың туыстары) оқиғасы.[16]
«Манас» эпосы н зерттеуге ат ... ... бірі ... ... «ұлы халықтың ұлы перзенті» деген мақаласында:
«Қырғыз жазушыларының съезі (1952) аяқталғаннан кейін, ... ... ... М.Әуезов пен атақты манасшы Саяқбай
Қаралаевтың әңгімесіне құлақ түріп отырмын. ... ... осы ... ешқашан ұмыта алмаспын. Екеуінің кездесуінде бір символикалық нәрсе
бар сияқты болады да тұрады. Құдды тірі ... ... тірі ... ... кездесіп отырғандай...( өте әсерлі әділ айтылған
достық лебізі аз ... көп ... ... ... білген.
Үдере тартқан тарих көшінің көне соқпағын көз ... ... кең ... ... ... зерттеушілердің жаңа буыны дүниеге
келген кезде, қазақтың тұңғыш ғалымы Ш.Уәлихановтың қырғыз ... ... ... ... жол ... ... ХХ ғасырда «Манас» эпосының
шын мәнінде зерттеліп хатқа ... еске ... ... Манас зерттеудің
асқан білгірі, ғұлама Әуезов еңбектеріне соқпай өту ... ... ... ... ... жел: алдыңғы толқын-ағалар, артқы толқын-інілер кезекпен
өлінер, баяғыдай ... ... ... даналық ойлары Әуезов арқылы
қырғыздың «Манасына» лайықты пейіл танытушылармен бірге ... ... ... ... дәуірінде даңқты атқа ие болып, ұлы манасшылар тобына
кіргендер – Тоғолоқ ... ... ... ... ... Жақсылық Сарықұлы, Шапақ Рысмендиев. Бұлардың барлығы да «Манас»
жырын ұрпақтан-ұрпаққа, атадан-балаға жеткізу жолында көп ... ... ... «Манас» туралы әрі талай зерттеулердің жазылатыны ... ... ... да ... ... ... жыры – ... жыры.
Қырғыз халқының даңқы әлемге жайылған эпопеясы «Манастың» атақты ақын,
жыршы Сағымбай ... ... ... ... неғұрлым толық та оңды
нұсқасының жарыққа шығуы – ... ... бірі еді. ... төрт ... бұл ... ... томы 1978 жылы ... 1982 жылы «Қырғыстан»
баспасынан толықтырылып шыққан. ... ... ... сан ... ... ... секілді ұлан-ғайыр эпостың жариялануы
зерттеушілердің аса мол еңбектенуін ... ... ... ... ... нұсқаларының санын да, сапасын да талдап ажырату оңай
емес. ... ... ... ... ... жыршы, жомоқшылардың санасында
сақталған, халықтың ең ... ... ... ... бұл ... қамтыған оқиғалық «Манаста» қырғыз халқының замандар кеңістігінде
бастан кешкен істерінің көркемдік жиынтығы бар.
Қырғыз халқының даңқты мұрасы дүниежүзілік ... ... ... ... ауыз ... шеберлері жасаған ұрпақтан-ұрпаққа
ауысып келе жатқан көлемі жағынан аса ... ... ... есептеледі.
Шығарма жеңімпаз, ақылды Манас бастаған қырғыз ... ... ... ... паш ... бірнеше дастандар циклынан
құрылған. Манас өз ... аңыз ... көне де ... сарындардың
бірі қартайған жалғызілікті адамдық, баласыздық зары болып келеді. Мал-
мүлікке ие болатын, нәсілді жалғастыратын ... ... ... ... түркі жырларының көбінде ұшырайтын көрініс. «Алпамыс батыр»,
«Шора батыр», «Ер ... ... ... жырлардан да осыны көретін едік.
Міне, дәл осы ... ... ... шу ... аса ... ... ретінде
кең жырланғанын көреміз. Эпоста қарт Жақыптың ұлсыздығы үшін наласы былайша
берілген:
Бес ... мал ... шақа ... арам ... бет ... артымнан
Налып қалар балам жоқ... 1,17).
Жақыптың, оның он екі қатынының осындай зарығып жүргенде түс ... кең ... ... ... түс көру мен ... ... көп ... ел жинайды. Жалпы түске сену – түркі- моңғол фольклорындағы өте ... ... Оның арғы ... бір ... ескі ... түсініктерге де
алып баратынын көреміз. Жақсы түс көрсе сүйсініп, жаман түс ... ... ... күні ... ... орын теуіп келген әдет. Ал түсті елді
жиып отырып жорыту бұны құдірет санаған, ежелгі ... ... ... ... ... түсінде көріп, қолына қондырған құсы ... ... ұша ... ... аяқты,
Желіп шығып қаша алмайды. (І – кітап, ... ... мен ... көрген түсін елінің беделді адамы
Байжігіт жақсыға жорып, болашақ ... ... ... ардақты болатынын
айтады.
Бай Жақып түсі түс екен,
Бұл оңынан келген іс екен,
Осы түсі шын болса,
Ойратты басқан кісі ... (1 ... атап ... ... жырда «ойрат» деген сөзі жиі кезеседі және ... ... ... ретінде қолданылады. Жақыптың бәйбішесі
Жолбарыстың жүрегіне жерік ... ... осы ... ... мән ... ескі ... ұғымдардың елесі. Осылайша бас қаһарманның өміріне қатысты
әрбір кезек оқиғаның мейлінше ірі ... ... ... ... эпосқа хас қасиет!
Жақыптың бәйбішсі ауыр толғақпен босанғанда бала қан шеңгелден ... ... ескі ... ... жас сәбидің келешекте жауынгер, батыр, ел
билейтін әкім ... ... ... ... ... «Моңғолдың
құпия шежіресінде» Шыңғысхан осылайша қан ... ... ... аңыз
айтылады.
Баланың алдағы кезде алып болатыны жыр бірден-ақ әсерлеп баяндайды.
(«Он ... ... ... ... ... сүтін бұйым көрмей, анасын
жалмап тынады:
Оң емшегі салғаны,
Әуелгісі сүт шықты.
Екіншісі су шықты,
Үшіншісі қан шықты.
Шыдай ... ... жан ... (1, ... ... түр – ... өзі оның теңдесі жоқ ... ... ... күні ... ... ... қолы ашық.
Аттанып шықса, жолы ашық.
Алып көкірек, жайық төс,
Кең көкірек, жайық ... кең, белі ... ... ... ... ... ... мойын, жуан білек,
Жаурыны қалың, тас жүрек,
Бөрі құлақ, Жолбарыс төс.
Манас туғанына ... той ... ... ... ... мал ... ... бәйгеге саярым,
Бес жүз қызыл наным бар.
Екі түйеге жүктеген
Ендей алтын зерім бар.
Бес жүз жылқы, бір мың ... ... тағы ... ... ... десең келмей қой.
Қатыным бала тапқаны
Халықққа берген бұл бір той.
Ортасын өзің ойлап біл,
Отыз атқа бәйге бар,
Озып келсе күлігің.
Ойратпа келсе ... бар. ... ... ... мал ... да ... ... көрсетеді. Ал
тойға келген адамдар да қара құрым көрінеді («Қытайдан ... мың ... ... ... ... ... қол ... қазақ, қырғыз мол
келді, дүниені басып қол ... ... ... ат ... ... ... адам емес, диуана
болады. Ол «баланың аты Манас, әр бәледен қалыс болсын» ат қоюшы ... ... ... бірі ... ... Қалай болған күнде де балаға ... ... ... ... үлкен құпия мағынасы бар мәсім ... Ал ... ... ... ... да толық айтылып түсіндірілген
емес. Мұның тура этимологиялық мәні ашылып түсіндірілген емес. Мұның ... мәні өз ... ал ... ... ... туған, жалғыз деген
ұғымды білдіреді. Манастың батыр ретінде жедел жетілуі ... ... ... ... ... ... ... тартылып отыратын, жырдың
жалпы идеясына қатысы бар қосалқы тараулар ұшырайды. Соның бір ... ... ... деп ... Бұл ... ескі бір ... ... елес
бергендей. Мұнда Жақыптың жас кезінде туыстарынан бөлініп, алыс кеткендігі,
жалғыздыққа душар болғаны аңғартылады. ... ... ... ... ... көріп, інісі Жақыпты іздеген Байдың әңгімесін білдірді.
Ағайындар алауыздығы қалай туып, өршігенін жыр нақтылы ... ... ... көне ... ... ... қырық саны киелі деп
есептелген. Академик Ә.Марғұлан: «Қырық» - халыққа дәстүр болған киелі сан-
күштіліктің, ... ... ... ру ел», ... феодалдық
дәуіріндегі «Қырық нөкер», «Қырық дос», ... ... ... ... ... ту ... ру ... бірі мықты адамның төңірегіне топталып
бірігуін білдіреді.[17] Оған біздің қосарымызды ... ... ... ... бірі – ... ... бірі – ... деп бейтаныс
жолаушыны ренжітпей сыйлап аттандырған. Көне араб хикаялары мен ... – жер ... ... ...... ... ... жол кешкен
адамдарға қайырым көмек көрсетіп жүретін ізгі ниетті өлмейтін пайғамбар.
Көшпенділердің Қыдыры ... ... ... ... ... аты ... ... көрген абыз болуы да ықтимал. ... ... ... ... сияқты өз жебеушілерін –Қыдырын, кейінірек
Қызырға ауыстырған болса керек. Қырғыз халқы адам ... ... ... әсерлі қуатқа ие болған ғажайып құдіретін жыр кейіпкері Манас
батырға ауыстырып, ... ... ... өзін ғана ... ... қоса ... эпосындағы Манас батырдың қасындағы» қырық шора» қырғыз
елінің ежелгі тұрмыс-салтындағы ел берекесінің ... ... ... қырғыздарынан (Шығыс Түркістан) шыққан дарынды манасшы Юсуф Мамай
жырлаған нұсқасынан соның нышанын танимыз.
Жылдан – жылға, жыл өтіп,
Жылшы ... күн ... ... ... (көбөйөп)
Арқайдан келіп олтөрөп,
Судай бірге қошұлып,
Кейінірек өнөкте,
Қырық ұру болып бөлінде.
Хан Мамай қырық жыл хан болды.
Ене сайға ... ... ... ... ... ... ойнодир.[18]
Киелі қырық санының дүниеге келуі бәлкім одан да арырақ болар. Аламаны
көп заманда алыс жолға аттанатын жолаушы ... ... бір ... ... ... ала ... қойған қырық кәрі жілікті ... ... ... жолға шыққан. Ескі аңыздарда ... ... ... ... олжаламақшы болып аңдыған қарақшылардың көзіне әлгі қырық
жілік қырық сарбаз болып елестеп, оларға жақын бара алмаған деседі. ... ...... ... ... ... ... нанымы
«Манас» эпосына да қосылып, бәрі жинақталып Манас ... ... ... ... ... ... ... жиырма жұптың бірі емес,
қатар тұрса иығы биік, қатар шапса алға озып оқшау танылатын – қол ... ... ... ... ... ... киесі – «қырық бір»
деген тақ санда тұр. Қырық құмалақ сөйлемейді. ... ... ... жоқ ... ... ... деуі сондықтан болар. Сол
көне замандарда қалыптасып, ел дәстүрінен берік орын алған киелі қырық саны
эпикалық ... ... ... ... ... алтын арқауына арналған.
Сондықтан да ... ... ... ... шора ерткен Манас батыр
кіреді. «Манас батырдың жалғыз өзі аян берді» - деп ешбір манасшы ... ... ... алып күшіне сеніп опық жеген тұстарында жолға
салып, оң бағдар сілтеп, адал ... ... ... ... ... абыз да ... ішінен табылды, Сондықтан айтулы Жомақшылар қырғыз елінің ескі
салтында қалыптасқан ережені ... ... мен ... ... ... қырғыз елін аралап, «Манасты» жырлайтын ақындарға аян беріп,
демеуші күшке ... ... ... ... ... тоқталуы
да сондықтан болар. Біздің заманымызға жеткен ... ... ... ... ... Сағымбайды таңдап алып зерттеуші өз ойының ат ... ... ... ... 1936 жылы ... «Қырғыз дастаны –
«Манас» атты мақаласында: «Манастың өлең жолының саны 260 мың. ... ұзақ жыр ... ... бірде бір жерде қара сөзге ауысып, ... ... ... іркілмей, таусылмай, сарқырап ағып отыратын ағынды
теңіз сияқты алып бейнелі бір шығарма»[19] деп жазған. Осы ... ... ... Мұхтар Әуезов – «Манас» эпосының теңдесі жоқ айтулы алып
туынды ... жұрт ... ... ... аренаға көтеру үшін ұзақ
жылдарын сарып етіп көп еңбектенген ғалым.
Манастың өрлеп келе жатқан ... ... ... ... ... ... алмақ болған дұшпан Месқараның зұлымдық ойларын хабарлайтын
Жақыптың ағасы Бай болады. Осы суық ... ести ... ... ... мен көршілерге ат шаптырып, қол жинай бастайды. Жақыптарға
қатысы жоқ ... ... ... ... ... өштесуі эпикалық
дәстүрге сыймайды. Месқаралар Манастың әбден есейіп, кемелденбей тұрғанда
көзін жоюды ойлайды. Жырдағы үлкен соғыстың бірі осы. Жау ... ... ұрыс ... ... кең ... Осы ... кезінде жаудың
Даң-Даг деген батырын қазақ ері Айдархан өлтіреді. Манастың ... ... ... ... ... ... жаулардың көздегені Манастың көзін құрту ... ... ... келеді. Бұл айбаттан қорыққан ел ақсақалдарды, жауды алдау үшін
«Манас осы» деп ... бір ... ... құтылмақшы да болады...
Аңға шығып, құлжа атып жүрген Манас жаудың шолғаншыларын ... ... бір ... Манасқа тісін қайрап жүрген Есенжан болды. Оның
барлаушы әскерін Манас тобы қирата жеңеді ... жүз толы ... ... әрең ... ... ... ... Эпос осылайша жас қаһарманды
болашақ ұлы істерге «даярлай» береді. Жауда беті қайтпайтын Қаблан ... ... деп ... ... ... ... нұсқасы басылған
эпостың бірінші кітабы Манастың он бес ... хан ... ... Сөз реті ... айта кетейік түркі-моңғол әлемінде Шыңғыс аренаға
шыққаннан бері қарай Орталық Азияны, Сібірді, Еділ ... ... ... ... ... ... қандай атақты адам болса
да, хан атанған емес.
«Манасқа» қаһарманның ... ... ... ... ... ... ... тұрған көп хандарды (Текесхан, Шорық хан, Әлеуке хан
т.б.) жеңеді, Сайқал қызбен сайысады. Қалың ... ... ... ... таңдап, кем кетігі барларды мүгедектерді ауылына қайтарып, Манас
қырғыз ... кең ... ... құрсақ шалдарды, кейпі жалап балдарды...
көңілге толмас жадауын, аяғы майын шолағын екі жүз мың қайтарды»).
Аса қызықты эпизодтың бірі – көп ел ... ат ... ... ... Осында қалмақтың Сайқал деген палуан қызымен сайысуға
қырғызда ешкім беттемейді, Манастың өзі ... ... ... қыз басымдау
түсіп, Ақбалтаның Шуағы дер ... ... ... Манас жеңіліп қала
жаздайды.
Манастың сайыс кезіндегі бет әлпетін намыспен ширыққан сәтін жыршы «оң
көзінен от шығып, сол көзінен шоқ ... деп ... ... ... сәтсіз басталғанына намыстанып, Манас «бас байладым өлімге, шаш
байладым өруге» деп ... ... ... тұрып алады, қалмақ қызы
сескеніп, жылысып кеткеннен кейін ғана ашуы басылғандай болады.
Түрік-моңғол халықтарының эпикалық жырларында батырдың ... ... ... ... бөлінеді. «Ат-ердің қанаты» деген нақыл сөздің терең мәні
батырлық эпоста әсіресе ... ... ... аты ... ... жарысса озатын теңдесі жоқ жүйрік болып сипатталады. Аққұланың
шабысы да ... ... аты ... ... ... бағы ... шамы ба,
Құйыннан бетер жануар,
Аттардан шығып бөлініп,
Арқарадай шаңы көрініп,
Тар қолтықтан су шығып,
Танаудан қара бу ... өтті ... ... ... ... (11 к, 66)
Манас батырдың әскер бастап, жауға атанған шағының суреті де ... ... ... асабы туымен,
Айғайлаған шуменен,
Көк асаба туменен,
Көп жаңғырған шуменен,
Дабыл соғып күңгірлеп,
Тау көшкендей дүңгірлеп,
Сел жүргендей күркіреп,
Өрт күйгендей дүркіреп,
Еркін күңгей жолменен
Екі жүз мың ... ... ... ... (ІІ, ... батырлардың жекпе-жек ұрысы суреттерін бергенде де қырғыз,
қазақ эпикалық дәстүрі туыс. Көп жырларда қайталанатын ... ... орын ... ... ... жерлер қандай да болмасын жырдың міні емес,
қайта ол солардың ежелгілік, байырғылық ... бірі ... ... ... ... ... ... да, жекелеген шумақтардан да,
өлең қатары немесе тіркестен байқалатын құбылыс десек, қырғыз эпопеясынан
осылардың әрбір түріне де ... ... ... ... қасы ... ... басы ... тіктеп алыпты.
Алтын ердің басы деп;
Кегеті найза салыпты.
Найзаларын тіресіп,
Екі үзеңгі тіресіп,
Батырлар екеу сайысып,
Аттардың белі майысып,
Қайтер екен бұлар деп,
Қабырғасы ... (ІІ, ... ... Манастың сымбаты мен іс-әрекеті бірте-бірте үстемелене,
сан қырлы толыға береді. Айтушы жыршының ... сан ... ... ... ... ... оған тең ... нәрсе табылмайды. Мына
көтеріңкі көрікті жолдар осыны дәлелдейді.
Алтын меен күмістің
Шіресінен біткендей.
Аспан менен жеріңнің
Тіресінен біткендей.
Айың менен күніңнің
Бір ... ... ... ... ... ... ... ай, күннің
Жарқылынан біткендей.. (ІІ, 148)
Мұндай портреттік мінездеме әлем фольклорындағы сирек кездесетін ең
тапқыр да биік бейнелеу ... ... ... Алтайдан Алатау көш сапары жауынгерлік ... ... ... ... бәрінде де бас қаһарманның шынығу
толысуы алғы ... ... ... ... ... ... сан
жаумен шайқасу кезінде-ақ Манастың кейінгі тарауларда қайталанып ... ... ... Бұдан кейінгі оқиғалар тізбегінде оның айбаты
мен қайраты түрлі қырынан көрсетіліп отырады.
Арыста Манас ... ... ... зор ... ... қалыпты (ІІ,188)
Әлеуке ханның дұшпан талатуға сақтап қойған жолбарысы да, арыстаны
да, айдаһары да Манасқа тимейді.
Халық тақсіреті ... ... ... аз, ... көп, ... ... бай қып ... алақол дүниеде қоздамай тұрмайтын сыртқы
қысастық пен ішкі ... ... ... ... өзге ... ... келекеге ұшырап, өз жерінде саны ... ... ... ... ... ... ... жүрген қырғыздардың аянышты
тағдырын суреттеуден басталады. Жат жерде де ебін ... ... ... ... ... ... қожа болатындай мұрагер іздесе, батыр ... мәз боп, ... ... ... ... арттағы атамекенге
қайта бастап апарып, туған жұртымен қайта ... ... ... ... ... белі ... жатып: «Қожаны көрсе қорқытып, саба
толы қымызды қолына берсе бір жұтып «анау-мынау ас болмайтын», «Жарым шелек
арақты жалғыз ішсе мас ... алып ... бай ... ... ... деп ... адал тілек, ақпейіл Ақбалта батыр: «Дауыл келсе, жел
тимес, қалың тоғай бұл болар: даушы ... мал ... қара ... ... аман ... бұл бала өлгеніңді тірілтер, өшкеніңді жандырар», - деп
сүйінеді.
Ерен туған ер ... ел ... ... ... ... ... алтынын
алып, алқабын толтыра егін салып, адырып қаптата мал жайын ... ... ... ... ... кеткісі келмей, кежегелері кейін тартса
да, әлдеқашан ұмыт қалған ата-қонысына бастап апарды. Бөгесін ... ... ... «Бет қойысар дау шықса, белдесетін жау шықса,
қарауыл шығар дөңі жоқ, ... ... ... қол ... жері ... ... пен тар ... кідіртпей, «көк желегі жайқалған, көк майсасы
шайқалған; шыбығы бар ... ... ... тынық аққан бұлағы,
пейіштен артық сияғы; қара-бура шатқалы, аспан сүйген асқары, жер ... ... ... ... Бір кезде Оразды ханы өлген қырғызды оқыста
басып, «бірін айдап Оралға, бірін айдап Еренге, ... ... ... қуып ... қан ... ... ... Қоңқай ханы Әлеукеден
өш алып, жан-жаққа шашылып кеткен қандастарын қайта жинай бастайды. Туыстас
түркі нәсілдеріне барып, жасы кішілеріне өзі ат ... адам ... ... ... ірге ... ... ... Қатағанның ардағы Қосай дәу айқара құшағын ашып, алдынан
шықса, Алтайдағы қанша ағайынның Саурық ханы ... ... жер ... ол ... түгендей бастаған батырға өзі келіп соқтықты. Қалмақ
ханы Текес үдере көшкен ... ... ... ... тыныштық бермеді. Ел
қамын ойлаған Манас иілгенге иілді, шүйілгенге шүйілді. Ата жұрттың септігі
тиер қам-қарекеттің қандайынан ... ... Оның бұл ... ... ... да, іргедегі жақыннан да көптеп табылды.
Өзгені қойып, өз әкесі Жақып ... ... ... боп, ... ауызын алмақ
боп, күні-түні іргесін атқа, төрін қонаққа таптатып жатқан ... ... сор ... ... ... ... қор ... Манас; аты
жоққа ат беріп, қартайып қалған кезімде, шын мүшкілді сен қылдың, ... мың ... мал ... Аялы ... жер ... Қабырғалас тұрушы –ек,
қара Қытай ел ... – деп ... ... ... шашын жұлады. Елдіктің
жолына қимай көгенінің босап қалған бұршағы мен ... ... ... азаттықтың жолындағы кемдікүнгі қиындыққа шыдамай, басы
байлаулы, аяғы тұсаулы болса да, қарыны тоқ, көйлегі көк ... ол ... ... ... табылыпты. Қара бастың қамы үшін, шеке қышытар тәж ... ... тақ үшін өзі өрт ... өзгелермен жер түбінен жең ... ... ... ... жексұрындар ол заманда да аз болмапты.
Алыс Қанғайдағы Есеннің Сойылын соғатын көзкөмендер ... ... ... у ... арақ беріп, өз тізгінін өз қолына енді алғалы тұрған сорлы
жұртты бұрынғыдан бетер сорлатып кете ... ... ... да ... кедергі тұрғызылыпты. Азаттықтың
жолына қашанда арам ор аз қазылмапты. ... ... ... ... ... ... топастығын, даңққұмар дарақының даңғойлығын
қашанда қапысыз пайдаланып бағыпты. Бәрі де елім деп еңіреген ... шоқ алып ... ... деп ... ... ... ... Манас өзімен ұштасқан жаудың бәрін жеңе алғанымен ғана емес, бақ
пен салтанаттың бәрін ... де, ... ... сый мен ... ... де, ... ... тоғышарлықты да жеңе ... Ол өр ... өр, ер ... ер. ... жау алдында өр де, дос алдында
жер.
Қаһармандық жырларда кездесетін қызықты сарынның бірі – туысы ... ... ... ... бір ... ... бауырласуы. Әлемдік
фольклорды, дастаншылықты айтпағанда түркі тілдес халықтардың ауыз әдебиеті
мұрасында да осындай оқиғалар орын алып келген.
«Манас» жырында осындай ... ... ... ... берілген. Бір
атап өтерлігі, сол –Алмамбет қырғызға тілі, жері, дәстүрі, діні ... ... ... ... ... ханы ... бірінің баласы
делінеді. Манастың атын естіп, елінен ... ... ... ... ... ... ең ... серігіне айналды, асқан дарынды ... ... ... ... біз ... қатынасын орасан ірі
соғыстарды, оның сан ... ... ... кең ... ... ... бұл арада сөз еткелі отырғанымыз жоқ. Біздің назарымызды
аударған ... ... ... ... ... Алмамбеттің Манасты іздеу
мақсатымен шығып қазақ батыры Көкшеге кездескені, соның үгітімен мұсылман
болуға ... ... ... негізгі себебі сол елдегі кейбір
жарамсыз әдеттерге тымбай салғандығы болуы, қазақ билеушілері Айдархан мен
Көкшенің ... ... ... ... мал алып ... үлестіргені, т.б.
айтылады. Онымен жырдың тарауы түгелдей қазаққа арналған болып шығады.
Жырда Алмамбеттің өзіне беттеп келе жатқанын ... түс ... ... Бұл да ... ... ... ... дәріптеу қажеттігінен туған
көркемдік әдіс деуге лайық. Манас түсінде қылыш тауып ... бір ... ... ... онан соң ... ... Түс ... Ажы қарт Алмамбет
батыр іздеп келе жатқанын қолымен қойғандай» етіп айтып береді.
Манас ... ... ... ... көз ... оны
жақсы қабылдап, сый-сыяпат көрсетеді, бірақ берген тартуы үшін ... ... ... ... ... ... Жақыпқа жорыққа олжа
ретінде алған әйелдері Қарабөрік пен Ақылайға көңілі толмайтынын, ... ... ... ... ... айтады. Жақып Манастың бұл тілегін
алып, қыз қарайды. ... ... ... ... ... ... есімді
сұлу, ақылды қызы бар деп құдалыққа ... Қыз ... ... ... Сол ... ... ... та, Алмамбетте, қырық шорада
түсінде толық ай көріпті. ... пен ... ... ... ... ... ... ай көрген делінеді. Түс жорушы қырық шораға бәріңде балалы
боласыңдар, ал Манас пен Алмамбет зарығып ... ... ... - дейді.
Қырғыздар айдап әкелген қалыңдық малын жер–көпке сыйғыза алмай әлек болады.
Манастың ... ... ... Қаныкей ашуланып таяққа алады, қаһарланып,
қыз қиқарлығы үшін Хиуаны қиратып жіберуді де ... ... ... жырындағы Қыз Жібекті еске салады.
Алпыс нөкер қасында,
Алтыннан жыға басында.
Он алты жарым жасында,
Жез жығадай майысып,
Айдай жүзін балқытып...
Кереуке таңдай былқ ... үні шыңқ ... ... зыңқ ... Қанікейге үйленуімен қаһарманның эпикалық өмірбаяны белгілі
дәрежеде ... ... ... ... туысы, баласыздық зары,
батырдың ... ... ат ... ... ... ... ерлік көрсетуі,
батырлық бауырласуы, ерлік мінез көрсетіп үйленуі –мұның бәрі қаһармандық,
эпостық классикалық ... ... ... ... ... бойынан түгел
танылады.
Ежелгі түркі өлеңіне тән ... ...... мен ... эпосында ерекше орын билейтінін көреміз. Өлеңнің соңғы жолдары ғана
емес, басқа дыбыстарда үндес ... ... ... тән белгінің
бірі борлса, «Манастан» осы өрнек молынан табылады.
Ашыған қымыз екен,
Алты азамат шаптырды.
Алты жүз месте қымызды,
Аял қылмай таптырды.
Ауылда кісі ... ... ... ... жерді алалы,
Қызықты жерді алдырып.
Қияметте жүргенше,
Қырғыз ұлы болғаны,
Қырылып жатып залалы... (11,24).
Қаншама жойқын әсерлеулері бола ... да, ... ... оқиғалары
реалдық өмірдің елесіндей әсер етеді. Сондай –ақ қаһармандары да өздеріне
тән ... көп ... ... ... бәрі ... ... арттырады. Манастың ең жақын тұтқан жандары Алмамабеттің,
Бақайдың, Қосайдың, ... ... ... осы ... ... ... ... Жау жағының көрнекі батырлары Жолай ... да ... ... қатар айырмасы да табылады. Манастың
туғаннан өлгеніне ... ұлан ... ... бүкіл халық қатысқан алуан
оқиғаларды, сан ... ... көп ... ... ... еліндегі ішкі қайшылықтары да, шет елдік жаулардың
басшылығына қарсы үздіксіз сұраным соғыстарды, ... ... ... ... ... жыр – шынында да, Шоқан Уәлиханов ... ... ... ... ... болып табылады.
«Манас» жырының түрлі замандар шындығынан елес ... ... ... ... ... Мұнда адамдардың
өте ертедегі мифтік ұғымдары да, түрік қағанаты, қарахандар билеушілігі,
Ноғайлы, одан ... ...... ... ... ... байқалатыны атап өтілген. Тіпті эпоста ХІХ ғасырда болып ... де ... ... ... қырғыз халқынан жырақ жатқан сан
жұрттың да аттары аталып отырады.
«Манастың» 1856 жылы Ш.Уәлиханов[20] ... ... ... ... ... академик Ә.Марғұлан жырдағы көне орындарды кең баяндаған.
«Көкетайдың асы» суреттелетін бөлімге арнайы тоқтала келіп, ғалым ... ... көбі ... ... дәуірінен бері жалғасып ... ... ... ... ... ... ... аза тұтып қайғыру, жылау, қадірлеп шығарып ... ... ... ас ... той ... сайыс қылу – бәрі бұрынғы көшпелі сақ, ... бері ... ... пен ... ... ... ... тарихи жолдар.
2.3 «Семетей» жыры – ата мекен туралы лирикалық жыр.
«Семетей» дастаны – ... ... ... ең ... орын
алатын «Манас» эпосының екінші бөлімі. «Манас», «Семетей», ... ... ... өткен ғасырлардағы тұрмысын, дүниеге көзқарасын,
әдет – ғұрпын, талап – тілегін көркем ... ... ... ең ... ... болып табылады.
«Семетей» жыры сюжеті жағынан осындай бөлек шығарма болса да кейбір
сәттерде – оқиғаларының жүйесі және ... ... ...... ... ... эпосында оқиға Манас ... ... ал ... ... ... ... ... айналасында болып
жатады.
Қырғыз Ғылым Академиясының қолжазба қорындағы материалдарға және
А.Тоқамбаев тарапынан ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей пікірлер айтуға болады.
Қырғыз халқының мақтанышы іспетті шығармалардың бірі болған «Семетей»
дастаны, ... ... жер, ... ел үшін ішкі – ... жаулармен
күресу, яғни батырлық тақырыбын, екіншіден, тұрмыстық – ... ... ... ... ... ... қамтиды.
Сонымен бірге «Семетей» дастанында қырғыз ... әдет – ... ... ... ... да ... Олар шығарманың ұлттық бедерін
танытып, идеялық мазмұнын, халықтық сипатын айқындап тұрады.
Трилогияның алғашқы бөлімінен кейінгі бөлімдердің ... ... ... ... ... ... айта ... болуы да тегіннен тегін емес. ... ... емес ... мен «Сейтекте» оқиғалар архаикалық героикадан,
ұланасыр кең қарымдылықтан арылып, негізгі кейіпкерлердің таза жеке ... ... ... ... мен драмалар төңірегінде
топтастырылған. «Манас» эпикалық қарымы күллі ... ... ... ... ... ... ... «Семетей» мен «Сейтекте» бір әулет, бір буынның
шындығымен орайласып бұл заманның ... ... ... эпос». «Манастың» финалынан басқа бөлімінде ұлан – асыр шайқастар,
аза мен қуаныш, Жеңіс пен ... ... ... мен ... ... түсіп, қосарланып отырса, «Семетей» мен «Сейтекте» бір күдік пен бір
итжығыс түсіп жататын сезім молырақ.
«Қаныкейдің шарында» ... ... ... ... ... ... көз ... ата қонысының әсемдігін, байлығын айтып, оның
табиғатының гүл көркін елестетеді.
Гүл көрікті ... ата ... ... өмір ... ... ... ... жанын мазалайды.
Елдің шырқын бұзған ішкі дұшпандарға және көз жасқа ... ... әзір ... ... қарсы күресу, ел – жұртты қорғау – ... ... ... бірі ... табылады. Манастан басқыншылыққа
ұшыраған халыққа Семетей арқа, бел болып, оны ... ... ғой ... ... ... ... ... бөлімінде-ақ Семетейді
күтуді, суреттеуден көрінген, өйткені Манас мерт болғаннан кейін Абыке,
Көбеш ... өз ... ... өз ... өз ... ... ... «жылқының қысыр тайын жеп, ешкінің тоңған майын жеп» ел зәресін
ұшырып, есіріп кетеді.
Ұлы есім мен ұлы іске ... ... Әке ... ... ... ... ... көсемін сатты. Мекер төсегін ... ... ... Әдеп ... - ... ... Азғындық басталды. Азғындықтан аман
қалудың жалғыз жолы – ел ... жер ауып ... ... Сол ... ... ... мен әже ... азған елден алыс қашып, асылдан қалған тұяқ
Семетейді жетілдірді. Семетей ат ... ... ... елге ... ... елге ... оралды. «Манастың ұрпағы жалғасса, ісі ... -деп ... ... ер ... елге ... ... деген үміт поэмада нанымды
берілген.
Қарабура поэмада нанымды ... ... күн бар ... ... иттерден,
Қайта оралып Семетей,
Өш алатын күн бар ма? – дейді халық өкілдері.
Поэмада қырғыз елінің шырқын бұзып, берекесін алғандар ... ... ... ... Семетей, Бақай, Құлшораларға қарсы күресі –
бір –бірімен ымыраға, бітімген ... ... ... мен ... ...... деп суреттелмей, қара ... ... ... белдесу ретінде берілген.
Аңғал Семетей Жақыпты дұшпаным деп ойламайды, ... оны ... ... арқа сүйер адамы етіп алуды қарастырады. Семетейдің
трагедиясы оның ... ... ... ... ... Семетей аярлықты өзінің туғандары Абыке, Көбіштерден де ... ... іс ... ... ... деп ... ... бұл үміт сюжеттің
өрбуінде аяқталмайды. Семетей елі –жұрты үшін не ... ... де, ... де, жеңе де білді. Сондықтан да ол Бақайдың кеңесіне құлақ аспай,
Абыке, ... ... ... ... мен ... шыдап, оларды
ынтымаққа, бірлікке шықырады. Дастанда Абыке, Көбеш, ... оты ... ... өз ... күл ... эгоист, жақсылыққа
жамандықпен жауап берген, ... ... іші ... ... ... Олар ... ... биліктен, даңқтан айырылып қалмау үшін
Манаспен өлгенше тайталасып, алысып, жұлысып өтеді. ... ... ... ... олар ел ... сатып жіберуден де тарынар емес.
«Семетей» дастанында алуан құлықты, мінезді адамдар да бар. ... ... ... ... ... ... Көбешті жек көргендей
болады. Қаныкейге барғанда оған «бауыры елжіреп», «мейірмен» ... ... ол ... мен ... ... бірдей қолдан келген жамандығын
істеуге даяр. Семетейге де ол осындай ... ... Оны ... ... ... ... ол Манастың нөкерлерін Семетейге өшіктіріп
бағады. Оларды төңірегіне жинап алып, ... ... ... ... ... ... түлкі, іші арам,
Сұмдық толған көзі бар,
Қилы –қилы сөзі бар, -
деп суреттейді.
Өстіп Жақып, Абыке, Көбеш, Қырғылшалдар әр ... ... ... ... ... ... Манас барында бірге жүріп, оның неше алуан
жақсылығын көрген қара беттер кейін алыстап, ... қас ... ... ... бәрі дастанда өмір шындығына орай суреттелген. Ал образдар,
барлық әдеби образдар тәрізді, адам өмірінің көркем көрінісі, ... сан ... ... ... ... сәулесі болғандықтан,
олар өз кезіндегі қоғамдық - ... ... ... ой ... ... ... білдіреді. Демек, Абыке, Көбіштер
Семетеймен аталас, бір рудан болса да, жік – жікке ... ... ... өз билігін сақтау үшін ... ... ... ... ... ... образдар. Бұларға қарама – қарсы
Семетей дастанда елдің ... ... сол үшін ... күш ... сары ... Семетей майда - шұйде талас – тартыстардан аулақ, өнімсіз дау –
шардан алыс, ... ... өзін ... ... ... тағдырын толғана
ойлаған намықой батыр. Ол ... ... ісін ... ... ... ... біз батырдың сыртқы жауларға қарсы жүргізген ... ... ... ... ел шабу, халық тонау дастанның рухына мүлде жат.
Ал Семетейдің Қоңырбайға қарсы жорығы болса, ол екі ... ...... ... ... ... бас салмасын деген
тактикалық мақсат та, ... – ата ... ... ... өшін ... ... қарсы жорыққа аттану мәселесі дастанда дәлелді де ... Өш алу, кек қуу ... ... ... ... ... Семетейдің образында өз ізін қалдырған.
Дастанда қырғыз жұрты Қытай, қалмақ елдерін сан жағынан көп, ... ... ... ... Сөйтіп, дастанда, Семетей бүкіл Қытай,
қалмақ халқына қарсы ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігі үшін күресу тақырыбына дастанда жәрдемші
сюжеттік деталь есебінде ... ... ... Бірақ мұндағы жорық
«Манастағыдай» көп орын алмайды. ... ... ... ... ... ... «Семетейде» жоққа тән. Манасшы ә дегенде Семетейдің
жорыққа аттану себебін айтып бітеді де, іле ... ... ... ... қарт ... ... пікір алысуынан басталады. Бұл кеңесті ... ... ... ... ... ... кейін Манасшы Семетейдің
жолға қамдануын баян етеді. Әр рудың басшысы өз жасағын алып ... ... ... ... арнап әртүрлі қару – жарақтар жасап,
табыс еткені үлкен шеберлікпен ... Бұл ... ... ... тағы да ... түседі. Семетей үлкен соғысқа бара жатқандай көп
жасақ жинамайды, Бақай шалмен төрт ... он төрт ат алып ... ... осы бір ... әр ... түрліше суреттелген Манасшылар
Жақсылықовтың, Рысмендиевтің нұсқаларында Семетейдің Қоңырбайға ... ... ... ... ... ...... қоғамдық -
әлеуметтік жайға орайлас көрсетілген. Манасшы Молдабасан Мұсылманқұловтың
нұсқасын алсақ, Семетей тек қана ... ... ... өшін алу ... да, хат ... мөрін басып, кеңесіп, жорыққа мұқият қамдана
бастайды. Қоңырбай мен соғыста Құлшора соғыс бұзып, дем алып ... ... ... ... Оның ... қуып барып, олардың мал –
мүлкін, тіпті әйел, ... ... ... ... Өстіп манасшы
Мұсылманқұловтың нұсқауында Семетей ... ... ... ... ... эпосты өз түсінігі бойынша айтады. Ол жөнінде профессор
А.П.Скафтымов әрбір ... өзін ... ... ... ... арқылы дүниеге көзқарасын және ... ... ... ... ... ... ... манасшы Мұсылманқұлов тарапынан
басқыншы ретінде көрсетілуі және де манасшылар Шапақ ... ... ... ... ... ол елін сүйген батыр есебінде
суреттелінуі манасшылардың көзқарасына дүние танымына орай ... ... ... ... ... ... ұқыпты қарап, осы
вариантта ол образды ... ... ... ... ... берген. «Семетей» дастанында соғыс ... кең ... ... ... ... да ... басқа дастандардан мүлде
бөлек. Демек, бұл жай соғыс тақырыбының ... ... тән ... тағы да ... ... да бір ... ... екінші бір бөлігінде
қалмақ деп айтылғанға ... қара ... ... ... ... ... ... табиғаттың «тілін» білген жан ... ... ... ... ... керемет айлакер ретінде
көрсетілген. Семетейлердің жолда келе жатқанын күн ... ... ... қақатып, суды қатырып, қарды ... ... ... өте ... ... болған бұлтты, жазды күні қармаған». ... ... ... ... үшін ... ... еді.
Қытай, қалмақ батырларының жеті күндік жолдың иісін білген қарауылшы
Түлкі, Қу ... құс ... ... ... тәрізді жайларды эпосқа тән
көркемдік тәсіл деп қарау керек. Солай болса да, халықтың ой – ... ... ... алып ... ... бай Семетейдің күшін
табиғаттың «Сырын» түсінген фантастикалық күштерден жоғары қойып, өмір
шындығына орай ... ... ... ... ... ... ... тұрғанына қарамастан Семетей шолғыншылыққа ... ... ... ... ... өз ... ... сенген, халықты қорған
еткен батыр есебінде көрінеді.
Семетейдің образына екі қасиет тән. Дұшпанмен ... ... ол ... ... тас жүрек», қаһарланса арыстандай арқырап «көзіне от шашқан»
алып. Ал жайбарақат кезде елпілдеген, ... әділ ... Бұл ... – бірі ... Семетейдің ішкі дүниесін жан – жақты ашып ... ол ... өзі ... ... ... ... ... алай –түлей еткен асқан жайшы, өнерпаз, тың жерден ... ... алып ... Қарағұлмен жекпе -жек алысып, оны жеңіп
тақымына басады. Бірақ жаратылысынан ақ ... ... ... Семетей
лезде Қарағұлдың алдауына түсіп қалады.
Манасшы екі ... ... – жек ... көрсеткенде олардың сыртқы
бейнелерін суреттеу арқылы ішкі ... де ... ... ... батырдың келбеті болса, «Семетейде» мүлде бөлек суреттелген. Ол
«таңғажайып» хат оқып, жан – ... ... ... ... сырын түсінген өнерпаз болуымен бірге, ... ... ... «беті піскен өкпедей» түрі суық жан. Бұл ... ... ... де ашып тұр. Сөйтіп қаһармандардың портрететтері олардың
сыртқы ... ішкі ой ... ... – құлқына орай реалистік тұрғыда
берілген. Және де мұндай суреттеме ... ... ... Бір – ... ... емес күштердің манасшы қатар қоя
салыстырып, алыптардың күшінен Семетейдің ... ... ... ... адам ... ... ерлігін халықтың, батырдың
сипатына лайық реалистік планда көрсеткен. Мұны Семетейдің талай арпалыста
күшіне ... ... ... ... баласы Құлшора, Бақай қария нағыз халық өкілдері
ретінде бейнеленген. Жау шапса айбынбаған, ант – ... ... ... ... ... сүйеді. Алмамбеттің баласы Құлшораны Семетей оның
ұлты қытай екеніне қарамастан қатты сыйлайды, туысындай ... ... ... –Семетейдің сүйіншісі, Семетей үшін ол оққа ұшып, отқа күюден де
тартынар ... ... – жау ... ... ... ер ... ... Ол жас
болса да, жасамыштарша сөз айтқан, жауды жеңу үшін ... амал – айла ... ... – ежелден бейбітшілікті, достықты жоғары бағалап ... ... ... ... дәл осындай өмір шындығымен өзектес,
халықтың алдыңғы қатарлы ой – тілегінің ... ... ... ... ... мен Қоңырбайшылар бір – біріне ...... ... ... Семетей тәрізді ата – бабаларды қанқақсатып келген
басқарушыларға қарсы күресудің орнына Қоңырбай қаруын өз ... ... ... болса да бүкіл қырғыз елін қорқытып от алып, тізе бүктіруге әрекет
қылған. Халық өзіне ... ... ... аш бөрі жыртқыш айуанға теңеп,
түрінің суықтығын, жексұрындығын ... ... оның ... ... ... ... бұдан қытай – қалмақ батырларын тым сүмірейтіп жіберген
екен деген түйін тууы ... ... ... екі ... ... ... беріп, өз түсінігіне орай, шындыққа жанасымды етіп көрсеткен.
Мәселен, Қоңырбайды ... аяр, ... қан ... ... ... ... ... жоқ, тапқыр, теңдесі жоқ батыр ретінде
бейнелейді. Қытай, ... ... ... ... ... асқан
өнерпаз, білімді, мәдениетті халықтың өкілдері ретінде ол батырлар, өмір
шындығына сай, мейірімсіз бас кесер қарақшылар ... ... Ал енді ... болса – жауға қарсы аттанғанда «бір қолы мың ... ... ... ... ... және басқа халықтардың эпостарындағыдай
«Семетейде» де негізгі батырлардың Тайбурылдай аты, ... ... ... қоса ... ... адам ... ... да бар. Олар
келешекте болар істі алдын ала біледі. Семетейді түрлі ... ... ... ... олардың арқасында Семетей жалғыз болса да «бір өзі ... ... ... қару – ... да ... Ол алыстағыны жақын
көрсеткен «Жауға қарай салдырған, жаудан ... ... ... ... тей ... образы мифологиялық көріністермен де толықтырылған. Олар
Семетей образының халықтық мәнін тағы ... ... ... «мифология
табиғат құбылыстарын, табиғатқа қарсы күрестің, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... дастанындағы оқиғалар феодалдық құрылыста рулар арасындағы
әртүрлі рулық – феодалдық ... ... ... олардың ізін
белгілі дәрежеде сақтап қалған болу керек. ... ... ... ... ... ... Қияс, Ханшоралардың күрестері өз руының мүддесі,
яки болмаса жақын, жекжатының мақсаты үшін болып келген ... ... - ... ... дәуіріндегі Бибі Керімсанова бастаған бір топ
ғалымдар түйіндейді.
Дастанның соңында Семетей қаза ... ... - ол ел ... батыр
болғандықтан, халық оны өлтіргісі келмейді, сондықтан аласапыран қырғын
кезінде Семетейдің сүйегі «ғайып» болып ... Ол ... ... ... ... ... айналады. Оның Құмайық тазысы ұлып, Ақсұңқар тұғырына
қанбай қауырсынын жұлып, ... ... ... ... соғын қатты
күйінеді. Бұл – батырдың күресі елге дем беріп, оның ел сүйгіштік сезімін
қозғап, ... ... ... ... ... ... батыр өлмейді деген
сияқты биік идеяны ... ... ... Әдебиет өміріндегі тарихи
оқиғалардың көрінісі болғандықтан, Семетейдің ... да ... ... ... ... ... дастанының екінші сюжеттік өзегін лирикалық тақырып
құрайды. Соғыс тақырыбы дастаннан ... орын ... ... ... ... орны едәуір десек қателспейміз. Махаббат ... ... ... ... мен Айшөрек біріне – бірі тең жаралған жастар
болғандықтан, ата ... ... әрі екі ... ... ... ... ... мәселесі дастанда өзгеше шешілген. Оны ... ... ... елі құда түсе ... ... хан мен ... пен
құда болады. Демек, негізгі қаһарман Семетей сырт қарағанда салт бойынша
үйленеді, ... оның ... ... ... ... ... ... Бұқараға тентіреп кетуі, одан кейін Шатемір ... ... ... ... килігеді. Шәшікейге үйлену күтілмеген оқиға
болғандықтан ол дастанның негізгі түйінін шешпейді.
Семетей мен ... ... ... ... ... ... ... күрес ашқан мезгілінен бастап көрсетеді. Ал
дастаның сюжетін шиеленістіріп тұрған ...... ... ... теңі ... ... ... сұлу болғандықтан басқа қыздардан
шоқтығы асып ...... ... ... ... болмайтын «ақ
маңдайлы, бота көз, аузында әсем шырын сөз» сұлу қыз. Манасшы анық кескін ... ... ... тіл байлығын жете меңгеріп, сол кезде жоғары
бағаланған теңдеулерді шебер қолданды.
«Күміс үнді, қолаң шаш,
Ұзын мойын, керме ... ... ай ... ... түйме бас.
Ақ қошқардай кереңдеп,
Ақ маралдай көлеңдеп» басқа қыздардан айрықша көрінеді. ... ... жез ... ... ... мен ... сай жаралған Шөрек
көрінгеннің қанжығасында кеткісі келмейді. Өз еркімен сүйгеніне қосылғысы
келеді. «Айшөректі бермесең шауып алам ... ... ... ... ... Толтайға көзінің қиығын да салмайды. ... ... ... ... қасқырды әрі өзіне, әрі еліне жау еткісі де жоқ. ...... ... ... ... астына тастайтын дана ару ол. ... ... ... ... қырық күндік тойға қамданыңыздар деп
кідірітеді де, осы уақыттың ішінде өзіне тең ер ... ... аққу ... ... ... ... бас ... болмаған қырғыз қыздарының еркіндікке
талпынып, келешектен үміт еткен, арман – ... ... ... өз ... табу үшін ... ... жамылып» құлақ естіп, көз көрмеген
жерлердің бәріне ұшып барып алыптарды түгел сынайды да ... ... ... Ата салтын сақтау Айшөрек үшін жай сылтау ғана, ... ойы ... ... ... ... ол жар таңдап, тұрмыс құруда ерлермен тең құқылы
болуды ... қыз. Осы ... жету ... ... көптеген
қиындықтарға кездесіп, талай ауыртпалықтарды көтереді, Шәшікейге де жалынып
барады. Өзі ... ... ерге ... ... әйелдің құнын «кемітетін» өсекке
қалмауы үшін, және сол ... ... ... ... шегіп, жол жүрмеуі
үшін, ол түрлі амал – айла ... өзін ... ... ...... қыздарының, адамның бас бостандығы үшін ... ... ... қыздарының ұмытылмас образы Айшөрек образының ... – міне ... ... ... ... ... – қарсы қойылған. Шәшікей -
өз басының қадірін түсірмей, кісілігін сақтап қалу үшін ... ... Ол ... келбеті, ақыл – парасаты, сөзге шешендігін өзінен
жоғары Айшөректі көріп, ашкөздікпен ... да, ... мен ... ... үшін ... ... айла – ... қолданып бағады. Сонымен
бірге Шәшікей образында бір адамның екінші, я ... әйел ... ... ... ... ... үй ... өз өктемдігін сақтап
қалу үшін қолынан келгенін ... ... ... ... ... жинақталған. Талай сындардан өтіп, Семетейге жар ... ... ... ... ... жолдас, үйде болса сырлас, елін ... ... тар ... ... нәзік жары, керегінде қамал бұзар
қайтпас – қайсар ... бола ... ... ... белгілі, «Ромео мен Джульетта», Шығыстың «Ләйлі
мен Мәжнүн», ... пен ... ... дүниежүзілік мәні бар ... ... ... ... «Семетей» дастанында да
жазба әдебиет түрінде болмаса да, ауыз әдебиеті түрінде өткен ... ... үй ... тұрмыс құру жөніндегі прогрессивтік ой –
арманы, шынайы махаббат ... ... өз ... ... ... ... ... әйелдер оқиғаға кейінірек
қатысып, ... ... ... ... ... ... ... қазақ
сияқты Орта Азия елдерінің әйелдеріндей қырғыз әйелдері де өткен замандарды
елден асқан дана болып жаралса да ... ... ... ... ұлы жазушысы К.Н.Чернышевский: әйелдер табиғатынан ерен ... ... ... ... ... осы ... қоғам үшін пайдаға асырылмай
келді егер ол өмірде пайдаланылған болса адамзат тарихы он есе тезірек ... еді, деп ... ... - ... ... ... өзегін құрайтын атамекен және
лирикалық тақырыптар этнографиялық көріністермен де толықтырылған.
Кәдімгі жырларда айтылып келе ... ... ... ... ... екі жасына шейінгі қылығын балаға мейірім туғыза шебер суреттемейді.
Қырғыз елінде қолданылып келе ... салт ... ... ат қою, ... өсуін тілеп, оны басқа біреуге уақытша «беріп» тәрбиелету ... ырым – ... ... ... ... ... бір ... боп
сезілді. «Қаныкейдің жырындағы» Манастың күнбезіне ... ... ... ... ... азды ... ... берілді.
«Семетей» дастаны «Жыр басынан» басталған бес бөлімнен тұрады. Олар
іштей тағы да қысқаша тақырыптарға бөлінген. Бірінші бөлімде, ... ... ... ... шабуылынан Семетейді алып қашып, оны ... ... ... ... ... (Семетейдің Сары тазға
жолыққаны; Қаныкейдің жыры; Семетейдің Таласқа тұңғыш келуі; Семетейдің
Таласқа көшіп ... ... ... ... ... ат
сұратқаны);
Үшінші бөлімде, «Шынқожа, Талтайдың шатағы» (Шаңқожа, ... ... ... ... ... ... ... Құлшораның
шалғыны; Үреніштен өту; Шынқожа мен Талтай ұрынған бәле; Құлшоранның
барлауға шығуы; ... ... ... ... ... бөлімде, «Семетей мен Қоңырбайдың соғысы» (Семетейдің
Қоңырбайға қарсы аттанасы; Қоңырбайдың ... ... ... ... Семетейдің жаралануы; Қоңырбайдың Таласқа шабуылы);
Бесінші бөлімде, «Ханшораның қастығы, Семетейдің ... ... ... қол ... Ханшора мен Қияздың достасуы; Семетей мен
Құлшораға Ханшораның қастығы; Семетейдің қаза табуы және ғайып ... ... ... ... ... ... ... оның идеялық мазмұнын толықтыруға
бағындырылған. Дастанның сюжеті ... ... ... ... Оқиға сюжетке оншалық қатысы жоқ шешен сөздермен басталады. Онан
соң манасшы ... ... ... көшеді. Мұндағы ерекшелік бір
оқиғадан екінші оқиғаға өтерде манасшы алғашқы ... ... ... ... ... ... Мұны осылай тастайық,
Бұхарды ... ... ... суреттелініп оытрған оқиғадан Семетей, не басқалары қатыспай
қалса, ... ... олар ... ... бөлу үшін де манасшы осы
әдісті қолданады.
«Семетей» дастанында оқиғаларды орналастыру манасшы тарапынан түрліше
әдіспен берілген. Мұнда оқиғаны жай ғана ... өту, ... ... ... ... әдіс те кең ... санап суреттен өту
де орын алған. ... іс ... ой ... ... белсенді
қимылдары арқылы суреттелгендіктен, қай оқиғада болмасын баяндау және
драматикалық әдіс ... ... ... манасшы оқиғаны әр
тараптан кеңірек алып суреттеу үшін түрлі әдістерді қолданылады.
Дастандарға қаһармандардың психологиялық ... ... ... ... ... сөздері арқылы көрсетілген. Жауға қарсы ... ... ... ... ... кеңес сөздерден көңіл аулап
жалыну, жалбарыну сөздеріне шейін дастаннан кездестіреміз. ... ... ... түрлі формалар мол қолданылғандықтан ақыл – насихат
айту сөзі де ... ... мен ... Семетейдің жорыққа аттандыруға
сөзі т.б.). «Семетейдің» жыр түзілімі қырғыз халқының ... ... ... жыр ... келеді, буын түзіліміне құрылған.
Ал дастан өзіне ... ... ... ... ... ... бөлу үшін ... 7–8 буыннан түзілген. Кейбір жекелеген
эпизодтарда он бір ... жыр да ... ... ... ... ... ... «Манас» трилогиясының жыр түзіліміндей боп ... ... ауыз екі ... сыртқы формалық түзіліміне ұқсап әртүрлі
тәсілде ұқсайды. Біз одан ... ... ... ... ... тұтас
ұйқастардан түзілген шумақтарды кездестіреміз.
«Манас» трилогиясында «радиф» кеңінен қолданылып, оқиғалардың ... ... ... ... тұрады. Бұлардан басқа да
қырғыз дастанына тән бірыңғай сөзбен ұйқасып, «желдірме» жырлар кездеседі.
Мысалы:
Бекер ... ... ... ... жинады,
Үзілгенін байлады,
Атағын жұртқа даң қылды,
Сансырғалы Сансапты
Бүтін елге хан қылды,
Түймедей басын тау ... ішкі ... ... ... эмоционалдық күшін арттыратын
паралилизмдер, жаңа күш алып қайталап тұрған шумақтық ... ... ... ... ... ... ... түскен.
Суреттелетін оқиғадағы негізгі ойға жанама болып, оның ... ... ... ... ойды ... ... ... –ақ
қырғыз халқының тұрмысынан алынып, реалистік ... ... бұл ... ... ... ... ... халқының
өлшеусіз бай ауыз әдебиеті поэзиясындағы жоқтау, өсиет, ... ... ... ... түрлі ұсақ жанр формалары кеңінен орын алған.
«Семетейдің» поэтикалық көркемдігі дегенде оның лексикасын да атаймыз.
Бұл қалың жұртқа түсінікті, қарапайым, ... ... ... Сол себепті,
өткен өмірдің ыстық – суығын бастарынан өткізген қариялардан ... ...... ... – ақ ... ... оқып ... қазіргі жастарға шейін дастанды түсініп оқиды. Сонымен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік өмір тұсында
пайда болып, қазірде мәнін жоғалтуға айналған ... мен ... ... ... ... ... ... де кездестіреміз:
«үрбүс», «Маөсүлдік» сияқты сөдер, «келе төн», «сыпа төн» сияқты киімдердің
аттары бар. Тарихи, ... ... ... ... ... біз үшін ... білу жағынан маңызы зор.
Қорытып айтқанда «Манас» трилогиясының екінші бөлігі болған «Семетей»
дастаны ... ... неше ... бойы ... ... ... өмірін, прогрессивті ой–тілек, үміт–мүдделерін, патриоттық
күресін жоғары пафоста шебер ... ... ... Ол халықтың
медициналық, ұлттық салт – санасын, ... ... ... ... ... ... жиынтықтап бізге жеткізеді. «Семетей» дастанын
ішіне алатын «Манас» ...... ... неше ... бойы ...... мұра етіп келе жатқан ардақты да асыл қазынасы.
Жоғарыда айтқанымыздай, халықтың ауыз әдебиетінің бай түрлерін кеңінен
қолданылған ... ...... халқының жазба поэзиясының
көркемдік ... ... ... ... қазына, сарқылмас бұлақ
есепті.
2.4 «Сейтек» жыры – ... ... ... ерекшелеген жыр.
«Сейтек» дастаны қырғыз ауыз әдебиеті зерттеушілерінің қаламына ... ... ... ... ... ... ... бір еңбектерде атүсті сөз
болғаны болмаса, осы бір тамаша дастанға терең талдау жасалып, сындарлы ой,
салиқалы пікір айтылғаны ... ... ... кең ... ... ... түбегейлі түйіні іспетті. Оны тек қана эпилог, немесе
бас –аяғы бітпеген ... ... деп ... бұл мәселеге үстірт қарап,
жаңсақ қорытынды жасағандық болар еді. ... ... ... ... болсын, образ жүйесі, идеялық мазмұны жағынан болсын
«Сейтек» дастаны шоқтығы биік, толыққанды туынды екені хақ.
«Манас» пен ... ... ... де ... ... ... ... Өйткені, бұл халық арасына кең тарап, ғасырлар бойы ел
аузында жатталып, аңыз боп ... жыр. Ел ... ... сан ... ... пен «Семетей» тәрізді, бұл дастанды да халыққа ... ... ... ... баға ... үлес қосып, өз жанынан толықтырып
отырған. Дүйім елге мәшһүр ... ... бұл ... үш бөлігін бір –
бірінен бөліп қарамаған. Манас жәйлі сөз болса – ақ оның ұлы ... ... ... қоса ... болған. Біз білетін манасшылардың ішіндегі
даңғылы ... ... ... ... бұл ... толық
жырлануы да ойланарлық мәселе.
Әрине, «Сейтек» варианттарының барлығы бірдей ығай мен ... ... ... дәрежесіне, өмірлік тәжірибесіне, дүниеге көзқарасына
байланысты бұл варианттардың да әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Дей
тұрғанмен де ... ... шын ... ... ... жақсы жақтары,
көбінесе, заманымызыдың әйгілі манасшы Саяқбай Қаралаевтың ... ... ... ... басқа манасшылардың, атап айтқанда,
Сазанов Бағыштың, Рысмендиев Шапақтың, Абдырахманов Ыбырайдың және ... іске ... ... қате ұғым ... ... ... ... манасшылар жырлаған варианттардың ауыз толтырып айтарлықтай жақсы
жақтары да, ... ... ... кемеліне келтіріп, композициялық
шырқау шегіне жеткізе, ... ... ... ... бір ... ... ... образдардың ұтымды берілуі жағынан Саяқбай
Қаралаевтың варианты өзгелеріне қарағанда оқшауланып тұрады.
Манасшы Сағымбай Оразақовтың ... ... ... ... неше ... жат идеяларға, діни ағымдарға душар болғаны мәлім.
Дастанның ... ... ... ... ... үшін оның ... ... біріктіріп, жинақтау қажеттігі де міне осыдан келіп
шыққан.
Олай ... ... ... ... әрқилы варианттарды ерінбей
екшеп, сарапқа салып салмақтап барып бас – ... ... ... ... еді. Ал, енді ... жәйі ... ... Оның идеялық –
көркемдік арқауына әртүрлі ағымдардың ықпалы тиген жоқ. Осы ... ала ... ... ... ... ... пен ... қарағанда «Сейтектің» бір айырмашылығы сол, бұл
жақтан бір ғана Саяқбай Қаралаевтың ... ... ... ... ... ... ... циклизация принципі бойынша құрылған.
Трилогияның бірінші бөлімі де ... ... ... ... ... ... ... Екі дастанның екеуінде де оқиға әділетсіз ... ... ... ... тамамдалады. Қатыгез жаудан қасірет шеккен
қалың ел ... ... ... ... – тысқы жауларға қарсы күрес – «Манас» трилогиясы үшін дәстүрлі
уақиға желісі болып табылады. ... бола ... да, ... ... ... ... көркемдік ерекшеліктерін қайталамайды. ... ... ... да, ... ... ... қайталамағаны
былай тұрсын, қайта оны жаңа идея, тың ырғақ, соны серпінген толықтыра,
тереңдете түседі. ... ... ... ... бас – аяғын
жинақтайды.
«Сейтек» те «Семетей» жыры сияқты қырғыз елінің бүліншілікке ұшырап, ел
қорғаған ерлердің ... ... жау ... азап ... ... Бірақ, мұнда дәстүрлі сюжет желісі қайталанып отырады дегенде
дастандағы уақиғалар, тұрмыс – салтқа ... ... сол ... ... ... ұғым тумауы керек. Халықтық эпостың көркемдік
дәрежесі де белгілі дәстүрлі ... қай ... ... ... ... ... ... байланысқан бөлімдердің бір –
бірінен айырмашылығы да болмас еді.
Эпикалық «клишелер»эпоста жалаң қайталанып отырады деу ағат ... ... ... ... ... ... эпостың «клишелер» де жаңа
мәнге ие болмақ. «Сейтек» дастанының ең бір асыл қасиеттерінің бірі ... ... ... соны ... тапқандығы.
Атаның кебін әке киіп, әкенің кебін құрсақтағы бала киетін күн қайта
туды. Тағы да ... елде ... ... ... ... қолды болған айдай сұлу Айшөректің құрсағында кеткен шарана
елінің ... ... ... екенін біліп қойды. Семетейге қуанған ел,
Сейтекке де қуанады. ... ... ... оралғандағыдан да көбірек
таланып, ... ... ... одан да гөрі ... ашылып, одан да гөрі
арсыздана түскен ағайынға оралады. ... ... ... дұшпанмен
үйреншікті жаумен айқасқа түссе, Сейтекке әкесі түгілі жеті бабасы ... ... ... жер ... ... ... ... тура
келді.
Бұл ретте, «Сейтек» дастанының философиялық ауқымы, ... ең ... ... ең ... ... ең ... ... қамтып, ұтымды
аша алатын ұтқырлығы мен тапқырлығы жағынан әлемдік ауыз әдебиеті түгілі
жазба ... ең ... ... ... тұра ... ... ... айрықша бөліп айтуды парыз деп ... ... мен ... қыл ... бұл ... бар ... мен бар ... түгел
тану үшін нағыз осы заманның бостан танымы мен ... ... ... мен жете зердесі қажет болатыны даусыз. «Сейтектің» әр тарауы,
онда баяндалатын әр оқиға ... ... бар ... нағыз сұңғыла
зерттеушінің көзімен терең барлап, кемел кес кіндеп, дәл пайымдай алған
бір – бір ... Ең ... ... математикалық дәлдікпен есептелген
өте дөп ... ... ... Тек екі – ақ ... ... ... ... кетуімен Сейтектің Сарыбаймен шайқасын ... ді ... ... ... тұрмыста айтыла – айтыла ауыз
ауыртқан үйреншікті ұғымнан ... кең ... ... ... бір ... бір ... найзасын сумаңдатып, екінші жағынан екінші
жендет қанжарын жалаңдатып, «әне – міне ... ... ... келгенше,
басын кесіп алғанша, құмарлары қанғанша, қарамай алды – артына еріп кеткен
секілді, ... ... көз ... жоқ ... ... ... жаны шығып жау азғын ет – жүрегі от болды...». «Семетей»
дастанының соңында ... ... тап ... ғайып болады. Ал «Сейтек» атты
келесі кітапты ол ... ... ... ... ... ... ... иесіз қалған сұңқарын ұстап, аң аулап жүрген жерінде Қарадәудің
көзіне түседі. Оның атын атап ... ... ... ... ... кіріп кетеді. Бұны естіп, көруге барған ... да тап ... куә ... ... ... пен ... Сейтек те жалбарынып елге
қайтара алмайды. Ақыры ... ... ... тағы ... кете ... ... ... ақ мамасын аузына салып, үйіріне қосады. Оны бұндай
күйге ұшыратқан перілердің дуасы емес, жанын жегідей ... ұят еді. ... ... атын ... ... бес ... ... айырылғанынан,
екінші жағынан, қас дұшпанының құрған тұзағына өзі барып түскенінен, үшінші
жағынан, жақсы досы Құлшараны қаралай отқа ... ... пен ... ... ана ... ... алмай қалғанынан,
алтыншыдан, осынша қиянат пен қараулыққа барып ... ... ... әділетсіздікті көріп отырып, қол ұшын бере ... ... өз - ... ... ... еді. ... жерге кіреді деген
осы еді. Мұндай пұшайман қалден анасы келіп, ақ сүтін кешіп қайтадан сенім
артса ғана ... алар еді. ... бір ... бұл ... ... ел
басындағы күйзеліс еді.
Ал, Сарыбай–арғы–бергі әдеби санадағы ең ... ең ... ең ... ең ... ... Өйткені ол бұрынғы аңыздарда
кездесетін бір жері болмаса бір жері адамға ұқсайтын құбыжық емес ... ... ... ... ... мен қылығы құбыжыққа айналып кеткен
адам. Жалмауыз сияқты адамдар ауылда да толып ... ... да ... ... аз ... Ал ... дәл адам ... жалмауыз сонау жеті қиян
жер түбінен келіп ... ... ... ... ... жұртының түгелмен
көзін құртып, барын өзі иемденбек. Жер бетінде жалғыз өзі қалып, ... ... ... ... сары ... ... қол ... жолындағыны түгелдей
жойып, сайранды сала бермек. Тек адамдарды ған емес, аққан ... ... ... аңды өз ... ... ... түп –түгел қырып
салмақ. Сөйтіп, жер үстін, аспан астын жалғыс жалмауыз жайлаған жапан түзге
айналдырмақ, оған ... жеке ... бере ... жеке ... жеңе ... боп, жақын боп, ағайын боп, жат боп, кәрі боп, жас боп, әйел ... боп ... ... ... ешкімге де, ештеңеге де дес берер емес.
Қияндағы Қайып қызы Құялдының Алатауға ат сабылтып кеп, ... қол ... де ... Дастанның соңғы тарауын төбе шашын тік тұрып, денең
дүршігіп отырып оқисың. Ықылым замандар ... ... ... ... ... ... қатыгездіктерден үрейлене отырып жабасың.
Эпостағы фантастиканы, гиперболизацияны, мифтік құбылыстарды ... алып ... ... ... ... ... тән осы сипатты
ерекшеліктерін еске алғанда ғана оларға терең талдау жасап, байсалды пікір
айтуға болады.
Айшөрек пен Қияз ... ... - ... ... ... де
ешбір әсірелеусіз қарапайым өмір көріністерінің бой көрсетуімен қатар қияли
таңғажайып ... да кең орын ... ... ... ... ... ... Манастың, екінші
бөлімі Семетейдің, үшінші бөлімі Сейтектің есімімен аталғанына орай бұл
қаһармандар ... күлі ... ... құрайды. Шығарманың идеялық,
көркемдік сапасының қай дәрежеде болуы алуан түрлі ... ... ... ... ... ... Міне, дәл осы тұрғыдан алғанда
«Сейтек» дастанындағы Құлшора ... өзі бір ... ... ... ... ... ... екені аян.
Онда Құлшора Семетейдің ең сенімді деген шораларының бірі. ... ... ... ... ... ... шора Ханшора мен Қияздың
қолына түседі. Осы жағдайдың өзі де бұл ... тағы да ... ... ... ... ... Құлшора сынды батырдың образы бір жақты,
үстірт суреттелмей, әманда түрлі өмір құбылыстарына, ... ... жаңа ... ие ... ... Мәселен, мұндағы Құлшора
«Семетей» бөліміндегі ақын жанды жайсаң мінезді ... ... тар ... кешуде, ел басына күн туған қатерлі кезеңде оның ... де, ой ... да ... ... ... образдың түрлі өмір құбылыстарына
байланысты жан – жақты көрініп, алуан қарымен танылып, жарқырай түсуіне бұл
айқын дәлел.
«Манас», ... ... ... ... ... кеңорын
алған. Соған орай, ондағы кейіпкерлердіңе ... да ... ... ... ... жарқырап көрінеді. Бұған керісінше, «Сейтек» бөлімінде
елдің ауыр да аянышты ... ... көп ... бөлінген. Сондықтан
мүндағы қаһармандар да сол ... өмір ... ... Бұл ... да ... әсерін тигізген:
Жыңғылды Кеңіқол, кең Талас,
Жалайтұғын ел қайда?
Төрт түлікы мыңғыртып
Айдайтұғын жер қайда?
Қиялай асып, жол жүрер.
Асу – асу бел ... елге жете ... ... не ... туған шер қайда,
Елге жетер күн қайда?
Балғы Сейтектің ... ... ... ... деген сағыныш, дұшпанға
деген жүректі кернеген ашу – ыза бар екені аңғарылды. ... ... ... ... салса батпайтын, отқа салса жанбайтын» ... ... ... Ал ... ... ... батыр
бейнесінде берілген. Онда берен Манастың айбатындай ... та бар. ... ... ... ... суреттеуін әр дастанның өзіне ... ... ... сан ... ... деп ұғу ... келгенде де, Сейтек келгенде де ... ... ... ... де осы екі ... ... байланысты Таластың
пейзажы да түрліше. Жыршылар шабыттана ... ... ...... ... ... сұлу көрінісімен батырлардың көңіліне қозғау салып қуанышқа
бөлейді. Осы поэтикалық суреттерді бір – бірінің дәлме –дәл ... ... ... еді. Өйткені, әр дастанда да бұл көрініс ... ... тың, ... ... ... ... Бұл екі
қаһарманның тіпті психолгиялық қимыл - әрекеттері де бір – ... ... ... мен ... ... ... табиғат көріністері
ғана емес, күнделікті өмір құбылыстарын суреттегенде де айырмашылық көк пен
жердей. Семетей келгенде қапталынан қара қабылан, бір ... ... ... ... ... Шуақ, Сырғақ бас болып, неше түрлі батырлардың
аруақтары ... ... Бұл ... ... ... ... беріп,
Семетейді батыр бейнесінде көрсетеді. Ал, «Сейтекте» мұндай суреттің ... жоқ. ... ... келгенде алдынан юбоздап бозінген шығады. Бұл ... ... ... Қырғыз халқының ауыз әдебиетінде кейіпкерлердің
қайғы – мұңын, аянышты халін ... ... ... ... ... ... бар. Қазақ халқының ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов ... ... бар асыл ... ... ... ... еске ... образы аллегориялық сипатқа ие болады. Бозінген бейнесінен қатыгез
жаудан қасірет шегіп, езілген елдің ауыр халін ... ащы ... ... ... ... жеке ... азапты өмірін ғана емес,
ел басына күн ... ... ... тар жол, ... ... жан ... Осы ... алып қарағанда эпостағы Сейтектің ... жері ... ... десеңізші! Оны оқыған адамның терең тебіренуі,
толқымауы мүмкін емес. Бірақ қанша азап шегіп, ауыр ... ... да ... ... ана ... ... ... түңіліп көрген емес.
Бұл идеялық мотив Сейтек пен Қаныкейдің диалогында ... ... ... ... ... ... тағы бір ... бірі – Семетейдің ғайып болып ... ... ... бұл көрініске көп тоқталып жатпайды. ... ... ... ... ... ғана ... ... қайтып оралуын да толық
суреттелген. Әрине, бұл миф. ... де ... ... ... ... ... ... келтірілгені былай тұрсын, қайта, керісінше,
ажарын кіргізіп, жайнатып, жарқыратып жібереді. Сүйікті батырын қалың ... ... Оның ... Сейтектің әлі буыны бекіп, бұғанасы қатқан жоқ.
Жаулары да қатерлі жау. Осының бәрін сарапқа салып, ... ... елге ... ... әбден орынды. Оның елге ... ... ... ... ... күші ... ... елінің басын құрап, тізе
қосып, дұшпанға қарсы тұратын кезеңнің туғанын сипаттайды. Сонымен Семетей
еліне қайтып оралды ... Бұл ... ... ... ... шешілген?
Міне, енді осыған келелік. Бір топ ... ... осы ... ... дастанының ең бір ұшқыр шешілген, шырқау билігіне шарықтап
көтерілген бөлімнің бірінен саналады. Семетейді ең ... ... ... елге алып ... ... ... ... ол әрекеттен ештеңе шықпаған
соң Құлшораға барады, оның да ... ... ... ... ... ... сүті ғана ... тіл бітіріп, көзін ашады. Семетейдің
еліне оралуы фонтастикалық эпизод бола ... ... ... өмір
шындығындай әсер етеді. Дастандағы ана туралы идея тамаша шешімін тапқан.
Ал енді ... ... ... ... Саяқбайдың варианты
басқаларынан оқшау тұратын сияқты. Әңгіме бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... Жалмауызұлы Сарыбайдың ұрысы
жалғыз - ақ Саяқбай Қаралаевтың вариантында ұшырацды.
Барлық ... да ... ... ата ... ... жеңп ... түрлі варианттарда жағымсыз бейнелердің есімі түрліше болып келеді,
олардың іс - әрекеттері де қилы – ... ... ... ... ... ... да ... Қоңырбайұлы Құялымен соғысады. Құялы
әкесінің кегін ... ... ... ұрыс ... ... ... Ыбырай
Абдырахмановтардың варианттары бойынша Сейтек Қарадәумен ... ... ... Құялы да, Қарадәу де жағымсыз ... ... Ал, ... ... ... ... бәрі де жағымды
бейнелер, Сейтектің достары.
Мұнда Сейтек Жалмауызұлы Сарыбай ... ... ... ... ... дегенміз қаһармандардың есімінен түрліше болып келуінен әрі
аспаған. «Сейтек» дастанның ең толық вариантын жеткізуде ұлы ... ... ... ұшан – ... ... ... беті ... ашылатыны мәлім. Онда
әйгілі «Манас» жырының бағы заманнан бері ұрпақтан – ұрпаққа ... ... аңыз ... ... ... Ал эпостың үшінші бөлімінде, яғни
айтқанда, «Сейтек» дастанда. «Сөз ... ... ... бір ... өмір ... ... «Манас» сынды көлемі шығарма үшін «сөз басы», «сөз аяғы»
сияқты бөлімдердің болуы аса ... Бұл ... ... құрылыстың
басталған, аяқталған кезін айқындаушы белгі тәрізді.
Эпос немен аяқталады, міне, енді осыған тоқтала кетейік «Сөз аяғында»
дұшпанның енді бас ... ... ... ... одан ... Құлшораның, Айшөрктің, Бақайдың, Қаныкейдің алыс ... сөз ... ... ... аяқталуы тек халық даналығының
жемісі деп білу ... ... ... ... қаһармандарын өлімге қимайды.
Олардың мәңгі жасағанын қалайды. Сондықтан ... ... ... ... аңыздың ел арасына кең таралып кетуі де кездейсоқ құбылыс
емес. Семетейлердің алыс сапарға аттануы, олардың өмірден ... ... ... ... ... ... ... кеткендік болып
табылмайды. Қас дұшпанның қирай жеңілгенін, қиын-қыстау күн туса еліне ... ер ... ... олар ... ... ... олардың қайтпас сапар
шегуі биік оптимистік идея ... ... Бұл ... ... ... ... толы ең бір ... жері. Профессор
В.М.Жирмунскийдің айтуынша, халықтық эпостарда басты кейіпкерлердің ғайып
болып ... ... ауыз ... өте кең ... ... ... жолығатын жерін еске түсірейікші. Бағып жүрген
торпағына оқалақ тиіп, Қаныкейді қағып құлатып кетеді.
Бұған ызасы ... ... ... ... ... ... ... бишара мен Сейтектің өткен өмір жолын осы шағын деталь Қаныкей мен
Сейтектің өткен өмір жолын көріп, кең ... ... ... ... ... ... көріп ашу – ызаға булыққан батырдың көңіл күйі ... ... ауыр ... ... ... Қаныкей сорлының ащы зары да
бар. Сөйтіп, сюжеттік мотивтің жан-жақты суреттелуінде көркем деталь ең
басты роль ... ... ... ... да сан ... ... сюжеттік құрылымында, уақиғаларды баяндаудың белгілі бір ырғақ
жүйесін түзуде диалогтардың атқаратын қызметі зор. ... ... қана ... ... ... сөз деп ... керек. Себебі
эпостағы оқиға желісінің дамуы ылғи осы диалогтерге де ... ... ... ... ... ... ... ашып
көрсетумен қатар олардың образын да ашуға үлкен себін тигізеді. Қияз бен
Ханшораның Құлшора мен Ханшораның, ... пе ... ... ... ... ... ... аңғалдығы, Ханшораның арамзалығы,
Құлшораның қара қылды қақ ... ... ... ... ... осы сияқты диалогтар арқылы көрінеді.
Эпостық стилистикалық табиғатына тән тағы бір асыл қасиеті - салыстыру
тәсілінің барынша ке ... ... ... ... эпосында ауыз
әдебиетіндегі көркемдік тәсілдердің алуан түрі кездеседі. ... ... ... ... айқындап беруде салыстыру тәсілінің маңызы ұшан-
теңіз. Салыстыру тек ... ... ғана ... ... ... жиі ... салыстырулар да қилы-қилы. Кейде белгілі бір затқа ... да жиі ... ... ... қан ... ... алдын ала болжап, біліп, зар жылаған Қаныкейге Семетейдің берген
жауабы ... ... ... ... Семетейдің айтайын дегені ет-бауыр
жақынымнан, жанымдай жақсы көретін екі шорамның бірінен қайтып ... ... ... ... ой. Міне осы ой ... ... арқылы көркем образдың негізін құрайды. ... ... ... ... табиғи болса, салыстырма тәсілі де сондай
жарасымды. Гиперболикалық салыстырулар эпостың ең шұрайлы деген эпизодтарын
құрайды ... ... көр де, ... ... ішіне
Жаңбырдай жауған оқты көр.
Бұл тәрізді гиперболикалық салыстырулар уақиғаның өсіп-өрбіп, дамуына
себепші болады. Шығармаға шын мәнісіндегі ... ... ... дастанында алуан түрлі образдық әрқайсысын тек өзіне ... ... ... ... бір ... халық өмірінің картиансын
беруде салыстыру ең ... ... ... ... ... мұндай қорытынды эпостық стильдік ееркшелігін жоққа шығармақ емес.
«Сейтек» жыры алты бөлімнен тұрады. ... ... ... ... ... ... (Құлшораның тұтқындалуы; Ханшораның хан болуы;
Айшөректің ал жағы кетуі,) ... ...... тууы және ... ... ... ... қайта табысты; Сейтектің Құлшораға
жолыққаны; Аяулы ата ... ) ... ...... ... ... Таласқа кетуі» (Қияздық Тауторыдан айрылуы; ... ... ... ... Төртінші бөлімде -«Сейтектің әжесі мен ... ... ... ... Ел ... Ханшораның өлімі); Бесінші
бөлімде - «Семетейдің еліне қайта табысуы» (Қарадәудің Семетейді ... ... ... ... ... ... бөлімде –
«Жалмауызұлы Сарыбайдың ұрысы» (Жаумен беттесу; Сейтектің Сарыбай дәумен
беттесуі; Қайыпшал қызы ... ... ... Сөз аяғы»)
Қысқаша айтқанда, Қырғыз халқының кең тынысты, «Манас» ... ... - ... ... да ... жеңіл, жүрекке жылы тиер аяулы
туынды. Халқын қан ... ... ... мен ... ... ... Арыстанбай айбатты Сейтек батырдың, асыл ... асыл ... ... елі үшін ... бас ... ... ... ойран салуы сияқты
таңғажайып, шытырман оқиғаларға толы дастан.
«Манас» трилогиясы өзінің идеялық, көркемдік ееркшеліктеріне ... ... ... ... Мұны эпос ... ... ... Трилогияның бірінші бөлімі де, сол сияқты екінші бөлімі де
қайғылы оқиғамен ... Бұл ... ... қырғыз эпостарының бәріне бірдей
тән құбылыс па? ... олай ... Ақыр ... шындықтың, әділеттің жеңуі
жалпы қырғыз эпостарына төл қасиет ... және рас. ... ... ... бола алады.
ІІІ Қорытынды.
1. Бағзыдан жеткен – баба жыр.
«Манас» тарихи заманнан таулы Азия ... ... ... ... келе ... ... жыр, ... халқының мұрасы. «Манас» жырының
қайта түлеп, жаңғыра көркеюіне жоңғарлардың шапқыншылық оқиғасы себепкер
болғанын ... ... ... ... ... ... ... одан көп бұрынғы эпикалық
дәстүрінің ізі де байқалатыны анық. Соның бір ... ... ... халықтарының, бірінші кезекте қазақ ... ... ... ... жеке ел, ... ... ... ірі
тайпалармен бейбіт күнде тату ағайын, соғыс кездерінде ... ... ... бір ... ... шағының ақиқаты елес беруінде жатыр.
Жалпы түрік елдерінің ортақ мұқтажын түсініп, ... ... ... осы ... ... ... ... жырдың аса мықты
идеяларының бірі. Ерте заманның жыршысы неге қырғыз, ... ... ... ... ... серпінді түрде толғаған деп күдіктенудің
ешбір негізі жоқ. Тіпті қайсібір ... ... ... болмағандығының өзі
эпостың нұрлы мұратын теріске шығара алмайды.
Жырдың қаһарманы «отқа салса ... суға ... ... ... ... нанымсыз секілденгенімен, халық бәрібір ... ... ... ... ... ... ... келген. Ықылым заманаларға
куә болған, талай ұрпақтың тілін атын, талай ұрпақтың көзін жұмдырған, мың
жасап, ... ... ... жырдың Тынық мұхиты - «Манас» аты
ата дастанның әлі ... ... ... ... еліктіріп,
жүрегімізді еріте жөнелетіндей ерекше сиқыры бар. «Манас» жырының адамзат
баласы үшін берер құндылығы өте ... ... ... тілі де, діні де, тегі де туыс ... ... ... ... шоғырланып жүрсе, ол да замандар бойында
ыдыраңқылықтан, бірлестік ... ... ... ... ... де ... болар.
Қалай болған күнде де бүгінде тәуелсіз мемлекеттер достығы туы астында
бір бағытта күш ... ... ...... жасап, алдына ұлттық
демократиялық мұрат қойып ... ... ... ... ... туысқан
ұлттардың көне кезеңдеріндегі достыққа, бірлікке жасаған қадамын ... ... ... ... ... нұрлы аңсарын арттыра түсетін
тұстарының бірі. Түркі ... ... ... ... ... ... түйісетін сәттерде мол болғанын халық даналығы өзі куәландырып
отырса, бұған тек мақтаныш сезімнен ... ... ... қайталанбас
қамба, нағыз демократиялық сипатының бір көрінісі осы ... ... ... ... ауыз ... ... ... ғана тән
көркемдік тәсілмен куәландырады дейтін ... ... ... ... ... эпопеясы «Манас» жарқыратып дәлелдей алады.
«Қырғыз халқының «Манас» жыры» ... ... ... ... ... ... ... қорытындылай
келіп, мынадай түйінді тұжырымдар жасауға болады. «Манас» жыры тек қырғыз
халқының ... ... ... ... түркі әлемінің әдеби қазынасы. Осынау
ғажайып мұраны зерттеу ісіне қазақ ғылымдары да ... ... ... ... «Манас» жырының әлемдік және түркілік деңгейде
зерттелуі» деген тарауында нақты ғылыми еңбектер мен ... ... ... ... ... ... ... «Манас» трилогиясының
негізгі идеясын, мазмұнын, ерекшелігін өз тұрғымыздан талдадық.
Біздің пікірімзше, бұл трилогияның ... ... ... генеалогиялық циклизацияға емес, көркем образ, картиналардың өзара
тығыз байланыстылығында.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Ақаев Асқар, Қырғыз ... және ... ... ... ... 2003.
2. Адамзаттың «Манасы» (Қазақ зерттеушісі ғалымдары «Манас» туралы)
Жауап шығ. – Ыбыраев Ш., ... ... ... Қ., ... – фольклортанушы., Алматы: Ғылым, 2001 –
124 б.
4. Қазақ фольклорының ... / ... және өнер ... Р. Алматы 2001.
5. Манас, Қырғыз халқының батырлық дастаны, 4 кітап, ... ... ... ... фольклорының тарихтылығы., Алматы 1993.
7. Ш.Айтматов. Ұстаз туралы сөз. ... ... 1976,72 – ... ... ... ... қолжазба. Ленинград, 1925, № 185.
9. М.Әуезов, Уақыт және әдебиет. Алматы 62, 191 – ... ... ... жыр, ... «Жазушы», 1985, 95 – бет.
11. Ә.Марғұлан., Шоқан және «Манас», алматы 71, 36 –бет.
12. Қ.Салғарин., «Алтын тамыр», 1986, 103 – ... ... ... очерктері», 1985 жыл, 137 –бет.
14. С.Мұхтарұлы., Шоқан және өнер., Алматы 85, 197 – бет.
15. Манас, І том, «Щиңжаң ел баспасы», 1984 жыл, 109 – ... ... ... ... 1936 ж, 30 ... ... В ... Туркестана, м., 1914, стр 33 – 38.
18. В.М.Жирмунский. новые ... о ... ... ... СССР 1960 № 2, стр 152 – ... ... о составе и общем характере киргизских былин.
Тургайская газета. 1896 № 68, стр 2 – 4.
20. Ф.Е.Корш. Древнейший народный ... ... ... ... ... Университеті ғылыми кітапханасы, қолжазбалар бөлімі, №31.
22. Архив А.Н.Кыргызстана – ІІІ том, 1952 г. 679 ... ... ... Әуезов – Фольклортанушы. Алматы 97, 56 –
бет.
24. Сейдін Байзақов, Түбі бір түркілер. Аламты 2000 ж. 27 ... ... ... СССР, 2 часть. 407-бет.м., 73.
26. Ә.Кекілбаев «Бағзыдан жеткен баба ... 543 ... ... Отрывок из поэмы Манас: «Смерть Кукотай хана ... ... В ... ... ... вып 1, стр ... ... В.В.Бартольт. Киргизы.Фрунзе. 1927, стр 50.
29. Краткая литературная ... М., 75. ... ... ... ... В.А.Шошин. М., «Провещение» 1982.
31. «Жұлдыз» ... ... ... және ... ... 43 -50 ... Ш.Айтматов. Ұстаз туралы сөз. «Біздің Мұхтар», 1976, 72 –бет.
[2] Архив А.Н.Кыргызстан. Сборник стенограмм. ІІІ том, 1952 г. 679 ... В.И. ... . ... ... о Киргизском эпосе «Манас» Изв.
АНСССР. 1960 № 2 , стр 152-155.
[4] М.П. Мелиоранский. О составе и ... ... ... былин. См
Тургайская газета. 1896 № 68., стр 2-4.
[5] Ф.Е.Корш. Древнейший народный стих. ... ... ВО РАО ... 2-3, 1909. стр.149.
[6] Қазан университеті ғылыми кітапханасы, қол жазбалар бөлімі, № ... ... В ... ... М., 1914, стр 33-38
[8] Қырғыздың батырлық эпосы», 4 томдық, «Манас» жырының 1-томына кріспе
1961, А., 8 бет.
[9] ... ... ... ... ... 1925, п ... Қ.Салғарин. «Алтын тамыр», 1986, 103 бет.
[11] Ш.Уәлиханов «Жоңғар очерктері», 1950 жыл, 137 ... ... ... және өнер» Алматы, 1985, 197-бет.
[13] ... ... жыр ... 1985 ж, 125-126 б.
[14] Бекбай Алықұлов «Улуу Мурас жөнунде ой» Қырғыстан маданияты 12 ... ... ... В.Полоских «Гендайын еле Барысбек» // «Қырғызстан
мажанияты», 11 сәуір, 1990 ж.
[16] М.Әуезов, ... және ... ... 62, 191 бет.
[17] Ә.Марғұлан: «Ежелгі жыр, аңыздар», «Жазушы», 1985, 95 бет
[18] Манас, 1 том, «Шинжаң ел баспасы», 1984 жыл, 109 ... ... ... 1936 ж, 30 ... ... және ... ... алматы 71, 36 – бет.
[21] Манас, Үшінші кітап, Алматы 62, 8 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлы ұстаз,ғұлама жазушы Мұхтар Әуезовтың этнопедагогикалық еңбектері5 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
Мұхтар Әуезовтің «Манас» мақаласы туралы4 бет
Мұхтар әуезовтың «манас туралы» мақаласы. (конспект)7 бет
Ғ.Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау8 бет
Айтыс6 бет
Биографиялық және психологиялық әдебиеттанудың әдістемесі9 бет
Комедия. Драмадағы тарихи тұлға9 бет
Лирикалық проза жайлы ақпарат26 бет
Лирикалық проза. Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь