Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бергі жылдар ішінде еліміздің тарихы

Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бергі жылдар ішінде еліміздің кеңестік кезеңдегі тарихы туралы ақиқатты айтуға, оның әлі де толық зерттелмеген көлеңке беттерін ашу мүмкіндігіне қол жеткіздік.
Тәуелсіздіктен кейінгі уақыт ағымында үлкен бетбұрыс жасалып, демократиялық құқықтық зайырлы мемлекет құрылды. Бүгінде Қазақстан көп ұлтты мемлекет ретінде оны мекендейтін 130-дай халықтар мен ұлттардың өз отанына айналып отыр.
Кеңестік жаппай қуғын-сүргін тарихы көптеген зерттеулерге арқау болды. Бірақ тұтас халықтарды жер аудару тарихын зерттеу әлі де терең ізденістерді талап етеді. ХХ ғасырдың 30-шы жылдары мен 50-ші жылдарының басы КСРО-да көптеген адамдарды, тіпті тұтастай халықтарды күштеп жер аударудың орын алған кезеңі еді.
Тоталитарлық жүйе миллиондаған азаматтардың тағдырын қиды. Сол жылдары ұлттық мүддені қорғаған зиялыларды, қарапайым еңбек адамдарын жазықсыз қудаласа, кейіннен бұл саясат шекаралық аймақтағы тұтастай халықтарды туған жерінен айырып, басқа аймаққа күшпен жер аудартты. Оларды қоныстандырған жердің негізгі қатарында Қазақстан да бар болатын. Осындай аласапыран заманда Қазақстандағы демографиялық ахуалдың күрт төмендеуін жер аударылғандар толықтырды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде гитлерлік әскер мен режимге жәрдемдесті деген сылтаумен Еділ бойындағы немістер, Солтүстік Кавказ, Қырым жағалауын мекендеуші біраз халықтар қудаланып, туған жерінен тыс, алыс жерлерге күшпен жер аударылды. Егер осындай адамдар немесе жеке бір топтар болған жағдайда тек соларға ғана заң жолымен шара қолданудың орнына кеңес үкіметі тұтастай халықтар мен этникалық топтарды жер аударды. Мұның өзі олардың соғыс жағдайында өздері аймақтарына әсерін тигізген ауыр да күрделі саяси мәселе болғандығы ақиқат.
Мемлекеттің кең көлемде жүргізген осы заңсыз шаралары бүгінгі күнге дейін толық зерттелмей келе жатқан мәселе.
Кеңестік жүйе тұсында саяси қуғын-сүргін бірнеше сатыдан өтті. Ол патшалық Ресей тұсындағы Сібірге жер аудару, каторгаға жіберу сияқты тәжірибені ұтымды пайдаланды.
Әуелде депортация бұрынғы жүйеге қызмет еткен жеке адамдарға, одан кейін БК(б)П қарсыластарына, онан соң тұтас ұлттарға жайылды. Сүйтіп сталиндік қуғын-сүргін жылдары орын алған саясат жер аударылғандарды ұлттық болмысынан, ділінен, мәдениетінен айырып, негізсіз кінә тақты, қатал жазалады. Бұл кеңестік ұлт саясатының заңдылықты сақтамауының айқын көрінісі болды. Бірінен соң бірі жарыққа шығып жатқан сол кездегі заң актілері күшпен жер аударылған халықтардың жан-жақты дамуына, келешегіне түбегейлі кедергі келтірді.
Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында және соғыс жылдарында Қазақстанға жер аударылған корей, шешен, ингуш, түрік, болгар, Қырым татарлары және басқа халықтар мен этникалық топтар өкілдері соғыс кезінде және соғыстан
        
        ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бергі
жылдар ішінде еліміздің кеңестік кезеңдегі тарихы туралы ... ... әлі де ... ... көлеңке беттерін ашу мүмкіндігіне қол
жеткіздік.
Тәуелсіздіктен кейінгі уақыт ағымында үлкен бетбұрыс жасалып, демократиялық
құқықтық зайырлы ... ... ... ... көп ... ... оны ... 130-дай халықтар мен ұлттардың өз отанына айналып
отыр.
Кеңестік жаппай қуғын-сүргін тарихы көптеген зерттеулерге ... ... ... ... жер ... ... ... әлі де терең ізденістерді
талап етеді. ХХ ғасырдың 30-шы жылдары мен 50-ші жылдарының басы КСРО-да
көптеген ... ... ... ... ... жер аударудың орын
алған кезеңі еді.
Тоталитарлық жүйе миллиондаған азаматтардың тағдырын қиды. Сол ... ... ... ... ... ... ... жазықсыз
қудаласа, кейіннен бұл саясат шекаралық аймақтағы тұтастай халықтарды туған
жерінен айырып, басқа аймаққа күшпен жер ... ... ... негізгі қатарында Қазақстан да бар болатын. Осындай аласапыран
заманда ... ... ... күрт ... жер
аударылғандар толықтырды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде гитлерлік әскер мен режимге жәрдемдесті
деген сылтаумен Еділ бойындағы немістер, Солтүстік ... ... ... ... халықтар қудаланып, туған жерінен тыс, алыс ... жер ... Егер ... ... ... жеке бір топтар болған
жағдайда тек соларға ғана заң жолымен шара қолданудың орнына кеңес үкіметі
тұтастай ... мен ... ... жер ... ... өзі ... ... өздері аймақтарына әсерін тигізген ауыр да ... ... ... ... кең ... ... осы заңсыз шаралары бүгінгі күнге дейін
толық зерттелмей келе ... ... жүйе ... ... ... бірнеше сатыдан өтті. Ол патшалық
Ресей тұсындағы Сібірге жер аудару, каторгаға жіберу сияқты ... ... ... ... ... ... еткен жеке адамдарға, одан кейін
БК(б)П қарсыластарына, онан соң тұтас ұлттарға ... ... ... ... орын ... ... жер ... ұлттық
болмысынан, ділінен, мәдениетінен айырып, негізсіз кінә тақты, ... Бұл ... ұлт ... ... ... ... ... Бірінен соң бірі жарыққа ... ... сол ... ... ... жер аударылған халықтардың жан-жақты дамуына, ... ... ... ... соғыс қарсаңында және соғыс жылдарында Қазақстанға жер
аударылған корей, шешен, ингуш, түрік, болгар, Қырым татарлары және ... мен ... ... ... соғыс кезінде және соғыстан кейінгі
жылдары республика халық шаруашылығының ... ... ... ... ... өз үлестерін қосты. 1957 ж. олардың елдеріне қайтуына, ұлттық-
мемлекеттік құрылымдарының қалпына келтірілуіне байланысты КСРО ... ... ... мен КСРО ... ... олардың негізгі бөлігі осында түпкілікті қалып қойды. Тек Кавказ
түріктері, немістер мен Қырым татарларына еліне ... ... ... ... ... бәрі Қазақстан Республикасының тең құқықты азаматтары.
Олардың соғыстан кейінгі Қазақстанның экономикасы мен мәдениетін дамытуға
қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... Сталиндік қуғын-сүргін тарихының құрамдас
бөлігі ретінде депортацияның күрделі ... ... ... ... ... ... міндеттерінің бірі. Саяси ... ... ... жер ... ... ... ... құпия сақталып
келді. Бұл проблемалар туралы зерттеу ... ... ... ... ... ... ... салынды. Тек ХХ ғ. 80-ші жылдарының соңында
ғана КСРО көлеміндегі демократиялық ... ... ... ақиқат
тұрғысынан айтуға тыйым салынған тарихтағы «ақтаңдақтар» мәселесі көтеріле
бастады. Солардың қатарында КСРО-ның бір аймағынан ... ... ... жер
аударылған халықтар мен олардың тағдыры туралы зерттеу жұмыстарын жүргізуге
жол ашылды. Сөйтіп осы мәселеге байланысты бұрыннан ... ... ... ... ... 50-60 жыл ... ... кеңестік күштеп қоныс аудару
саясатының орны ... ... ... ... ... жасалынып, алғашқы материалдар жарық көрді.
Кеңестік биліктің халықтарды жер аудару ... ... ... ... жер ... ... ... саясаттан күйреген тарихи
атамекендері, тұрмыстық және құқықтық ... ... ... ... алғаш
рет Ресей ғалымдары Н.Ф. Бугай, В.Н. Земсков, А.М. Некрич жариялады ... ... алуы тек ... ... ... ақтаңдақ беттерін
ғана ашып қойған жоқ. 1990 жылдан бері атамекендерінен ... ... ... ... ... ... тұрақтап қалған басқа да ұлт
өкілдерінің өткен тарихының көлеңкелі тұстарының ... ... ... ... орай ... жер аударылған халықтар тарихын жазуға үлес
қосқан көрнекті ... ... М.Қ. ... болды [2].
Елімізге күштеп көшірілген халықтарды атамекендерінен жер аудару саясатының
жасырын ұйымдастырылып, орындалу барысын ... және ... ... ... ... ... армиясына қатынасуын ... ... ... ... ... Қ.С. ... мазмұны мен маңызы тереңдігімен ерекшеленеді [3].
Ұлы Отан ... ... ... немістердің қайғылы тағдырларының
негізгі себебіне ... ... ... ... ... ... ауыр соққы болып тиді. Жалпы қудалаудың ... ... ... ... орай А.Н. Кичихин, Г. Вормсбехер, Л.А. Бургарт,
В.П. Емельянов, А.В. Фитц сияқты авторлардың еңбектері, құнды ... ... үлес ... аян ... дүниежүзілік соғыс кезінде тылдағы халықтан құрылған жүйе – ... Ол ... ... ер ... ... ... ... ретінде кеңінен тартылған жас-өспірім ұл-қыздар, әйелдер мен
егде адамдардан жасақталған. Ал осы құрылымның негізгі күші ... ... ... ең ... ... ... ... Соғыс
жылдары ауыр, қара жұмыстарға мыңдаған жер аударылған азаматтар ... ... ... ... ... оған міндетті түрде қатыстырылуы
қадағаланды. Бұл соғыстан кейін де жалғасты. Еңбек армиясын ... ... ... көптеген нақтылы мәліметтерді жарияласа, аталған
мәселенің мазмұнын М.Қ. Қозыбаев, Қ.С. ... М.Т. ... ... ... аша ... ... ... науқанының Қазақстанға жер аударылған Қырым, Кавказ
және Еділ бойы халықтарына қолдану тәсілі, ... ... ... ... талданып, көптеген мәліметтермен салыстырыла отырып,
нақты дәлелдермен мәселенің шынайылығын көрсетеді [6].
Қазақстанға күштеп көшірілген халықтардың бірі кәріс халқы екені ... ... ... ... Қазақстанның халық шарауашылығына
атсалысуын және мәдени дамуын сипаттауға арналған Г.В. Кан, Г. Хан, ... Д. Мен ... ... еңбектері бар [7].
Айтулы мәселеге байланысты Қазақстандағы тарихи демографиялық үрдістердің
орны айрықша. Кеңестік тоталитарлық жүйе кезеңінде ... ... ... ... ... Соғыс жылдарында және одан ... ... ... ... күштеп қоныстандырылуы,
олардың тууы мен өлімі, ... ... ... атамекеніне оралу
кезіндегі тарихи-демографиялық дамуы, олардың сандық, жыныстық көрсеткіші
жөнінде ғылыми талдаулар жасалды. Бұл ... М.Х. ... пен ... А.Н. Алексеенконың, М. Тәтімовтің, Л.Т. ... ... пен А.И. ... ... ... ... ... [8].
Тоталитарлық жүйенің тұсында арнайы жазалау орындары - еңбекпен түзеу
колониялары үздіксіз жұмыс ... ... ... ... мен
күштеп қоныс аударылған халықтардың «отанын сатқандар» ретінде лагерлерде,
жазасын қалай өтегендігі туралы С.Д. ... Қ.С. ... Г. ... О. ... және т.б. ... ... [ ... жер аударылғандардың өмірі туралы деректер Т. Кульбаев, А.
Хегайдың «Депортация» ... 2000) және А.Т. ... ... и ... ... в ... в годы ... Отечественной
войны и их положение в послевоенные годы» (Астана, 2006) атты ... ... [10 ... ... тақырыпқа тікелей қатысты күштеп қоныс аударылған
халықтардың орналасқаннан кейінгі келген ... ... мен ... ... жалпы еңбекке араласуы тарихын сипаттайтын кандидаттық
диссертациялар бар. Батыс Қазақстанға күштеп ... ... ... ... және ... сол аймақтарда соғыстан кейінгі атқарған
жұмыстары, мұнай саласында ... ... Ж. ... ... в ... (А., 1999) ... айтылған.
Соғыстан кейінгі жылдары жер аударылып ... ... ... ... ... ... тың және тыңайған жерлерді
игеруге ... А.Н. ... ... ... тыңғылықты
зерттелген. Сол сияқты М.Ч. Калыбекованың кандидаттық ... ... ... ... ... ... ... жағдайы
зерттелген. Алайда онда соғыстан кейінгі кезеңде олардың елдің экономикасын
дамытуға қосқан елеулі еңбегі туралы мәселе айтылмаған [11].
Күштеп жер аударылған ... ... ... ауыр жұмыстарда жүріп, қиын
кезеңдерді басынан өткізді. Ол кезең соғыстан кейінгі жылдарда да жалғасты
деуге ... ... ... ... істеген еңбектері мен атқарған жұмыстары
көбіне жалпы ... ... ... ... ... ... ... пен транспорт саласында атқарған жұмыстары мен
тұрмыстық жағдайлары мәселесін қарастырған еңбектер аз ... жж. ... жер ... ... ... болды, қалай еңбек
етті деген мәселені сол халықтардың ... ... ... ... Бұл ... Д.В. ... Т.А. ... Х.Х. Боковтің,
Н. Нәдіровтің естеліктері мол мағлұмат береді [12].
Тағдыр тауқыметімен көп ұлт қоныстанған Қазақстанда ... ... ... ... қарым-қатынасының ерекше маңызы бар. Олардың қалай
еңбек еткенін, ... ... қол ұшын ... ... ... ... Ж. Балапановтың, Г.К. Бельгердің, В.А. Ауманның, ... ... мен ... ... болады [13].
Мұрағат құжаттарының ашылуына байланысты жер аударылған ... ... ... ... ... ... әр ... еңбек еткенін көрсететін құжатты жинақтар жарық көрді. Сонымен бірге
Ресейден шыққан «Сборник законодательных и ... ... о ... ... ... (М., 1993) және 2 томнан тұратын ... ... в ... ... гг.) (М., 1993), ... немцев в документах (1965-1992 гг.) (М., 1994) атты жинақтарда
да жер ... ... ... құқықтық құжаттар жарияланды [14].
Зерттеліп отырған мәселе көптеген ғылыми конференцияларда, «дөңгелек
столдарда» және семинарларда ... ... ... «Әділет» қоғамының
«Формирование общественного сознания: освоение идей ... и ... ... ... ... (А., 1998) және
«Депортация народов и преступление тоталитарного режима» (А., ... ... ... [15].
Тақырыптың тарихнамасы жер аударылғандардың соғыстан кейінгі кезеңдегі
тарихы, олардың Қазақстанның халық ... ... ... әлі ... ... ... деректік негіздері. Жұмыстың деректік негізін өзінің мақсаты мен
міндеттеріне сай мұрағаттық құжаттар, баспасөз материалдары мен ... ... ... ... ... және тағы ... да ... орталықтарының мұрағат қорларында сақталған деректер құрайды. Онда
тоталитарлық жүйеде қабылданған актілер, ... мен ... ... ... ... МВД), және басқа да ресми мекемелердің арнаулы
мұрағаттарының құжаттары да бар. ... ... ... (ҚР ... қорының (ҚКП Орталық комитеті), Қазақстан
Республикасының Орталық Мемлекеттік мұрағатының (ҚР ОММ) ... КСР ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылығы құрылысына несие беру кеңесі),
1488-қорының (Қазақ КСР ... ... ... жер аударылғандарға үй
құрылысына, тұрмысына қаражат бөлу, жәрдем ету ... ... ... де жұмысқа арқау болды. Сонымен бірге Қазақстан Республикасы
Алматы облысының ... ... (ҚР ...... атқару комитет), 1881-қорындағы (Қоныс аударту бөлімі), Қазақстан
Республикасының Бас прокуратура жанындағы құқықтық статистика және ақпарат
орталығының мұрағатының ... ... ... ... ... ... Қазақ КСР Ішкі істер министрлігі ... ... и ... МВД ... ... МВД ... ... совершенно
секретных приказов НКВД-МВД СССР) сақталған деректік ... ... ... ... ... ... саясатының басты жоспарларынан
хабар беретін және жер аударылған халықтарға қатысты соғыстан ... ... ... ... ... құжаттар, жоғарғы билік
қабылдаған бұйрықтар, қаулылар мен шешімдер, олардың құқықтық, тұрмыстық-
материалдық жағдайына ... ... ... ... ... мен ... Қазақстанға жер аударылған
халықтардың соғыстан кейінгі ... ... ... шаруашылығын
қалпына келтіріп, дамытуға қосқан үлесі отандық ... ... ... ... ... Сондықтан жұмыстың осындай ... ... ... ... ... алға ... ... жүзеге асыру
барысында мынадай міндеттерді шешу қажеттілігі туындайды:
- Қазақстанға жер аударылған халықтардың орналасуы;
- жер аударылған халықтардың ... ... жер ... халықтардың соғыстан кейінгі халық шаруашылығын ... ... ... ... ... өнеркәсп пен транспортты дамытуға қосқан үлесі;
-жер аударылған халықтардың білім алуы мен мәдени дамуы;
- жер аударылғандардың құқықтық ... және оны ... ... ... ... ... - ... құрылымдарының қалпына
келтірілгеннен кейінгі Қазақстанда тұрақтап қалуы.
Зерттеу жұмысының методологиясы. Зерттеу жұмысының методологиялық әдістерін
тарихи даму ... ... ... ... кезең тарихын
зерттеудегі отандық және шетелдік тарихнама жетістіктеріне ... және ... ... мен ... ... ... салыстырмалы сараптау әдісі қолданылып, ... ... ... ... мән ... биліктің қасаң қағидаларынан арылу барысында тарихымызды саралауға
жаңа мүмкіндіктер берілгені мәлім. Сондықтан ... ... ... ... қоғамның дамуындағы қайшылықтар мен құбылыстарды
айқындауда танымдық ролі бар еңбектерге ... ... ... ... ... ... ... және жүйелеу тәсілдері қолданылды. Деректер
көздері, ресми, органдардың ресми құжаттары ... ... ... ... ... ... қуғын-сүргін саясаты тәуелсіздік
тұрғысынан талданып, бүгінгі Қазақстанды мекендеуші, жарасымдық пен ... ... ... шеңберіне қуғынға ұшырап, Қазақстанға жер
аударылған халықтардың соғыстан кейінгі (1946-1960 жылдар) ... ... ... ... жер ... неміс, корей, шешен, ингуш,
қарашай, қалмақ, әзірбайжан, күрд, түрік, хемшілі, және басқа халықтардың
соғыстан ... ... ... ... ... ... келтіріп, өркендетудегі еңбек еткен аймақтары алынды.
Диссертацияның ғылыми жаңалығы. Зерттеу жұмысында Қазақстан бойынша ... ... ... ... қалпына келтіріп, дамытуға қосқан
үлесі нақты деректермен зерттелді. Бұл мәселе бойынша тың мұрағат құжаттары
арқылы жаңалық ... ... ... ... жер ... ... ... кейін арзан жұмысшы қолы
ретінде бір жерден екінші жерге көшірілуі, орталық ... ... ... алыс ... ... ... жер аударылғандардың
құқықтық, ... ... ... алу ... жер ... халықтардың ауыл шаруашылығын ... пен ... ... ... үлесі зерттелді.
Диссертацияның ғылыми жаңалығына депортацияның барлық субъективті және
объективті ... ... ... ... отанында жаңа ортаға
бейімделуі және шектеулері ... ... де ... тұрақтап қалуы,
екінші Отаны Қазақстанда салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарын ... ... ... ... жер ... халықтардың соғыстан кейінгі экономиканы
өркендету барысында адал еңбектерімен көзге түсіп, жергілікті тұрғындармен
тату, тығыз ... ... ... да ... жұмысының қорғауға ұсынылатын тұжырымдары.
- Республиканың Қазақстанға жер аударылған халықтардың ... ... ... ... ... ... ... олардың соғыстан кейінгі саяси-құқықтық шектеу жағдайында халық
шаруашылығының нақты ... ... ... ... ... жер ... құықтық шектеулері алынған соң зерттеліп отырған
кезеңдегі олардың білім мен ... ... даму ... ... қоғамдық-саяси істерге қатысуын мұрағат құжаттары арқылы көрсету;
Диссертацияның практикалық маңызы. Қазақстанға жер аударылған халықтардың
соғыстан ... ... мен ... ... ... нәтижелерімен
тұжырымдарын ұлтаралық қатынастарға байланысты еңбектерде, практикалық
жұмыстарда пайдалануға болады. Диссертациялық жұмысты тарихи ... оқу ... ... ... факультеттерінің арнайы
курстарында қолдануға болады. Сонымен бірге ... ... рух ... ... ... да ... ... жұмысының сыннан өтуі. Ғылыми зерттеу ... өзек ... ... ... ... ... ... және ғылыми
конференцияларда баяндамалар жасау нәтижесінде көпшілік ... ... ҚР БҒМ ... ... Ш.Ш. ... ... Тарих және
этнология институтының Кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... ... қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның құрылымы кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан ... ... ... ... НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Жұмыстың «Кіріспе» бөлімінде зерттеу тақырыбының өзектілігі ... мен ... ... ... ... ... мен
қолданбалы маңызы айқындалып, мәселенің зерттелу дәрежесіне ... ... ... деректерге сипаттама беріледі.
Зерттеудің «Қазақстанға жер аударылған халықтардың Ұлы Отан ... ... деп ... ... ... ... күштеп жер
аударылған халықтардың орналасу барысы мен олардың ... - ... ... ж. ... ... жер аударылғандар саны 2 463 940 адамға жетті (ал
басқа деректерде 2 826 419 ... ... ... ... ... ... 1 млн. 200 мың адам болды.
Алайда олардың келген кездегі әр ай ... ... ... ... ... мен ... ... ауыстырылғандар, туылғандар мен
өлгендер, әскерден және әскери ... ... ... ... ... ... ... екіге бөлу сияқты өзгерістерге
байланысты нақты санын тура айту да қиын.
1947 ж. 1 қаңтардағы есеп ... ... ... ... ... 88 650 ... (341 328 адам), балқарлар 5175 отбасы ... ... ... 10090 ... (37485 адам), немістер 101314
отбасы (325 662), қалмақтар 781 отбасы (2031 ... ... ... ... (27 546 адам), Қырым татарлары 1 424 отбасы (4 039 адам), жалпы
саны 255 170 отбасы (894 687 ... ... ... 1 қаңтарында Қазақстанға күштеп қоныс аударылғандардан ... 781 170 адам ... Олар ... ... ... ... шешен-
ингуштер - 87 860 отбасы (338 238 адам), ... 10 013 ... (37 ... ... - 5 164 ... (18 142 ... немістер 101 479 отбасы
(343 998 адам), қалмақтардан - 809 ... (2 137 ... ... ... - 6 767 отбасы (27 210 ... ... - 1 ... (4 574 ... ... 1949 ж. ... арнайы жер аударылғандардан
- 250 428 отбасы (892 671 адам) тіркелінді. Олардың ішінде шешен-ингуштер ... 995 ... (299 170 ... ... 123 113 ... (410 268 ... 371 108 ... қарашайлар – 9 067 отбасы (33 754 адам), балқарлар –
4 772 отбасы (17 558 ... ... - 32 652 ... ... – 765 ... 265 ... Грузиядан келгендер – (29 699 адам), ... ... 1 ... (5858 ... тіркелінген [16].
Сонда 1949 жылы қазақ жеріне ... ... ... ... 36 ... бұл Орта Азияның барлық республикаларынан екі есе, ал ... ... ... 6 % көп, яғни ... әрбір 10 адамның 4-і
күштеп көшірілген 51 ұлттың өкілдері болды. Оның үстінен күштеп көшірілген
халықтардың көбі ... ... ... 1949 жылы ... ... ... 45400 адам жер аударылғандар жіберіледі деп
хабарланып, жеткізілгендер саны 57 154 ... яғни 11 714 адам ... ... ... келе ... ... ғана ... (баспана, азық-түлік) керек-жарақтар жетпей жатты.
Соғыстан кейінгі жылдары, соғыс кезіндегі Еңбек армиясы болмаса да, ... ... ... күші ... жер ауып келгендер басқа да осы ... ... ... ... шаруашылығына мобилизациямен тартылатын
болды.
Сол кездің өзінде-ақ олардың көпшілігін қоныстанған ... ... үшін ... ... ... ... ... және темір
жол станциялары аймақтарынан алыс жатқан мал совхоздары мен колхоздарға бос
жатқан жаңа жерлерді игеруге пайдаланып бұл ішкі ... ... ... рет ... Бұндай әрекеттерден шығындар да көбейді. Мысалы,
1950 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде бетпақ даланы игеруге 3
мың жер аударылғандар үгіттеліп жіберілді. Жағдайларының жақсаратына сенген
олар көшуге келісім берді. Бірақ оларға жаңа ... де жер ... ... ... ... құқы ... ... жерлерде де
олардың материалдық-тұрмыстық жағдайлары төмен болды. Өйткені иесіз ... ... ... мектеп, аурухана сала қою оңайға түспеді. ... ... ... ... ... үйлер немесе бір баспанаға
бірнеше ... ... ... еді. Кері ... жол алыс, қаражат
болмады және кетуге рұхсат та болған жоқ.
Олардың орналасқан жерлерінде өткізілген заттары қайтарылып, ... ... ... ... ... ... бөлінеді делінді. Бірақ
соғыстан кейінгі тұралаған уақытта бұл жағдайлар орындалмады, ... ... ... ... ... жоқ.
Күштеп қоныс аударылғандардың өмірін, тұрмыс-тіршілігін реттейтін арнаулы
жеке құқықтық ... мен ... ... ... 1945 ж. 8 ... ... «Әдейі қоныс аударылғандар Кеңес Одағы азаматтары сияқты ... ... ... - ... ... бұл сөз жүзінде қоныс
аударылғандардың өмірінде көптеген өзгешеліктер болды. Олар ... ... елді ... ... шыға ... болды. Жер
аударылғандардың тұрмыстық-тіршілігін жаңа қоныстанған жерлерінде халық
комитетінің ішкі істерінің ... ... ... ... ... ... ... отыруды әдетке айналдырды. Әрбір өзім білерлік тез
арада ашылып отырды. Әрбір заң бұзушылық тез ... ... ... үш күн мерзім ішінде отбасындағы өзгерістерді баланың
тууы, өлім, кеткен адамдар, ажырап ... ... ... ... және ... орнының ауысуы жайлы тағы басқа деректерді үнемі
комендатураға хабарлауға тиіс ... Олар ... ... жерлеріндегі
тәртіпке, күнделікті істелінетін істерге көңіл бөліп, қатаң бақылауға
бағынулары керектін, өйтпеген ... ... ... ... 100 ... айыппұл төлеп, 5 күнге дейін қамауға алынды.
Жаңа жердің жағдайына, ... ... ... ... ... ... ... өз беттерінше тастап кеткен, немесе қашқан адамдар ұсталып,
қатаң ... ... ... ... ... ... бас ... ауыр жұмыстарға жіберілді.
Осындай заң режимі олардың тұрмыс жағдайларын ауырлата түсті. ... ... ... ... ... ретінде қарап жекелеген басшы қызметкерлер
әртүрлі сылтаулармен жұмысқа алмауға, ... ... ... ... ... ... тіршіліктегі хал-ахуалдары нашар болды.
Тұрмыстағы мұндай ... ... ... ... ... ... ... да көптеп етек алды.
Арнайы жер аударылғандар үшін жеке құқықтық мәні бар заң ... ... ... сақталып, ал керісінше олардың материалдық мұң-мұқтажына
байланысты мәселелер толық шешімін тапқан жоқ. Соғыстан ... ... ... ... қиындықтар барлық халыққа ауыр тигені мәлім.
Сондықтан жер аударылғандарды орналастыру немесе республика көлемінде басқа
жерге көшіру ... ... ... ... ... жер аударылған халықтардың тұрмыс-тіршіліктерінде ... мен ... ... ... ... ... да
ауыр кезеңдердегі тұрмысына орайласып келіп тұрды. Себебі бұл ... ... ... ... ... ... азын-аулақ болса да
көмектерді тұрғылықты халықтың аузынан жырып берумен ... ... ... ... да ... ... тарапынан да олардың тұрмыс-тіршіліктеріне,
мүмкіндігінше материалдық қолдау (мал, үй-жай, ... ... ... ... ... кейінгі қиыншылық пен тапшылықты
бүкілхалық басынан өткерген еді.
Диссертацияның «Жер ... ... ... ... ... ... қосқан үлесі» атты екінші тарауда соғыстан кейінгі
тұралаған халық шаруашылығын қалпына ... мен ... осы ... ... қарастырылды. Соғыс кезіндегі қорғаныс өндірістеріне,
жаңадан салынған теміржол құрылысына, тау-кен өндірісіне шұғыл ... - ... ... еді. Еңбек армиясының құрамында ... ... ... ... ... қарамай кез-келген нормалар
беріліп, олардан соны орындау талап етілді. Жер ... ... ... ... ... сенімсіздік күшті болды. Олар лагерлік
типтегі Еңбек ... ... ... ... ... ... неміс
ер азаматтарының 15-55 жас аралығындағы және неміс әйелдерінің 16-дан ... ... ... ... ... 1946 жылдың соңына дейін
ұйымдасқан ... ... ... ... 1946 ж. ... ... армиясы
лагерлері мен колониалары таратылып, ондағылар күнделікті өмір статусына
ауыстырылды. Алайда еңбек резервтерінің мобилизациялық ... ... ... жоғарғылар ФЗО (ФЗУ) арқылы жұмысшы мамандықтарын ... ... ... ... ... ... оларды кейінгі жұмыстарға пайдалану әдістері халық
шаруашылығындағы әрқилы ... ... ... ... ... Министрлер
кеңесінің 1946 ж. 9 шілдедегі ... ... ... ... ... және өркендету туралы» мемлекеттік жоспар бойынша бұл
жұмысқа жер аударылғандардан ... ... ... ... ... ... саласы халық шаруашылығын қалпына келтіру
кезеңіне дәл келгенімен жер аударылған ... ... ... ... мен ... ... ... қақтығыстар да
кездесіп тұрды. Мысалы, 1946 ж. Зырянов кен ... ... ... ... жұмыстан бірінші кезекте жер аударылғандар
шығарылған. Мамандықтары барлары мен ... ... ... 178 адам
жұмыссыз қалдырылды. Мұндай жағдайдан ... ... ... ... кетті. Кейіннен олар басқа жерге көшірілді.
Қанша ауыр жұмыс, жағдайдың нашарлығына қарамастан жер ... өз ... ... атқарып, бригадаларымен жақсы
көрсеткіштерге жеткендер де аз ... ... ... экономикалық қуатын
арттыру үшін бар күш-жігерімен аянбай еңбек еткен ел ... қоса ... да оған ... атсалысты. Олар Қарағанды шахталарында
(неміс, ... ... ... грек, болгар т.б. халықтардың ... ... ... Ақтөбе химия комбинатында, ... ... мен ... ... қорғасын және цемент
зайыттарында, темір жол ... мен оның ... ... ... Петропавл, Қостанай, Орал, Жамбыл, Алматы, кәсіпорындарда,
мұнай кәсіпшіліктерінде, тағы басқа да өндіріс салаларында еңбек етті. ... ... ... жеңіл өнеркәсіп саласында да көп болды. Мысалы,
Қостанайдағы №185 ... ... ... ... ... былғары фабрикасында, былғары аяқ киім жасау тресінде, Алматы
фурнитур зауытында, Жамбыл «Соскопедзауытында», жұмыс ... ... ... ... аяқ киім тігіншісі, шатмпшы, күзетші, еден
жуушы, мал бағушы т.б. болды.
Халық шаруашылығын ... ... жер ... ... және кәсіпорын жұмыстарына пайдалану, кең түрде жүргізілді. Оларды
тұрақты тұрғын үймен және өз уақытында ... ... ... ету ... Олар ... қажет мамандық алу үшін оқытуға да жіберілді. ... ... ... ... яғни ... жақсы
меңгергендерді білімдерін көтеруге мүмкіндік алды. ... ... ... жұмыс істегендер де болды.
Біртіндеп халық шаруашылығында жұмысқа араласу көрсеткіші өсті. 1949 ж. жер
аударылған ... ... ... ... ... ... былай болды: ауыл шаруашылығында 546 555 ... оның ... 80 238 адам ... ... көмір өнеркәсібінде 161 388 адам,
орман және қағаз өнеркәсібінде 117 953 ... ... ... 59
001 адам еңбекке тартылды. Металлургиялық өнеркәсіптерінде 37 575 ... ... ... мен т.б. ... СССР ... 99 872 ... ... өнеркәсібінде 23 048 адам, тамақ
өнеркәсібінде 21 095 ... ... ... 20 506 ... ауыр
индустиялық кәсіпорындар құрылысында 19 509 адам, жеңіл өнеркәсіп саласында
18 236 адам, машина жасау кәсіпорындарында 5 495 ... ... ... 486 ... ... мекемелерінде 8 201 адам, ... ... 10 955 ... ... өнеркәсібінде 7 446 адам, халық
шаруашылығының басқа ... 102 683 адам ... ... Сөйтіп соғыстан
кейін де халық шаруашылығының барлық салаларында күшпен қоныс аударылған
халықтардан 1 282 004 адам ... ... ... ... ... күш ... негізінен өнеркәсіп саласын
дамытуға жұмсалып, ауыл шаруашылығы едәуір артта қалып қойды. ... ... ... ... жұмыс тәртіптері енгізіліп, қосымша
демалыс уақыттары белгіленсе, ауыл ... үшін бұл ... тыс ... ... Оған ... ауыл ... техниканың
жетіспеуі еңбек ресурстарының да жеткіліксіз екенін ... Ауыр ... ... орындалды. Барлық өнім мемлекетке өткізілді. ... ... ... ... ... ... етуге әсер етті. Жер аударылғандар Қазақстанда тауар өнімдері
мен азық-түліктің ... ... аян. ... ... жылдары
соғыс салып кеткен қиыншылықтарына қарамастан Қазақстанның тұрғылықты халқы
күштеп ... ... ... ... Алыс орналасқан
колхоздар мен совхоздардағы ұйымдастыру істері дұрыс жүргізілмеді. ... ... ... оны ... ... болмай, мал
шығынына әкеп соқтырды. Бұл жағдай 50-жылдардың басына дейін созылды.
Соғыстың аяқталғанына ... ... ... да ауыл ... халықты азық-
түлік өнімдерімен, өнеркәсіп шикізаттармен әлі де ... ... ... ... ... оның ішінде ауылдық әлеуметтік-мәдени ісін
өркендету барысында біршама қиындықтармен ... ... ... ... ... Бұны шешу ... ... келіп тірелді. Ал жер аударылған
халықтардың негізгі бөлігі ауылдық жерлерге ... ... ... ... ... егіс ... дәнді-
дақылдарды, мақта, темекі егістігі күтіміне, мал шаруашылығында және басқа
салада жұмыс істеді.
Десекте халық тұрмыстық ... ... ... 50-ші ... ұсақ колхоздарды біріктіріп, ірілендіру іске асырылғаны мәлім.
Сонымен ... 1950 ... орта ... ... Республикасында тың
игеруге байланысты тұрғын үй, мәдени-тұрмыстық және мал ... салу ... ... игі істерге жергілікті халықтармен
бірге ауыл-селолық жерлерге орналастырылған жер аударылғандар да ... Ауыл ... ... ... міндеттерді табыспен орындау
мемлекеттік саясатқа еңбек адамдарына, ауыл мен селоны ... ... ... ... ... ... еді. Соғыстан кейін
мемлекет тұңғыш рет ауыл шаруашылығына ... ... ... ... ... ... және мәдени сұраныстарын қамтамасыз етуге
көңіл ... ... ауыл ... ... ... тұрмыстары түзеле бастады, еңбекке ... ... ... ... ауыл және село тұрғындарымен бірге ұйымдастыру
жұмыстарында халықтың білім алуы, денсаулық ... ... ... және
тұрмыс, жол құрылысы оған ауыл тұрғындарының бірауыздан атсалысуы талап
етілді. Сондай-ақ МТС жұмыстары жандандырылып, техникалық ... ... егін ... ... ... ... ауыл шаруашылығын дамыту шаралары іске асырылды. Жұмысшылардың
жалақылары өсіп қана ... ... ... ақы ... ауыл
шаруашылығындағы жетістіктердің ... ... ... ... ... өсуі ... ауыл шаруашылығындағы кіріс
көлемінің мөлшеріне байланысты болды.
Ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық ... ... ... ... ... ... ... дамуына,
олардың өзара байланысуына жағдай жасады. Ауыл ... мен ... ... ... ... ... ... мен зауыттар,
мал фермалары мен фабрикалардың ... ... ... ... мен
зауыттардың байланысы ауыл шаруашылығы өндірісімен, оның өнімдерін
өнеркәсіптің өңдеуімен ... ... ... аударылып келген халықтардың қоныстанған жерлерінде алғашында ауыл
шаруашылығында еңбекке араласу ... ... Оған ... өз атамекендерінде
қызмет атқарған немесе ауыл ... ... ... ... істеген адамдар колхоз, совхоздардың ауыр жұмыстарына бой ұсына
бермеді.
Сондай-ақ, бірнеше адам істейтін жұмысты, жұмысшы күшінің жетіспеуінен ... ... яғни ауыл ... ... техникалардың
жеткіліксіздігінен ауыр жұмыстарды қол күшімен ... да ... ... 1951 ... 1 ... ... ауданында құрамында 8332
шаруашылығы бар 14 ірі колхоз болды. ... ... ... 13 111 ... ... ... егіс ... 157 332 гектарды құрады. Сонда 1 жұмысшыға
шаққанда 12 ... ... ... еді. ... жер ... халықтардың
еңбектері көбінесе егістік жерлерде жүргендіктен орташа есеппен 1 жұмысшыға
2 гектар жерде жұмыс істеуі жүктелді [17].
Сонымен қатар ауыл ... әр ... ... бөлінген қаржылардың
тиімді жұмсалмауындағы кемшіліктерге назар аударылып, болашақта жұмсалатын
және жетпей жатқан қаржының орнын толтыру ... де ... ... 3-4 ... ... 500-600 мың шары метр ... тұрғын
үй салынып келсе, енді 3-4 жыл аралығында, 3 миллион 200 мың ... ... ... ... Бұл халықтың әл-ауқатының түзеле бастағанның да
белгісі еді.
Ауыл ... жер ... ... ... ... ... Үй
құрылыстары көбейіп, ауылдық жерлерге адамдар тұрақтай бастады. Күштеп
қоныстандырылған халықтар арасында ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... аудандарына қоныстанған 1 721 жер
аударылған халықтардан 1 300 адам мал ... мен егін ... ... болса, Қостанай облысында 44 072 жер аударылған адамдардың 19
289-ы колхоздарда, 9 336-ы совхоздарда жұмыс істеді. Павлодар облысында жер
аударылған ... 1955 жылы 25 ... ... ... 14 ... ... 2 254 адам, совхоздарда 6086 адам еңбек етті. Бұл көрсеткіш
бірітіндеп көбейе түсті. Мысалы сол ... ... ... осы ... ... 14 580 адамға көбейген, яғни 219 адам ... ... ... 2854 ... өсіп 600 адам ... ал ... 6 480 адамға
қосымша тағы да 394 адам ... ... ауып ... әр түрлі жұмыстарын адал атқарып, өз еңбектерінің шебері
бола ... ... жер ... кәрістер негізгі кәсіптері - күріш
өсіруді келген жерлелінде іске асырып, жергілікті халықпен өз ... ... ал мал бағу ... ... ... ... ... кәріс ұлтының өкілі Ким Ман Сам күріш өсіру шеберлігін Ыбырай
Жақаевпен бөлісіп, олар ... ... ... ... ... ... ... Шиелі ауданының «Авангард» колхозы КСРО-да
алдыңғы қатардағы шаруашылыққа айналда. Оның төрағасы Ким Хон Бин ... адам ... ... ... Ері атанды.
Осындай еңбектерде жер аударылғандар қатарынан көзге түсіп, ... ... да ... ... бұл ... басқа халықтармен
салыстырғанда басымырақ түсті. Мысалы осындай орта буын басшысы қызметтерде
50-ші жылдардың ортасында жергілікті ... 0,66 ... ... бұл
көрсеткіш жер аударылып келген немістерде 0,74 пайызды көрсетті. Павлодар
облысында жер аударылып ... ... ... ... 5 адам, бригадирлер 193 адам, ферма меңгерушілері 61 адам,
жеке совхоздардың басқармасы болып 3 адам ... ... ... ... ... ... тіркелген 62 632 жер
аударылғандардан 47 704 адам жұмысқа жарамдылар, олардың ... ... ... 22 731 ... ... 11 126 адам және ... 1 659
болды. Олардан 1 адам колхоз басқармасы, 1 адам ... ... 259 адам ... және 4 адам ... ... ... ... арнайы жер аударылғандардан ауыл ... ... ... түсіп, КСРО-ның әртүрлі, медальдарымен марапатталғандары
да көбейді. Мысалы, Павлодар облысында осындай ... мен ... 131 адам және ... ауыл ... ... 1071 адам болды. Олардың ішінде жер ауып келген неміс ұлтының
өкілдері де бар.
Ауыл шаруашылығында тың және ... ... ... ... Қазақстан
ерекше республика болғаны белгілі. Онда жер аударылғандар тың жерлерді
игеруге ... қана ... ... ... белсене
атсалысқандардың қатарынан табылып отырды. Сол облыстағы М.Геринг ... ... ... ... ... озат ... ондағы
Қарқаралы ауданының 1954 ж. Ленин оденімен марапатталған ... ... ... В.Мюллер және басқалары ... ... ... жер ... ... ... және тыңайған жерлерді игергені
үшін» медалін 415 азаматы иеленді. ... ... ... ... ... ... 666 жер аударылған адам көктемгі егіс кезінде
тапсырманы 28 860 ... ... ... үшін ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының «Мақтарал» совхозында жер аударылғандардан
құрамында 20 адамы бар егін ... ... ... ... ... ... Ту белгісін жеңіп алып, барлық бригада мүшесінің
әрқайсысы 300 сомнан 500 ... ... ... ... Ленгір ауданының
«Пятилетка» колхозының мүшесі Мадлы-Халал-оглына бір жылда 1950 ... үшін 20 ... ... ... Сол кездегі тәртіп пен
мүмкіншіліктер бойынша еңбек адамдары осылай ынталандырылды.
Алматы облысында Кавказдан жер аударылған ... 20 750 адам ... 20 адам 1954 ... ... ауыл ... көрмесіне қатысып,
оның ішінде 8 адам наградталған және Алматы темекі ... ... ... ... Ері ... жж. КСРО ... ауыл шаруашылығында жер аударылған халықтардың
өкілдерінен ... ... ... түсіп Социалистік Еңбек Ері атанған
7 адамның 5-еуі Қазақстан Республикасынан шыққан. Мысалы отбасында 8 ... ... ... ... да, ... ... ... Хачья-қызына
1948 ж. 8 майда қызылшадан өнім аулудағы үлкен жетістігі үшін осындай атақ
берілген. Отбасының 6 адамы ... ... ... ... ... ... ... Петр Абрамович 1949 ж. 9 қазанда мал шаруашылығында
жұмыс істеп, мал ... ... ... жеткендігі үшін осы атақты
алған. 1950 ж. 28 наурызда қант ... ... ... ... ... азаматшасы Мамедова Жамиля Мамедқызы Социалистік Еңбек ... ... 1950 ж. ... ... отбасында комендатураның тізімінде 6
адамы тұрған Шидакова Патия ... қант ... ... ... Сол ... 1951 ж. 21 тамызда қызылша совхозында егін жинаудағы
рекордтық көрсеткіші үшін, поляк, комендатураның тізімінде тұрған ... ... бар, ... ... ... осы ... алды. Ал егінші, кәріс
ұлтының өкілі Огай Но Ок «Құрмет Белгісі» және «Еңбек Қызыл Ту» ... ... ... ... грамоталармен марапатталған. Мұндай
мысалдарды көптеп келістіруге болады.
Күштеп жер ... ... ... ерен ... ... көп. ... жергілікті халықтармен бірге өнеркәсіпте,
транспортта атқарған жұмыстары, әр ... ... ... ... ... сол кездегі ауылда болып жатқан
шаруалардың бәріне араласып, соғыстан ... едің ... ... ... зор.
Күштеп қоныс аударылған халықтардың Қазақстанның соғыстан кейінгі өнеркәсіп
пен ... ... ... еңбектері де зор.
Соғыстан кейінгі жылдары Қазақстанның өнеркәсіп салалары соғысқа қажет деп
шығарылған өнімдерін қысқартып, бейбіт өмірге қажет өнім ... ... ... ... ... ... ... Шикізат қорына бай
еліміздің қазба байлықтарын игеру, оны ... ... ... ... ... одақтас республикаларды шикізат көзімен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... соғыстан кейінгі жылдарда ... ... екі ... асып түсті. Бесжылдықта Қазақстанда қара және түсті
металлургия, тау-кен өндіріс ... ... ... ... ұсталық станоктар, ауыл шаруашылығына қажетті құралдар мен
жабдықтар ... ... ... жаңа ... ... ауыр ... мұнай кәсіпшіліктері өнімдері арттырылды. Еліміздің жеңіл
өнеркәсіп орындары да қарапайым ... да ел ... аса ... ... ... ... ... жылдардағы бой көтерген өнеркәсіп объектілерінен басқа
жылулық станциялары бой ... ... жаңа ... ... 5200 ... ... 6000 – нан астам ірі кәсіпорын салынып,
қалпына келтірілді.
Осы жылдарда республикамыздың өркендеуінің ... ... ... ... айрықша көңіл бөлінді.
Темір жол салу соғыс жылдарымен салыстырғанда 25 пайызға өсті, ... 8212 км ... жол ... іске ... Онда ... 806 км темір жол салынса, Гурьев – Қандағаш арасында 517 км және
Орск- Қандағаш аралығында 262 км жол ... іске ... Оған 40000 ... ... ... (17 мен 50 жас аралығындағылар) қатыстырылды.
Өйткені осындай жұмыстарға көбінесе жер аударылғандар, ... ... ... ... жылдары республикамыздың ... ... ... ... ... ... 8212 ... 10297 км дейін, яғни 25,5 % өсті.
Соғыстан кейінгі жылдары жұмысшы күші соғыстан қайтқандармен ... ... жер ... да Қазақстанда өнеркәсіп құрылыстарын
салуға ... ... ... ... ... ... ... саласында жалпы 178 454 адам жұмыс
істесе, олардың кәсіпорындар мен құрылыс ... ... 54 099 ... ... жағдай болса да жер ауып келгендерден 50-ші жылдары 18 ... ... және ... жұмысқа жарамсыз адамның 5 017-і кәсіпорындар
мен құрылыс мекемелерінде ауру-сырқауына қарамай жұмысқа тартылды.
Жер аударылғандар соғыс ... ... ... ... да бірден қорғаныс
объектілеріне, зауыттар мен ... ... ... ... ... қара жұмыстарға жіберілгендігін айттық. Соғыстан кейін олардың
кейбір құқықтық шетеулері алынғанымен сол ... ... ... ... 16 жасқа дейінгі жас балалар да кәсіпорындарында ... ... ... 1947 ж. жер аударылғандардан 12 мен 16 жас
аралығындағы 15 133 жас ... ... ... ... ... ... ... нашарлығына, азық-түліктің әлсіздігіне, ... да ... бере ... Сол ... ... ... ... де
орнын толтырып, олардың ... ... ... ... ... ... мен өнеркәсіп орындарында жауапты станок
тетіктерін ... ... ... ... арасынан еңбек озаттары,
стахановшылар және өз міндеттерін жүздеп, ... ... да ... ... ... ... ... зауытында, Жезқазған руднигінде
жер аударылған әйелдер арасынан шыққан екпінді бригадалар болды.
Жер аударылған ... ... ... ГЭС ... салу ... ... депосында, “Кельмашатуголь” және Шығыс Қазақстан облысындағы
«Убаредмет» рудниктерінде, Қызылорда облысы Арал ... тұз ... және ... ... өз ... нормаларын
артығымен орындаса, жалпы өнеркәсіп пен транспортта олардан 254 екпінді, 45
стахановшылар шықты.
Жалпы Кеңес өкіметінің қуғын-сүргін саясаты тылдағы ... ... ... да ... ... сол ... ... жұмысшы
қауымының еңбекте көрсеткен ерліктері ерекше. Жер аударылған халықтар да
өнеркәсіп пен транспорт ... ... ... ... қалпына
кетіру, өркендету жұмыстарына бар күш жігерлерімен араласты.
Жұмыстың «Қазақстанға жер ... ... ... және ... деп ... ... ... Қазақстанға күштеп қоныс аударылған
халықтардың білім алуы мен мәдени дамуы және олардың құқықтық ... ... ... ... қоныс аударылған халықтарға “Отанын сатқандар” ретінде ... ... ... ... ... ... ... салынса, олардың
мектептен кейінгі білім алуларына да сондай ... ... ... ... ... ... ... мен ішкі істер
бөлімдерінің комендатурасы арқылы жүргізілсе де, ... ... ауыр ... ... ... ... мәселесі толық шешіле
бермеді.
Мектеп жасындағы балаларды оқуға ... қиын ... ... Жаңа ... ... қоса бұған жер аударылып келген балалардың өз ... ... ... жаңа ... қазақ немесе орыс ... және ... ... жер ... ... ... ұлттық-әдет ғұрыптары бойынша кейбір жағдайда балаларын басқа
тілде оқуға тыйым салатыны әсеретті.
Дегенмен ... ... ана ... өткен бағдарламаларды келген
жерлерінде екінші рет қазақ немесе орыс ... ... ... ... ... ... оқу ... соңына
қарай үйрететіні байқалды. Бірақ көбінесе бұл оқушылардың негізгі ... ... ... ... ... ... ... мектепте оқытуға шектеу қойылмаса да, жоғары білім алу жер
аударылғандар үшін өте қиын ... бірі ... ... бітірушілер өзі
қалаған оқуларына бара алмады. Қазақстан Жоғарғы ... ... ... 28 ... №12 ... шешімі бойынша жер аударылғандарды С.М.
Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік Университетіне, ... Заң, ... ... ... және педагогикалық институттар ... ... ... ... ... Жер аударылғандарды тек
Қазақстанның ауылшаруашылық, ... ... ... ... және ... тыс, ... ... оқу орындарына шектеулі түрде ғана ... ... ... Алайда жер аударылғандардың ... ол ... ... ... ... 20 ... жіберілгенімен, олардан 10
адам ғана оқуға мүмкіндік ала алатын еді. Алматы мал ... ... 20 ... ... 10 ... ... ... Семей мал дәрігерлік
институты, Шымкент Технологиялық институты, Петропавл ... және ... ... институтының әр қайсысы конкурсқа
түскен 15 адамнан 7 ғана, Алматы Медициналық институты конкурсқ келуге ... 12 ... ғана ... ететін. Сол сияқты, Қарағанды Педагогикалық
институтына конкрусқа 20, ... 10, ... ... ... ... ... ... педагогикалық институттарының әрқайсысының
конкрусына 10 адам, түсуіне 5 адамнан ғана рұхсат болды. ... ... ... ... ... барлығы 215 адам конкурсқа келіп, оның
105-і ғана оқуға түсуге мүмкіндік ала алатын [18].
Оқушыларды оқумен ... ... ... ... құрылыс жұмыстары жаңа
жүргізіліп жатқан өңірлерде мектептердің ... де ... алу ... ... келтірді. 1953 ж. Жетісай өңірінде бар жоғы 320 оқушы ... ... ... салынды. Бұдан басқа сол кезде салыну үстіндегі 4
мектептің біреуі ғана біткен. ... ... ... ... 1000
оқушы, қалған 11 мектепке сиятын 4000 оқушы жер аударылғандарға салынған
үйлерде оқыды. Бұндай ... ... ... ... оқу ... да
жетіспеді. Мысалы, мектепке қажетті 1222 ... 630-ы ... ... біткен мектептер көрнекті құралдармен,
оқулықтармен және мектеп жићаздарымен жабдықталмады.
Жергілікті ... ... ... ... ... ... ... жер аударылған халықтар арасында қоғамдық-саяси және ... ... ... ... ... ... “Къинхьегаман Байракх”
(Знамя Труда), “Блокнот агитатора” деп аталатын газет пен радио хабарлама,
неміс ... ... және ән ... ... ... деген сыйақылар, ақшалай және заттай көмектер де беріліп тұрды.
Мысалы, ондай көмекті жер аударылғандар ... аса ... ... 2400 ... Қазақстан Жоғарғы Кеңесі Жарлығымен “Батыр Ана” орденімен 94 ана,
“Құрметті Ана” орденімен 574 ана, ... ... 1424 әйел ... ... ... ... астам көп балалы аналар көмек ақша алып
тұрды.
Жер аударылған халықтардың құқықтық жағдайы және оны қалпына ... ... ... КСРО ... ... ... ... қоныс аударуды ауыр
қылмыс ретінде ... ... ... тигізген қатал іс екендігін
мойындаған соң түзеле бастады.
Шындықты ... ... ... ... ХХ съезінде басталып, 60-
жылдардың екінші жартысында тоқтап қалды. Осы ...... ... саяси қудаланғандар және ... ... ... ... ... заңсыз актілер жойылды. 30-50 жылдары орын алған
халықтарды ... ... жер ... ... ... ... заңсыз екені
мойындалды және де зорлық-зомбылық құрбандарының ... ... ... ... да ... қабылданды. Сөйтіп кезінде, күштеп
көшірілген халықтардың құқықтарының бұзылуына және ұлттық ... ... ... ... КСРО ... ... ... өзгертілді. Оларға қойылған еріктен тыс талаптар мен
шектеулер де қоса ... ... ... ... да ... ... өтті. Мысалы, КСРО бас
прокурорының 1954 ж. 5 шілдедегі ... КСРО ... ...
1439-649 қ. қаулысы ... ... жер ... құқықтық
жағдайларынан кейбір шектеулерінің алынуы туралы» айтылған. Бұл оларға елді
мекеннен шығуға ерік берумен байланысты еді.
1954 ж. күштеп ... ... ... алынғаннан кейін 1955 ж.
КСРО Жоғарғы Кеңесінің 13 желтоқсандағы жарлығының 2 ... ... жер ... ... және ... ... ... еріктен
тыс талаптар алынып тасталсын» деп жазылады. Бұл заң күші бар шешім еді.
1956 ж. 17 наурызда қалмақтарға, 28 наурызда гректер, ... ... ... қырым татарлары, балқар, түрік, күрд, хемшілі, 1957 ж. ... ... ... ... ... ... ... да этникалық
топтарға байланысты заңсыздықты жойып, олардың бұрынғы Автономиясы барларын
қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... тек Еділ бойы немістері мен ... ... ... күші бар ... ... ... ғана ... көшірілгендер өз бас
бостандықтарына ие болып, туған отандарына қайтуларына мүмкіндік алды.
Бірақ осы ... ... сол ұлт ... аударылған жерлерінде
тартып алынған зат, мүліктері қайтарылмайтындығы көрсетілді.
1955-1956 жж. заңды түрде құқықтық ... ... ... Ресей
құрамында Автономиялық республикалары мен облыстары қайта құрылған ... ... ... ... халқының өкілдері өз тарихи отандарына
қайтуға мүмкіндік алды. Тағылған айып-кінаны жоққа шығарғаннан кейін 50 ... өз ... ... ниет ... ж. 13 ... ... және олардың отбасыларына құқықтық
бостандық беріліп, комендатуралардан босатылғанымен бұл ... ... ... жоқ. Жоғарыда айтылғандай, бұрынғы атамекені Еділ бойына
оралуға рұқсат берілген жоқ. Тоталитарлық ... ... ... ... қалыс қалған халық жоқ. Жер аударылған халықтардың мемлекеттігінің
қалпына келмеуі де тоталитаризм салған жазылмас ... ... ... Шешен-Ингуш және Кабардан-Балқар республикалары
қайта құрылды, ... ... ... ... отанына
барушыларға бұрынғы жерлері қайтарылған жоқ. Кейбір халықтардың өз тарихи
отанына оралуы іске аспай ... Оған ... ... ... ... ... шовинистік элементтердің ұйымдастырған қарсылық
қозғалысы еді. Өз атамекендерін ... ... ... ... ... ... орындарын да үлкен сарсаңға түсірді деуге болады. ... ... ... ұлттар арасындағы қақтығыстар өріс ... ... ... алу ... ... анық ... тұрды.
Жер аударылған халықтардың басым көпшілігі өз Отандарына ... ... орын ... ... ... ... ... Орта Азия мен
Қазақстанда орнығып қалды. Мысалы, соңғы халық санағы (1999) ... ... ... ... ... ... – 353 ... татарлар – 248 952 адам, кәрістер – 99 657 адам, әзірбайжандар – 78
295 адам, ... – 32 764 ... ... – 31 799 адам, ингуштер – 16 893
адам.
Тоталитарлық жүйе жер ... ... ... ... ... ... олардың өміріне, рухани дүниесіне, тілінің, салт-
дәстүрінің дамуына қиянат жасағандығын дерек ... ... ... жерде жер аударылған халықтар Тәуелсіз Қазақстанның тең ... ... ... халқымен туысқан болып етене араласып кеткендігі
айқын.
Олардың құқықтық заң актілері ... ... ... ерікті өмір
сүруге, соның ішінде оқуға бар мүмкіндіктері ашылып, ... алу ... ... ... ... арасында қажырлы еңбеккерлер, елге
танылған, құрметті азаматтары да аз ... ... ... үлес қосқан
кәріс, неміс, түрік, күрт, қарашай, әзірбайжан т.б. ұлт өкілдері ... ... Э.Ф. ... А.Г. Рау, А.К. ... Н.К. ... ... К.Н. Мирзоев, А. Османова, И.Т. Пак, еңбек армияшылары қатарында
болған М.П. Лайгер, О. ... Б.В. ... ... ... ... ... А. Реймген, П. Алиев, И.Т. Хаккиев сияқты ақын-жазушылар, ... М.Т. ... А.К. ... А.Б. ... С.И. ... ... т.б. ... адамдар шықты.
Бүгінгі күнде Қазақстанда тұрақтап қалған ұлттар әлеуметтік-саяси және
мәдени орталықтарын ... ... ... ... ... ... неміс,
қарашай, қалмақ, шешен, ингуш т.б. кезінде жер аударылған ... ... ... ... тығыз қарым-қатынас орнатуға көмек
көрсетті. Сөйтіп, ұлттық мәдени орталықтары мен қоғамдық бірлестіктерге жол
ашып, негізгі алға ... ... – әр ... ... арасында ұлттық қарым-
қатынастың жарасымдығын орнықтыруда.
Диссертациялық зерттеудің Қорытынды бөлімінде кеңестік тоталитарлық жүйенің
салдарынан Қазақстанға жер ... ... және ... ... ... ... ... дамытуға қосқан үлесі тұжырымдалды.
Тоталитарлық жүйенің саясаты күштеп қоныс аударылған халықтар ... із ... ... ... атамекендерінен алыс жерлерге
көшірілген олардың жаңа ортаға бейімделуі қиынға соқты. ... ... ... құқықтық жағдайы өте ауыр болды. Күштеп
қоныс аударылғандарға арнайы ... ... ... ... ... шек ... ... халықтарды мұнда орналасқан соң республика ішінде бір жерден
екінші жерге көшіру тағы жүргізілді. Бұның екі себебі ... ... ... ... ... ... күші ... қолданылса, екінші, ауыр
тұрмыс тауқыметіне, қатал тәртіптерге ... ... ... ... ... ... аудан орталықтарынан, ... алыс ... ... Бұл сол ... ... ... ... көп шығынды талап етті.
Соғыстан кейін тек жер ... ғана ... ... ... ... ауыр ... Себебі, халық шаруашылығында
соғыс салған ауыртпашылықтан арылу ... ... жоқ. ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығында жұмысшы
күші, оның ішінде мамандандырылған жұмысшылар жетіспеді. Жер ... ... ... үй ... ... кең ... ... еді. Өндірістік кәсіпорындарының негізгі қорларының жағдайы
төмен болды. Халық шаруашылығына ең керекті электроэнергия қуаты, шикізат
материалдары ... Алыс ... ... үшін жер ... ... ... ... себетін дәнді-
дақылдар болмады. Халық шаруашылығын тез арадан қалпына ... ... ... ... және жұмысшы күшінің жетіспеуі үлкен
кедергі болды. ... ... ... ... іске асыруға барлық
халықтар жұмылдырылды.
Жер аударылған халықтар да халық шаруашылығын қалпына келтіріп, дамытуға
барын ... Олар ... пен ... және ауыл ... қажырлы еңбектерімен елдегі экономиканы көтеруге атсалысты.
Халық шаруашылығын қалпына келтіріліп, ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтірудегі ерен еңбектерімен
жер аударылған халықтар арасынан көптеген еңбек озаттары танылды.
Дегенмен жер аударылғандарға арналып ... ... ... ... алынғанға дейін күшін жойған жоқ. Өйткені білім алуларына, өз
еркімен қоныс аударуларына немесе ... тыс ... ... ... 1956 ж. ... ... ... кейін атамекендеріне
оралуларына, ерікті білім алуларына т.б. бар мүміндіктер ... жүйе жер ... ... ... тұсаулап ұстады.
Халықтарды жер аударту олардың тілінің, ... ... ... ... ... құрып кетуіне әкеп соқтырды.
Осы уақытқа дейін құпия күйінде ... келе ... ... ... немесе
еңбекпен түзеу колониялары туралы бүгіндері ... ... ... ... ... он бес ... ... ішінде бірінші
болып тұңғыш рет еңбек армияшыларының сиезін ... оған ... ... ... кім, қай ... ... ... мәліметтерді
айқындап, олардың соғыстан кейінгі ... ... ... еске алу ... жол ашты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1 Бугай Н.Ф. Правда о депортации чеченского и ингушского народа // ... 1990. -№ 7. ... Его же. ... в эшелоны и отправлены к
местам поселений…// История ... 1991. -№ 1. ... Его же. ... – Лаврентию Берия: «Их надо депортировать». –М.: ... ... -286 с; Его же. 40-е ... ... немцев Поволжья ликвидировать…»
// История СССР, 1991. -№ 2. -С.172-180; Его же. К вопросу о ... СССР в 30-40-х ... // ... ... 1989. -№ 6. -С.35-114; Его
же. Л. Берия – И.Сталину: Согласно Вашему указанию (о ... ... ... ... Азии и ... -М.: ... 1995. -С.319; Земсков
В.Н. Спецпоселенцы в СССР 1930-1960. -М.: ... 2003. ... Его ... ... ... ссыльные и высланные //
История СССР, 1990. № 5. -С.151-165.; Его же. К ... о ... ... ... гг. // ... СССР. –1990. -№ 4. -С.26-41.;
Некрич А.М. ... ... ... 1978; ... ... народы:
[к истории депортации народов в СССР в годы ... ... ... // ... 1993. -№ 9. ... ... М.К. ... Казахстана // (учебник для 10 класса ... -А., 1992. ... Его же. ... ... Хрестоматия.
Авт. – сост. Козыбаев М., Козыбаев И. -А.: Атамұра – ... 1994. ... Его же. ... и ... ... ... 1991. -С.252; Его ... ақиқаты. -А.: Қазақ университеті, 1992. -272 б.
3 Алдажуманов К.С. «Теплушки гнали в Казахстан» // ... ... 20 ... Он же, ... Е.К. Депортация народов –
преступление тоталитарного режима. – А.: Фонд «ХХ ... 1997. -С.16; ... ... ... ... саясат, басқыншылық әрекет // Қазақ тарихы,
1997. -№ 4. -33-б.; Его же. ... ... в ... // ... 1996. -1-15 ... ... А.Н. Советские немцы: откуда, куда и почему? // Военно-
исторический ... 1990. -№ 8. ... Там же. -№ 9. ... Г. ... в СССР // ... 1988. №11. -193-203 c.; Бургарт Л.А.
Немцы в Восточном Казахстане: (депортация и ... в ... ... (1941-1956 гг.). Восточный Гуманитарный институт. Усть-
Каменогорск: ... 1997. -С.251; ... В.П. ... ли ... ... ... –Саратов, 1991. -31 с.; Фитц А.В. Боль в
наследство: Советские немцы: ... ... ... ... Еш ... ... ... М., Едыгенов Н. Труд по имя Победы. –А.: Казахстан, 1995. -121
с.; Алдажуманов К.С. Трудармейцы ... ... и ... // ... немцев – трудармейцев Казахстана. -Алматы, 1997 г. 28-89 августа.
–А., 1998. ... ... М. ... ... и прав ... ... // ... народов проблема… -С. 20-27; Его
же. Юридические аспекты депортации народов // Мысль, 1996. -№ 3. ... ... Т. ... ... ... көшіп келген? // Ақиқат, 1994. -№ 1.
-44 б.; Соныкі. Депортация: корейлер қасіреті // ... 1997. -№6. ... ... ... ... ... және Еділ бойы халықтарын қуғындау
// Ақиқат, 1997. -№ 4. -19-23-бб.; т.б.
7 Кан Г.В. ... ...... ... 1994. -240 с.; Его же.
Корейцы в Казахстане: прошлое, настоящее, ... // ... Азия ... 2002. -№ 1. -С.159; Хан Г., Ким Г.Н. ... ... Казахстана. -А-Ата.: Казахстан, 1989. -С.260; Ким Г.Н., Мен Д.
История и культура корейцев Казахстана. –Алматы: Ғылым, 1995. ... ... М.Х., ... А.Б. Социально-демографические ... ... ... гг.). ... Ғылым, 1991. -192 с.; Алексеенко А.Н.
Сельское население Казахстана 1920-1990 гг. –А., 1994. -С.125; Татимов М.
Влияние ... и ... ... на ... ... ... // ... 1995. -№ 5. -С.18-23; Соныкі.
Демографическая депопуляция: [стратегические последствия сложившейся
ситуации в Казахстане] // ... 1997. -№ 3. ... ... ... ... в Казахстан: основные принципы и тенденции / Сборник
статей. Алматы: ЖенПИ, 1999; Асылбеков М.Х., Құдайбергенова А.И. ... ... ... ... жылдар). -Алматы:
Өркениет. 2005. -160 б.
9 ... С.Д. ... ... на ... Казахстана
(1930-1956 гг.). Диссертация на соискание ... ... ... ... ... 2002. -350 с.; ... в ... время и судьбы. –Алматы: Арыс-Казахстан, 1998. -С.428; Из ... ... ... ... ... 1997. -375 с.; ... и ... актов о реаблитации жертв политических
репрессий. -Москва: Республика, 1993. -223 с.; ... ... ... ... (1763-1992 гг.). -Т.І,ІІ. -Москва:МИГУП, 1993. -447 с.
10 Кульбаев Т., Хагай А. Депортация. -Алматы: ... 2000. -272 ... А.Т. ... ... и ... ... в ... в годы
Великой Отечественной войны и их ... в ... ... ... Әлемі, 2006. -84 с.
11 Кыдыралина Ж. Депортированные народы в Казахстан. Алматы: ... ... с.; Ее же. ... и трудармейцы в Западном Кахахстане (1937-
1957 гг.). Дис. ... ... ... 2000. -158 с.; ... М. ... ... ... ... народов (1937-1956 гг. Исторический
аспект). Дис. ... к.и.н. –Алматы, 2005; ... А.Н. ... ... в ... ... ... ... 1950-1970 гг. -Алматы. 1990
г. Дис. ... к.и.н.
12 Шабаев Д.В. Правда о выселении балкарцев. –Нальчик: Эльбурс, 1994. -287
с.; ... Т.А. ... ... ... ... Казахстан, 1996. -104 с.;
Боков Х.Х. Дорога печали и мужества (о депортации народов Северного ... г.). -М.: Б/и, 1992. -С.26; ... Н. ... ауыр халықпыз: күрдтер
// Ақиқат, 1992. -№ 2. ... ... Күрд ... арманы тәуелсіздік
// Ана тілі, 1997, 18 желтоқсан.
13 Бельгер. Г. Автобиографические эскизы. -Алматы: «Жібек жолы», 2004. -117
с; Ауман В.А. Две ... – одна ... ... ... 2004. -С.23;
Балапанов Ж. Адал еңбек - ақ ниет. ... ... 2000. ... ... Ш. ... ... нас ... труда, 1997, 16 июля.
14 Депортированные в Казахстан народы: время и судьбы. ... ... 1998. 428 с.; Из ... немцев в Казахстан ... ... 1997. -375 с.; Из ... ... в Казахстане (1936-1956
гг.). -Алматы: ТОО ... ... 2000. -334 с.; ... и ... ... о ... и ... жертв
политических репресий. -М., 1993. -223 с.; ... ... ... в
документах (1763-1992) гг. -Т.І. ... 1993. -168 с.; ... ... в документах (1965-1992) гг. -М.: МИГУП. -Т.ІІ. 1994.
-509 с.;
15 Формирование ... ... ... идей ... и ... общества (новые аспекты) / Материалы семинаров,
«Круглого стола» и ... ... ... ... ... -Алматы: Жан, 1998. -108 с.; Депортация
народов – ... ... ... /Материалы «круглых столов» и
семинаров. Казахстанское историко-просветительское общество «Адилет»
(Справедливость). ... 1996. -158 ... ... ... Бас прокуратура жанындағы құқықтық статистика
және ақпарат (депортамент) ... ... -16-қ., 1-т., 53-іс, ... ... ... ... Мемлекеттік мұрағаты. -646-қ., 2-т., 2-іс, 7-п.
18 ҚРПМ. 708-қ., ... 91-іс, ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Коммерциялық банк қызметіндегі аудиттің рөлі47 бет
Қазақстан Республикасы саяси жүйесіндегі өзгерістер40 бет
Египет билеушісі қыпшақ бейбарыс4 бет
Сельсиндер6 бет
Температураның электронды реттегішін өңдеу6 бет
Төлеген Айбергенов2 бет
Қолма-қолсыз ақша айналымы5 бет
Өндiрiстi автоматтандыру туралы42 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
«Құбыр ішінде құбыр» типті жылуалмастырғыш есебі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь