Қыз Жібек жыры және оның поэтикасы

Жоспар:

І. Кіріспе (лиро.эпостық жыр және поэтика туралы түсінік)

ІІ. Негізгі бөлім:
І тарау «Қыз Жібек» жырының даму және қалыптасу тарихы.
1.1. «Қыз Жібек» жыры . қазақ фольклорындағы өлмес те өшпес туынды.
1.2. «Қыз Жібек» жырының зерттелу тарихы

ІІ тарау «Қыз Жібек» жырының поэтикасы
2.1. «Қыз Жібек» жырында қолданылған көркемдегіш.бейнелегіш
тәсілдер.
2.2. «Қыз Жібек» жырының тілі мен стилі

ІІІ Қорытынды
І Кіріспе
Эпос (грекше, eposn - әңгімелу, тарихтап айту) – көркем әдебиеттің байырғы негізгі тектерінің бірі, дәлірек айтқанда, өмір шындығын мол қамтып, кең суреттейтін адам мінезін мүмкіндігінше терең ашып, жан-жақты танытатын іргелі күрделі жанр, [15,45]. Эпостың туу, қалыптасу тарихы адам санасының алғаш ояну дәуірлеріне тамыр тартып жатыр. Қай халықтың болсын баяғы бабалар заманынан бері қарай ауыздан-ауызға таратып, ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп қалдырып келе жатқан әдеби туындылардың дені-эпостық жырлар.
Эпостық шығарманың арқауы – автор үшін ішкі субъективтік шындық емес, сыртқы объективтік шындық. Жекелеген адамдардың көңіл-күйі ғана емес, бүкіл халықтың тұрмыс-тіршілігі, тарихи тағдырлары мен ұлттық адам заңдылықтары .
Адамның көңіл-күйінен туатын лирика мен қимыл-әрекетіне негізделетін драмадан эпостың айырмасы – мұнда шындық кең көлемдегі баяндалу, әңгімелеу арқылы жинақталады. Сонда эпикалық шығармадағы авторлық суреттеу мен қаһармандардың диалог – монологтары – эпостық баяндауды жүзеге асыру жолдары, амалдары мен тәсілдері ғана. Белинский эпикалық шығарманың тағы бір ерекшелігі ретінде, мәселен, драмадағы басты нәрсе – адам болса, эпостағы басты нәрсе –оқиға екенін ескертеді. (Эпикалық шығармада адамның өмір жолы кеңінен баяндалады, оның басынан кешкен тағдыр мен тіршілік толық жинақталады, ол қатысқан оқиғалар молынан суреттеледі, ол жасаған іс-әрекеттер тұтас бейнеленеді, қысқасы адамдар арасындағы қарым-қатынастар әр қырынан айқын көрсетіледі.
Қазақ фольклортану ғылымында эпостық туындыларды үш салаға бөліп қарастырып келеді. Олар батырлық эпос, лиро-эпос және тарихи эпос.
Жұмыстың тақырыбы лиро-эпос шығармасының поэтикасы болғандықтан кіріспеде лиро-эпостық шығармалардың ерекшелігін, оның зерттелуі мен даму тарихына және поэтикаға шолу жасауды қажет деп таптық.
Лиро-эпос – лиро –эпикалық жанр, лирикалық әрі эпикалық тұрғыдан жасалған көркем әдеби шығарма. Лиро-эпостық шығарманың қаһармандары қарапайым, сүйіспеншілікке берілген нәзік сезімді, азаттық үшін күрескер жандар болып келеді.
Лиро-эпостық поэмаларда ғашықтық, мұңды армандар, сүйіспеншілік, ынтызарлықтар жырланады. Бұл поэмаларда ерліктен гөрі мұңлық – зар басым болып келеді.
Лиро-эпос та халық арасында көп замандар ауыздан-ауызға көшіп, біреуден – біреу жаттап алу арқылы кейінгі ұрпаққа жетіп, баспаға іліккен.
Батырлар жыры сияқты лиро-эпостың да нұсқалары көп.
Талай ғасырларды басынан кешіргендіктен, лиро-эпостардың да негізгі желісіне басқаша бір оқиғалар, эпизодтар қосылуы кейде бір нұсқада бар көріністер, екіншісінде болмауы кейде шығармаларда суреттелетін оқиғалардың шиеленісі, шарықтау шегі мүлдем өзгеше болуы да ықтимал.
Батырлар жырымен салыстырған, сүйіспеншілік, махаббат тақырыбындағы жырларда халықтың тұрмыс-салты, әдет – ғұрпы, адамның ішкі сезімі молынан баяндалады. Бұлардың лиро-эпос деп аталуы да сондықтан.
Қазақ лиро-эпостық шығармаларын үлкен-үлкен екі топқа бөлуге болады. Оның біріншісі – қазақ халқының тума шығармалары. Олардың бір тобы халық арасына кең тарап баспа бетінде жарияланып үлгерсе («Қозы Көрпеш - Баян – сұлу», «Қыз Жібек», «Айман Шолпан»), тағы бір тобы қолжазба күйінде Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының Орталық ғылыми кітапханасында сақтаулы. Екінші топқа шығыстың классикалық әдебиетінің сюжетінің негізінде жасалынған «Ләйлі-Мәжнүн», «Тахир- Зухра», т.б. хикаялар жатады. Ә. Қоңыратбаев өзінің «Қазақ фольклорының тарихы» деген еңбегінде де осы пікірді қолдайды.
Лиро-эпостық жырлардың жариялану тарихында Қазан төңкерісіне дейін орыс ориентанистері В.В Радлов, И.Н.Березин, Г.Н. Потанин т.б. еңбек етті. Ал қазан төңкерісінен кейін бұл бағытта М.О. Әуезов, Қ.Жұмалиев, Ы.Дүйсенбаев, М.С.Сильченко, Н.С.Смирнова, М.Ғабдуллин, Ә.Қоңыратбаев т.б. зерттеушілердің еңбегі бар.
Лиро-эпос ескі әдет-ғұрып нормаларына негізделген күрделі жанр болып табылады. Батырлық жырлар мен лиро-эпос арасындағы ерекшеліктер қандай деген сауалға тұңғыш рет М.Әуезов жауап іздеген еді. Зерттеуші батырлық және лиро-эпос жырларының 3 түрлі жанр ерекшелігіне тоқталады.
1. Батырлық жырлардың тақырыбы-ерлік болса, ғашықтық жырлардың тақырбы – сүйіспеншілік.
2. Батырлық жырлардың образдарында әсірелеу басым болса, лиро-эпоста реалистік арна үстем;
3. Батырлық жырларында көбіне сыртқы, коллизиялық тартыс суреттелсе, лиро-эпоста қазақ қоғамының ішкі қайшылықтары, халық өмірінің шынайы суреттері көрсетіледі, - деп атады М.Әуезов.
Бұл пікірмен ғалым Ә.Қоңыратбаев та келісіп, қуаттайды. [16; 195]
Лиро-эпос тақырыбына бұрын –соңды үлкенді-кішілі мақалалар, кейде жеке зерттеулер жазылып келеді. Қашан және қандай зерттеу жұмысын алсақ та бір кісіден басталып, сол автордың есімімен аяқтала бермейтіні рас. Көбінесе күрделі тақырыпты жан-жақты қамти отырып, терең тексеру жөніндегі кездесетін талас ойларды түйіп, белгілі бір қорытындыға ену үшін әдетте көптеген ғалымдардың жемісті зерттеулерін қажет етеді.
Лиро-эпос жырларының қай мезгілде пайда болғанын кесіп айту өте қиын. Өйткені, олар кезінде қағаз бетіне түспеген және басқа да жөнді дерек сақталмаған, тек ұрпақтан-ұрпаққа ауызша айтумен жетіп отырған. Бұл нұсқалардың көпшілігі көне заманда туып тарала бастады десек те, халық арасында жайылған аңызға қарағанда, сол жырлардың бір қатарын ХVІІІ-ХІХ ғасырда өмір сүрген атақты ақын-жыраулардың ел аралап айтып жүргені, өңдеп жөндегені мәлім.
Лиро-эпос жырларының қайсысы болса да олар жөнінде құнды пікірлер айтылған. Ш.Уалиханов, В.В.Радлов, Г.Н. Потаниндерден бастап қазақ фолклортанушы ғалымдары қазақ халқының ауыз әдебиетін, сондай-ақ лиро-эпос үлгілерінің кейбіреулерін өте жоғары бағалаған. Осындай ғалымдарымыздың қатарында ең алдымен М.Әуезовті атаған жөн. Аса көрнекті ғалым, қазақ ауыз әдебиетінің көптеген түрлерін зерттеумен бірге, лиро-эпос жырларына да арнаулы еңбектер жазған. Автор өзінің зерттеулерінде лиро-эпос жанрының шығу даму жолына, өзіне тән ерекшеліктеріне, көркемдік қасиеттеріне тоқтала отырып, терең талдау жасаған. [2; 50-58]
Поэтика (грекше «шығармашылық өнер» деген мағына береді), - көркем шығармадағы құндылықты бар болмысымен айқындар жүйе туралы әдебиеттанудың ең көне ғылым саласы. Кең мағынасында поэтика әдебиет теориясымен үндесер ұғымды білдірсе, ал нақтылы, яғни, тар мағынасында сол теориялық поэтиканың бір саласы ретінде қабылданады. Әдебиет теориясының саласы ұғымындағы поэтика әдеби тек пен түрдің, ағымдар мен бағыттардың, стильдер мен әдістердің ерекшеліктерін зерделейді.
Сондай-ақ көркемдік тұтастықтық әр түрлі деңгейінің ішкі байланыс заңдылықтарын және олардың арақатынасын зерттейді. Оның өзі мақсатты зерттеу аспектісіне байланысты романтизм поэтикасы, романның поэтикасы немесе белгілі бір суреткердің шығармашылығының поэтикасы болуы ықтимал. Әдебиеттегі көркемдік құралдардың барлығы тілге қатысты екенін ескерсек, онда поэтика тілді зерттейтін көркемдік құралдар туралы ғылым болып анықталады. Поэтика мақсаты текстердегі элементтерді айқындап және оны жүйелеу болып табылады. Мысалы, лирикалық өлеңдерде сюжет элементтерін роль атқармайды, ал ырғақ пен дыбыстың мәні зор. Ал прозада керісінше. Поэтикалық жүйені ішінен зерттеу деп аталған ізденістер нормативтік поэтиканы «құрды» зерттеу және баяндау поэтикасын алып шықты.
Поэтика – жалпы (теориялық немесе жүйелік «макропоэтика»), жеке (баяндау түрінде «микропоэтика») және тарихи болып үшке бөлінеді.
Жалпы поэтиканың мақсаты - үш саланы да толық қамтитын әдістердің жүйелі репертуарын жасау болып табылады. Шығарманың дыбыстық жағын (ырғақ, бунақ, ұйқас өлең өлең өлшемі, дыбыс толқыны т.б) зерттеуі негізінен нақты өлеңтану ғылымы қарастырады. Сөз табиғатына үңілгенде, шығарманың лексикасы, морфологиясы мен синтаксисі зерттеледі де бұл сала стилистика деп аталады. Бұл лингвистикалық стилистикадан өзгеше болады. Лекциялық өзгешелігі «Сөздерді таңдау» синтаксис «Сөздердің байланысы» стилистикалық фигуралар мен троптар ретінде поэтика мен риторика ертеден зерттелуде. Ал поэтика метадологиясының өзгешелігі пән ретінде соңғы уақыттарда ғана зерттеле бастады. Образдық салада шығармадағы образдар сюжеттер зерттеледі және поэтиканың бір саласы болып табылады.
Жеке поэтика жоғарыда аталған барлық аспектіде көркем шығарманы баяндап, табиғатын ашумен айналысады. Сол арқылы шығарманың эстетикалық ықпалдық қасиетінің дара жүйесін, моделін жасайды. Жеке поэтиканың басты проблемасы композиция, яғни барлық эстетикалық мәні бар элементтердің бір-бірімен үйлесім үндестігі. Яғни шығарма құрылымындағы барлық жайды айқындайды. Жеке поэтика негізгі шығарманы зерттеу талабының ерекшелігіне сай топ шығарманы баяндап, талдап түсіндіреді. Оның тақырыптық және идеялық қалыптасуы сөзбен өзгеруіне дейінгі процесс қамтылады.
Тарихи поэтика жекелеген поэтиканың жүйелі әдісті салыстырмалы әдебиеттанудың көмегімен эволюциялық қозғалыс бағытында мәдениеттің поэтикалық жүйесінің ортақ қасиеттерін олардың генетикалық қайнар бастауын адамзат санасындағы ортақ заңдылықтар негізінде ашуға сол арқылы тануға бағытталған. Әдеби сөз өнерінің тамыры ауызша сөз өнерінде яғни фольклорда жатыр. Сондықтан, тарихи поэтика өзінің негізгі материалын сол бастаудан алады. Тарихи поэтиканың ең негізгі проблемасы жанр, кең мағынасында алғанда, сондай-ақ «элегия» т.б сол сияқты жанрлық түр де тарихи қалыптасқан жағдайға байланысты бірлікте не жекелей қарала береді. Мысалы, жанр мен жанрдың шекарасы өзгермелі, сондықтан поэтикалық жүйе едәуір ықпалымен және формалық өзгертулермен кезектесіп, өзгешеленеді. Осы өзгерістерді тарихи поэтика зерттейді.
Жұмыстың тақырыбы – «Қыз Жібек» жырының поэтикасы» болғандықтан, жұмыста «Қыз Жібек» жырының зерттелу және даму тарихы, сонымен қатар жыр нұсқаларында кездесетін көркемдегіш – бейнелегіш құралдарды сөз ету негізгі нысанға алынған.
Жұмыстың мақсаты – зерттеу еңбектерді салыстыра отырып өзіндік ой білдіру. Бұл тағы да классикалық туындының ұлылығын тани түсуге өз септігін тигізеді деген сеніміміз зор.
Жұмыстың мазмұны кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытындыдан тұрады. Негізгі бөлім екі бөлімнен тұрады, біріншісінде – тарихи - нұсқалары, версиялары арасындағы ұқсастық пен алшақтықты аша түсуді көздесе, екінші бөлімінде «Қыз Жібек» жырының тілі, ондағы қолданылған көркемдегіш - бейнелеген тәсілдер туралы сөз етіледі.
        
        Қазақстан республикасының Білім және ғылым министрлігі
Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы:
«Қыз Жібек» жыры және оның поэтикасы .
Орындаған:
Ғылыми жетекшісі:
Қорғауға жіберілді
Кафедра ... 20 ... ... ... жыр және поэтика туралы түсінік)
ІІ. Негізгі бөлім:
І тарау «Қыз Жібек» жырының даму және қалыптасу тарихы.
1.1. «Қыз Жібек» жыры – ... ... ... те ... ... «Қыз ... жырының зерттелу тарихы
ІІ тарау «Қыз Жібек» жырының поэтикасы
2.1. «Қыз Жібек» жырында қолданылған көркемдегіш-бейнелегіш
тәсілдер.
2.2. «Қыз Жібек» жырының тілі мен ... ... ... ... eposn - әңгімелу, тарихтап айту) – ... ... ... тектерінің бірі, дәлірек айтқанда, өмір шындығын мол
қамтып, кең суреттейтін адам мінезін ... ... ... жан-жақты
танытатын іргелі күрделі жанр, [15,45]. Эпостың туу, қалыптасу ... ... ... ояну ... ... тартып жатыр. Қай халықтың болсын
баяғы бабалар заманынан бері қарай ауыздан-ауызға таратып, ... етіп ... келе ... ... ... ... ... шығарманың арқауы – автор үшін ішкі субъективтік шындық емес,
сыртқы объективтік шындық. Жекелеген адамдардың көңіл-күйі ғана ... ... ... ... тағдырлары мен ұлттық адам заңдылықтары .
Адамның көңіл-күйінен туатын лирика мен ... ... ... ... – мұнда шындық кең көлемдегі баяндалу, әңгімелеу
арқылы жинақталады. Сонда эпикалық ... ... ... ... ...... – эпостық баяндауды жүзеге асыру
жолдары, ... мен ... ... ... ... ... ... ерекшелігі ретінде, мәселен, драмадағы басты нәрсе – адам болса,
эпостағы басты нәрсе ... ... ... ... ... ... жолы ... баяндалады, оның басынан кешкен тағдыр мен тіршілік толық
жинақталады, ол қатысқан оқиғалар молынан суреттеледі, ол ... ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынастар әр
қырынан айқын көрсетіледі.
Қазақ фольклортану ғылымында эпостық туындыларды үш салаға ... ... Олар ... эпос, лиро-эпос және тарихи эпос.
Жұмыстың тақырыбы лиро-эпос ... ... ... ... ... ерекшелігін, оның зерттелуі мен ... және ... шолу ... ... деп ... – лиро ... ... лирикалық әрі эпикалық тұрғыдан
жасалған көркем әдеби шығарма. Лиро-эпостық ... ... ... ... ... ... азаттық үшін күрескер
жандар болып келеді.
Лиро-эпостық поэмаларда ғашықтық, ... ... ... жырланады. Бұл поэмаларда ерліктен гөрі мұңлық – зар ... ... та ... ... көп замандар ауыздан-ауызға көшіп,
біреуден – біреу жаттап алу арқылы кейінгі ұрпаққа ... ... ... жыры ... ... да ... ... ғасырларды басынан кешіргендіктен, лиро-эпостардың да негізгі
желісіне ... бір ... ... ... ... бір ... бар
көріністер, екіншісінде болмауы кейде шығармаларда суреттелетін оқиғалардың
шиеленісі, шарықтау шегі мүлдем өзгеше болуы да ... ... ... сүйіспеншілік, махаббат тақырыбындағы
жырларда халықтың тұрмыс-салты, әдет – ғұрпы, адамның ішкі ... ... ... ... деп ... да ... лиро-эпостық шығармаларын үлкен-үлкен екі топқа бөлуге болады.
Оның біріншісі – қазақ халқының тума шығармалары. ... бір тобы ... кең ... ... ... жарияланып үлгерсе («Қозы Көрпеш - Баян –
сұлу», «Қыз Жібек», ... ... тағы бір тобы ... күйінде
Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының Орталық ... ... ... ... ... ... ... сюжетінің негізінде
жасалынған «Ләйлі-Мәжнүн», «Тахир- Зухра», т.б. хикаялар жатады. ... ... ... фольклорының тарихы» деген еңбегінде де осы
пікірді қолдайды.
Лиро-эпостық жырлардың ... ... ... ... дейін
орыс ориентанистері В.В Радлов, И.Н.Березин, Г.Н. Потанин т.б. еңбек етті.
Ал ... ... ... бұл ... М.О. ... ... М.С.Сильченко, Н.С.Смирнова, М.Ғабдуллин, Ә.Қоңыратбаев т.б.
зерттеушілердің еңбегі бар.
Лиро-эпос ескі әдет-ғұрып нормаларына негізделген ... жанр ... ... ... мен ... ... ерекшеліктер қандай
деген сауалға тұңғыш рет ... ... ... еді. ... ... лиро-эпос жырларының 3 түрлі жанр ерекшелігіне тоқталады.
1. Батырлық жырлардың тақырыбы-ерлік болса, ... ...... Батырлық жырлардың образдарында әсірелеу басым болса, лиро-
эпоста реалистік арна ... ... ... ... сыртқы, коллизиялық тартыс
суреттелсе, ... ... ... ішкі қайшылықтары,
халық өмірінің шынайы суреттері ... - деп ... ... ғалым Ә.Қоңыратбаев та келісіп, қуаттайды. [16; 195]
Лиро-эпос тақырыбына бұрын ... ... ... кейде
жеке зерттеулер жазылып келеді. Қашан және қандай зерттеу жұмысын алсақ та
бір кісіден басталып, сол ... ... ... ... рас.
Көбінесе күрделі тақырыпты жан-жақты қамти отырып, терең тексеру жөніндегі
кездесетін ... ... ... ... бір қорытындыға ену үшін әдетте
көптеген ғалымдардың жемісті зерттеулерін қажет етеді.
Лиро-эпос жырларының қай мезгілде пайда ... ... айту өте ... олар ... ... ... түспеген және басқа да жөнді дерек
сақталмаған, тек ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... ... көне ... туып тарала бастады десек те, халық
арасында жайылған аңызға қарағанда, сол ... бір ... ... өмір ... ... ... ел аралап айтып жүргені, өңдеп
жөндегені мәлім.
Лиро-эпос жырларының қайсысы болса да олар ... ... ... ... ... Г.Н. ... ... қазақ
фолклортанушы ғалымдары қазақ халқының ауыз әдебиетін, сондай-ақ ... ... өте ... ... Осындай ғалымдарымыздың
қатарында ең алдымен М.Әуезовті атаған жөн. Аса көрнекті ғалым, қазақ ... ... ... ... ... ... ... да
арнаулы еңбектер жазған. Автор өзінің зерттеулерінде лиро-эпос жанрының
шығу даму жолына, өзіне тән ерекшеліктеріне, көркемдік ... ... ... ... ... [2; ... ... «шығармашылық өнер» деген мағына береді), - көркем
шығармадағы құндылықты бар ... ... жүйе ... ... көне ғылым саласы. Кең мағынасында поэтика әдебиет теориясымен үндесер
ұғымды білдірсе, ал нақтылы, яғни, тар ... сол ... ... ... ретінде қабылданады. Әдебиет теориясының саласы ұғымындағы
поэтика әдеби тек пен ... ... мен ... ... ... ... ... көркемдік тұтастықтық әр түрлі деңгейінің ішкі байланыс
заңдылықтарын және олардың ... ... Оның өзі ... ... ... ... ... романның поэтикасы
немесе белгілі бір суреткердің шығармашылығының поэтикасы болуы ... ... ... ... ... қатысты екенін ескерсек,
онда поэтика тілді зерттейтін ... ... ... ғылым болып
анықталады. Поэтика мақсаты текстердегі элементтерді ... және ... ... ... Мысалы, лирикалық өлеңдерде сюжет элементтерін роль
атқармайды, ал ырғақ пен дыбыстың мәні зор. Ал ... ... ... ... ... деп ... ... нормативтік
поэтиканы «құрды» зерттеу және баяндау ... алып ...... (теориялық немесе жүйелік «макропоэтика»), жеке
(баяндау түрінде «микропоэтика») және тарихи болып үшке бөлінеді.
Жалпы поэтиканың ... - үш ... да ... ... әдістердің
жүйелі репертуарын жасау болып табылады. Шығарманың дыбыстық жағын ... ... өлең өлең ... ... ... т.б) ... негізінен нақты
өлеңтану ғылымы ... Сөз ... ... ... ... мен ... зерттеледі де бұл сала ... ... Бұл ... ... ... болады. Лекциялық
өзгешелігі «Сөздерді таңдау» синтаксис ... ... ... мен ... ... ... мен риторика ертеден зерттелуде. Ал
поэтика метадологиясының өзгешелігі пән ... ... ... ... ... ... салада шығармадағы образдар сюжеттер зерттеледі
және поэтиканың бір саласы болып ... ... ... ... ... ... көркем шығарманы
баяндап, табиғатын ашумен айналысады. Сол арқылы шығарманың эстетикалық
ықпалдық қасиетінің дара ... ... ... Жеке ... ... ... яғни барлық эстетикалық мәні бар элементтердің бір-
бірімен үйлесім үндестігі. Яғни шығарма ... ... ... Жеке ... ... ... зерттеу талабының ерекшелігіне
сай топ шығарманы баяндап, талдап түсіндіреді. Оның тақырыптық және идеялық
қалыптасуы сөзбен ... ... ... ... ... ... поэтиканың жүйелі әдісті ... ... ... ... ... ... ... ортақ қасиеттерін олардың генетикалық қайнар бастауын
адамзат санасындағы ортақ заңдылықтар негізінде ашуға сол ... ... ... сөз ... ... ... сөз ... яғни фольклорда
жатыр. Сондықтан, тарихи поэтика ... ... ... сол ... ... ... ең ... проблемасы жанр, кең мағынасында
алғанда, сондай-ақ «элегия» т.б сол сияқты ... түр де ... ... ... ... не ... ... береді. Мысалы,
жанр мен жанрдың шекарасы өзгермелі, сондықтан поэтикалық жүйе ... және ... ... ... өзгешеленеді. Осы
өзгерістерді тарихи поэтика ... ... – «Қыз ... ... ... болғандықтан,
жұмыста «Қыз Жібек» жырының зерттелу және даму ... ... ... ... ... көркемдегіш – бейнелегіш құралдарды сөз ету негізгі
нысанға алынған.
Жұмыстың мақсаты – ... ... ... ... өзіндік ой
білдіру. Бұл тағы да классикалық туындының ұлылығын тани түсуге өз септігін
тигізеді деген сеніміміз ... ... ... ... ... ... тұрады.
Негізгі бөлім екі бөлімнен тұрады, ...... - ... ... ... пен ... аша түсуді көздесе, екінші
бөлімінде «Қыз Жібек» жырының тілі, ... ... ... ... ... ... сөз етіледі.
І тарау.
«Қыз Жібек» жырының даму және қалыптасу ... «Қыз ... жыры – ... ... ... те ... ... халқына кеңінен танымал көркем жырлардың бірі - «Қыз ... ... ... салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын, дүниеге көзқарасын,
ұғымын білдіретін әңгеме.
«Қыз Жібек» жыры, әңгімесі қазақ хылқының сол ... ... ... ... ... ... ... орнаған қоғамда туып-өскен ... ... ... ... Ескі ... ... сұлу ... деп
бағалауға сай жырлардың бірі- «Қыз Жібек» екені даусыз.
Жырдың халық арасына кең тараған да, аз тараған да ... ... ... ... мен версияларына ортақ бір сюжеттің бары анық.
Жырдың ... ... ... Ертерек заманда Жағалбайлы деген елдің
Базарбай деген байы болады. Оның Төлеген, Сансызбай атты екі ұлы ... ... ... ... болса да екі ұлына қыз айттырмайды,
есейгенде қылыңдықты өздері табады деп ойлайды. ... ер ... ... соң ... ... өзіне лайық қыз іздеуді бастайды.
Ешқандай сұлу ұнамай жүрген кезде, сондай бір алыс елде Қыз ... сұлу бар ... ... ... ... мен келбетінің асқан сұлу
екендігін және ол да өзіне лайық жігіт таппай жүргендігін естіп, жүз ... ... елін ... ... ... көп уақыт өтеді, сұлу қызы ... ... ... ... ... ... жүреді.
Аяғында Қыз Жібектің ағасы, ақылшысы болып жүрген Қаршыға деген адамға
кез болады. ... ... ... ... ертіп, қарындасын көрсетпекші
болады. Көш бойынан талай сұлуды көреді. Жібек қыздардың ішінде болмайды,
ол ... ... ақ ... ... ... ... жеке кетіп барады
екен. Қуып жеткен Төлегенге Жібек жүзін көрсетеді де, Төлеген – ... ... ... ... ... бірге болады.
Біраз мезгіл болғанда Төлегеннің ел есіне түсіп, бір ... ... ... Қиын жол, алыс ... қорыққан Жібек, Төлегенді жалғыз
шығарып салады.
Еліне аман-есен оралған баласының қайтып кеткенін ... ... ... оны ... ... Баласына «бармайсың!» деп жарлық
етуден басқа, ел ... ... жол ... тиым ... ... ... ... қайын жұртының жөн жолын айтып: «Мен кешіксем
іздеп тап!» дейді.
Жібектің еліне жақын қалған ... ... ... ... жай ... тосып өлтірмекші болған жігіттердің бастығы - Бекежан батыр ... ... атып ... ... Көк ... ... Қыз Жібектің аулына келеді,
Жібек сұмдықтың ... ... ... ... ... ... Жібек жары өлген соң, Сансызбайдың келуін күтіп, соған жар ... Елге ... ... ... ханы ... ... құтылып
Жағалбайлыға қарай жүріп кетеді. Жырдың негізгі, қысқаша мазмұны осындай.
Жырдың халыққа танымал нұсқасы көп. Жырдың ... көп ... ... ең бір ... ... Қожа ... нұсқасы
болып есептеледі. Бұл пікірмен келіспеу оңай да емес.
«Орындаушы ақын өзінің кіріспе сөзінде былай дейді.
Басында менен жайылды,
Қисса ... бұл ... ... шала ... ... жүр ... менен шыққанда,
Тыңдаған адам жылаған,
Сүйейін мұны бір демеп
Қисығын қайта ... бар ... де мені жүр ... ... ... «Қыз Жібек» жырының 1963 жылы жарық көрген ғылыми
басылымында осы 40 жол кіріспесі негізгі текстке қатысы жоқ деген сылтаумен
алып тасталған.» - ... ... ... өз ... [10; ... ... ... бұл нұсқасында басталуы мен оқиғаның дамуында ... ... бар. ... ... ... ... ... қалыптасып үлгірген схема немесе дайын формалар жоқ. ... ... ... ... ... ... жазмыш пен
трагедиялық жайдың нышаны сезілгендей ... ... ... үш ... ... ... ұлдың бір обадан қалмай теп-тегіс қырылып
қалуы – ... ... ... ... ... болашақта жайма-шуақ, марғау
тіршіліктен гөрі үрдім әрекеттерді, қауіпті мезеттерді еріксіз күткендей
боласыз. Шамасы мұның бәрі ... жеке ... ... ... негізінде қазақ сияқты елдің бұрынғы әйелге ... ... ... әйел ... әдет – заң, сол заман еркегі мен ... ұғым ... Ру ... ... тіршіліктің кезінде ру мүлкі деп
саналатын әйел махаббатқа қалай қарағандағы айқын көрініс тапқан.
«Қыз Жібек» ... осы ... ... ... ... «Қыз ... жалғыз ғана әйел емес, барлық елдің дүниені түсінуі мен ... ... ... ... ... ... ... қыз бен жігіт
өз заманының бел баласы. Сол өңірде өсіп, сол көшпелі салт пен ру ... ... ... заң ұғымын түсінгендер, бет қылып тұтынған адамдар.
Әрбір ... ... ... ... жеңіс-жеңілісі, өмірден алар-
берері бірде ақиқат жағдайға бағынса, тағы бір жерде кімде-кімнің болсын өз
маңайына жазылған ... ... аса ... аңғарамыз.
Мысалы, Базарбай алғашқыда өмірден соққы жеп, бойын ыза-ашу
кернегендей ... көп ... ... ... ... ... кейін перзенттерінің қамын ойлайтын ізгі әкенің роліне ... ол бұл ... ... қала ... ... ... рет Шектіге
бармақшы болған кезде Базарбай ешбір дәлелсіз баласының бұл ... ... оң ... ... бас тартады.
Ақын Төлеген көркін сипаттағанда біраз серпіліп, жас жігіттің жарқын
бейнесін жасауға қажетті бояуларын ... ... ... ... өз заманында қалыптасқан түсінік – тұжырымды қолданбасына лаж жоқ.
Мысалы,
Айдың өткен нешесі
Ай қараңғы көшесі,
Падишадан кем ... ... ... ... ақын. «Падишадан кем емес» деген сияқты бір ауыз ... ... бет ... де, әсем ... де, ... да ... отыр.
Өйткені, қазақ арасына мол тараған ертегі аңыздар мен қисса – хикаяларда
талай-талай патшалар мен ... ... ... ... ... болатынды» - деп ғалым М.Дүйсенбаев ... ... ... Төлегенді суреттеудегі ерекшелікке өзіндік баға береді. ... ... ... [10; ... өз ... қазақ арасындағы сері мырза, ерке бұлан болып
өскен ер баланың жарқын үлгісі. Бұрынғы қазақ қауымының түсінігі ... ер ... ... ... ... ... сынайтын кез болады.
Ескі заманда батыр жігіт қызды қиын ... ... ... ... келе жас жігіт қалыңдықты өткелдерден өтіп, қиын ... ... ... ... болған. Мұндай әрекет бір өңірдің сері мырзасына міндет
есебінде жүрген. Базарбай Төлеген ержеткенше қыз айттырмай, ... ... ... деп ... сол себептен ол алыс жолда, тіпті қиын қияда
тұрған Қыз Жібектей сұлуды іздеп ... ... бұл ... ... ... жүріс. Бейнетпен қатерге жақсы жары үшін ... ... ... ... қандай шарттың арасында туып-өсетінін әбден ұғына
білген ел қиялы екі жастың ... ... ... ... ... үшін әдейі осындай жайлардан бастайды. Төлеген іздеп шыққан,
ынтық болған Қыз Жібек өз заманының барлық жас әйелінің сұлу үлгісі. ... ... ... жырлайтын сән салтанаты, қызық - рақат
ортасында өсетін ерке сұлуының мінезі, ... ... және сол ... ... ... жесірлік заңы да белгі береді.
Сонымен қатар жырлаушы ақын қазақ эпосының ежелден келе ... де ... ... ... ... ... өмірін, оның туылған
күнінен бастап, Қособада оққа ұшқанына дейін түгел суреттейді. Бұл ... ... ... не? Поэманың бірінші бөліміне дәнекер ... ... жеке бас ... ... арманы дер едік. Сол себепті «Қыз
Жібек» поэмасының алғашқы бөлегінде, ... өн ... ... ... сарын бар ,- ол Төлегеннің бас еркіндігіне ұмтылуы, өзіне өзі қожа
болып, сүйген жарымен ... ... жаңа ... ... ... ... Оның ... шырмауынан мүлдем құтылып үлгерген жоқ. Кейде өзі сол ... ... ... ... да. Бұл ... оның әмеңгерлікті
қабылдауын мысалға келтіруге болар еді. Жайықтан шығар алдында ... жары ... ... де мен ... ... ... сені іздеп келетін
Сансызбай деген қайның бар», - деп, күні бұрын ... ... ... бұл ... оңай ... Оған ... ... және мұратына
жету жолында қарсы күштер аз болмайды. Өзі шын жүрегімен сүйген асыл жары
Жібекке ... үшін ... ... ... жеңіп шығуға тиісті. Ең
әуелі ол Шектіге екінші сапарында қарт әкесінің рұқсатынсыз аттанады. ... ... ... ... батасын алу үлкен кедергі. Екінші, осы сапарында
Төлеген алыс ... ... ... ... қажет. Үшінші, Бекежан мен оның
қарақшылары да Төлгенге мықты тосқауыл. ... ... ... ... бар болғаны тек жалғыз жүрген жан ғана, себебі оны өз ... де, ... ... да ... Ең ... Қос Оба көлі ... оққа ... жатқан кезінде мұңын шағып, ақтық сөзін айтарлық бірде-бір
тірі жан таба алмай, бар өкінішін аспандағы алты ... ... ... ... ... құла жапанда,
Жылай –жылай бір жалғыз
Дүниеден өтті, - дегейсің.
Төлегеннің мұндай халге түсуіне не ... Бар ... ... батасы ғана ма? Сондағы ақынның айтпағы ата ризалығы мен оң тілегі
болмаған жерде жақсылық күтпе, сәт ... ... ... басы ... ... өз тағдырыңнан құтыла ... ... ... ... ... ақын бұл ... ескі ... қостап, жастардың үмітін қасақана
кесіп отыр. Оның тұжырымынша әке сөзіне құлақ ... ... ... ... апатқа ұшырауға тиісті, ал сол әкенің оң батасына ие болған
Сансызбай ... ... ... ... жетуі қажет.
Енді Төлегенге қарама-қарсы қойылған жағымсыз бейне- Бекежан. Ол ... ... ... ... ақыры Төлегенді өлтірумен тынады. Былайша
айтқанда, ескі әдет-ғұрыптың Төлегенге шығарған қатал үкімін орындаушы ... ... ... ақын Бекежан бейнесін едәуір шебер жасап, қонымды етіп
сипаттаған. ... дами ... ... бұл ... ... септігі бар.
Шығарманың ұтымды бір жері - Төлеген мен Бекежанның айқасы және
Төлегеннің өлімі ... ... ... Себебі, Төлеген халық
жырындағы керемет батыр емес, онда ... күш, ... ... те ... оның Бекежанмен шайқасы әншейіндегі көп көріністің бірі сияқты.
Сонан соң ... ... Көк ... ... ... ... ... Тарланы да емес. Керек десеңіз, ол Көк ... ... ... ... дос ... да ... ... Төлегеннің өлімінен кейін
көк жорға ат суға қанып, ... ... соң ... ... ... басып» кете барады.
«Мал опасыз» деген сол,
Төлеген мінген көк жорға ат.
Су ішіп ... ... ... ... ... ... ... осылайша бейнелеу ескі жырлардың қайсысында ... тым ... ер ... қалап мінген аты әрі сенімді серігі, әрі ұшқыр
қанаты, кейде тұлпарға тіл бітіріп, оны ... ... дос, ... етіп ... Бұл ... ... ... кездестір мейлің. Сөз жоқ, бұл
шығармадағы аса жарқын, ең қымбат, әрі ... ... әсем ... - ... ... егер Төлегенді өзінің барлық ерекше сипаттары арқылы: көрік
–келбеті, ... ... ... ақ ... – ақылдығын айтып,
шабыттана сипаттаса, Қыз Жібек те оған тең, ... ... ол ... ... сезім иесі, жар борышына да берік, ішкі жан дүниесі бай. Оның
бер жағында сол ... ... ... үшін ақын ... бүкіл
көшті аралатып, сол алуан сұлуларды оның көз алдынан тізбектеп өткізеді.
Қазақ эпосында қалмақ өктемдігі ... бері келе ... ... Осы сарын бірде күшейіп, елеулі орын алса, кейінірек, заман ... ... ... ... ... Ал біз сөз етіп отырған кезде қалмақ ... ... әлі ... ... шақ ... Ендеше, жырдың
мазмұнына қалмақтарды енгізіп, оларды қазақ ақынының қырғынға ұшыратуында
оншама ескілік жоқ. Бұл халық тілегінен ... елес ... ... ... ... ақын ... жаңа рольде көрсеткенде, оның
ескі әдет-ғұрыптың ... ... ... мүләйім жан ретінде
суреттейді. Бұл жағдай Жібектің қара басының қамы үшін ғана ... ... елін ... ... ... ... ... тура жолы.
Сондай-ақ, автор Сансызбайдың портретін жасағанда тіпті өзгеше
бояуларды қолданады. Егер ... жас ... ... ... ... ... кімде жоқ? Ғашықтың жөні бір басқа» деген сөздерді
өміріндегі ұраны деп ... ... ... мүлдем басқада жатыр. Ол
батырлықты көксейді, сондықтан Сансызбай сауыт киеді, қару-жарақ асынып,
соғыс ... ... Мұны біз Ақ ... ... рет ... алдындағы
Төлегеннің інісіне айтқан сөзінен де анық аңғарамыз.
Бұл жолы ақын жаңа геройға ... ... оны іш ... ... көп ... ашықтан ашық кетіп, Сансызбайдың әрбір ... ... ... ... ... Сансызбай қатардағы
кейіпкер емес, нағыз батыр, ендеше әр уақытта оның жолы ... ... да бір ... ... ... ... бәрі-бәрі бірден өзгере
қалады: қатал әке де оң ... ... ұзақ ... да ... тимейді,
Жібек те оны асыға күтеді, қалмақ ханын да жеңіп, оның қалың әскерін де оп-
оңай ... ... бәрі ... ... ... бір ғана нәрсе ақынның жаңа
қаһарманға деген ықыласы, көзқарасы. Демек, Сансызбай ... оған ... да оны ... ... ... үшін автор бар жағдайды қолдан
жасауға тырысады, жасайды да. ... ... ... ... ... ниетімен бар жақсылықты оған үйіп-төгіп бере салады да, ... жер ... ... мадақтайды. Сонымен Төлегендей мырзадан кейін
Жібектің Сансызбайдай ер жігітке ғашық болуында ешбір ... жоқ, ... ... бәрі де ... ... ... ақын.
Автордың ой-өрісі тар, ескілікті қолдайды деп қаншама жазғырсақ та ол
қазақ әйелдерінің халі ... ... ... ... ... ерік ... құны бес ... деген ұғымға бағынбасқа лаж жоқ. «Қыз Жібек»
жырында жағымсыз ... екеу ... Бірі ... ... ...
Бекежан. Екіншісі- Қорен хан. Бұлардың екеуі де ... ... ... ... ... жасайды, оның сүйгеніне қосылмауына себепкер
болады. Алайда, бұлар мінез – құлық, іс- ...... ... тіпте
ұқсамайды. Мысалы, Қорен сырт жау ... ... ішкі ... ... ... жағымды жағы бар: ер жүрек, ақ көңіл, икемге де ... ... ... ... жауыз, қатал. Ол шынында Жібекті сүймейді
де, тек сұлу қызды сырт адам ... ... ... ... іс-әрекеті, оның қара ниетіне бағынған, адамгершілік қасиеттерден
әуел бастан-ақ жұрдай.
Ал Қорен мен Жібектің арасындағы ... ... бір ... күш ... арқылы бағындыру тұрса, екіншісінде - өз ... ... ... ... елін жау ... құтқару, Сансызбайдың
араша түсуін асыға күту жатыр. Соның өзінде ... ... ... ханы
Қоренді күлкілі жағдайға ұшыратып, мазақ етеді. Ақырында, оны Сансызбайдың
жеңуіне көмек жасайды, сол жеңіске зор үлес ... ... ... ... өз ... өзі ие бола ... Қорен хан дүниенің
бәрін ұмытып, есіл-дерті бір ғана Жібек ... да, ... ... ... ... таяз адам ... да қалады.
Жыр қаһармандық эпостың дәстүрінде жазылған. Сансызбай Қоренді жекпе-
жек ұрыста өлтіреді. Жағалбайлы еліне ханын жоқтап ... көп ... қолы ... ... ... ... қамап жатқан жаудың быт-шыты
шығарылады.
Эпостың Сансызбай мен Жібектің ... ... ... ... ... ... салтына сәйкес. Мұның өзі, «Қыз Жібек» ... ... ... ... принциптері аралас жұмсалғанын
көрсетеді. Аракідік көне эпосқа тән керемет ғажайып күштерге сену сарыны ... ... ... ... ... оғы ... ... сегіз қабатын
тесіп, тоғызыншы қабаттан өтпеуіне ... ... ... пана ... ... жырда лиро-эпостың белгілері, өмір құбылыстарын нақтылы
көрсету күшті. «Қыз Жібек» қазақтың тұрмыстық, әлеуметтік ақиқатын ... оның аса ... ... айта ... ... бөлегінде жау қалмақтардың келтірілуі кездейсоқ
демейміз. Эпос нақтылы оқиғаның не өзін, не ізін ... ... ... ... «Қыз Жібекте» қалмақ ханы Қореннің көрінуі тарихи
шындық, ол тарихтан шет ... Ақ ... пен Ақ ... ... көп
замандар қалмақ билеушілері үстемдік үшін соғыстар жүргізгені барша ... ... ... ... ауып ... жергілікті халықтардың қонысы мен
өрісіне сұқтанған, бейбіт елдің тыныштығын бұзған, жаулаушы ролінде жүрген
қалмақ алпауыттарының «Қыз ... ... ... ... ... ... мен санасы ерлердің ел ішіндегі өзара ... ... ... көнгенімен, сырт жаудың халық тәуелсіздігін жойып, намысын
таптауына келіспейді. ... ... ... ... ... ... ... азаттық күресте Сансызбай секілді жас батырға асқан ерік пен күш
сыйлайды.
«Қыз Жібек» жырының бас жағы күншығыс ... ... да ... өте ... ... ... осындай оқиға, осындай мінез бен істі
туғызатын шарттың бәрі жоғарыда айтқандай анық болған. Осы ... ... қыз ... қыз ... шығуы әлі бар.
Бөтен жұрттың әдебиетінен келген әсер болса, ол басталуында ғана, одан
кейін ... ... ... ... ... ... адамдардың мінезі,
ісі, барлығы да түгелімен нағыз қазақтың өзінікі.
Қорыта айтқанда, белгілі ... ... ... жырға өзінің
мынадай әділ бағасын береді. «Қыз ... - ... ... ... асыл ... ... Мұны эпиакалық суреттеу өнерінің ең жетілген
кемес нұсқасы десе де болады. [7; ... «Қыз ... ... ... ... Жібек» жыры –адамгершіліктің, достықтың, ар намыстың, бет қайтпас
ерліктің, тұрақты махаббаттың ... Бұл жыр ... ... ... ... ... суреттеп қана қоймай, сол кездегі ел тұрмысын
баяндайды. Жырда ... төл ... ... ... ... ... ... бастаған кезеңі, орыс отаршылдарымен енген кірме
сөздерін кездестіруге болады.
«Қыз Жібек» жырында естірту, жұбату, жоқтау, ... ... ... ... ... елдің негізгі күнкөріс құралы мал шаруашылығы
болғаны мәлім. Жылдың ... ... осы ... ... ... ... ... көптеп кездестіруге болады.
Уақыт озған сайын ауыз әдебиетінің ... ... ғана ... ... да ... ... кешіреді, бірі жаңаланса, екіншісі
ескіріп, үшіншісі тыңнан пайда болады.
Шығарма тексінің ұдайы қозғалыста, ... ... ... ... ... тән ... шарттың бірі. Енді осыдан келіп, ... көп ... ... ... ... Ескі ... жаңаша
өңдей қосымшалар енгізу немесе қысқарту ауыз ... ... ... табылады.
Көп варианттылық қандай да болмасын шығарманың ел арасына ... ... ... ... ... алғандығының нышаны.
«Қыз Жібек» - ел арасына ауызша да, ... ... да кең ... ... жыр. ... ... басым көпшілігі «Қыз Жібек» жыры ХVІІ
ғасырда пайда болған деп ... ... ... ... көп емес және
олардың арасында айырмашылықтары да аз. Мұның барлығы «Қыз Жібектің» ... ... жыр ... ... ... тұңғыш рет 1880 ж Е.А.
Александров Мұсабай ақыннан жазып ... ... ... қара ... ... ХІІ ғ ІІ ... ... мұғалімі Фалиолла Тухватуллин
Зайсанда ел арасынан «Қыз Жібек» жырын жинап, 1894 жылы Қазан ... ... Ал ... ... нұсқасы Қазан қаласында 1900,
1903, 1905, 1909, 1911 жылдары қазақ тілінде ... «Қыз ... ... ... 1925, 1933, 1939, 1957, 1967 ... ... 1958 ж «Қазақ эпосы», «Казахский эпос» жинақтарында, 1963 ж. ... ... ... ... орыс ... ... ... орыс
тілінде 1988 ж жеке кітап болып шықты. Қазір ҚР Ғылым академиясының Орталық
кітапханасының қолжазба қорында жырдың 2 нұсқасы ... Оның ... ... Ә. ... Ж. ... Е. Рақметов,
Р.Мәзқожаевтардың нұсқалары бар.
«Қыз Жібек» жырының әр-кезде әркімдердің орындауынша ... ... ... түптеп келгенде 2-3 ... ... ... ... та ... ... болмаса да бірін қайталайды. Жырдың халық
арасында ... ... бірі – ... жырау – дейді.Ы.Дүйсенбай.
[10; 70-75]
Бірақ ел арасында көп ... ... ... ... Жүсіпбекқожа
Шайхысламұлының сан рет жарияланған ««Қыз Жібек» хикаясы атты ... ... ... ... ... әсем ... нұсқалары неге аз деген сұраққа
Ы.Дүйсенбаев төмендегідей дәлелдермен жауап береді.
Біріншісі «Қыз Жібек» көне жыр ... әрі ... ХVІІ ... ... яғни оның ... ... жаюына мүмкіндік болмай қалған.
Екіншісі. Ел арасында кезінде мол ... бұл ... ... ... ... заманға келіп жетпеген. Олай деуімізге мынадай
дәлелдер бар:
1. Орыстың ... ... ... ... белгілі
көрсеткішінде Мұсабай жыраудың бір кеш бойы Қыз Жібек пен Төлегеннің жырын
айтқанын келтірсе де, бұл нұсқа әлі ... ... ... ... Соңғы
жылдарда Мәскеу қаласындағы тарихи музей архивынан «Қыз Жібектің» 1887 жылы
қағаз бетіне түскен жаңа бір варианты ... тегі бұл ... ... ... жазылып алынса керек.
2. Қарт жазушы Сапарғали Бегалиннің куәлігі бойынша ... ... Омар ... жас ... «Қыз ... ... Қалшынбай ұлы Әби жыраудың
аузынан жаттап алып айтып жүрген, бірақ қарт ақын ... ... ... ... ... есіне тек бірер шумақтарын сақтап келген:
Жақсыға бір сөз айтсаң шам ... ... ... адам таба ... екі ... ... жайлап,
Өтіпті он бір үйлі Жағалбайлы.
Әр қойды жетім қозы елеген-ді,
Екі айғыр қасаң байтал тебегенді.
Жамағат ... ... ... өлең қылып Төлегенді.
Ояды орыс барып қатқан мұзды,
Жалайды түйе барып кеннен тұзды.
Жамағат құлақ салып тыңдасаңыз,
Айтайын өлең қылып Жібек қызды...
Әрине бұл ... ... «Қыз ... Омар ... бір кезде
орындаған нұсқасына баға беруге немесе белгілі бір ... ... ... Алайда, бұл мәліметті біз «Қыз Жібек» поэмасының ертеректе ... ... ... ... олар ... ... түпкір-түкпіріне таралғанын
дәлелдеу үшін келтіріп отырамыз. Жоғарыда келтірілген үш шумақтың өзінен
жырдың бұл ... да ескі ... яғни ауыз ... түрін
бұлжытпай сақтағанын анық аңғарамыз.
3. Аса көрнекті аға жазушымыз ... ... те ... жас ... «Қыз Жібек» жырында әмеңгерлік (Сансызбайға байланысты оқиғалар. ... ... жоқ ... ... ... бір ... келтіреді:
Көрпені ағаң ашқан сен ашқандай,
Не болды, жас ... ... ... «Қыз ... ... ... ақын орындауында да тағы бір
нұсқасы болса керек. Өйткені, осы ... ... ... ... сол
Майлықожаның версиясынан аударған көрінеді.
Үшіншісі. Жүсіпбекқожа Шайхұлысламұлының варианты ... ... рет ... көріп (1900, 1903, 1905, 1909, 1910, 1911) ... ... ... соңғы уақытта тек осы нұсқа ғана орын тепкен, жаңа
варианттардың тууына жағдай кесіліп қалған.
Жырдың қай вариантын алсақ та ... ... ... ... ... ... ... қалмақ ханымен жауласуына үлкен маңыз берілмейді.
«Қыз Жібек» жыры 1894, 1900 жылдары Қазанда басылмастан бұрын, 1891
жылы ... – Ата ... ... ... ... ... ... бір аста
Мұсабай жырау айтқандығы туралы және ХІХ ... ... ... ... ... ... туралы деректер сақталған. [8; 182]
«Қыз Жібек» жырының қазіргі ... ... ауыз ... ... келе ... екі ... бар. Бұл варианттардың екеуі де Ақтөбе
облысында, ертерек кезде Жағалбайлы руының ... ... ... нұсқаларды жинап алған Шапай Қалмағамбетовтың айтуынша, бұның
екеуі де сол елде жеті атадан бері ... келе ... ... екі ... ... де «Қыз Жібек» жырының негізгі ... ... қыз ... ел кезуі және қосымша оқиғалар түгел сақталған.
Жалғыз –ақ, бұл варианттың біреуінде Төлегеннің әкесі Базарбай бай
емес, жай ... ... ... ... әкесінің аты Сырлыбай емес,
Қараман деп беріледі.
Бұл ... ... ... ... барар жолында Сырдарияны
жағалай жүріп Түркістанды ... ... ал ... ... ... ... ... – осы күнге дейінгі жазып алынбаған, ауыз әдебиеті түрінде
сақталған шығарма. Бұл - ... ... ... ... бұл ... ... жырының анық халықтық екенін тағы да дәлелдей түседі.
Ал Жүсіпбек Шайхұлысламұлының вариантында лирикалық шегіністер, діни
уағыздаулар кездеседі және ХІХ ... ... ... ... енген жаңа
сөздердің әсері байқалады.
Кеңес дәуірінің аса көрнекті ақын-жазушылары: Сәкен Сейфуллин, Мұхтар
Әуезов, Сәбит Мұқанов, ... ... ... ... Ысқақ
Дүйсенбаевтар «Қыз Жібек» жырының қай ... ... ... ... мен кемшіліктері жайында құнды ой-пікірлер айтқан
болатын.
Сәкен Сейфуллин, «Қыз Жібек» жыры ноғайлы рулары ... ... ... ... , - [20; 150] ... ... пен ... қарағанда бұл жыр ХVІІ ғасырдың шамасында туған секілді. [14; 548]
[6; ... осы ... ... рулар, яғни ғл Жағалбайлы, Шекті рулары
сол кезде Жайық бойларын мекендеп, сол ... ... ... ... ... ... Жағалбайлы руы қазіргі Атыраудан ... ... ... ... ... ... бойынша «Қыз Жібек» жыры Кіші ... ... ... ... Бұны ... ... жырда аталатын мекендерді Кіші жүз ... ... ... ... ... ... кісі аттары, Базарбай,
Төлеген, Сырлыбай, Қорен қалмақ аттары кейінде пайда болған, - ... ... мен ... ... бір ... ... ... жырының халықтың немесе халыққа жат шығарма ... ... ... «Қыз Жібек» жыры байлардың ұлдары мен ... ... ... ... жыр ... деп ... пікірін М.Ақынжанов та
қостайды. Жырдың жұртқа танымал нұсқаларын да халықтық сипат аз, ... ... ... ... Бұл жыр ... ұмтылуға шақырмайды деген ой айтады.
Бірақ, ғалымдардың екінші бір тобы бұл ... ... ... ... ... Сәбит Мұқанов, Қажым Жұмағалиевтар жырда халықтық
сипаттың бар екендігін, көптеген өзгерістер енгендігін атап ... ... Кіші Жүз ... жер ... Орал ... ... ... келтіреді. Ноғайлы ХVІ ғасырдың орта ... ... бір ... Кіші Жүз ... болатын. Тарихымыздан белгілі болғандай
олар ... ... ... ... адам ... ... ... деген
оймен келіспей, Базарбай, Сырлыбай, Төлеген, Шеге деген адам ... ... ... ... сауда-саттық, базар ұғымдарының бар
екендігін айтады. Жоғарыдағы ғалымдардың пікірлері шындыққа сай ... жылы 2 ... ... ... ... ... «Қыз Жібек» оқиғасы қай жерде болған?» деген мақаласы ойға-
ой қосып, жырдың зерттелу тарихының тағы бір ... ... ... ... себеп болған жайт, автордың айтуы бойынша жырдың
сегіз сері нұсқасы.
Жырдың ... ... кең ... ... да, ... экранға түскен
кинофильмі де, Жібектің ... ... ... ... ... ... Орта ... екендігі айтылады. Жырда ... руы ... ... осы ... ... мен ... арасындағы байтақ мекенді
алып жатқан.
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1991 жылғы 19 ... ... ... ... да бір ... ... ... бір беттік мақаласы
жарық көрген. Мақаланы оқып ... ... ... аталатын тарихи
тұлғалардың барлығы да Шалқар өңірінен болып шықты.
Енді әңгімені ... ... ... алты баласының үлкені
Жаманақтан (кейін Шекті атанып кеткен) үш бала Шыңғыс, Өріс, Баубек тауады.
Бұлардан ... ... жаз ... Табын, Жағалбайлы елдерімен қатар
болған.
Дастанның бізге жеткен ... ... «Қыз ... Бекежан жауыз, қандыбалық қарақшы ретінде ... ... ол Орта жүз ... ... ... Шектіні паналап жүрген. Ал ... ... ... ... бірінші нұсқасы не дейді?
Құс салып, тазы ерткен аңға құмар,
Көрген жау айбатына емес ... жүз ... Алты ... бес Жүз ... ... бар.
Басшысы жиырма алтыға жасы келген,
Тартатын жылқы, түйе Түрікпеннен,
Зайыбы Салиха атты Естек ... ажал ... ... ... ... үш ұл, бір қыз баласын.
Немере арасына мүлде берген.
Әйелі өлгеннен соң бойдақ болып,
Бекежан сол себепті салт бос жүрген.
Ер болып жас ... ... ... Алты ... ... ... ... шықса – дағы,
Болмапты Бекежанның көңіл шаты.
Бұдан Бекежанның Арғын емес, Шекті, оның ... ... ... ... Енді ... ... ... – Шектіден Өріс, одан ... ... одан ... ... ... әйелі Салиха деп отырғаны – башқұрт
халқының ... ... ... байдың қызы. Сегіздің шежіресінде
«Бекежан 1667 жылы туып, 1730 жылы ... ... деп ... ... жыр ... ... «Қыз Жібек» оқиғасы 1692-1694 жылдар
шамасында болған.
Бекежаннан Байрақ, Қайрақ, Тайлақ деген үш ұл және Нұргүл ... ... ... ... атты ... «Ақтабан – шұбырынды,
Алқакөл сұлама» заманындағы Бекежан балалары туралы, олардың ... ... ... ... ... Кіші ... ... мерген,
Сулатты көздегенін атқан жерден.
Бір мерген Саңырақ атты жараланды
Екеуі де Кіші ... ... ... әуел ... кекті екен.
Ағасы Тайлақ мерген Байрақ, Қайрақ
Олар да жүрек жұтқан бетті екен.
Баласы Бекежанның мерген Тайлақ
Садақпен Жүз ... атты ... оның ... ғаскер жинап
Дұшпанға қарсы аттанды қару сайлап.
Қазыбек бек Тауасарұлының «Түп-тұқияннан өзіме ... ... ... ... әртүрлі пікір айтып жүр. Бірақ осы кітаптың 260-261 беттерінде
мынадай жолдар бар: «Кіші Жүз Шекті ...... ...... ...... осы ... соғыста үш рулы ... ... Мен ... ... Бөгембей да құптап жауап береді.» Яғни,
Сегіз серінің де, Қожаберген жыраудың да, ... ... де ... ... ... кім және қай ... ... жөнінде пікірлері бір жерге
тоғысып отыр.
С.Қарамендин жоғарыда аты аталған мақаласында ... ... ... қарағанда, Бекежанның әкесі Айбектің туған ағасы Қарабас ... ұл ... ... ... көп ... өсіп ... ... кейін рулы
елге айналған. Бұл да айна-қатесіз дәлелді пікір. Өйткені, Қарабас Қабақтың
шөбересі. Оның Мәмбеталы, Жамалы, ... ... ... ... ... ... болған. Жоғарыда аттары аталған, Арыстан Тінәліден, Көтібар
Жапақтан тарайды. Ал Бекежанның әкесі ... ... ... ... балаларының бірі болуы мүмкін. Өйткені бұлар Қарабастың әкесі
Пұсырманмен бірге туған. Бірақ ... ... аз ... бойымызға сіңіп, халықтың Бекежанға деген жиіркенішті
қарғысына ұшыратқан ... ... ... ... ... ... сері ... Төлегенді өлтірген Бекежан емес, ... ... ... қарақшы қожа Кескентерек екендігі айтылған.
Бас болған елдің бұзық наданына,
Мәз ... ... мен ... жол ... ... ... Айбекұлы заманында.
Есімі тонаушының Кескентерек,
Тыңдамай ата-анасын жүрген бөлек,
Ұрлыққа бала кезден әуес болған,
Қан төккіш, мейірімсіз қара жүрек.
Әрине, дастан ұзақ уақыт бойы ... ... ... түрлі өзгеріске ұшырауы әбден мүмкін. Біреулер оқиғаны
бұрмалап, жанынан ... да ... ... бұл ... ... ... жиырма
беске толған 1662 жылы оның әйелі Салиха қайтыс болады. Бекежан әйелінің
жылын бергесін, біршама уақыттан кейін ... ... ... ... екінші
әйелін алып келуге кетеді. Осы ... ... ... ... ... ол ... ғашық болады. Ал Бекежан ... ... жеті ... ... ол өз ... ... болып, Төлегенді
өлтіруі қисынсыз нәрсе.
С.Қарамендиннің мақаласында былай делінген: «Сегіз серінің «Қыз жібек»
жырында Төлегенді Кескентерек деген Қожа жігіті ... ... Кіші ... ... ... ... ... жағасында атып өлтіргендігін ...
Сансызбайдың ағасы Төлегеннен үш жас кіші ... ... ... ... жыл бойы ... ... көк ... атты Кескентеректі өз тобынан
аластап қуғанын суреттеген.
«Осындағы Кіші Борсық құмы деп отырғаны – ... ... ... 100, ені – 12-15 ... ... Арал ауданына дейін созылып
жатыр. Ал Қособа көлі дәл сол Кіші ... ... ... ... Шалқардан Оңтсүтік шығысқа қарай 45 ... ... ... кейін
Аралдың экологиялық апатқа ұшырауына байланысты кеуіп қалған. 1900-1903
жылдары ... ... сол ... бекетке сол көлдің аты берілген.
Әлі күнге Қособа бекеті болып аталады.» [11; 14 б]
Бұдан шығатын ... «Қыз ... жыры әлі де ... зерттелуді
қажет ететін лиро-эпостық жырлардың бірі.
ІІ тарау.
«Қыз Жібек» ... ... «Қыз ... ... ... көркемдегіш - бейнелегіш тәсілдер.»
«Қыз Жібек» жыры қазақ халқының сүйіп оқитын көркем шығармасы. Неге
десеңіз, ол өзінің көркемдік ... ... ... ... ... ... әуені батырлар жырының желісіндей айтуға ыңғайлы. ... Бір ... соң ... ... қара ... байланысып,
түсініктеме беріле жалғасып отырады. Жырда қазақтың салт-дәстүрі, тұрмыс
ерекшелігі, ... ... ... кезеңі, орыс отаршылдығымен
бірге енген сөздерді кездестіруге болады. Сол сияқты, «Қыз ... ... ... жұбату, айтыс, жырлай арнау, зарлай арнау, сыңсу т.б.
кездеседі. ... өне ... зер ... тоқталғанымызда айшықтау мен
троптың түрлері жиі кездесетінін байқауға болады.
Әсіресе аттың шабысын, ... ... ... ... ... ... ұқсайды. «Қыз Жібек» жырының бірнеше ... ... Сол ... кез ... ... жырлану стилімен көзге
түседі.
Академик, жазушы М.Әуезов «Қыз ... жыры ... ... ... ... ... ішінде, «Қыз Жібек» жыры асқан
көркемдігімен ерекшеленіп, ... ... ... мол да ... ... оның күрделі де шебер композициялық құрылысы үйлесе үндесіп
келген» деген.
М.Әуезовтың сөзімен ... ... ... формасы дегеніміз не? Ол
жырдағы естірту, ... ... ... араздасу, түс көру, әмеңгерлік,
көңіл айту, өтініш, айтыс, бата, тілек т.б салт жоралғылар мен көркемдегіш
құралдар ... ... ... ... ... ... ... еңбекте
де «Қыз Жібек» жырының көркемдігі біршама ашылған, бірақ авторлық ұжым «Қыз
Жібек» жырының мазмұндық ерекшелігін, кейіпкерлердің ... ... ... ең құнды жағының өзі оның тілінің таза, бай, көркем болып
жасалуында. Сан ... ... ... ... ... ... ... шеберлігі де сұлу, жатық. «Ай қараңғы көшесі, айдың өткен кешесі»
дейтін сөз кестесінің ... ... ... бола ... ... мұндай
образды сөз кестесі өте көп. «Асуда асу бел дейді, аса бір ... ... ... сөз ... да сыртынан қарағанда әншейін ғана бір сөз
ұйқасы сияқты» деп айтылған. [14; 566 -588] [60; 566-588 ... ... ... аққа құлып жасылды», - дейтін жырдағы ақынның
тілінің шеберлігіне, композициялық көркемдігіне шолу ... ... ... бір екі ауыстыру (метафора) ұлғайту (гипербола), кішірейту
(литота) мысалдар келтірілген. Ол төмендегіндей:
Қанатым де ... да ... ... құрағым,
Суырылып озған пырағым.
Кішірейтуге (литота):
Дария шалқар көлеміз
Жер болып ... ... ... ... ... ... кейіпкердің іс-әрекетін төрт
түлік малға салыстыру арқылы ... ... бұл ... ... де. ... ... ... мал шаруашылығымен ұзақ ... ... да ... ... қалдырған. Кезінде, зерттеуші
С.Толыбеков 1959 жылы өткен қазақ әдебиетінің негізгі ... ... ... ... ... ... «В ... поэме» «Кыз Жибек» главная геройня поэмы, красавица и ... ... про ... что она ... ... ... ... бережет ее как
свой скот, весь род ... за ней, как ... ... Ее дяда Каршига,
обращаясь к Кыз Жибек ... ей: «Ты мой ... ... на ... ты ... скакун». О Кыз Жибек говорится, что она как ... конь ... ... как ... ... барана, она ходит ... как ... ... она как ... ... она же, ... ... и.т.д. [5; 15 -19]
Жырдың өзіне тән стилін, тілін көркемдік ... ... ... ... ... ... ... тілінің жалпы көркемдігі емес,
басқа жырларда жоқ, кейбір ерекшеліктері, ... ... ... кету туралы да», - деп өз ойын білдіреді.
Жұмалиев Қ. Сөз тастап ... бір ... жыр ... ойының
логикасының кеңдігін, ұтқырлығын көрсетсе, екінші жағынан оқырманның ... ... ... тигізеді. М. Ғабдуллин де өзінің жыр туралы
пікірін айта келіп, ... ... «Қыз ... ақындық тіл жағынан да әдемі
жырдың бірі. Неше түрлі әсірелеу, көріктеу, кейіптеулер, әдемі теңеулер,
сөз ... жиі ... ... ақын ... тіл ... пайдалана
отырып, аз сөзге көп мағына сыйғыза білген». [9; ... ... ойды ... ... ... «Қыз Жібек» жырының
тілінде троп пен фигура мол кездесетіндігін айта ... ... ... білдіретін арнаулы фигуралық түрлері эпостан да, сөйлеу тілінен
де алынған дейді. (Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихиАна тілі). ... ... көз ... ... ... ... З.Қабдолов. «Сондай-ақ,
біздің көркемдегіш сөздеріміздің көпшілігі ... ... ... бері
қарай мың мәртебе қолданылып келеді. Ол әсіресе ауыз әдебиетінде тұнып
тұр», деп, ... ... ... бас ... Жағалбайлы;
Жылқысын көптігінен баға алмайды,
Өлгені Төлегеннің рас болса,
Құдайым Қыз Жібекті неге алмайды? [13; 95, ... ... ... кемелінен көріне білген әдебиеттер өте ... ... ... тол ... ... ... тағы бір ... мен көркі. Мәселен, халқымыздың қыз сұлулығы туралы ... ... ... «Қыз ... жырында былайша жырланады:
Қыз Жібектің ақтығы,
Наурыздың ақша қарындай
Ақ бетінің қызылы,
Ақ тауықтың қанындай. [21; 52]
Осындай жырдың стилінен хабар ... ... ... соза ... ... ... бұрын, жырдың екі нұсқасын алып, оның мазмұнына
салыстырмалы тексеру жасаймыз. Сонда ғана қай ... ... ... ... ... Оның ... ... жырдың стилі мен тілі
тұр, ал жырдың мазмұндық көркем дәрежесін білмей жырдың басқа да ... қою қиын ... ... «Қыз Жібек» жырының 1887 ж жазылған ... ... Қыз ... хикаясы Қазан, 1900, Жүсіпбек Шайхысламұлы нұсқаларын
салыстырып, ... ... ... ... пен ... ... да кездесетін кейіптеу табиғат құбылысына, жан-
жануарға тәуелді болып, келтіреді. Өз өмірінің бір ... ... ... «Қыз ... ... ... ... деп жатқанда,
әуелеп ұшқан бес қазға өзінің хал-жайын сипаттап жеткізеді. ... ... ... ... ... ... айтып Төлеген,
Бес қазға сонда сөйледі.
Қайырыла кетіп қоңыр қаз.
Сіздер елге барғанда,
Күзекке тартып болар жаз (22).
Бес қазы шулап ұщып жөнеді.
Арада ... ... ... ... ... ... ... баққан жеріне,
Бес қаз ұшып келеді.
Сансызбай қазды көреді,
Жалғыз ағам ... ... ба ... ... ... сөйлейді.
Аса рудың еліне
Төлегенді көрдік,-деп,
Жалғыз ағаң Төлеген
Тулап жатыр екен,-деп ... қожа ... ... ... алты қаз,
Жерге неге қонбайсың?
Сіздер тірі, мен өлі,
Жатырсың неге демейсің?
Қасірет, қайғы қалымды,
Неге келіп білмейсің?
Тілсіз мақұлық жануар,
Бірге келген жолдасым,
Қасыма неге ... ... ... Сансызбай,
- Көкешім менің Төлеген,
Көрдім бе? десе не дейсің?
Сауыттың көзі сөгіліп,
Сетіней кетті дегейсің. (90)
Міне, осы екі жырда да, ... ұшып бара ... ... ... ... ... сұрайды. Төлегеннің қоңыр қаздарға жалбарынып-
жауап сұрауы, басқа көне жырдан ауысқан болуы ... ... ... ... сұлу» жырында да кездестіреміз. ... бір ... ... ... ол ... ... тапқан.
Мұсабай Жыраудың нұсқасында:
Сұлу тауып ала алмай (7)
Он екі жорғаның мойнына (8)
Бір зергерге барады (9)
Бір шоқ қара ... ... деп ... ... ... ... ... (39)
Сансызбай мінді аттың беліне. (48)
Жүсіпбекқожа Шайхысламұлы нұсқасында:
Тұлпардың қалған тұяғы (109)
Асындым алмас беліме (109)
Ерлер мінер тұлпарды (107)
Атаңа ... ... ит ... ... ... ... бауырды қия алмай (81)
Өледі кемпір- шалыңыз. (58)
«Қыз ... ... ... әр бір ... жырда кездесіп отырады.
Әсіресе, 1900 жылғы басылымда Қыз Жібектің көшінің сән-салтанаты, ... ... ... ақ ... бәрі жүзіктің көзінен өткендей
сұлу сүреттеледі. Ал, бұл көрініс 1887 ... ... ... ... Осы ... ... түрде Қыз ... ... ... ... келтіріп, қатар беріп көрелік.
Мұсабай жырау нұсқасында:
Алтауының қарындасы,
Жібек сұлу ... бар ... өзі ... сұлу қыз екен,
Оймақтай аузы түрілген,
Ішкен асы асалдың,
Тамағынан көрінген,
Қостан әйкен тағынған,
Жүз теңгелік опа ендік,
Екі бетке жағылған (88)
Жүсіпбекқожа нұсқасында:
Қыз Жібектің құрметі,
Жаһаннан ... ... ... ... ... қыз бар қасында-ай,
Өзі он төрт жасында-ай,
Көбісінің өкшесі,
Бұқараның гауһар ... ... ... көзі ... ... Қыз ... сұлулығын екінші затқа балап, ... ... ... ... ... Жібектің ақтығы,
Наурыздың ақша қарындай
Ақ бетінің қызылы,
Ақ тауықтың қанындай.
Қандай әсем ... ... ... бар, екі ... ... бар.
Қыз Жібек ақ емес, наурыздың ақша қарындай, ақтан да ақ, осыдан ... бола ма? Қыз ... беті ... емес, ақ тауықтың қанындай қызыл.
Осыдан артық Қыз Жібектің бетін қызартуға бола ма? Әрине, жоқ. Бағана көш
салтанаты ... сөз ... енді ... ... осы көшті
көрсетелік.
Мұсабай жырау нұсқасы:
Қыз Жібектің аулы
Жылғалы сайдан көшіпті,
Уық буын шешіпті,
Жібек ... ... ... ... екі ... ... (11)
Жүсіпқожа нұсқасы:
Бір көш шықты түбектен,
Көш алдына қараса
Бір қыз ... ... түйе ... мая ... сары жез,
Бұйдасын ескен жібектен
Толған айдай толықсып
Бұралып кетіп барады. (61)
Осы жырдағы көшті бастап бара жатқан, сары мая, сары жез ... ... ... оны ... ... бара ... бірі-бәрі,
бірін-бірі толықтырып жырға ерекше күй және әр беріп тұр. Мұндай ... ... оқу ... емес. 1887 жылғы Мұсабай жыраудың нұсқасын
кейінгі кезде көп түзеп, өңдеуге түскені анық байқалады. ... ... ... ... орны 1900 ... ... ... көрінеді.
1900 жылғы нұсқада астарлаудың сан алуан түрлері кездеседі. Мысалы: Ай
мүйізді қошқардың, Бөрі тартар ... (65), ... ... ... атты ... ... жанған шырағым, Біреу үрлеп өшіріп, Желкесін
қиды бидайық (86). Жырда ұлғайтудың түрлері батырлар жырынан ауысқан сияқты
да әсер ... ... оғы ... ... ... ... өтеді,
Аруағы оның асады,
Төлеген сынды мырзаның
Қанын судай шашады.. ... ... ... қол ... ... мол ... ... алады,
Толықсып тұрған кәпірді,
Талғап тартып қалады. (21)
Енді жырда кішерейту қалай ... ... ... келтірелік.
Қалынға соққан қырандай,
Қанатымнан қайрылдым,
Тасқа тиіп тұяғым,
Табанымнан тайырылдым (97)
Қалың жолды қақ жарып,
Арық қойдай тырысып, Тарта тарта Жібектің алақанына ... ... және 1900 ... ... салыстырып көркемдік стилін біршама
аштық. Енді 1894 ж «Қыз Жібек хикаясы», 1957, 1959 ... ... ... ауыз сөз ... жөн ... 1894 ... Қазан қаласында басылған
нұсқасы. Мұнда жырдың кіріспесі қара ... ... ... ... көрі, көбінесе қара сөзді әңгімесі басым. Жалпы, 1894, ... ... ... ... желісі бір. Тек қана кейбір ... ... ... бар. Мысалы, 1894 жылда жазатын (93), 1957
жылда «Жауаптұғын» немесе 1894 жылда ... ... ... ... ... ... «Мекке тарап барамын» - деп өзгеріске ұшыраған.
Қорыта айтқанда тіл байлығы ерекшелігі ... «Қыз ... ... ауыз ... жеке дара ... ғажап туынды, шын мәніндегі шедевр
екендігіне күмән жоқ.
2.2 «Қыз Жібек» жырының тілі мен ... ... ... ең сүйіктілерінің бірі-«Қыз Жібек» (көлемі үш
мың жылдан артық). Жырдағы басым тақырып махаббат, ... ... ... «Қыз Жібек» көп ретте қаһармандық эпикалық дәстүрдің
өрнегін танытып отырады. Төлегеннің ... ... ... байлығын
мадақтау Жағалбайлы елінің мекені деп Ақ Теңіз бен Қара Теңіз көлдерін атау
әсірелеу, қиял желісі. ... ... ... ... жасқа келгенде
Төлегенді көріпті. Жігіттің сымбат, келбеті де ... ... деп ... ... ... ... ... оның затын,
Баланы сипат қылып айтып болмас.
Көрген жан ақынынан бір танатын.
Мазмұнды ... ... ... сұлулығымен қатар кербездігін, ұяты
күштілігін, зеректігін, тәкәппәрлығын көп ... етіп ... ... мына ... ... керек.
Кер маралдай керіліп,
Сари маңдай еріліп,
Тәңірі берген екі аяқ,
Бір басарға ерініп...
Атқан оқтай жылысып,
Ор қояндай ... ... қылт ... ... сылт ... ... құлтылдап
Сүмбілдей жылтылдап,
Буындары бұлтылдап,
Мықындары былқылдап,
Айдынды туған Қыз Жібек,
Отауға қарап жөнеді.
Осындағы теңеме, балама сөздердің бәрі де ескі эпикалық ... ... көне ... ... сәйкес туған кестелер екені
көрініп тұр. Бірақ, осы дәстүрлі бояу ... ... ... ... ... Демек, бұл арада эпикалық ... ... сырт ... емес, ішкі толқындарын да алуға себеп болған. ... ... ... ... ... тірі ... айналып,
мінезді талдауға қызмет ете алатындығын көрсетеді. Жаопы ... ... ... ... талабына еркін жұмсалуға лайық,
мейлінше әсем, сәнді тіркестер мен баламалар өте көп. «Үлкен ... ... беті ... түбі ... тұтасып жататын секілді эпос та
жазба әдебиеттің де көп белгілері ұласып, ұштасады,- деп ... ... ... әділ ... ... ... (Эпос ел қазынасы)
Жазба әдебиетке тән белгілердің біразы «Қыз Жібек» жырынан табылғандай.
Басқа халықтар ... ... елі де көне ... бері ... ... айрықша ардақтай білген. Оны сөз өнерімен қастерлеген. Көрік
пен келбеттің, шынайы сұлулық пен ... ... ... ... ... ... көш сүретінен аңғарылады. Қыз Жібекті іздеп келе жатқан
Төлегеннің талай көшке жетіп, қыз дидары мен ... көз ... ... ... ... жатқанын көруге болады. Мысалы:
Көш алдына қараса,
Бір қыз кетіп барады,
Шытырма көйлек етінде,
Нұр сәулесі бетінде,
Бұралып ... ... қызы ... ... әсем де ... ... ... әсер туғызатыны
сөзсіз.
Толған айдай толықсып,
Ақ сазандай бұлысып,
Алтынды қанша қолға алып,
Әбжыландай толғанып,
Бұралып кетіп барады,
Жын соққандай теңселіп,
дегендегі сөз ... ... ... ... қажетті қимыл мен
детальдарды аңғартады. Он бір ... ... ... бойлы дембемеше,
Алтын шыны кеседей,
Екі көздің шарасы,
Бейіште жанған шамшырақ
Көзінің гауһар қарасы
Туған айдай иілген.
Екі қастық арасы
Сымға тартқан күмістей
Он саусақтың ... боп ... ... сөз ... ... ажарлы ару портреті көлеңдейді. Бұдан да асқан
сұлу бар ма екен деген ой қылаң бере бастағанда жаңа бір ... ... ... өз ... ... пен ... ... әбден жығып алған соң,
әсірелеудің биік ... ... де кілт ... ... әрі ... сөз бояуы таусыла бастаған шақта көркемдік қулыққа көшеді.
Тыңдаушысын ... ... ақын енді ... ... ... ... сезген соң, көш алдындағы келбетті бәйбішені, яғни ... ... ... ... ... ... мен серілігі қыздардан
асып түсетіндігін жыр өрнегіне қосып өріп, ... ... ... алу ... ... танымға айналдырады.
Осындай ажарлы көрініс пен шынайы әсемдіктің әр алуан құбылысын
түсіне білген оқушы енді өз ... ерік ... Қыз ... ... көзінен өткізеді. Бір ғажабы- ... Қыз ... ... ... ... емес, қиял жүзіндегі сұлулықтың әсері күшті
екендігін ескергендіктен туған көркемдік тәсіл. Сондықтан ... ... ... ... әсемдік пен сұлулықтың келісті ажарын
енді өзі кестелейді.
(Т.Кәкішов Қазақ әдебиеті сынының тарихы.
Алматы, Санат, 1994. ... ... ... ... ... Орта жүз бен Кіші ... жау ... Жайықтың арғы жағындағы Шыбық судың бойын жайлаған
Қыпшақ деген ел Орта жүз Базарбайдың 550 жылқысын тартып ... ... кісі ... ... ... Қыпшақ елінде Алшынбай деген бай бар
екен, оның алты ұлы бір қызы бар ... ... аты ... Кетіп бара
жатқанда, күйменің терезесінен оны Төлеген көріп қап, ғашық болады.
1990 жылғы Жүсіпбекқожа Шайхысламұлының ... ... ... ... дін ... ... Кіші жүз ... Жағалбайлы елі бар,
олар ақ теңізді жайлап, жаз жайлауды Қара ... ... ... ... ... ... деген байдың үш қатынынан тоғыз ұлы оба ауруынан
қайтыс болған соң, ... тағы алты ... ... оның ең ... аман есен бір ұл ... ... Оның аты Төлеген деп қойылыпты. Іле-
шала бір ұл туып, атын Сансызбай деп қояды. ... ... ... ... ... ... екі түрлі болып келіп, 1887 ... ... 200 ... ... еліне аттанады. Жібек көшпен бірге кетіп бара
жатқан ... ақын ... ... жыр ... ... Төлеген де жырлап
Қаршығаға жауап береді. Одан кейін Төлеген мен Жібек айтысып, жыршы ... ... ... ... ... 1900 ... ... саудагер
Төлегенге Ақ Жайық жақта сұлу Қыз Жібек деген бар, соны іздеп шық ... ... ... ... ... ... ... Қыз Жібектің ауылына
аттанады. Төлеген қасына 200 емес 10 жігіт қосшы, 15 жігіт ... ... келе ... ... бас ... Қаршыға естіп, алдынан
шығады. Төлеген кетіп бара жатқан көшті аралап, Қыз ... ... ... басылымда Төлеген 550 жылқысын Алшынбайға беріп, Қыз ... ... келе ... 60 ... ... бар, ... Төлегенді өлтіреді.
1900 жылғы басылымда: Қаршыға мен Төлеген көшті аралап, әрең ... ... ... үш ай ... ... ... ... қайтпақ болады.
Егерде, Төлеген бұл жырда аман-есен ... ... ... ... 1887 ... басылымда : Төлеген үйіне жетпейді жолда Бекежан
тосып жүріп өлтіреді. Төлеген ... ... ұшып бара ... ... ... деген інісіне сәлем айтады.
1900 жылғы басылымда ... ... ... ... Сансызбай
інісіне ақыл айтып, Шеге ақынды қасына ертіп, Жайыққа аттанады. Сөйтіп,
Жібекке келе ... ... ... ... ... ... Жібекке,
Төлегеннің өлгенін естіртуі, екі басылымда да ... ... ... ... Бекежанды өлтіріп, Төлегеннің кегін алады.
Мұсабай жырау нұсқасында Қорен хан ... алты ... ... ... жатқанда, Сансызбай мен Шеге алып қашқалы ... ... ұрыс ... ... оны жеңіп, Жібекті алып мұратына жетеді.
1900 жылғы Жүсіпбекқожа версиясында Сансызбай алты ... ... ... ... ... іздеп шығады. Жолда бір қойшыға кезігіп,
Жібекті қалмақтың ханы Қореннің алғалы жатқанын естиді. ... ... ... атын ... Сансызбай, Шеге үшеуі қашып шығады. Соңынан
қуып жеткен қалмақпен жекпе-жек шыққан Сансызбай Қоренді өлтіреді.
Мінекей, ... ... ... ... ... ... ол-
осындай. Жырдың мазмұны жағынан алғанда 1900 жалға басылым, біршама ... Және осы ... ... ... ... болған ба дейміз.
Сөзіміз нақты болу үшін енді жырдың ... мен ... ... ... ... ... ... үлгілері кездеседі. Айталық айқындау
(эпитет) заттың, құбылысының ... ... ... ... суретті
сөз «Қыз Жібек» жырында ... ... ... болсын, ең бір көп
кездесетін түрі.
Мұсабай жырау нұсқасында:
...Бидай өңді нұр жүзді (8), ... ... ... ... ... қыз ... ... сая көтертіп...(9)
Сарайшықта арай бар, Сары орамал орай бар (15), ... ақ ... ... ... (20). ... сұлу ... Қорен алмақ болады (30).
Үрдің мен қосылып (33), Үр жігіт ол қылып, Алтын домбыра ... алды ... ... қара қан (47), Қозы ... оқ алды (46), жеті ... жер
астына кетеді (45), Шашақты қара ту алып (43), бұл ... ... ... ... ... Алты ... орданы (37), Темірден келіп киіпсің,
көк арбаға мініпсің (29). Жетім ... ... бар, ... ... ақ ... Ақ сырық мылтық қолға алды (21), Мінген аты көк еді (20), Ақ ... ... (18), Ақ ... ... (17), Ал ... көрің мен бе едім
(9)? Ақ жұлынғы мойында (9), Астынды ер сатып алады (9).
1900 жылғы ... ... ... бір қаракөк тұлпар атты (56), Мұрындығы сары жез, Шытырма
көйлек етінде (60), Астын шашбау ... ... ... ... (82),
Көзінің гауһар қарасы (62), Қара жорға мінгені, қара торқа ... (63), ... ... жоқ (63), ... алтын сандығы (64), Тұлпардан туған ... ат (64), Ақ ... ... (65), ... ... ... ... алтын сарайды (67), Оймақ ауыз, күлім көз (69), Ақ орда ... (72), Асыл киім ... (76), Көк ... ... бар (85), ... ақ ... Аш белеңі ілгейсің (85), Бадана көзді кіреуке (85),
Тоғыз қабат ақ сауыт (85), ... ... ... (85), Шұбалған шаңға
жолықты (86), ... ... шөже көз (92), құс ... құла ... суы ... (100), ... ... қырқарың (109). Осы келтірілген
мысалдардың бәрі айқындау болып тұр.
Мұсабай ... ... ... ... ... ... түрі өте көп ... Мұның бір себебі, жырдың
кейбір мазмұн желісінің қосынды болуы, екіншіден кейінгі ... ... ... ... деп ... ... ... сүреттеп
отырған құбылысты не затты, екінші балама затқа, не ... ... ... екі ... да молынан кездеседі. ... ... аузы ... (8), ... ... ... көреді (11).
Таудан аққан бұлақтай, Төлеген деген бір дауыс, ... ... ... Бір ... ... мұнша неге қинадың? (34), Саз балшықтай илейді
(14), Жұлдыздай аты жылтылдап (43), Торғайдай мойнын ... ... ... ... ағы мен ... (51), ... қойдай бағып тұр (56),
Танадай көзі жарқылдап (60), Туған айдай толықсып, Ақ ... ... ... ... ... (63), ... ... күмістей(63), Айдың көлдің
қуындай, Патшаның алтын тонындай, әп-зәйзәм суындай (63), Сары ... (63), ... ... ... (64), Асылдай боп есіліп ... боп ... (64). ... ... ... (64), Ор ... секірді
(65), Ұршықтай саны бұлтылдап (65), Шапшақ тастай жылтылдап (65), ... ... (65), Тау ... ... (66), Бал ... сөзі ... Наурыздың ақша қарындай (69), Ақ тауықтың қанындай (68), Жазы түскен
сағымдай (68), Ай балтаның ... (68), Нар ... ... (68),
Бұқардың гауһар тасындай (68), Халқын малдай бағады (69), ... ... (69), ... ... кетпендей (69), Жұртым қойдай қағады (70),
Болғанда айдай ... ... ... (72), ... ... түседі (76), Кер
маралдай керіліп (70), Жүйрік аттай ойқастап (76), ... ... бой ... Тау ... ... (76), Ор ... ырғысып (76), Атқан оқтай
жылысып (76), Сары ... ... ... ... ... ... ... толады, Өңірде шайтан көшкендей, қой ішінде ... ... ... Аш ... ... ... болып үгіліп, қой
тоғындай қорғасын, қамшы судай шашады, су сепкендей басылды, Тай құнандай
тебіскен, ... ... ... зарла Жібек, Ішінен судай тынады, Қызылға
соққан қырандай, Арық қойдай тырысып, Бітіпті хор ... ... ... түскен тұйғындай пенде болып, ... ... ... ... ... ... ... қаздай баяулап.
Әдеби тілді ажарлау аз, құбылту керек- дейді академик ... ... ауыз ... ... тіл ... ... жатады. Зат пен
құбылысты астарлап ... ... ... ... ... бір ... ... түрлері көп, әдеби тіліміздегі ең толымды, көре
жылыұшырайтыны ауыстыру (метафора).
1987 жылғы ... ... ... ақ ... қан ... ... Қорамсаққа қол қойып, Іші
күйгір жорғаға астындағы ... ... Сіз ... де, біз көнір,
Ерітпекке ... ... ... жаушымын, Жібекке келген даушымен, Тілге
шешен жорға екен, ... ... ... ... Мен бір ... Мен айтайын ит қалмақ, Қалмақ қайда, бұл қасқыр, кейін ... ... ... ... ... ... құс қанатты, көзі оттай жанады, ? сом ... ... ... , ... ... құрағы, суырылып озған пирағым, көлге біткен
құрағым, қабырғамда қанатым, жауға ... ... ... жан ... ... Судан шыққан сүйрігім, Суырылып озған жүйрігім, От
болып жанған көңілім, Қанатымда қияғым, Табанымда ... ... ... ... М. ... ... тілі де өте шебер: Тамаша бейне,
өрнек ... бай ... ... ... ... Жырдың бастауының өзі: Мен ... ... ... жарандар деп кесуі, жұртты өзіне қаратудың, селт еткізудің тәсілі.
Айтушыдан, тыңдаушының мықты болсынның? Тәсілі. Немесе Осы екен ... ... , Бұл ... деп, Қыз ... -деп келуі де, жырға ерекше күй беріп,
әрлендіріп, ырғаққа, әуенге күш ... ... тек қана ... ... ... ... ... бі саудагер келді дейді,
Бұлардың әбден жайын білді-дейді
Дейді,-дейді-деп аяқталуы да бір заңдылыққа бағынып тұр.
Немесе:
-Асуда аск бесе,-дейді,
Аса бір соққан жел,-дейд ... жер ... ... ... ... ... ... табылады. 1900 жылғы нұсқада негізінде мағынасы бас араб,
парсы сөздері жиі ... ... ... да молда болғанға ұқсайды, оның
үстіне құран-кәрімді жатқа білген, үлкен оқымысты, сауатты адам ... ... жыр ... ... ... аманда,
Еіші жүздің ішінде,
Жағалбайлы елі бар,
Жағалбайлының мекені.
Ақ теңіз деген көл бар-деп оқиғаның болған жерінен, ру жер аттарынан ... Сол ... ... ... қаратпа сөзден басталып, елді ... ... ... ... айтылатынын күні бұрын хбардар ету жыршының
өзіндік стилі болу ... орыс ... ... ... де ... 1887 жылғы басылымда,
Повозкалы күймемен,
Парлатып жорға жіктіріп
Келмеді ... ... ... жатқан салдатты,
-А солдаттар, солдаттар
Көп солдатты шулатып.
1900 жылғы басылымда:
Шаһизада кісі ... бойы ... ... ... ... қалып.
1957 жылғы басылымда: Черное море деген орыс сөзі кездеседі. ... ... ... ... ... атап ... жөн көрдік.
Көк сауыт, алтынды кебені, қозы жауларын жебе, ... ... ... ... ... бір түрі берен мылытық болса, 1887 жылғы басылымда ақ
сарық мылтықтың түрі кездеседі.
Қорыта келегнде Қыз Жібек ... ... мен тілі ... ... Бір ... қай ... болсын жыршының өзіндік стилі
сақталған. Жырдың әр түрлі басылымын ... ... ... қай ... ... айқындау еді. 1900 жылғы басылымы өте көркем 1957, 1959
жылғы ... осы ... ... ... әдеби ... ... ... ... ... алатын орны ерекше. Бұл тіркес айтатын деген ... әр, ... ... ... ... ... ... астарлап бейнелеудің дайын құралы. Фразеологизмдер алуан
түолі болғанымен оларға ортақ қасиет тұжырымдылық. Аз ... көп ... ауыз ... ... тән ... ... Тұрышев 1998 жылы Қазақ тілі мен әдебиеті жұрналына
жарияланған Қыз ... ... ... қолдануы деген
мақаласында ... ... ... мынадай түрлері кездесетінін
айтып, бірнеше топқа бөледі. Олар ... ... ... көп ... ... тілдік құралдың бірі.
Көркі раушандығы , Алтауы бірдей бөрі еді. Тәуелдік жалғаудың бір жағындағы
метаформа. Жауға барсам ... ... ... ... ... жан ... Қолғанатым, құйрығым, Судан шыққан сүйрігім, Суырылып
озған жүйрігім.
Қарға жүнді қаттасым, Үйрек жүнді оттасым, ... інім ... ... ... ... ... алпыс ит, Тілсіз мақұлық жануар, Ит қарақшы,
сол сықылды мүсінді, қылғын ... ... ... ... бар екі зат ... Бұл ... ... құралдың бір түрі. Және де теңеу жалпы көркемдеуіш
құралдың қай түрі болсын ... өте көп, біз ... ... жатпаймыз.
Толған айдай толықсып, Ақ сазандай бұлықсып, ... ... ... ... ... екі ... ... те-ойды бейнелі түрде мәнерлеп жеткізудің кең тарағантәсілі.
Тоқтатып алып қалам деп, ... ... ... зат, ... ... ... айту ... дөрекі көрініс
оларды сыпайы сөздермен алмастырып айтвп жеткізу. ... ... ... ... баршылық. Қай іске талап қылмады, ... ... ... ... Төлеген мырза, шырағым..., Айналацын
күйеужан....
Стильдік фигуралар-ойды бейнелі, тартымды жеткізудің, шешен ... жай ... ... де болады.
Гипорбола- бір затты асыра, әсірелей суреттеу.Алдына жылапкелген соң, Ат
үстінен Төлеген көтеріп алды...Қабырғасы сөгіліп...Солқылдайды қара ... саны ... ... шаңы ... Төрт ... ... ... Қырдан асқанда, Қолтығынан аққан тер ... ... ... ... тұр ... Күндейбалқып, көзінен ағып қанды жас,
қайғыменен қан жұтып, Сауырынан ... ... ... ... тамшыдай,
Борбайынанан тамшылап, Үй орындай бір жерді, Төңкеретастап келеді, Нан
пісіп тұрған ... ... ... жанасың , Тоғыз қабат сауыттың сегізінен
өтеді, Қызыл қанға бояды қара қара жерді.
Литота. Белі нәзік талап тұр, Тартқан сымнан ... ... ... ... Аш ... бергіліп, Бордай болып үгіліп, Тұлпардан қалған тұяғым,
Алақаны тозады.
Синекдоха. Қанғырып өскен бір қу бас, Қу ... қия ... ... барып
ал тауы, Қу кәпірдің кеміне.
Қайталау. Бұл ойды дәл, оның беру үшін сөзді не сөз ... ... ... ... тал ... өзеннің көркі жар болар, Жігіттің көркі
мал болар, қанаты бүтін тұлпар жоқ. Сары ағаш ... ... құм ... ... ... сұм ... Бұл ... жай сөз орнына бейнелі сөз ... ... бал ... тіл жағынан. Қыз бібек жырындағы ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қыз Жібек11 бет
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь