М.Тынышбаев. Қазақтан шыққан тұңғыш техника маманы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.10

І .Тарау. М.Тынышбаевтың өскен ортасы және қоғамдық көзқарасының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ..11.19

ІІ. Тарау. М.Тынышбаев. Қазақтан шыққан тұңғыш техника маманы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20.26

ІІІ. Тарау. Түркістан.Сібір темір жолы құрылысында (1927.1930) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27.36.

ІУ. Тарау. М.Тынышбаев.саяси қуғын.сүргін
құрбаны 37.51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52.56

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ...57.59
КІРІСПЕ
Қазақ халқының тәуелсіз мемлекеті бірнеше ұрпақтың арманы болды. Отарлық билік кезіндегі Қазақстан тарихы зорлықшыл саясат үстемдік еткен, қасіретке толы кезеңдермен ерекшеленеді.
Ал енді бүгінгі күні сол тәуелсіздігімізге қолымыз жеткенде, туған елінің, Отанының шынайы тарихын білуге деген ұлттық сана-сезімнің бұрын-сонды болмаған өрлеуінің куәсі болып отырмыз. Тарихымызға деген қоғамдық сұраныстың жоғары деңгейін Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1997 жылды "Жалпы - ұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу"/1/; және 1998 жылды "Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы"/2/ деп жариялауы көрсетеді. Мұның өзі тарих тағылымының болашақ үшін маңызының өте зор екенін және бұл мәселеге мемлекеттік дәрежеде қолдау жасалып отырғанын аңғартады. Тарихшылардың, қоғамтанушылардың ендігі міндеттері тарихымыздың "ақтандақ" беттерін, құлдық психологиядан, жалған концепциялардан азат етіп, өткенімізді тарихи шындық тұрғысынан зерделеп, тарих тану ғылымының гуманистік борышын орындауға адал қызмет етулері болып табылады. Осылайша, өткенді ойша қалпына келтіре отырып және оның мұрагері болу арқылы қоғамдық индивид, сонымен бірге өзінің де қалыптасу процесін жасайды"
Осы орайда, кезінде тәуелсіздігіміз, азаттығымыз үшін күрескен, сондықтан кеңестік тоталитарлық жүйе құрбандығына айналған, есімдерін осы саяси тәртіп кейінгі ұрпақ санасынан "тазартуға" күш салған тұлғаларды тарихымызға оралту аса қажет. Сондай ірі қайраткердің және ғалымның бірі - Мұхамеджан Тынышбаев (1879-1938). М.Тынышбаев тәрізді тұлғаның қайраткерлігіне және еңбегіне объективті баға беру, ұлттық тарихымыз үшін ғана емес, егемен Қазақстанның жас ұрпағын рухани және саяси тұрғыдан тәрбиелеу үшін де керек.
Бұған қосымша осы уақытқа дейінгі жазылған отандық тарихымызда, жеке тұлғалардың, қайраткерлердің қызметі өз дәрежесінде баяндалды деп айтуға әлі ерте. Ал XX басындағы күрделі тарихи оқиғаларға белсенді түрде тікелей араласып, терең із қалдырған М.Тынышбаев сияқты ірі қайраткерлердің қызметі мен қоғамдық-саяси көзқарасын жан-жақты талдау арқылы, біз отандық тарихымызды одан әрі терең түсінуге жол ашпақпыз.
Мұның өзі біз зерттеп отырған тақырыптың өзектілігін көрсетеді. Жалпы, отарлық бұғау құрсауында болған елдердің тарихында алтын әріптермен жазылуға тиіс кезең-азаттық қозғалыс тарихы болатындығы түсінікті. Бізге де тікелей қатысты бұл кезенді толық танып білмейінше, жан-жақты терең зерттемейінше, енді-енді қалыптасып келе жатқан ұлттық дербес мемлекетіміздің негізі берік бола алмайды.
Белсенді қайраткерлерінің бірі - зерттеу тақырыбы етіп алған - Мұхамеджан Тынышбаев болып табылатын, Алаш қозғалысы ақиқатын білуге деген еліміздегі жаппай құлшыныс, бұл қозғалыстың алдына қойған мақсатының өміршендігінен және бүгінгі күннің тәуелсіздік идеяларымен үндесіп жатуынан туған еді.
Кеңестік тарихнамада ұлттық қозғалыстар, саяси партиялар тарихы тым біржақты, қатаң таптық көзқарас тұрғысынан зерттелгендігі белгілі.
М.Тынышбаев туралы кеңестік зерттеулерде жасалған тұжырым дәлел болады. Мысалы, 1957 жылы Қазақстан Мемлекеттік баспасынан шыққан "Қазақ ССР тарихының" I томынан мынадай жолдарды оқимыз: "Жетісуда Уақытша Үкіметтің комиссарлары болып Қоныс аудару басқармасының чиновнигі, патшаның отаршылдық саясатын белсене жүргізген эсер Шкапский және буржуазиялық-ұлтшылдардың басшыларының бірі М.Тынышбаев тағайындалды. Барлық прогрестік жаңа нәрселерден қорыққан, революцияны жек көрген буржуазияшыл-ұлтшылдар ауылда патриархтық-феодалдық қатынастарды сақтауға тырысты. Олар феодалдық жер иелену тәртібін, әйелдерді бұрынғы езілген, күндік қалыпта ұстау туралы, реакцияшыл мұсылман дін қызметкерлері үшін артықшылық жағдай жасау туралы және сот жұмысымен халық ағарту ісін солардың қолына беру туралы қаулылар қабылдатты.
Орыс халқы мен қазақ халқының жаулары-буржуазияшыл-ұлтшылдар орыс пролетариатына өшпенділікті қоздыру үшін қолдарынан келгеннің бәрін істеп бақты"/3/. Міне, М.Тынышбаев сияқты үлкен қайраткер тұлғаның кеңестік тарихта осылай біржақты мүлдем қараланып берілуінен де, бұл тақырыпты зерттеу қажеттігі айқындала түседі.
Тұтас Түркістан өлкесіндегі XX ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалыстың жетекшілерінің бірі, тарихшы-ғалым, қазақтан шыққан тұңғыш жоғары білімді техника маманы Мұхамеджан Тынышбаевтың өмір жолын, сан-салалы қызметін зерттеуге талпынысымыз, тарихымыздағы осындай олқылықтардың орнын толтыруға жасаған әрекетіміз.
Есімі Түркістан тарихының өте маңызды кезендерімен тығыз байланысты, саналы ғұмырын Отанының тәуелсіздігі жолындағы күреске арнаған, табиғи талантын, алған білімін халқының келешегіне, оның өркениетті елдер қатарына қосылуына жұмсаған, сол үшін жазықты болып, жазаланған осынау ардақты тұлғаның өмірі мен қызметінің арнайы зерттеу объектісі боларлық тақырып екендігі даусыз. Бүкіл өмір жолы, артында қалдырған рухани мұралары мен тарихи қызметі, кейінгі ұрпақты тәуелсіздіктің баға жетпес құнын қадірлей білуге үйрететін, патриотизмге, отансүйгіштік асыл сезімдерге баулитын М.Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметін зерттеу бүгінгі танда ұлтымызды рухани тұрғыдан байытады. Тақырыптың өзектілігі міне, осыдан да туындайды.
М.Тынышбаевтың ұлттық тарих ғылымына қосқан үлесі зор. Сондықтан, тарихшы-қайраткер туралы алғашқы зерттеуді әрине, тарихшылар қолға алуға міндетті. Сондықтан да осы тақырыптан дипломдық еңбек жазуға итермеледі.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Мұхамеджан Тынышбаевтың қызметін зерттеуге арналған жұмыстар, жалпы алғанда бірнеше кезендермен сипатталады. Алғашқы кезең - 20-жылдардың орта тұсына дейін, мәселені объективті талдауға және бағалауға тырысқан әртүрлі еңбектердің жарық көру кезеңі. Екінші кезең - 20-жылдардың соңынан басталып, 80-жылдардың екінші жартысына дейін созылатын М.Тынышбаевты біржақты қаралау, жөнсіз айыптау кезеңіндегі еңбектерден тұрады. Үшінші кезең - 80-жылдардың соңынан бастап, "жариялылық" пен "демократия" ұранының ықпалымен тарихи шындықты айтуға талпынған зерттеулердің, Қазақстанның егемен ел болуына байланысты жарық көрген еңбектерге ұласуымен ерекшеленеді.
М.Тынышбаевтың өмірі мен қызметі туралы алғашқы зерттеулер қатарына, Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімді баспасөзде жарияланған бірлі-жарым мақалаларды жатқызуға болады. Мәселен, оның идеялас серіктері Ә.Бөкейханов, А. Байтұрсынов жөне М.Дулатов шығарған "Қазақ" газеті 1917 жылғы №247 санында: "Мұхамеджан Тынышбаев II Государственный Дума ағзасы, инженер. Саясат ісіне жетік, халыққа таза жолмен қашаннан қызмет етіп жүрген алдыңғы қатар зиялы азамат" деп көрсетіп, оның 1916 жылғы көтеріліс тұсындағы қызметіне объективті жоғары пікір білдірген болатын. Сол сияқты "Семиреченские ведомости" газеті де Құрылтай Жиналысына депутатыкқа кандидат М.Тынышбаевты "1905 жылғы революциялық қозғалысқа араласқан, Жетісу қырғыздары (қазақтары) арасына бостандық пен революция идеяларын үгіттеп таратқан облыстан шыққан тұңғыш қырғыз"/4/ деп сипаттап, одан әрі оның ақпан төңкерісіне дейінгі қоғамдық-саяси қызметіне тоқтала келе, бұл белсенді қызметтің нәтижесі, жандармдық полицияның қайраткерді үнемі бақылауға алуына әкелгенін жазады.
Кеңес үкіметі тұсында барлық ұлттық қозғалыстар қайраткерлері тәрізді Мұхамеджан Тынышбаев туралы да, тарихи шындық тұрғысынан арнайы зерттеу жүргізуге тиым салынды. Оның тек қоғамдық-саяси қызметі ғана зерттеушілер назарында болып, ал ғылыми және кәсіби қызметі мүлде ұмыт қалдырылды.
Кеңестік дәуірдегі тарих ғылымында мәңгі, өзекті тақырыптардың ең бастысы - пролетариат диктатурасының үкімет басына келуі, Түркістан өлкесінде Кеңес үкіметінің жеңу тарихы болғандығы белгілі. Тарихнамасы өте бай, осы мәселеге арналған саналуан зерттеулерде М.Тынышбаев сияқты "буржуазияшыл-ұлтшылдар" үнемі еске алынатын және көбінесе бұрмаланған белгілі фактылар мен "қалыпқа" салынған тұжырымдар сол күйінде қайталанатын. Сондықтан бұл кезеңдегі еңбектерге қысқаша шолу жасаумен шектелуді жөн көреміз.
Жазылу мезгілі азамат соғысы аяқталысымен басталып, 20-жыл-дардың ортасына дейінгі аралықты қамтитын еңбектердің (естеліктер, партиялық баспасөздегі мақалалар, арнайы зерттеулер)/5/ бірсыпырасы, кейінгі жылдарға қарағанда біршама объективті жазылған. Мұнда М.Тынышбаев қатысқан қозғалысқа, үкімет билігін қолына алғанына әлі көп уақыт бола қоймаған большевиктік биліктің және осы тәртіпке қызмет етуге шешім қабылдаған ұлт зиялыларынының алғашқы саяси бағалары берілген. Бұлардың ішіндегі ең маңыздысы, әрине, Алаш қозғалысының көрнекті жетекшілерінің бірі - Ахмет Байтұрсыновтың "Революция және қырғыздар" атты мақаласы. Мұнда ол, М.Тынышбаев тәрізді патша заманынан бастап, отарлық билікке қарсы күресіп, қазақтың ұлттық саясатына жетекшілік жасаған Қазақ интеллигенттері өкілдерінің атынан, осы қозғалыстың пайда болу себебіне, қазақ халқының 1917 жылғы қос төңкеріске қатысына, елді большевиктік анархиядан құтқару үшін құрылған уақытша Алашорда үкіметіне, бұл үкіметтің азамат соғысы жылдарындағы қызметіне, бірін-бірі алмастырып, билікке таласқан орыс үкіметтерімен (Уақытша Сібір үкіметі, Құрылтай Жиналысы мүшелері комитеті (Комуч), адмирал А.В.Колчак үкіметі және т.б.) байланысына және Кеңес үкіметі жағына өту себептеріне тоқталады. Сол сияқты осы қозғалысқа қатысқан А.Кенжин өз мақаласында, Алаш тарихын зерттеуде біржақтылыққа ұрынбауды, яғни осы қозғалыс пайда болған кезеңдегі нақты тарихи жағдайларға жете көңіл бөлудің қажеттігін ескертті. Оның ойынша, сол кездегі қазақ өлкесінің саяси-экономикалық жағдайын жан-жақты зерттемейінше және Алашорданың барлық құжаттарымен, нақтылы қызметімен толықтай таныспайынша, аталмыш мәселе туралы пікір тек "жорамал мәнге ғана ие болып", тиісті бағасын ала алмайды. М.Тынышбаев басқарған "Түркістан автономиясын" 20-жылдардың басында Н.Төреқұлов зерттеді. Ол "Т.", "Дервиш" деген бүркеншік есімдермен жазған мақалаларында, Түркістан өлкесінің Ресей империясы құрамындағы тарихына қысқаша тоқтала келіп, ұлттық автономиялық қозғалыс, либералды буржуазия мен зиялылардың ғана қолдауына сүйеніп, қалың бұқара арасында тамыр жаймағандықтан, өмірі ұзаққа бара алмады деген пікір білдірді/6/. Оның автономиялық үкіметті буржуазиялық бағыттағы және Кеңестерге қарсы дұшпандық ниеттегі билік деп сипаттаған ойы, кейіннен осы тақырыпқа арналған зерттеулерде, сілтеме жасалмаса да, оның пікірі негізгі тұжырым ретінде қайталанып отырды. Дегенмен Н.Төреқұлов, М.Тынышбаев басқарған Уақытша үкіметтің алғашқы кезде демократия мәселесіне ерекше көңіл аударғанын, мәселен, Түркістан автономиясындағы Халықтық Кеңестің құрамына жұмысшы және диқан өкілдерін кіргізіп, Кеңес үкіметімен қатар өмір сүрудің барлық саяси этикеті мен ережесін түгел сақтағанын көрсеткен болатын. Және ол, осы ұлттық автономияның Брест-Литва келісіміндегі халықтың өз жолын таңдай алатын пункттеріне сүйеніп, Бүкілодақтық Атқару комитетінен өзін өлкенің заңды Үкіметі ретінде мойындауды талап еткенін, бұған Смольныйдың мүлде жауап бермегенін де жазып қалдырды /7/.
"Отаршыл революция (Түркістан тәжірибесі)" атты еңбегінде большевиктік зерттеуші Г.Сафаровта Түркістан өлкесіндегі ұлттық қозғалысқа, оған жетекшілік жасаған М.Тынышбаев, М.Шоқай, М.Қари және т.б. қайраткерлердің 1917 жылғы қоғамдық-саяси қызметіне тоқталады. Тарихи таным мектебінің, революцияға дейінгі дәстүрі сақталған бұл зерттеуде, 1905 жылдары басталған ұлттық-мәдени Қозғалыстың біртіндеп, татар және қазақ зиялылары есерімен саяси прогрессивті - ұлттық сипатқа ие болғаны объективті тарихи процесс ретінде бағаланды. Еңбекте сондай-ақ, революциялық қозғалыстың Түркістан өлкесінде негізі болмағандығы, "ақпан төңкерісінің мұнда телеграф арқылы келгені" туралы шындық айтылған болатын. Г.Сафаров Түркістандағы Кеңес үкіметінің отаршылдық сипатын да дәл көрсете білді.
Алаш қайраткерлеріне 20-жылдардың соңынан бастап төнген қатер және сталиндік ойлау жүйесінің "Партия тарихының қысқаша курсы" шыққаннан кейін тарих ғылымында берік орнығуы, Алаш қозғалысын, жалпы Түркістан өлкесіндегі азаттық үшін күрестің тарихын жазудың тағдырын шешті. Енді большевиктік басылымдарда Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев бастаған қазақ интеллигенциясының бүкіл қызметі реакциялық, бұқара халықтың мүддесіне сатқындық деген тұжырым жасалды/8/.
Тарих ғылымының өз міндетінен айырылып, ресми саясаттың бағынышты құлына айналғанына, Алашорда үкіметінің контрреволюциялық роліне арналған ғылыми конференция қорытындысы нақты дәлел болады.
1933 жылы 8-28 желтоқсан аралығында, Қазақ марксизм-ленинизм ғылыми-зерттеу институтында өткен бұл конференция - қоғамдық-саяси қызметтерін, Қазан төңкерісіне дейін бастаған қазақ интеллигенциясы туралы екі топтың арасындағы қызу айтыс-тартыспен ерекшеленеді. Мысалы, М.Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметін аяусыз "әшкерелеген" Брайнинге қарсы сөйлеген С.Асфендияров: "Шкапский де, Тынышбаев та 1917 жылы қазақтарға ойран ұйымдастыруы мүмкін емес, мен сол кезде Жетісуда қызмет істегендіктен, М.Тынышбаевтың қазақтарды қырып-жоймағанын дәлелдей аламын" деп, зал ішінде шу туғызған батыл пікір білдіріп, қазақ зиялыларының қызметін объективті бағалауға шақырған топтың (Мусин, Федоров, Меңдешев) өкілі болды. Бұларға қарсы Алаш қайраткерлерінің қызметіне тек біржақты пікір білдіріп, қазақ халқының тілін білмесе де, түпнұсқа деректерді өздері оқығандай "дәлелдер" келтірген, еврей ұлтынан шыққан С.Брайнин мен Ш.Шафироның жетегінде кеткен Ә.Жангелдин, І.Құрамысов бастаған топ тұрды.
Бірақ көп ұзамай, САсфандияровта осы соңғы топқа қосылуға мәжбүр болды. Оның 1935 жылы жарық көрген "Қазақстан тарихы (көне дәуірден бастап)" деп аталатын еңбегіндегі М.Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметіне және тарихи көзқарасына берген бағасы тоталитарлық жүйе қысымының көрінісі. Мұнда ол, М.Тынышбаевтың 1916 жылғы көтеріліс тұсында ұстанған бағытын "қорқақтық, сатқындық, масқара" - деп сипаттаған болатын. С.Асфендияров, М.Тынышбаевтың қазақ халқының шығу тегін көне замандардан іздеп, географиялық, лингвистикалық деректер негізінде этникалық шекараның көлемділігін дәлелдеуге талпынған ғылыми ізденісіне де қарсы пікір айтқан еді. Бұл пікірді ол, "буржуазияшыл шовинист", "ұлтшыл" элементтерге тойтарыс беруім"/9/ деп түсіндірген бола-тын. Осылайша ұзақ жылдар бойы М.Тынышбаев есімі кеңестік тарих ғылымында "буржуазиялық-ұлтшылдықтың", "пантюркизмнің" баламасы ретінде ғана жазылып келді/10/. 80-жылдардың екінші жартысынан басталған қоғамдағы оң өзгерістер және 1991 жылы Қазақстанның өз тәуелсіздігін жариялауы отандық тарих ғылымына да игі әсерін тигізді. Тарихымыздың "ақтандақ" беттерін жаңа көзқарас тұрғысынан зерттеген еңбектер жарық көрді/11/.
Енді М.Тынышбаевтың да қоғамдық-саяси қызметіне, жеке өмірінс жаңаша, ұлт мүддесі тұрғысынан қарайтын шынайы жазылған мақалалар шыға бастады/12/. Бұлардың басым көпшілігі, оның 1917 жылғы қоғамдық-саяси қызметіне және өміріне, сол сияқты кәсіби қызметіне шолу түрінде жазылған. Қайраткердің саяси сөздері, қазақ тарихына қатысты еңбектері қайтадан басылып, жүртшылық игілігіне ұсынылды/13/.
Көбісі қазақ тіліне аударылған бұл еңбектер арнайы ғылыми талдау жасалынбай, қазқалпында жарық көргендігін айтсақ, болашақта тынышбаевтануда және тарихнамада атқарылар істің күрделілігін меңзейді.
Алаш қозғалысы қайраткерлерін, М.Тьшышбаевты еске алу кештерінде қайраткер-ғалымның өмірі мен қызметіне арналған ғылыми баяндамалар оқылды/14/.
М.Тынышбаевтың шығармалар жинағы алғаш рет 1993 жылы жарық көрді/15/. Кітапты құрастырған профессор Ә.С.Тәкенов пен архивист-ғалым Б.Байғалиев, қайраткер-ғалымның өмірі мен қызметіне қатысты деректер негізінде алғысөз жазып /16/ және оның табылған еңбектерін жинақтап, топтама етіп шығарды. М.Тынышбаевқа қатысты жаңа деректермен көптеп толықтыруды қажет ететін бұл еңбек, тынышбаевтанудың алғашқы ізденісі болып табылады.
Тарих ғылымының докторы, профессор М.Қ.Қойгелдиев "Алаш қозғалысы" деп аталатын іргелі монографиясында Кеңес үкіметі тұсында барынша бұрмаланған М.Тынышбаевтың Уақытша Үкіметтің Түркістан Комитеті құрамындағы қызметін, алғаш рет бұрын ғылыми айналымға түспеген соңғы деректер негізінде арнайы және нақты зерттеп, шынайы да, лайықты баға берді/17/.
Тарих ғылымының докторы, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым. Академиясының мүше-корреспонденті К.Н.Нұрпейісов XX ғасыр басындағы қазақ интеллигенциясының қызметі туралы байыпты еңбегінде, Алаш қозғалысының басқа қайраткерлерімен бірге М.Тынышбаевтың да қоғамдық-саяси қызметіне тоқталып өткен/18/.
Соңғы жылдары жарық көріп жатқан, қазақ зиялыларының жекелегең өкілдеріне арналған зерттеулерде де және олардың өздерінің қайта басылған еңбектерінде де М.Тынышбаевқа қатысты мәліметтер кездеседі/19/. Жазушы Т.Жүртбаев, қазақ зиялыларының бірі - күрделі тағдыр иесі, жазушы М.Әуезовтың істі болу тарихына арналған еңбегінде, Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті Архивіндегі М.Тынышбаевқа қатысты құжаттарды қазақ тіліне аударып, жариялады/20/.
Таяу шет ел ғалымдары да ұлттық қозғалыстарға арналған жаңа зерттеулерінде М.Тынышбаевқа арнайы тоқталып өтуде.
XX ғасыр басындағы саяси партиялар, қайраткерлер туралы Ресей ғалымдары шығарған энциклопедияларда М.Тынышбаевқа орын берілуін, оның қоғамдық-саяси қызметіне берілген жаңа баға ретінде қабылдауға болады/21/.
Саяси көзқарастары үшін әр жылдары шетелге қоныс аударуға мәжбүр болған М.Шоқай, З.В.Валиди және Б.Һайт еңбектерінде де /22/ М.Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметіне қатысты пікірлер айтылған. М.Шоқай "1917 жыл естеліктерінен үзінділер" атты шығармасында Түркістан комитеті қызметіне, Түркістан автономиясы тарихына тоқталады. Мұнда оның Түркістан комитетінің түркі мүшелерінің бірі -М.Тынышбаевқа қатысты біржақты пікірін, Кеңестер Одағындағы саяси жағдайға және онда М.Тынышбаевтың қалуына байланысты жасалған сақтық деп түсінуге болады. Осы орайда оның, М.Тынышбаевты саяси тұлға ретінде емес, кәсіби маман-білгір инженер/23/ деп бағалауы, оны репрессияның қармағынан құтқаруға тырысқан әрекеті болуы ықтимал. М.Шоқайдың бұл пікірді 1936-1937 жылдары Кеңестер Одағында саяси қуғын өрістеген кезеңде "Жас Түркістан" журналы беттерінде айтқанын ұмытуға болмас.
Башқұрт халқының қайраткері, ғалым З.В.Тоған өзінің "Естелігінде" құрамында М.Тынышбаев бар Алашорда үкіметінің 1917-1920 жылдардағы қызметін, түркі тектес халықтардың ұлт-азаттық күресімен байланысты қарастырады/24/.
Б.Һаиттың Түркістандағы ұлт-азаттық қозғалысқа арналған зерт-теулеріндегі Алашорда үкіметінің қызметіне, оның жетекші қайрат-керлері Ә.Бөкейханов. М.Тынышбаев, А.Байтұрсынов және т.б. қоамдық-саяси қызметіне берілген объективті бағалары, бүгінгі күні де өзінің ғылыми құндылығын жойған жоқ.
М.Тынышбаевтың тарихи көзқарасына С.Асфандияровтан басқа, одан ертерек Ж.Ақбаев өз пікірін білдірген болатын. Ол өзінің "Қазақ халқының шығу тегі туралы" тақырыптағы баяндамасында М.Тынышбаевтың "қазақ" этнонимінің шығуы жөніндегі пікірімен келісе отырып, сонымен бірге бұл сөзді мүқият талдау оның белгілі бір мәні мен мағынасы туралы тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді" /25/ деп жазады.
Кеңестік Қазақстан тарихнамасы туралы еңбегінде Г.Ф.Дахшлейгер, М.Тынышбаев пен М.Дулатовтың қазақ халқының шығу тегін, халық болып қалыптасуын өте ерте заманға жатқызғандығын сынайды/26/.
1990 жылы жарық көрген жұмыстарында тарихшы, археолог, этнограф ғалымдар, М.Тынышбаев, С.Асфендияров, А.П.Чулошников зерттеулерінің, негізінен, өлкенің саяси тарихына арналғандығын жазды.
Осы жылдары ұсынылған Қазақстан тарихнамасының "ақтандақ" беттеріне арналған еңбегінде И.М.Қозыбаев М.Тынышбаевты тарихшы ретінде сипаттайды/27/. Таяуда жарық көрген көп томдық Қазақстан тарихының 2 томын- "М.Тынышбаевты ғылыми емес әдістерді қолданып, қателікгер географиялық атаулардың, тарихи есімдердің лингвистикалық үндестігін, қазақ халқы тайпаларының ежелден келе жатқанының айғағы"/28/ ретінде қабылдады деп сынаған. Біздің ойымызша, Отандық тарих ғылымы енді қазтұра бастаған кезеңде, ұлтының біртұтас тарихын жазуға деген М.Тынышбаевтың талпынысына осындай баға берумен келісу қиын. Мұның өзі М.Тынышбаевтың тарихи көзқарасына арнайы жүйелі, объективті тұрғыдан талдау жасаудын қажеттігін көрсетеді.
Жоғарыда ескереткеніміздей, әлі күнге дейін қазақтан шыққан тұңғыш техника маманының кәсіби қызметі ешуақытта арнайы зерттеу объектісі болған жоқ. Мысалы, Түркістан-Сібір темір жолы құрылысын салумен бірге, ел ішінде кеңестік индустрияландыруды насихаттау мақсатында, іле-шала осы магистральға қатысты жарық көрген сан алуан еңбектерде оның еңбегі елеусіз қалды/46/. Тіптен М.Тынышбаев мүше болған Турксибке Жәрдемдесу комитеті мүше-лері тізімі берілген жинақта да, оның есімі көрсетілмеген. Кейін осы Турксибтің тарихына, Қазақстандағы жалпы жол қатынасы дамуына арналған зерттеулерде де М.Тынышбаевтың зор еңбегі әділетсіздікпен ұмыт қалдырылды/29/.
Сонымен Мұхамеджан Тынышбаевтың жан-жақты қызметіне, жеке өміріне қатысты ғылыми әдебиеттер - қайраткер ғалым, кәсіпқой маман туралы арнайы тарихи жөне кәсіби зерттеудің болмағандығын көрсетеді. Мұның өзі біздің тақырыбымыздың өзектілігін күшейте түседі.
Зертеудің мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының басты мақсаты -М.Тынышбаевтың ғұмырының барлық кезеңдерін қамти отырып, оның қоғамдық-саяси қызметін, ғылыми және кәсіби қызметін, бұрын тарихымызға белгісіз болып келген немесе қасақана бұрмаланған тың деректерге сүйеніп, тарихи шындық тұрғысынан зерттеу. Осы мақсатқа жету үшін, дипломдық жұмыс төмендегідей нақты міндеттерді шешуді көздеді:
- М.Тынышбаевтың туған ортасын анықтау. Оның қоғамдық көзқарасының қалыптасуына ықпал жасаған ортаны, ішкі және сыртқы себептерді ашу. Оның көзқарасындағы өзіндік ерекшеліктерді айқындау;
Қайраткердің қазақ тарихының күрделі мәселелерін зерттеудегі ролін және оның еңбектерінің бүгінгі тарих ғылымы үшін маңыздылығын айқындау;
- Қазақтан шыққан тұңғыш техника маманының кәсіби шеберлігін бүгінгі қоғамға таныту;
Қазақстандағы социалистік индустрияландырудың алғашқы "қарлығаштарының" бірі Түркістан - Сібір темір жолын салуда М.Тынышбаев еңбегінің зор екендігіне, бүгінгі Қазақстанның назарын аудару;
сталиндік саяси қуғын-сүргіннің жүгенсіздігін, тұрпайы жазалау механизмін, адамгершіліктен жұрдай кескін-келбетін М.Тынышбаевтың қасіретті тағдыры арқылы көрсету;
Зерттеудің методологиялық негізі. М.Тынышбаев - "XX ғасырдың алғашқы жартысындағы азаттық үшін күрескен қазақ ұлттық интеллигенциясының тағдыры" - деген принципке бағындырылды. Зерттеу бір қайраткердің белсенді қызметі негізінде, сол кездегі бүкіл қазақ интеллигенциясының, туған халқына жасаған сан қырлы және сан алуан белсенді қызметін, жаңа методологиялық көзқарас негізінде ашады. Зерттеудің барысында тарихилық, талдау және қорыту, салыстырмалы түрде қарастыру тәрізді әдістер қолданылды. Қайраткер тағдырын объективті, шынайы, жан-жақты көрсету - міне, жаңа методологиялық бағыттың мақсаты да осында.
Дипломның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, төрт тараудан, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.1997 жылды Жалпыұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жариялау туралы Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың Жарлығы.//Егемен Қазақстан. 1996. - 30-желтоқсан.
2.1998 жылды Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы деп жариялау туралы Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбасвтың жарлығы. //Егемен Қазақстан. - 1997. - 11-желтоқсан.
3. Қазақ ССР тарихы. - Алматы: Қазақстан Мемлекеттік баспасы,1957. - Т. 1. - 340 б.
4. Егемен Қазақстан 200ж 15 қаңтар.
5.Қазақ тарихы 2000ж №1 49-53б
6. Коммунистическая мысыль кн.№2 с 41
7. Турекулов Н. Кокандская автономия. / Сборник к 3-ей годов-щине Октябрьской революции в. Туркестане. - Ташкент, - 1920. - 150 б./62-63/.
8. Брайнин С, Шафиро Ш. Очерки по истории Алаш-Орды. - Алма-Ата: Казкрайиздат, 1935. - 148б. Алаш-Орда. Сборник документов./Составитель Мартыненко Н. Алма-Ата: Айқап, 1992. - 192 б; Рыскулов Т. Из прошлого казахской национальной интеллигенции. О контрреволюционной Алаш-Орде и ее осколках./Избранные труды. - Алма-Ата: Казахстан, 1984. - 259 б. /148-153, 206-213/; Сейфуллин С. Тар жол тайғақ кешу. / Шығармалар жинағы. - Алматы: Жазушы, 1988. -Т. 4. - 448 б
9. Асфендияров С.Д. История Казахстана /с древнейших времен/, 2-ое изд. /под ред. проф. А.С.Такенова. - Алма-Ата: Қазақ университеті, 1993. - 304 6. /11/.
10. Қазақ ССР тарихы 2-ші басылым. А, 1949ж 510б. История Узбекской ССР. - Ташкент: Фан, 1957. - 260 б.
11. Абенов Е.М., Арынов Е.М., Тасмағанбетов И.Н. Казахстан: эволюция государства и общества. - Алматы: Институт развития Казахстана, 1996. - 396 б; Ахмедов Ғ. Алаш "Алаш" болғанда Естеліктер мен тарихи деректер. - Алматы: Жалын, 1996.-224 б.;. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? - Алматы: Ана тілі, 1993.-203б.; Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- Алматы: Қазақ университеті,1992.-272б
12. Дүзбаев Ж. Аққа қара жұқпайды //Октябрь туы.- 1989.- 11-тамыз; Осадчий Ф. Қазақтың тұңғыш темір жол инженері//Өркен.-1989.- 4-10-сәуір; Байғалиев Б. Тозаң тұтпас тұлға //Дала дидары.-1991.- 4-10-сәуір; Қойгелдиев М. Панасызға араша түскендер//Қазақ әдебиеті.- 1992.- 22-мамыр; Сонікі. Алашты бүғаудан қашан босатамыз?//Арай.- 1990.- N8-9, -Б. 6-8; Мектептегі А., Тақарұлы Б. Мұхамеджан Тынышбаев. Отарбадай ағып өткен ғұмыр// Ана тілі.-1992.-9-сәуір; Тәкенов Ә.С. Тынышбаевтың екінші ұлы табылды/ Белгілі қазақ қайраткері, инженер әрі тарихшы М.Тынышбаевтың ұлы Дәулет Тынышбаев туралы// Түркістан.- 1996.- 28-ақпан; Қойгелдиев М., Құлмақанова Л. Мұхамеджан Тынышбаев және қырғыз трагедиясы.//Ақиқат.- 1996.- N5. -б.85-90.
13. Тынышбаев М. Ұлы мәртебелі мырзаға//Қазақ әдебиеті.- 1990.-26-қазан; Сонікі. Қазақ руларының шежіресі//Ана тілі.- 1990.-26-шілде; Сонікі. 17-18-ғасырлардағы қазақтар// Қазақстан коммунисі.- 1990.-№11; Тынышбаев М. Қазақ даласындағы көшпелі халықтың мұқтаждарына орай//Дала дидары.- 1992.- 3-9-шілде;
14. М.Тынышбаевты еске алу кеші //Қазақ әдебиеті.-1997-21-мамыр; М.Тынышбаевты еске алу. //Егемен Қазақстан.- 1997.-28 мамыр; М.Тынышбаевты еске алу. //Жас Алаш.- 1997.- 22 мамыр; Қойгелдиев М. Өткінші шаралардан сақтанайық//Қазақ тарихы.- 1998.- №3.-б.28-31.
15. Тынышбаев М. История казахского народа.- Алма-Ата: Қазақ университеті, 1993.- 224 б.
16. Такенов А.С., Байгалиев Б. Инженер и историк (о М.Тыныпшаеве) //История казахского народа.- Б.3-14.
17.Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы: Санат, 1995.- б.264-292.
18.Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. -Алматы: Ататек, 1995.- 256 б.
19.Бөкейханов Ә. Шығармалар. Құрастырып, кіріспесін және өмірбаяндық ғылыми мақаласын жазған М.Қойгелдиев.- Алматы: Қазақстан, 1994.- 384 б. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұ-лов. Қоғамдық-саяси және мемлекетгік қызметі. Түркістан кезеңі. Алматы: Қазақстан, 1994.-448 б Әлихан Бөкейхан. Таңдамалы.- Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995.- 478 б. Нұрпейісов К., Құлкенов М., Хабижанов Б., Мектепов А. Халел Досмұхамедұлы жөне оның өмірі мен шығармашылығы.- Алматы: Санат, 1996.- 176 б. Құл-Мұхаммед. Алаш ардагері. Жақып Ақбаев. - Алматы: Жеті жарғы, 1996. - 224 б..
20.Жұртбаев Т. Талқы. - Алматы: Қазақстан, 1997.- 368 б.
21. Панфилов А. Тынышпаев Мухамеджан // Политические деятели России. Биографический словарь-М.:Большая Российская энциклопедия, 1993.-432 б.
22.Шоқай М. Түркістанның қилы тарихы А:,Жалын,1992.-184б.
23.Шоқай М., Моқай М. Естеліктер. Атажұрт,1997.-217б.
24.Заки Валиди Тоган. Воспоминания. Кн.1.1997.400б.
25.Құл-Мұхаммед. Алаш ардагері. Жақып Ақбаев. Б-119
26.Дахшлейгер Г.Ф. Историография Советского Казахстана. А:, Наука, 1969.-191б.
27.Козыбаев И.М. Историография Казахстана: уроки истории. –А:, Ғылым, 1990 -270б.
28.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. А:,Атамұра,1998. Т.2. -640б.
29.Дахшлейгер Г.Ф. Турксиб-первенец социалистической индустриализации. А:, АН КазССР, 1953.-131б. Ахмеджанова З.К Железнодорожное строительство в Средней Азии и Казахстана (конце ХІХ-нач. ХХвв) - Ташкент: Фан,1984.-127б.
30.Тақаров Б. Мектептегі А. - М.Тынышбаев. Отарбадай ағып өткен ғұмыр.// Ана тілі-1992.-9 сәуір.
31.Сонда
32. Бутина- Тынышбаева Д. Әкем туралы естеліктер б.2
33. Тынышбаев М. История казахского народа б.-34-35.
34.Шонанұлы Т. Жер тағдыры- ел тағдыры А:, Санат, 1995- 224б.
35.ӨРОМА И-І-қ. 10-т.99-іс,3-п.
36. Сонда
37.Әлмұханова Халел Досмұхамедов басқарған «Талап» қауымы //Ақиқат -1998.№3 б62-64.
38. Тынышбаев М. История казахского народа б.-29.
39.Дахшлейгер Г.Ф. Турксиб-первенец социалистической индустриализации –б.-7
40.Сонда б.-8
41. Тақаров Б. Қазақтан шыққан тұңғыш инженер-теміржолшы
// Түрксиб тынысы-1994. -15 желтоқсан.
42. Сонда.
43. Тақаров Б., Мектептегі А. М.Тынышбаев. Отарбадай ағып өткен ғұмыр.// Ана тілі-1992.-9 сәуір
44. Осадчий Ф. Болашақты болжай білген... Қазақтан шыққан тұңғыш теміржолшы - инженер М.Тынышбаев өмірінен// Түрксиб тынысы. 1994.-3 маусым
45. Қазақстан тарихы. (Очерк). -Алматы: Дәуір, 1993.-416 б.
46. Зевелев А.И. Историография Советского Туркестана /историография и источники гражданской войны в Туркестане/. - Ташкент; Узбекистан, 1968. - 276 6
47. Қойгелдиев М. Алашорда //Егемен Қазақстан.- 1992.-18-қаңтар.
48.Нұрпейісов К. Алаш және Алашорда тарихының зерттелуі хақында //Қазақ тарихы. - 1994.- №1.- б.7-15.
49.Қаратаев Т. "Алаш" және "Алашорда". -Алматы: КазГУ, 1990.-41 б
50. Заки Валиди Тоган. Воспоминания. Б.22.
51.Сафаров Г.И. Колониальная революция /Опыт Туркестана/. -Алматы: Жалын, 1996. - 200 б.
52. Қазақтар және Азаттық қозғалысы //Жұлдыз.- 1992.
53. Годы работы Каз Пед ВУЗ в Ташкенте. Ташкент 1928. 34б.
54. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.-б.45
55.Тақаров Б. Қазақтан шыққан тұңғыш инженер-теміржолшы// Түрксиб тынысы. - 1994.-15-желтоқсан
56. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Б.-26.
        
        КІРІСПЕ
............................................................................
.............3-10
І –Тарау. М.Тынышбаевтың өскен ортасы және қоғамдық көзқарасының
қалыптасуы..............................11-19
ІІ- ... ... ... шыққан тұңғыш техника
маманы......................................................................
20-26
ІІІ- ... ... ... жолы ... ... Тарау. М.Тынышбаев-саяси қуғын-сүргін
құрбаны 37-51
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.52-56
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР...................................57-59
КІРІСПЕ
Қазақ халқының тәуелсіз мемлекеті ... ... ... болды.
Отарлық билік кезіндегі Қазақстан тарихы зорлықшыл саясат ... ... толы ... ... енді бүгінгі күні сол тәуелсіздігімізге қолымыз жеткенде, туған
елінің, Отанының шынайы ... ... ... ұлттық сана-сезімнің бұрын-
сонды болмаған өрлеуінің куәсі болып отырмыз. Тарихымызға деген қоғамдық
сұраныстың жоғары ... ... ... ... ... 1997 ... ... - ұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін
құрбандарын еске алу"/1/; және 1998 ... ... ... мен ұлттық тарих
жылы"/2/ деп жариялауы көрсетеді. Мұның өзі тарих тағылымының ... ... өте зор ... және бұл мәселеге мемлекеттік дәрежеде қолдау
жасалып ... ... ... ... ... тарихымыздың "ақтандақ" беттерін, құлдық психологиядан, жалған
концепциялардан азат етіп, өткенімізді тарихи ... ... ... тану ... ... ... ... адал қызмет етулері болып
табылады. Осылайша, өткенді ойша қалпына келтіре отырып және оның мұрагері
болу арқылы қоғамдық индивид, ... ... ... де ... ... орайда, кезінде тәуелсіздігіміз, азаттығымыз үшін күрескен,
сондықтан кеңестік тоталитарлық жүйе құрбандығына ... ... ... ... кейінгі ұрпақ санасынан "тазартуға" күш салған ... ... аса ... ... ірі қайраткердің және ғалымның бірі -
Мұхамеджан Тынышбаев (1879-1938). ... ... ... және ... ... баға ... ұлттық тарихымыз үшін
ғана емес, егемен Қазақстанның жас ... ... және ... ... үшін де ... қосымша осы уақытқа дейінгі жазылған отандық тарихымызда, жеке
тұлғалардың, қайраткерлердің қызметі өз дәрежесінде баяндалды деп ... ... Ал XX ... күрделі тарихи оқиғаларға белсенді түрде тікелей
араласып, терең із ... ... ... ірі ... мен ... көзқарасын жан-жақты талдау арқылы, біз отандық
тарихымызды одан әрі терең түсінуге жол ... өзі біз ... ... ... ... ... ... бұғау құрсауында болған елдердің тарихында алтын әріптермен
жазылуға тиіс кезең-азаттық қозғалыс тарихы ... ... ... ... ... бұл ... ... танып білмейінше, жан-жақты терең
зерттемейінше, енді-енді қалыптасып келе ... ... ... ... ... бола алмайды.
Белсенді қайраткерлерінің бірі - зерттеу тақырыбы етіп алған ... ... ... ... Алаш ... ... білуге деген
еліміздегі жаппай құлшыныс, бұл қозғалыстың алдына қойған мақсатының
өміршендігінен және бүгінгі ... ... ... ... ... ... тарихнамада ұлттық қозғалыстар, саяси партиялар тарихы тым
біржақты, қатаң таптық көзқарас тұрғысынан ... ... ... ... ... жасалған тұжырым дәлел болады.
Мысалы, 1957 жылы Қазақстан Мемлекеттік баспасынан шыққан "Қазақ ... I ... ... ... оқимыз: "Жетісуда Уақытша Үкіметтің
комиссарлары болып Қоныс аудару ... ... ... ... ... жүргізген эсер Шкапский және буржуазиялық-
ұлтшылдардың басшыларының бірі М.Тынышбаев тағайындалды. ... ... ... ... ... жек көрген буржуазияшыл-ұлтшылдар
ауылда патриархтық-феодалдық қатынастарды сақтауға тырысты. Олар феодалдық
жер иелену тәртібін, әйелдерді ... ... ... қалыпта ұстау
туралы, реакцияшыл мұсылман дін қызметкерлері үшін артықшылық жағдай ... және сот ... ... ... ісін солардың қолына беру туралы
қаулылар қабылдатты.
Орыс халқы мен ... ... ... ... өшпенділікті қоздыру үшін қолдарынан келгеннің бәрін ... ... ... сияқты үлкен қайраткер тұлғаның ... ... ... ... ... берілуінен де, бұл тақырыпты
зерттеу қажеттігі айқындала түседі.
Тұтас Түркістан өлкесіндегі XX ... ... ... ... ... ... қазақтан шыққан тұңғыш
жоғары білімді техника маманы ... ... өмір ... ... ... зерттеуге талпынысымыз, тарихымыздағы осындай олқылықтардың
орнын толтыруға жасаған әрекетіміз.
Есімі Түркістан тарихының өте маңызды кезендерімен ... ... ... ... ... ... күреске арнаған, табиғи
талантын, алған білімін халқының келешегіне, оның ... ... ... ... сол үшін жазықты болып, жазаланған ... ... ... мен ... ... зерттеу объектісі боларлық тақырып
екендігі ... ... өмір ... ... ... рухани мұралары мен
тарихи қызметі, кейінгі ұрпақты тәуелсіздіктің баға жетпес ... ... ... ... отансүйгіштік асыл сезімдерге баулитын
М.Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметін зерттеу бүгінгі танда ... ... ... ... ... ... осыдан да туындайды.
М.Тынышбаевтың ұлттық тарих ғылымына ... ... зор. ... ... алғашқы зерттеуді әрине, тарихшылар қолға алуға
міндетті. Сондықтан да осы тақырыптан дипломдық еңбек ... ... ... ... Мұхамеджан Тынышбаевтың қызметін зерттеуге
арналған жұмыстар, жалпы ... ... ... ... ... - ... орта ... дейін, мәселені объективті талдауға және
бағалауға тырысқан әртүрлі еңбектердің жарық көру ... ... ... - ... ... басталып, 80-жылдардың екінші жартысына дейін созылатын
М.Тынышбаевты біржақты қаралау, жөнсіз ... ... ... ... ... - ... соңынан бастап, "жариялылық" пен
"демократия" ұранының ықпалымен тарихи ... ... ... ... ... ел ... ... жарық көрген
еңбектерге ұласуымен ерекшеленеді.
М.Тынышбаевтың өмірі мен қызметі туралы алғашқы ... ... ... ... ... ... жарияланған бірлі-жарым
мақалаларды жатқызуға болады. Мәселен, оның идеялас серіктері Ә.Бөкейханов,
А. Байтұрсынов жөне ... ... ... газеті 1917 жылғы №247
санында: "Мұхамеджан Тынышбаев II Государственный Дума ағзасы, ... ... ... ... таза ... ... қызмет етіп жүрген алдыңғы
қатар зиялы азамат" деп көрсетіп, оның 1916 жылғы ... ... ... ... ... білдірген болатын. Сол ... ... ... де ... ... ... ... "1905 жылғы революциялық қозғалысқа араласқан,
Жетісу қырғыздары (қазақтары) арасына бостандық пен ... ... ... ... ... ... ... деп сипаттап, одан әрі
оның ақпан төңкерісіне дейінгі қоғамдық-саяси қызметіне тоқтала келе, ... ... ... ... ... ... үнемі
бақылауға алуына әкелгенін жазады.
Кеңес үкіметі ... ... ... ... ... ... ... туралы да, тарихи шындық тұрғысынан арнайы зерттеу
жүргізуге тиым салынды. Оның тек ... ... ғана ... ... ал ... және ... қызметі мүлде ұмыт қалдырылды.
Кеңестік дәуірдегі тарих ғылымында мәңгі, өзекті тақырыптардың ең
бастысы - ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің жеңу тарихы болғандығы белгілі. Тарихнамасы ... осы ... ... саналуан зерттеулерде М.Тынышбаев сияқты
"буржуазияшыл-ұлтшылдар" ... еске ... және ... ... фактылар мен "қалыпқа" салынған тұжырымдар сол ... ... бұл ... ... ... шолу жасаумен
шектелуді жөн көреміз.
Жазылу мезгілі азамат соғысы ... ... ... ... ... ... еңбектердің (естеліктер, партиялық баспасөздегі
мақалалар, ... ... ... ... ... ... ... жазылған. Мұнда М.Тынышбаев қатысқан қозғалысқа, үкімет
билігін қолына алғанына әлі көп ... бола ... ... ... осы ... ... етуге шешім қабылдаған ұлт зиялыларынының алғашқы
саяси бағалары берілген. Бұлардың ішіндегі ең ... ... ... көрнекті жетекшілерінің бірі - Ахмет Байтұрсыновтың "Революция
және ... атты ... ... ол, ... тәрізді патша
заманынан бастап, отарлық билікке қарсы күресіп, ... ... ... ... Қазақ интеллигенттері өкілдерінің атынан, осы
қозғалыстың пайда болу себебіне, қазақ халқының 1917 ... қос ... елді ... ... ... үшін ... ... үкіметіне, бұл үкіметтің азамат соғысы жылдарындағы қызметіне,
бірін-бірі алмастырып, билікке таласқан орыс үкіметтерімен (Уақытша ... ... ... ... комитеті (Комуч), адмирал А.В.Колчак
үкіметі және т.б.) байланысына және Кеңес ... ... өту ... Сол ... осы қозғалысқа қатысқан А.Кенжин өз мақаласында, Алаш
тарихын зерттеуде біржақтылыққа ұрынбауды, яғни осы қозғалыс пайда ... ... ... ... жете ... ... ... ескертті.
Оның ойынша, сол кездегі қазақ өлкесінің саяси-экономикалық жағдайын ... ... және ... ... құжаттарымен, нақтылы
қызметімен толықтай таныспайынша, аталмыш мәселе туралы пікір тек "жорамал
мәнге ғана ие ... ... ... ала ... ... ... ... 20-жылдардың басында Н.Төреқұлов зерттеді. Ол
"Т.", "Дервиш" деген бүркеншік есімдермен жазған мақалаларында, ... ... ... ... ... ... тоқтала келіп,
ұлттық автономиялық қозғалыс, либералды ... мен ... ... сүйеніп, қалың бұқара арасында тамыр жаймағандықтан, өмірі ... ... ... ... ... Оның ... үкіметті
буржуазиялық бағыттағы және Кеңестерге қарсы дұшпандық ниеттегі билік деп
сипаттаған ойы, кейіннен осы ... ... ... ... да, оның ... ... ... ретінде қайталанып отырды.
Дегенмен Н.Төреқұлов, М.Тынышбаев ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл аударғанын, мәселен, Түркістан
автономиясындағы Халықтық Кеңестің құрамына ... және ... ... ... ... ... өмір сүрудің барлық саяси ... ... ... ... ... ... Және ол, осы ... Брест-Литва келісіміндегі халықтың өз жолын ... ... ... ... ... ... өзін ... заңды
Үкіметі ретінде мойындауды талап еткенін, бұған Смольныйдың ... ... де ... ... ... ... (Түркістан тәжірибесі)" атты еңбегінде большевиктік
зерттеуші Г.Сафаровта Түркістан өлкесіндегі ұлттық қозғалысқа, ... ... ... ... ... және т.б. қайраткерлердің
1917 жылғы қоғамдық-саяси қызметіне тоқталады. Тарихи ... ... ... ... ... бұл ... 1905 жылдары басталған
ұлттық-мәдени Қозғалыстың біртіндеп, татар және қазақ зиялылары ... ... - ... сипатқа ие болғаны объективті тарихи процесс
ретінде бағаланды. Еңбекте сондай-ақ, революциялық қозғалыстың Түркістан
өлкесінде ... ... ... ... ... ... ... туралы шындық айтылған болатын. Г.Сафаров Түркістандағы Кеңес
үкіметінің отаршылдық сипатын да дәл көрсете ... ... ... ... ... ... ... және
сталиндік ойлау жүйесінің "Партия тарихының қысқаша курсы" шыққаннан ... ... ... ... Алаш қозғалысын, жалпы Түркістан өлкесіндегі
азаттық үшін ... ... ... тағдырын шешті. Енді большевиктік
басылымдарда Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев ... ... ... ... ... ... халықтың мүддесіне сатқындық деген тұжырым
жасалды/8/.
Тарих ғылымының өз міндетінен айырылып, ресми саясаттың бағынышты құлына
айналғанына, Алашорда үкіметінің контрреволюциялық роліне ... ... ... ... дәлел болады.
1933 жылы 8-28 желтоқсан аралығында, Қазақ марксизм-ленинизм ғылыми-
зерттеу институтында өткен бұл конференция - ... ... ... ... ... ... ... туралы екі топтың
арасындағы қызу айтыс-тартыспен ерекшеленеді. Мысалы, ... ... ... "әшкерелеген" Брайнинге қарсы сөйлеген
С.Асфендияров: "Шкапский де, Тынышбаев та 1917 жылы ... ... ... ... мен сол кезде Жетісуда қызмет ... ... ... ... аламын" деп, зал ішінде
шу туғызған батыл пікір білдіріп, қазақ зиялыларының қызметін объективті
бағалауға шақырған топтың ... ... ... ... ... ... Алаш ... қызметіне тек біржақты пікір білдіріп, қазақ
халқының тілін білмесе де, түпнұсқа деректерді өздері оқығандай ... ... ... ... ... мен ... ... кеткен
Ә.Жангелдин, І.Құрамысов бастаған топ тұрды.
Бірақ көп ұзамай, САсфандияровта осы соңғы топқа қосылуға мәжбүр болды.
Оның 1935 жылы жарық ... ... ... ... ... бастап)" деп
аталатын еңбегіндегі М.Тынышбаевтың қоғамдық-саяси қызметіне және тарихи
көзқарасына берген бағасы тоталитарлық жүйе ... ... ... ... 1916 ... көтеріліс тұсында ұстанған бағытын "қорқақтық,
сатқындық, масқара" - деп сипаттаған болатын. ... ... ... шығу ... көне замандардан іздеп, географиялық,
лингвистикалық деректер негізінде ... ... ... ... ... ізденісіне де қарсы пікір айтқан еді. Бұл
пікірді ол, ... ... ... элементтерге тойтарыс
беруім"/9/ деп түсіндірген бола-тын. Осылайша ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... ғана жазылып келді/10/. 80-жылдардың екінші жартысынан
басталған қоғамдағы оң өзгерістер және 1991 жылы ... ... ... отандық тарих ғылымына да игі әсерін ... ... ... жаңа көзқарас ... ... ... ... ... да ... ... жеке өмірінс жаңаша,
ұлт мүддесі тұрғысынан қарайтын шынайы жазылған мақалалар шыға бастады/12/.
Бұлардың басым ... оның 1917 ... ... ... ... сол сияқты кәсіби қызметіне шолу түрінде жазылған. Қайраткердің
саяси ... ... ... ... еңбектері қайтадан басылып, жүртшылық
игілігіне ұсынылды/13/.
Көбісі қазақ тіліне аударылған бұл еңбектер арнайы ... ... ... ... көргендігін айтсақ, болашақта тынышбаевтануда
және тарихнамада атқарылар істің күрделілігін меңзейді.
Алаш қозғалысы қайраткерлерін, М.Тьшышбаевты еске алу ... ... мен ... арналған ғылыми баяндамалар
оқылды/14/.
М.Тынышбаевтың шығармалар жинағы алғаш рет 1993 жылы ... ... ... ... ... пен ... ... өмірі мен қызметіне қатысты деректер негізінде алғысөз
жазып /16/ және оның табылған еңбектерін жинақтап, топтама етіп ... ... жаңа ... ... толықтыруды қажет ететін бұл
еңбек, тынышбаевтанудың алғашқы ізденісі ... ... ... докторы, профессор М.Қ.Қойгелдиев "Алаш қозғалысы" деп
аталатын ... ... ... ... ... ... ... Уақытша Үкіметтің Түркістан Комитеті құрамындағы қызметін,
алғаш рет бұрын ғылыми айналымға түспеген соңғы деректер негізінде арнайы
және нақты ... ... да, ... баға ... ... ... Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... XX ... басындағы қазақ
интеллигенциясының қызметі туралы байыпты еңбегінде, Алаш қозғалысының
басқа қайраткерлерімен бірге ... да ... ... ... ... ... ... жатқан, қазақ зиялыларының ... ... ... де және ... ... ... басылған
еңбектерінде де М.Тынышбаевқа қатысты мәліметтер ... ... ... ... бірі - ... тағдыр иесі, жазушы
М.Әуезовтың істі болу тарихына арналған ... ... ... ... ... қатысты құжаттарды қазақ тіліне аударып,
жариялады/20/.
Таяу шет ел ғалымдары да ұлттық ... ... ... М.Тынышбаевқа арнайы тоқталып өтуде.
XX ғасыр басындағы саяси ... ... ... ... ... ... М.Тынышбаевқа орын берілуін, оның қоғамдық-саяси
қызметіне берілген жаңа баға ретінде қабылдауға болады/21/.
Саяси ... үшін әр ... ... қоныс аударуға мәжбүр болған
М.Шоқай, З.В.Валиди және Б.Һайт еңбектерінде де /22/ ... ... ... ... ... ... "1917 жыл
естеліктерінен үзінділер" атты шығармасында Түркістан ... ... ... ... ... Мұнда оның Түркістан комитетінің
түркі мүшелерінің бірі -М.Тынышбаевқа ... ... ... ... ... ... және онда М.Тынышбаевтың ... ... ... деп ... ... Осы орайда оның, М.Тынышбаевты саяси
тұлға ... ... ... ... ... деп ... ... қармағынан құтқаруға ... ... ... ... бұл ... ... жылдары Кеңестер Одағында саяси қуғын
өрістеген кезеңде "Жас Түркістан" журналы беттерінде ... ... ... ... ... З.В.Тоған өзінің "Естелігінде"
құрамында М.Тынышбаев бар Алашорда үкіметінің 1917-1920 ... ... ... ... ... күресімен байланысты
қарастырады/24/.
Б.Һаиттың Түркістандағы ұлт-азаттық қозғалысқа арналған ... ... ... ... оның ... ... М.Тынышбаев, А.Байтұрсынов және т.б. қоамдық-саяси қызметіне
берілген объективті бағалары, бүгінгі күні де ... ... ... ... тарихи көзқарасына С.Асфандияровтан басқа, одан ертерек
Ж.Ақбаев өз пікірін білдірген болатын. Ол өзінің "Қазақ халқының шығу тегі
туралы" ... ... ... ... ... ... ... келісе отырып, сонымен бірге бұл сөзді мүқият талдау
оның белгілі бір мәні мен ... ... ... ... ... /25/ деп жазады.
Кеңестік Қазақстан тарихнамасы туралы еңбегінде Г.Ф.Дахшлейгер,
М.Тынышбаев пен ... ... ... шығу ... ... ... өте ерте ... жатқызғандығын сынайды/26/.
1990 жылы жарық көрген жұмыстарында тарихшы, археолог, ... ... ... ... ... ... саяси тарихына арналғандығын жазды.
Осы жылдары ұсынылған Қазақстан тарихнамасының "ақтандақ" беттеріне
арналған ... ... ... тарихшы ретінде
сипаттайды/27/. Таяуда жарық ... көп ... ... ... 2 ... ... емес әдістерді қолданып, қателікгер географиялық
атаулардың, тарихи есімдердің лингвистикалық ... ... ... ... келе ... айғағы"/28/ ретінде қабылдады деп
сынаған. ... ... ... ... ... енді қазтұра бастаған
кезеңде, ұлтының біртұтас тарихын жазуға деген ... ... баға ... ... ... ... өзі М.Тынышбаевтың тарихи
көзқарасына арнайы жүйелі, объективті тұрғыдан талдау жасаудын қажеттігін
көрсетеді.
Жоғарыда ... әлі ... ... ... шыққан тұңғыш
техника маманының кәсіби қызметі ... ... ... ... ... ... ... темір жолы құрылысын салумен бірге, ел ... ... ... ... ... ... қатысты жарық көрген сан алуан еңбектерде оның ... ... ... М.Тынышбаев мүше болған Турксибке Жәрдемдесу комитеті
мүше-лері тізімі берілген жинақта да, оның ... ... ... ... тарихына, Қазақстандағы жалпы жол қатынасы дамуына арналған
зерттеулерде де ... зор ... ... ... ... ... жан-жақты қызметіне, жеке өміріне
қатысты ғылыми әдебиеттер - қайраткер ғалым, кәсіпқой маман ... ... жөне ... зерттеудің болмағандығын көрсетеді. Мұның өзі біздің
тақырыбымыздың өзектілігін күшейте түседі.
Зертеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ғұмырының барлық кезеңдерін қамти отырып, оның қоғамдық-
саяси қызметін, ғылыми және кәсіби қызметін, ... ... ... ... ... қасақана бұрмаланған тың деректерге сүйеніп, тарихи
шындық ... ... Осы ... жету ... ... жұмыс
төмендегідей нақты міндеттерді шешуді көздеді:
* М.Тынышбаевтың ... ... ... Оның ... ... ықпал жасаған ортаны, ішкі және сыртқы себептерді ашу. Оның
көзқарасындағы өзіндік ... ... ... тарихының күрделі мәселелерін зерттеудегі ролін
және оның еңбектерінің бүгінгі тарих ғылымы үшін маңыздылығын айқындау;
- Қазақтан шыққан ... ... ... кәсіби шеберлігін бүгінгі
қоғамға таныту;
Қазақстандағы социалистік ... ... бірі ... - ... темір жолын салуда М.Тынышбаев
еңбегінің зор екендігіне, бүгінгі Қазақстанның назарын аудару;
сталиндік саяси ... ... ... жазалау
механизмін, адамгершіліктен жұрдай кескін-келбетін М.Тынышбаевтың қасіретті
тағдыры арқылы көрсету;
Зерттеудің методологиялық негізі. М.Тынышбаев - "XX ғасырдың ... ... үшін ... ... ... ... ... деген принципке бағындырылды. Зерттеу бір қайраткердің белсенді қызметі
негізінде, сол кездегі ... ... ... ... халқына
жасаған сан қырлы және сан алуан белсенді қызметін, жаңа методологиялық
көзқарас негізінде ашады. Зерттеудің ... ... ... және
қорыту, салыстырмалы түрде қарастыру тәрізді әдістер қолданылды. Қайраткер
тағдырын объективті, шынайы, жан-жақты көрсету - ... жаңа ... ... да осында.
Дипломның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, төрт тараудан, қорытындыдан және
пайдаланған әдебиеттер тізімінен ... ... ... өскен ортасы және қоғамдық көзқарасының
қалыптасуы
Мұхамеджан Тынышбаев 1879 жылы ... ... 12 ... ... ... уезі, Мақаншы-Садыр болысындағы Жыланды тауының баурайында
дүниеге келеді. Қазір бұл өңір ... ... ... ... ... (1993 ... бастап) деп аталады.
М.Тынышбаевтың әкесі - Әлдекеұлы Тынышбай Лепсі уезінің биі болған. Ол
ел ішінде беделді, ... ... жан ... ... ... ... қарт ... қызылдар қолынан қаза табады. М.Тынышбаевтың
анасы Мәдиям да (кейбір естеліктерде Шахизадабану ... ... ... ... көргенді кісі болған. Ол кісі 1932 жылғы аштықта қайтыс болса
керек. М.Тынышбаевтың өзімен бірге ... ... да көп ... Алайда,
М.Тынышбаев әулетінің басындағы зобалаң, олар ... ... ... ... ... Бір адамның ғұмырындай салтанат құрған ... бұл ... жоқ ... ... ... атын атау былай тұрсын,
оның өскен ортасы, шыққан елі жайында да сөз ... тиым ... ... ... ... Жетісудың екі өзені - Лепсі мен Ақсу бойын мекендеген
Орта жүздің ... ... ... ірі ... ... - Мұхамеджан
Тынышбаевқа қатысты нәрсенің бәрін, халық санасынан өшіруге тырысып бақты.
М.Тынышбаев "жер ... ... ... әсем ... ... ... атақонысы - Ешкіөлмес сайы (бір жылы осы сайда 6 ешкі мен 1 серке
қалып қалған, келесі жылы 12 ешкі ... ... аман ... ... ... атап кетеді), кейде Тынышбай сайы деп те аталатын жерде оның балалық
шағы өтті.
Ал уездің ... ... ... сол ... ... бір ... ... тәрізді болған. Мұнда үш медресе, үш шіркеу, Михайловтың,
Макушкиннің, ... ... ... үн ... май ... ... тері ... спирт шығаратын заводтар болған. Кейін Лепсі
қалалық екі кластық ерлер ... ... ... сауатын ауыл
мектебінде ашқан М.Тынышбаев, осы училищені бітірген. ... ... ... соң, 1890 жылы 14 ... ... қаласындағы Ерлер
гимназиясына оқуға қабылданады. Ол алдымен гимназияның екі жылдық дайындық
класының төменгі бөліміне алынады. Оның бұл оқу ... ... ... естеліктер бар. Олардың бірінде, бала Мұхамеджанның есеп-қисапқа
жүйріктігін кездейсоқ (қой санағы кезінде) байқап қалған уезд ... ... деп ... Ал келесі бір естеліктерде - зерек баланы
байқаған ауылдағы дүкеннің иесі-орыс көпесі, оның оқуға ... ... ... деп ... ... болғанда да, Мұхамеджанның ерекше
табиғи қабілеттілігі, ең басты себеп болса керек.
М.Тынышбаев білім алған Верный Ерлер гимназиясы, 1876 жылы ... ... ... 4 жылдық Ерлер про-гимназиясының
негізінде 1881 жылы ... ... ... Енді ол ... ... беретін болды. Классикалық тілдер (латын, грек тілдері) жете
оқытылатын, екі жылдық дайындық ... бар, ... оқу ... 8 ... осы бір ... ұясы, сол кезеңнің барлық талабына жауап бере алған.
Гимназия ... ... озық ... ... ... ... аз
болмады. Олардың кейбіреулері, саяси көзқарастары үшін ... ... жер ... ... ... ... ... кітапханасы да болды. Онда құнды кітаптармен қатар, ... ... ... ... Европы", "Исторический вестник",
"Русская мысль" тәрізді ... ... ... бар ... ... ... ... пансионы бар осындай гим-назияда,
М.Тынышбаев білім алған еді. Оның ... ... ... ... ... ... ... балалары болды. Өйткені
гимназияның өзі де осыларға ... ... Ал ... ... ... балаларын, орыс үкіметі түземдіктермен байланыс жасау
үшін (тілмәштық қызметке) ғана, өте аз мөлшерде ... ... ... әр ... ... және Барлыбек Сыртановтар, С. Аманжолов, Т.
Есенқұлов, Ы.Дүйсебаев, И.Жайнақов И.Тергеусізов, Т.Дүйсебаев және ... ... бәрі де ... ... адал қызмет еткен жандар болғаны
белгілі.
М.Тынышбаев ... өте ... ... Ол 10 жыл бойы оқы-тушыларын
табиғи дарындылығымен, өте әдепті, ... ... ... ... ... ... ... үлгерімі мен тәртібі туралы куәліктері дәлел
бола алады. Бірінші кластың 15 тамыз бен 31 Қазан аралығындағы ... ... ... тек орыс тілінен ғана "жақсы", қалған пәндерден
үздік деген бағамен аяқтаған М.Тынышбаев, ... ... ... өте ... ... Ол барлық пәндерді (орыс тілі мен ... орыс ... ... ... латын тілі, грек тілі, француз тілі, неміс тілі,
математика, алгебра, тригонометрия, ... ... ... ... алды. Соның айғағындай етіп, қазақ баласы жыл ... ... I ... ... ... көшіп отырған.
Гимназия қабырғасында оның өмірде ұстанар мақсаты да ... ... ... ... ... Верный қаласы, Қазақстан- оңтүстігіндегі
саяси, мәдени-экономикалық жағынан едәуір дамыған ірі орталық ... ... ... ... ... қаланған Верный бекінісі, уақыт өте сібір
казактары мен орыс ... ... ... ... ... ... 1867 жылы құрылған Жетісу облысының әкімшілік орталығы болды.
Патша үкіметінің Алатау бөктеріндегі ... ... ... ... ... қаласы, мәдени ошақтарымен де көзге түсті. Мұнда екі
гимназия, бірнеше ... ... ... ... ... ... ... түрлі мерекелер, қайырымдылық ... ... жиі өтіп ... жылы ... айында мәдени өмірге құмар Верный жүрт-шылығы, орыс
халқының ұлы ақыны А.С.Пушкиннің ... 100 жыл ... атап ... ... Бұл ... ... Ерлер гимназиясы да сырт қалмаған
болатын. Оларда ақынның мерекесін өткізуге қызу дайындық жүргізеді.
Пушкин мерекесі 27 мамырда ашылады. ... ... ... ... ... ... ... әзірлеген әдеби-музыкалық беташар
ерекше әрлендірген еді. Әсіресе, беташарға белсене қатысқан, гимназия
формасы ... ... ... жарасқан қазақ жасы жүртшылықты өзіне баурап
әкетеді. 7 класс оқушысы М.Тынышбаев Мұнда "Ұлы Петр мен ... ... ... поэмасының негізінде)" атты қызықты
баяндама оқыған болатын. Бүгінгі күні ... ... де ... ... ... баяндамасы, оның тұңғыш зерттеушілік
ізденісі ... ... ... ... ол ... бітірген жылы жазған
"Лермонтов поэзиясының негізгі қырлары" атты ... да ... Оны, ... ... ... ... бас ... орыс
тілінің маманы Керенский ерекше атап көрсетеді. Ол М.Тынышбаев шығармасының
басқаларға ұқсамайтын өзгешелігін, сонымен бірге зерттеушілік ... құр ... ... есеп ... ... ... қалдырған еді.
М.Тынышбаев гимназия қабырғасында жүріп, терең ... ... ... ғылымдарын меңгеруге ерекше құлшыныс танытады. Мұндай еңбек,
үнемі оқу, білімге деген ... ... ... жоқ. ... ... ... өмір, қоғам туралы көз-қарасын, жалпы дүниетанымын
қалыптастыра бастайды. Сонымен ... ... ... ... ... деген сүйіспеншіліктің, отбасындағы тәлім-тәрбиенің, бөтен жүрттың
боданындағы Халқының ауыр тұрмысына деген жанашырлық сезімнің әсерлері ... ... Оны ... ... ... ... ... факторлардың бірі ретінде қарау керек. ... ер ... оңы мен ... тани бастаған шағы, қазақ халқының
елдіктен де, еркіндіктен де айрылар алдағы сәті болғаны ... ... ... ... ... жаулап алынса да, Ресей ... ... ... ... ... ... ... өте қолайлы
өлке болғандығы көрінеді.
Ресей үкіметі 1876 жылы, Жетісуға билік жүргізіп отырған Қоқан ... ... ... ... ... бір ... болып
санала бастады.
Жоғарыда ескерткеніміздей, 1867 жылы құрылған Жетісу облысы Түркістан
генерал-губернаторлығына қарады. 1882 жылы ... Дала ... ... ... 1897 жылы ... ... Түркістан генерал-губернаторлығына
қайтарылған еді. Жетісу өлкесі бұл кезде, 335 250 шаршы шақырымды алып
жатқан үлкен аймақ ... Оған ... ... ... ... (қазіргі Шығыс
Қазақстан облысы), Жамбыл облыстарының жартысы және Қырғызстанның солтүстік
облыстары кірді. 1897 жылғы Бүкілресейлік санақ ... ... 987 ... ... ... және ... ... әскери губернатордың қо-лына
шоғырланды. Ол өз кезегінде Түркістан генерал-губернаторына ... ... уезд ... билеп, олар әскери губерна-торға қарады.
Жетісу облысы ғасыр басында алты уезге бөлінген болатын. Олар: ... ... ... ... жөне ... ... Уездер болыстарға,
болыстар бірнеше ауылдарға бөлінді. Болыстарды үш жылда бір рет сайланатын
болыс ... сол ... ... да ... қойылатын ауыл
старшиналары биледі. Бұл төменгі әкімшілікті қазақтар басқарды.
Кейін М.Тынышбаевтың атына жазатынындай, "сатып алусыз, пара ... бұл ... ... ... орыс ... берген
"сыйлығы" болатын. Болыстыққа сайлау кезінде, жерінен айырылып, күнкөрісі
қиындап жатқанын да естен ... ... ... таласып, бір-бірімен
өштесіп, қатты араздасатынын М.Тынышбаев көрсеткен болатын. Империяға
керегі осы болғаны ... Ол ... ... ... ... сыртынан
мысқылдап, өзінің жымысқы саясатын одан әрі жүргізе берді.
Жетісу облысында патша заңы толық ... асып ... ... ... ... ... жасалатын алуан түрлі қылмыстар, патша
үкіметінің арнайы заңымен қаралды. Азаматтық істер, ұсақ қылмыстарды билер
соты шешті. ... ... ... ... уезінде осындай би
болғаны жоғарыда айтылды. Қазақ пен қырғызды үкімет міндеткерліктен көзін
ашқызбады. Мысалы, 1867 жылғы Уақытша ... ... ... ... 2 сом ... ал 1891 ... Ереже бойынша ол 4 сомға көбейтілді. Ол салық
төлеушінің шамасына ... ... ... жер мәселесі қалай шешілгеніне қысқаша тоқталалық. 1891 шыққан
Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай ... ... ... ... 119 бабына сәйкес, қазақ жері мемлекеттің (қазынаның) ... ... ... ... Ереженің 120-бабында, қазақ даласының
көшпелілердің ... ... ... ... пайдалануына шектелмей
берілетіндігі айтылды. Алайда оның ... ... өте ... ... ... ... ... "Көшпенділерден ауысқан жер бола қалса, ол жер
мемлекет мүлкін ... ... ... беріледі"/34/.
Қазақтардың тұрмыс-тіршілігін, көшпелі өмір салтын түсінгісі келмейтін
зорлықшыл үкіметтің осы бір ... ... ... жер ... ... жіберуге
әкелетінін М.Тынышбаев көрсеткен болатын.
Жетісуді жаулап алысымен Ресейдің мұнда отаршылдық ... ... ... Алдымен казактарын қоныстандырған үкімет, артынан
орыс шаруаларын қазақ даласына ... ... ... іске ... ... ... ... патша үкіметінің
басты тірегі болды. Казак әскерлері, Жетісудағы алғашқы орыс ... еді. ... ... ... берген жеңілдіктері көп
болды. Олардың өздерінің әскери Басқармасы болып, казактар негізінен, соған
бағынды.
Орыс үкіметі казактардың ... ... ... өздерінің әс-кери
тірегі болып қалуы үшін, қазақ жерінің шұрайлы, егін салуға қо-лайлы деген
жерлерінің бәрін түрлі әдіспен халықтан ... алып ... ... ... жыл сайын, казак станицалары көбейе бастады. Мәселен, 1900 жылы
Жетісу ... 11 ... ... және 17 ... болды. Әсіресе Верный,
Лепсі, Қапал уездерінің жерлері, казак әскерлері меншігіне ... ... ... осы өңірдің байырғы тұрғындары - қазақтардың тау-
тасты, шөлді, қолайсыз жерлерге ... ... асып ... жер ... ... ... қақтығыстың куәсі болғанын да
жазған болатын. Оның әкесі 10 жылда 10 рет жайылым жері үшін ... ... еді. ... зорлықты М.Тынышбаев бала кезінен көріп өсті.
Жетісуды орыс шаруалары арқылы отарлау да, ... ... кем ... өз ... келіп, өлкені "бейбіт" жолмен отарлағандар осы орыс
шаруалары еді. Ресей мен Украинадан ... жер" ... ... ... да, өлке ... ... көбейте бастады. Мәселен, 1902
жылы Мұндай келімсектер саны 16 мыңға ... ... ... ... ... ... жүріп отырғандығын көрсетеді. Міне туған халқының өмірін
мүлдем өзгертуге әкелген ... ... ... ауыр ... көз алдында жүріп жатты. Ол мұның бөрін тек ... ... ауыр ... ... ... де ... бастайды. Ол өзінің
гимназияның жоғарғы класында оқып жүріп-ақ, халқының мұң-мұқтажын, орыс
үкіметінің қазақтарға жасап ... ... ... ... ... ... ... объективті тарихи себептер де, оны еріксіз, туған
халқының мұңын жоқтауға дайындай бастаған болатын.
М.Тынышбаев 1900 жылы 21 ... ... ... ... ... ... айрықша дараланған шәкірттеріне, гимназияның
педагогикалық кеңесі, болашағына ақ жол ... ... ... береді:
"Үздік оқуымен, үлгілі тәртібімен ұстаздарының ... ... ... алған білімін одан сайын терендете оқуға
ұмтылдырып, оның жүйелі, тұрақты ... орыс ... орыс ... ... ... үлкен қызығушылықпен айналыса бастауына ... әр ... да ... ... ... тез ... аса сирек қабілетке ие М.Тынышбаев сонымен бірге,
гимназияға келген алғашқы кезден-ақ, ... да, ... және ... де, орыс ... ... де дәл ... ... танытты.
Мүнымен қоса ол, қолға алған қандай пән болмасын, түп негізінен бастап,
мүқият, ... ... ... ... деген құштарлығымен ерекшеленеді.
Оның мұндай жан-жақты қасиеті, қасындағы жолдастарын да ... ... ... күншілдік, қызғаншақтықтан ада, қайта ерекше туған
құрбыларынан үлгі алуға, сондай ... ... ... ... Көрнекті
шәкіртіміздің өзін тәрбиелеген білім ... ... ... ... ... адал ... ... қызмет ететіндігін сеніммен
айтуға болады. М.Тынышбаев білімін әрі ... ... ... Жол Қатынасы инженерлері институтына барғысы келетіндігін
білдірді".
Бұдан М.Тынышбаевқа ұстаздарының ерекше ынтызарлығы түскенін ... ... ... М.Тынышбаев тек еңбекқорлығы, білімге деген құштарлығы
арқасында қол жеткізгендігі де көрінеді. Сондай-ақ, оның ... ... ... да, ... ... баға бере ... Олардың
М.Тынышбаевты асыра бағалаушылыққа ұрынбағанына, оның бұдан былайғы ... ... бола ... ... ... ... алушы елдің өкілдері арасында бірге
жүріп, білім алуы оңай соқпағаны түсінікті. М.Тынышбаев ұстаздары ... ... ... ... ... ... Алайда, қатар құрбыларының
арасында оны көре алмағандар да болыпты. Әсіресе, ол алтын медаль ... ... ... ... ... Дина ... әкесінің медалін
көре алмаған гимназияда оқыған орыс балалары, оны соққыға жыққанын әкесі
айтқаны есіне алған еді. Бірақ, ... ... ... ... аударып,
еңсесін түсірген жоқ. Ол туған халқына пайдасын тигізу үшін ... төзе ... жас, сол ... ... ... ... тиіс қызметтен де (Жетісу әскери
губернаторы кеңсесіндегі тілмәштық ... ... Ол ... өңі түгіл
түсіне де кірмеген қиын да, күрделі мамандықты ... ... ... ... ... күйі ... ... еліне, өмірін арнауды
мақсат еткен еді.
Әлеуметтік тегі жағынан ... ... аса ... баласы болмаған
М.Тынышбаевқа оқу мәселесі қатты қиындық туғызған. ... ... ... да, ... ... де, оқуы да оңай ... жоқ. Оған
орыс халқының ниеті түзу, алдыңғы қатарлы пікірдегі өкілдері қол үшын
береді. ... оған ... ... ... ... оқи алуы ... ... гимназияның директоры М.В.Вахрушев пен Жетісу ... ... ... ... ... ... ... кейін олардың
адамгершілік қасиеттерін, бар мүмкіндіктерінше қазақ халқына болысқанын
жазған болатын. Мысалы, ... ... ... қазақтардың жер дауы
олардың пайдасына шешіліп ... ... ... ... тікелей араласуымен, М.Тынышбаевқа 1891 жылғы
"Дала Ережесінің" 157-бабының 5 ... ... ... халық ағарту саласы үшін жиналатын арнайы қаржыдан стипендия
берілетін болды ... ... - ... ... астанасы жылы қабылдаған жоқ.
Мәселен, ол қабылдау сынақтарына дейін-ақ бірнеше комиссиялардан өтеді.
Мұның бәрінен тайсалмай өткен ... ... сол 1900 жылы ... ... атындағы Жол қатынасы инженерлері корпусы институтының студенті атанды.
Судент М.Тынышбаев материалдық жағынан қатты қиындық көреді. Оған жылына
бірақ рет берілетін 360 сом ... ... ... ... ең деген қажетті мұқтаждарын өтеуге де жетпей қалатын. Оны ол
Түркістан генерал-губернаторының атына жазған өтініш-хатында ... 100 сомы ... 100 сомы ... ... пәтер мен азық-
түлікке кетіп, 10 айға бар ... 20 сомы ... ... ... 100 ... көбейту туралы өтініш білдірген еді. Осы мәселеге
байланысты Түркістан генерал-губернаторы кеңсесінде, 11 ... ... ... жеке ісі" ... ... ... Алайда, өлкенің
бас басшысы оның бұл ... ... ... ... тек өз
күшіне ғана сүйенуге тура келеді. Ол тырысып бақты. ... ... ... ... істеген болуы керек. Оған астанадағы мұсылмандар да
қол үшін береді.
Мұндай ... ... ... өте үздік оқиды. Оның
институтты да үздік дипломмен бітірген
Осындай жағдайға байланысты М.Тынышбаев еліне, екі ... бір рет ... тұра ... Ол бос ... кітапханаларға, түрлі қоғамдық орындарға
барып, өзінің білімін, дүниетанымын одан әрі ... ... ... түрлі жиналыстарға, бас қосуларға да барып тұрады. М.Тынышбаевтың
өмірінде Петербургтың ... орын ... ... Ескендір Мұхамеджанұлы
былай деп айтады: "Отец был убежден, что этот ... ... ... ... ... ... интеллигентности." Ол әкесінің
Петербургқа жолы түсіп бара қалса, өзін Эрмитажға, Орыс ... ... ... Петергофқа ертіп апаратынын айта келіп, ... ... ... ... кездестірмегенін есіне алады. Мұның бәрі,
М.Тынышбаевтың студенттік кезінен қалыптастырған ... ... ... Петербург қаласында 1900-1906 жылдары болды. Бұл жылдар
тарихи оқиғаларға толы ... ... ... ... ... ... мен қоғамдық ұйымдар дүниеге келіп жатты. Мәселен, XX ... ... ... ... саяси партия өмір сүрді. Бұлардың арасында
өмір сүріп тұрған қоғамдық құрылысты өзгертуді ... ... да, ... ... ... да болды. Қалай болса да, қоғамның ... ... ... орыс революциясы, осындай партиялардың, ... ... ... жасалған еді.
М.Тынышбаевтың үш ғасырға жуық ел билеген Романовтар ... ... осы ... ... ... ... ... Оның бұл кезде
институтты бітіруге жақындап, қоғамдық-саяси көзқарасы жағынан есейіп, ақыл
тоқтата бастаған кезі болатын. Империя ... ... әсер ... ... да ... ... ... болды.
Алыста жүріп, саяси құқынан да, дінінен де айрылған, экономикалық
жағынан одан да ауыр ... ... ... ... ... ... М.Тынышбаев бір
сәтке де ойынан шығарған жоқ. Оны өзі де ... Оның осы ... ... туған халқының тағдыры бейтарап қалдырмайтын, елі үшін күресе
алатын қайраткердің келбетін көрсете алады.
Ол бұл ... ... ... жоқ. ... ... ... текті жастармен
М.Тынышбаев жақын араласқан болатын. Оларды шыққан тектері ғана емес, туған
елдерінің ... үшін ... ... Сол ... ... ... да ... қажет деп санаймыз.
Атап айтқанда бұл ...... ... Сәдуақас Шәлімбеков, Дәуд
Махмудүлы Шейх-Али, Асқар Әлиұлы Шейх-Али болатын. ... ... ... ... ... де ... Петербургта жақын аралас
пікірлес досы болған еді.
Аталған кісілер ішінде ... ... ғана ... ... ... ... жылдары көптеген зерттеулер жарық көрді /37/. Сондықтан
Қазақстанның батыс ... ... ... ... ірі қайраткер, жан-
жақты білімнің иесі Х.Досмухамедовқа тоқталуды артық деп ... Ал ... ... ... әлі ... ... емес болғандықтан, олардың
әрқайсысына қысқаша тоқталуды жөн көрдік.
М.Тынышбаевтың гимназиялас досы Сәдуақас Шәлімбеков 1902-1906 ... ... ... оқыды. Оқуын бітіргесін еліне
оралып, дәрігер болып қызмет етті. Бірінші ... ... ... қара жұмысына алынған қазақ жігіттерін қарап жүріп, ... ... Оның ... өз елі Қарқаралыға ғана емес, барлық оқығандарға, қазақ
зиялыларына ... ... ... Әсіресе, оның 1916 жылғы көтеріліс
тұсындағы қызметі көзге түскен еді. Оның ... ... басу ... ... ұстамды іс-әрекетін, көрнекті қайраткер Жақып Ақбаев,
кезінде орынды бағалаған болатын. М.Тынышбаев оған арнаған ... ... ... ... ... ... бір ... бір тұрып
едік. Баяғы көп ... ... ... орыс ... ... ... жүріп, түрлі-түрлі жиылыстарда болып едік. Ағайын-
туғанның ортасында ... ... ... ... ... ... ... еді.
Марқұм жаңа өспірім оқу бітіргендердің арасында, алдыңғы ... бірі еді" -деп ... ... ... ... құмық досы - Дәуд Махмудулы Шейх-Али /1879-
1954/ бұрынғы КСРО Ауыл шаруашылығы ... ... орны бар ... Қиыр Шығыста (1916-1927 жж.) қант ... ... ... ... ... қатал аймақтарда күріштің ... ... ... ... іске ... ... Түркістан-Сібір
темір жолы құрылысы басталғанда, Қазақстанға көшіп келеді. Оның Жетісудан
Өскеменге дейінгі сулы ... ... ... ... ... ... өсірумен, каучукты өсімдіктер (таусағыз, көксағыз) ... ... ... ... ... Алматы тәжірибе станциясында, Қазақ Ауыл
шаруашылығы институтында да қызмет істеген. Ол күріш өсіруге ... ... ... Д.М. ... 1944 жылы Отанына оралып,
өмірінің соңына дейін Дағыстан Ауыл ... ... ... ... тағы бір ... ... - XX ... басында-ғы
түрікшілдік және мұсылмандық қозғалыстың көрнекті өкілі – Сәлімгерей
Жантөрин ... еді. Бұл ... ... ... өміріне араласып, халқының
азаттығы үшін күреске түсу жолында тәжірибе жинақап, сабақ алған.
ІІ- Тарау. М.Тынышбаев. ... ... ... ... ... ... 1900-1906 жылдар аралығында Санкт-Петербург
қаласындағы император Александр I атындағы Жол Қатынасы инженерлері корпусы
институтында білім алғаны белгілі /38/. ... ... мен ... бір-
бірін алмастырушы егіз ұғымға, синонимдік балама сөзге айналған ... қиын да ... ... ... бұл оқу ... ... тоқталып кетудің артықтығы болмас.
XVIII ғасырдың аяғынан бастап Ресейде қанат жая бастаған ... жаңа ... сай жол ... да қажет еткен еді. 1809 жылы
құрылық және су жолдарын салып, пайдалануға беру үшін ... Жол ... ... ... ... ... осы ... жолшы-мамандарды әзірлеу
мақсатында, Жол Қатынасы инженерлері корпусы институты да ... ... оқу ... 1810 ... 11 ... ... ... жолшылар білім
ала бастайды. Мұнда тек ... ... ғана ... Бұл ... 1864 ... сақталып, институт жабық оқу орны болып келді.
Крепостниктік тәртіптің жойылуы, аталмыш оқу ... да жаңа ... ... Ол енді ашық оқу орны ... ... ... Азаматтық оқу
орнына айналған институтта, империяның түкпір-түкпірінен келген әлеуметтік
тегі де, ұлты да ... ... ... ала ... Институттың 1917 жылға
дейін, өзімен аттас жалғыз факультеті болды. Онда жастар сан-салалы жол
қатынасы ... ... ... тас жолдарды, жасанды су каналдарын,
бөгеттерді, порттарды, су ... ... ... ... ... ... ... мамандығын меңгеріп шықты.
М.Тынышбаевта өмірде, осындай жан-жақты мамандығына сай қызмет етті.
Мұның өзі, оны кейбір зерттеулердің тек ... жол ... деп ... ... меңзей алады.
Сол сияқты М.Тынышбаевтың бұл кәсіпке келу жолы туралы ... да ... ... ғасырдың басында ғана емес, тіпті 50-жылдарға дейін де ... ... ... ... ... тандануына, оның
жаратылыс тану ғылымдарына деген ... ... әсер ... ... осы ... ... ... табиғи бейімділікті қажет ететін бұл
мамандыққа келуіне ... ... ... ... ... да ... еді. Мүны XIX ғасырдың соңындағы ... жол ... анық ... ... Ресейде XIX ғасырдың 60-жылдарының соңымен 70-жылдарының басында
басталған жол құрылысының алғашқы өрлеуі, Түркістан өлкесіне де өз әсерін
тигізген ... ... осы ... Жол ... ... ... жол салу ... ұсыныстарымен кәсіпкерлер келуі жиілеген
еді. Олар Орынбор мен Ташкентті жалғайтын темір жол салу ... ... ... 1874 жылы Орыс ... Қоғамының Орынбор бөлімінде,
Орынбордан бастап, оңтүстікке дейінгі жол тартылатын аймақты зерттеу туралы
арнайы ... ... ... бұл іс ... ... жеткен жоқ.
XIX ғасырдың 70-жылдарында Қазақстанда жол құрылысының жалғыз жетістігі,
Самарадан Орынборға дейін тартылған темір жол ғана ... Жол 1877 ... ... пайдалануға берілген болатын. 1880 жылдардың ортасында
Закаспий темір жолы құрылысы басталды.
Ресей империясына, отар ... - Орта Азия мен ... ... ... әрі ... шикізат қоры мол өлке болуы, орыс капитализмінің
кеңінен жайылуына да мүмкіндік туғызды. ... Орта ... ... XIX ... ... кең ... ала бастады. Мысалы, ... ... ... ... XIX ғасырдың ортасымен салыстырғанда
алты-жеті есе артып, 35-40 миллион ... (жыл ... ... ... барлығы
Түркістан өлкесінде темір жол құрылысын салудың, әрі қарай жолға қойылуын
анық көрсеткен еді. ... мен ... ... жол арқылы қосу туралы
алғашқы жобалар да, осы кезде өмірге келе бастады.
1878 жылы генерал-майор Дубельт Жол ... ... ... жолы ... жоба ... Ал ... ... бұл
жоба "Экономикалық журнал" бетіндегі Ташкент-Верный-Семей ... ... ... ... ... ... мен ... жалғайтын темір жол қажеттігі туралы мәселе, 90-
жылдардың екінші жартысында өткір айтыла бастады. Бұл кез-де ... жол ... ... ... ... ... Осы ... Сібір
магистралы Новосібірді басып өтсе, ал Орта Азия темір жолы Ташкентке дейін
жетті.
Бұлардың ... де, ... ... ... жолы ... ... сол теңіректе капиталистік қатынастарды жеделдете бастады. Мұның
өзі Сібір мен Орта Азия темір жолын, ... және ... ... ... ... мүдделіктен туындайтынын анық байқатқан еді.
Түркістан мен Сібірді жалғастыру туралы пікірлер, 90 жылдары Ресейде
барынша өркендеген ... ... ... өтеу ... да көбейе түсті. Сібір Түркістанды астықпен, ал Түркістан елдің
тоқыма енеркәсібімен айналысатын аудандарын мақтамен қамтамасыз етуі ... ... ... ... ... жол ... ... орыс-
казактары, орыс көпестері мен ірі саудагерлері ерекше мүдделілік танытқан
еді. Олар ... Орта ... ауыл ... ... ... ... өңір болып қалуы үшін барынша жанталасып бақты.
Ресей Жол Қатынасы ... және ... ... ... ... ... жолмен қосу туралы өтініштерді жиі айтып, тілек білдірген
осы Жетісудағы орыс ... ... 1897 жылы 30 ... Жол ... ... қалалық думасы, Ташкент - Верный бағытындағы темір жол
құрылысын салу туралы ресми өтініш жасады.
Жергілікті баспасөзде ("Туркестанские ведомости", "Оренбургский листок",
"Русский Туркестан", ... ... ... ... ... осы ... Орта Азия мен Қазақстанда темір жол салу
туралы қызу айтыс басталып, ... ... ... ... ұсыныстар
талқылана бастады/40/.
Мұнда, негізінен екі бағыт: Ташкент-Верный-Семей және Орынбор-Ташкент
талқыланған болатын. Соңғы жоба орталық Ресейдің ірі ... және ... мен ... ведомство тарапынан қолдау тапты.
1899 жылдың қаңтар айында Ташкент-Верный трассасы ... ... ... алдын-ала зерттеу жұмыстары жүргізіле бастады.
Осының артынша 1899 ... ... ... ... саудасымен айналысатын Жетісу
кәсіпкерлері және көпестерінің бастамасымен, Жетісу жобасын қолдаушылар
саны ... да ... жылы ... ... өлкесінде салынатын болашақ темір жолдың
бағыты туралы мәселе қаралды. ... ... ... ... бұл
мәселе, жетісулықтардың пайдасына шешілген жоқ. Жол ... ... ... ... ... жолы құрылысы белгісіз мерзімге кейін қалдырылды.
Міне, осындай тарихи объективті ... да, ... ... ... өлкесінде темір жол салу туралы қызығушылығын оятса
керек. Экономикалық өмірдегі мұндай өзгерістер, оның ... ... ... ... Сөйтіп, М.Тынышбаев техникалық маман болуды мақсат
етті.
Оның алғашқы кәсіби қызметі осы Жетісу темір ... ... ... ... жылы Турксибтің болашағы болған аталмыш
темір жол құрылысын салу үшін ... ... ... ... ... ... жолы ... жатқан кезде де, Түркістан
мен Сібірді Жетісу арқылы жалғау туралы ұсыныстар тоқтаған жоқ болатын.
Әсіресе 1906 жылы ... ... Жолы ... ... ... ... жолы ... бастау туралы өтініштер күшейе түсті.
Нәтижесінде, 1905 жылы үкіметтің жаңа жолдар ... ... бұл ... ... еді. ... ... жол салынатын өңірді, техникалық және
экономикалық жағынан ... үшін ... ... басқаруымен арнайы
экспедиция құру туралы қаулы қабылдайды.
М.Тынышбаев осы экспедицияның құрамында ... еді. Ол ... пен ... 4 ай бойы зерттеді. Зерттеу жұмысы жүргізілгенімен, Жетісу ... тағы да ... ... ... жол ... ... ... аздығы
және Түркістан-Сібір темір жолын салу туралы экономикалық қажеттіліктің аса
зәру еместігі бұған себеп болды.
М.Тынышбаев бүдан кейін Орта Азия ... ... ... 1908 жылы 1-
тамыздан бастап Ашхабад қаласында Жол қызметі дистанциясы бастығының
көмекшісі ... ... 1911 жылы ... ... ... ... ... әрі бас инженері болды. Мұнда жүріп ол, Әндіжан темір
жолын, Ходжент тас жолын және Амудариядан өтетін ... ... ... ... басынан М.Тынышбаев Жетісу темір жолы құрылысына ауысады.
Жетісу темір жолын салу туралы айтыс, ақыры оны қолдаушылардың пайдасына
шешілген болатын. ... ... ... және ... мен кулактар, Түркістан өлкесінің әскери-әкімшілік аппараты
бәрі бірігіп, үкіметтің ... жол салу ... ... ... ... ... Әсіресе, 1909 жылдың соңынан басталған Ресейдегі экономикалық
өрлеу де, Жетісу темір жолын салуды қолға ... ... ... ... ... ... қоныс аудару мәселесінің нақты
өмірге енгізілуі де, темір жолдың қажеттігін ... ... ... ... ... Жетісу өңіріндегі жол салу туралы ұсынысты
қабылдатуға әкелген еді. ... ... ... ... болды.
Сондықтан, оны жеке капиталға беру көзделді,
Жетісу темір жолы қоғамының құрылтайшылары орыс капиталисі ... ... жол ... ... ... ... езінің 1913 жылғы 24
мамырдағы қаулысымен, Ташкент ... ... ... ... одан Верныйға дейін жеткізілуін жоспарлап бекітті.
Құрылыс 1914 жылдың 15 шілдесінде басталды. ... ... ... Арыс ... ... ... Жол бөлімшесі бойының бас
инженері және бөлімшенің бастығы болып жүргенде байқалған еді. Әсіресе Арыс
станциясын салу кезінде, оның бұл ... ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыс бұл құрылысқа кедергі
келтірді. Металлургия өнеркәсібіндегі тапшылық, 1917 жылдың күзінде ... жолы ... ... ... ... Жол тек ... станциясына
дейін ғана жеткізілді.
Деректер М.Тынышбаевтың осы ... ... ... ... ... алғанын көрсетеді. Ол Түркістан комитеті құрамына мүше
болып жүрген кезінде, Қытайдан оралған босқындарды осы ... ... ... ... аз да ... ... алуын сұрап, Петроградқа
жеделхатгар жолдаған еді. Алайда, Уақытша үкіметтің Мұндай ... ... ... белгілі. Сонымен Жетісу темір жолының Кеңес
үкіметіне дейінгі тарихы, ондағы Тынышбаев ... ... ... ... жылдарында М.Тынышбаевтың кәсіби қызметі Түркістан
республикасында түрлі шаруашылық-техникалық шаралар басшысы ретінде ... Жаңа ... ... қызметі туралы, М.Тынышбаевтың өзі жазып
қалдырған дерекке сүйенсек, ол 1920-21 ... ... ... ... ... 1922 ... Түркістан Республикасы Су шаруашылығы
басқармасына, 1924 жылы Ташкентте Жер ... ... 1925 ... Республикасының астанасына айналдыруға байланысты, Қызылорда
қаласының үй жөндеу жұмыстарына, 1926 жылы ... ... ... Жол ... басшылық етті. 1927 жылдан бастап, ... әр ... ... атқарды /42/. Бұл дерек бізге, техникалық
кадрларды ... ... ... ... ... өзі зәру кезеңде,
Түркістан республикасы мен Қазақстанда М.Тынышбаевтың бірден-бір ... ... ... ... ... М.Тынышбаевтың жаңа қоғамдық
құрылыстың экономикалық жағынан іргесі бекіп, нығаюында да орнының қандай
болғанын көрсете ... ... ... жол салу ... ... бастап, оны алғаш
салып, кейін Кеңес үкіметі тұсында жалғастырып, аяғына ... ... ... ... ... ... бұл құрылыстағы ролі
туралы ештеңе айтылмағаны белгілі.
М.Тынышбаевтың 1924 жылы 14 қаңтарда Түркістан Экономикалық ... ... ... ... ... жолы ... жұмысы" деп
аталады. Мұнда құрылыстың салыну тарихы, М.Тынышбаевтың өзінің қызметіде
сипатталатындығын тағы да ескертеміз. Бұл ... ... ... ... экономикалық міндеттерді шешуде ерекше белсенділік
таныта білгені байқалады. Ол мәселен, тоқтап қалған бұрынғы ... ... ... ... жөндеуде, жаңа құрылыстарды салу туралы
жоспарлар қабылдауда, халық шаруашылығын жүргізу ісін ... ... ... ... бар ... ... ретінде көрінеді. М.Тынышбаев
аталмыш жазбасында, Жетісу темір ... ... ... ... "Бұл жол ... ... Түркістан Республикасының Жер шаруашылығы
комиссариатына қараған. Оның құзырына бағынған ... ... ... ... ... ... тек ... өзенінен өтетін темір
көпірді салудың, 10 шақырымға темір жолды әрі қарай ұзартудың, жөне Талас
өзенінен ... суды ... ... ғана сәті ... ... жағдайы
КСРО-дағы темір жолдың қожасы - Жол Қатынасы Халық Комиссариатына бағынған
соң ... ... ... 1923 жылы ... ... және ... ... Жетісу
темір жолы құрылысы туралы арнайы Кеңес құрған болатын. Оны Ф.Э.Дзержинский
басқарды. Құрылысты салып ... 1924 ... ... ... ... барлық
күшті құрылысқа жұмсай бастайды.
М.Тынышбаев құрылысқа ... ... ... ... ... ... жатқанын жазады. Сондай-ақ, құрылысқа байланысты
Ташкент қаласындағы Көмек комитетінің соңғы 10 және ... жол ... ... жаңа жылдың 10-қаңтарына дейін Малдыбай
станциясына (75 шақырымға), 1-мамырға дейін Меркеге (148 ... ... ... Пішпекке (350 шақырым) жеткізіп, яғни егін жинау қарсаңында
құрылыс ... ... ... ... ... айтады. Білгір маман
жазбасында, 10-қаңтарға дейін Әулиеата станциясынан ... ... ... жолы" басшылығы салған 10 шақырымды қосқанда) 60 шақырымға
жол ұзартылғаны, егер құрылысты салудан туындайтын ... ... ... тұрса, күніне 1 жарым - 2 шақырымға дейін жол ... да ... еді. ... ... ... кезінде Пішпекке дейін
ғана салынып, кейін 1926 жылдың аяғында Кеңес үкіметі қайтадан қолға алып,
енді ... - ... ... жолы ... ... ... ... маман болғаны көрінеді.
М.Тынышбаев өз ісінің нағыз шебері ... еді. ... мүны ... ... ... Су ... ... кезіндегі
қызметінен байқаймыз. Ол осында жүріп, ... ... ... жоба ... оны ... іс жүзіне асырған болатын. Сөйтіп оның
ұйымдастыруымен Сырдария, Талас, ... ... ... ... елді ... ... ... жол бойының төсемдерін су шайып
кетуден сақтайтын бірден-бір тиімді әдіс еді.
М.Тынышбаевтың сонымен бірге, осы ... ... ... ... ... ... Кеңес үкіметі тұсындағы ... да ... ... ... деректер көрстеді.
1925 жылы Қазақстанның жаңа астанасы Қызылорда қаласына ауысатын болды.
Бұл мәселеге байланысты үкімет қызу ... ... ... ... ... лайықты кескін-келбет беру үшін, құрылыс жұмыстарын жан-
жақты жүргізу қолға алынады. 1925 жылдың ... сол үшін ... ... ... ... Оның ... бөлімінің бастығына
орынбасарлыққа және қаланың бас ... ... ... жылдың 1-қаңтарына дейін созылған бұл қызметінде, М.Тынышбаев тікелей
жаңа астананың құрылыс ... ... еді. Оның ... және ... ... ... жай-күйі
тексеріледі. Оларды күрделі жөндеуден өткізген де, жаңа ғимараттарды,
құрылыстарды, тұрғын үйлерді салған да, ... ... ... ... ... зауыты, су айдағыш құралдар) ғимараттарын жаңа ... ... ... да ... ... көреміз. Ол сондай-ақ
Перовск станциясынан қалаға дейін темір жол желісін ... да ... ... инженері астананы ауыз сумен қамтамасыз етуді де күні ... бұл ... ... өз ... ... еді. Бұл үшін
М.Тынышбаев қаладан 17 шақырым жерден көл тауып, Қызылорданың ... су ... ... ... ... осылай бар жан-тәнімен
халыққа адал қызмет етсе де, оны халық жауы ... ... осы ... ... ... тырысты. Оны осы су құбырларына байланысты мөселеден байқауға
болады. Негізінде, қалаға суды Сырдария мен Амудариядан тарту туралы ұсыныс
жасалған ... ... ... ... болып, аса күрделі жұмысты, көп
шығынды қажет ететін ұсынысқа келіспеген еді. Сөйтіп ол, ... ... ойын ... ... ... ... ауыз су тартқан болатын. Ол
кездері қала үйлерінің көбісі балшықтан соғылатындығы белгілі. Қызылорданың
да осындай үйлері, су ... ... ... су сорып, кейбіреулері
құлап та қалды. Мұны Голощекин М.Тынышбаевтан көрді. Оны қастандықпен әдейі
істеді деп ... 2 ай ... ... ... /43/. ... ... жігерін жасытқан Голощекин, М.Тынышбаевтың да сағын сындыруға
тырысқан еді.
М.Тынышбаев астананың архитектуралық-көркемдік келбеті жө-ніндегі ... ... ... ... ... ... ... өз ұсыныс-пікірін айтудан ешуақытта бас ... ... ... ... ... ... ... М.Тынышбаев жаңа
астананың бас сәулетшісі, ... да ... ... сипаттағы есеп-
қисап, чертеждер түрінде сақталған құрылыс материалдары дәлелдейді.
ІІІ- Тарау. Түркістан-Сібір темір жолы құрылысында
(1927-1930)
М.Тынышбаев "Түрксиб - артымда ... ... деп ... ... Түрксиб тарихының ең күрделі кезеңінде М.Тынышбаев есімі
мәңгіге қалды. Ол ... ... ... органының белді мүшесі
болумен бірге, Түрксибтің оңтүстік қанатында түрлі ... ... ... ... Жоспарлау бөлімінің, Техникалық-
өндірістік бөлімінің, 6-зерттеу бөлімшесінің бастығы, Түрксиб темір ... ... ... Көмек комитеті мен Жетісу ... ... ... және т.б. - оның ... ... толық емес тізімі
ғана.
Осыған байланысты туындайтын барлық проблемалар комплексіне басшылық
жасасады. Комитет ... ... және ... жұмыстарына
араласпады. Оның басты міндеті - құрылысты уақытылы қаржыландыру, ... ... ету, ... ... ... ... Жәрдемдесу
комитетінің төрағасы - Тұрар ... ... ... ... ... ... қосымша енгізілген болатын. Бұл кезде Алаш
қозғалысы кайраткерлеріне ... ... ... ... ... ... ұсынысына барынша кедергі жасап ... ... ... ... ... ... ... маман, инженер-жолшы
екенін дәлелдеп, оны Жол Қатынасы Халық ... ... ... енгізген еді.
Ол Түрксиб өңірін зерттеуге арналған барлық экспедицияларға да қатысқан
болатын. ... ... (1906 жылы ... 1913 жылы
Панфилович, 1914 жылы Лемониус, 1926 жылы ... ... және ... ... ... экспедициясы), өлкені ғылыми-геологиялық, ... ... ... ... еді. Олардың бәрінде де,
жергілікгі халықтан шыққан, өлке ... ... ... ... ... ... ... алынатын /44/.
Жалпы, құрылысты салу күрделі техникалық проблемалардың шешілуін
қажет ... ... ... ... ... ... ... өте ауыр,
қысы қатты суық, жазы ыстық, жаңбырсыз ... ... ... ... ... жағдайы да қолайсыз (таулы жоталардың, қыраттардың
көптігімен, құмды шөл даламен қоса, оңтүстік өңірдің ... ... ... ... ... ... себептерді ескермейінше, құрылыс
жұмысының орындалуы бірталай еді. М.Тынышбаевтың, құрылыс жұмысын жеңілдету
үшін жасалған әрбір техникалық ... ... ... ... ... ... зор ... көрсетеді. Оның құрылыс жұмысына
байланысты таза техникалық сипаттағы көптеген есепті баяндамалары, ... ... ... төселген әрбір рельс-жолындағы қолтаңбасын
дәлелдей алады. М.Тынышбаев алып құрылыстың бүкіл өміріне қызу ... Оны ... жол салу ... ... кездесетін саяси, әлеуметтік-
экономикалық мәселелерді, ұлтының ... ... ... ... ... ... аша түседі. Мәселен оның, 1927 жылы 30 ... ... ХКК ... ... ... ... жасаған баяндамасына
тоқталайық. Бұл баяндама болат жол өтетін Жетісу губерниясының болашағына,
оның экономикалық жағынан өркендеуіне арналған ... Онда ... ... ... өтетіндігінен, оның өндір-гіш күштерді
дамытумен қоса, шаруашылықты сапалы өзгеріске ... ... қуат ... ... ... Мұның өзі, ба-яндамашы ойынша, "шикізат қорын
молайтатындығын, сөйтіп ірі өндеуші өнеркәсіптердің (ұн тартатын, ... етті ... ... ... мал ... (қан мен ... ... жеміс-жидек пен көкөніс өнімдерін жабатын, темекі мен
шұға кәсіпшілігі) жанданып кең құлаш жаюына мүмкіндік бере алады". ... ... ... қант қызылшасының молдығы Түркістан мен ... ... ... ... күші ... де ... ... барлық салаларын жоспарлы жүргізу жаңа
магистралдың жүк айналымында, ... мен КСРО ... ... орны бар ... ... ... айтып, темір жолдың
маңызының өте жоғары екендігін көрсетеді. Реті келгенде айта кету ... ... оның ... ... ... ... ... түсіндіру жұмыстары М.Тынышбаевтың арқасында жүзеге асқан. Баспасөз
бетгерінде орыс және қазақ тілдерінде ... ... ... ... мәселелері", "Темір жолдың ... ... ... жөне т.б. ... ... ... жүктелгенін,
мәжіліс хаттамаларынан кездестіруге болады .
М.Тынышбаевтың көлемді баяндамасында тағы ... да ... ... бар, ... бәрінде де ол, Қазақстанның мүддесін
көздегені көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... рыногына КСРО өнеркәсіп өнімдерін өткізудің тиімділігі, сондықтан да
темір жол тармағын батыс бағытқа ... ... ... қаласының (астана
болуына байланысты) болашақта нағыз саяси-әкімшілік, экономикалық, ... ... ... ... қала ... ... ... Фрунзе қаласынан барлық жағынан қолайлы Алматыға ... ... ... ... су ... тиімді пайдалана бастауды жүзеге
асыру, Шу өзені бойындағы Ресейдікінен сапасы жоғары ... ... ... ... пен ... ... қолдану және т.б. көптеген идеялары
бұл пікірімізді дәлелдей түседі. М.Тынышбаевтың ... ... ... ... ... ... туралы ойлары да көрсетеді.
Мұны М.Тынышбаев ұлттық мамандар туралы ... ... алға ... отырып,
түсіндіріп, бұл мәселе туралы нақты іс-шараның қажетгігін айтады. ... ... ... ... КСРО ... ... Комиссариаты алдында
басқа республикалардан келіп жатқан жұмыссыз-келімсектер ағынын (Жетісу,
Сырдария губернияларында, Қырғыз автономиялық республикасында толып ... тсз шара ... ... ... ... сұрау, есесіне республиканың
жергілікті халқын құрылыс жұмысына тарту арқылы ұлттық техникалық ... ... ... экономикалық мақсаттағы ұсыныстары, құрылысты
салумен бірге жүзеге асқанын сол ... ... ... болады. Мәселен, "Еңбекші қазақ", ... ... ... түрлі мақала, хабарламалардан, М.Тынышбаевтың есімі
көрсетілмесе де, оның идеяларының көбісі қолдауға ие болғаны байқалады.
Мұның өзі ... ... ... қоса, Жетісу өңірі -
экономикасының гүлденуіне қосқан өзіндік үлесін ... ... ... ... бүдан кейінде тоқталған
болатын. Жалпы, кадр-жұмысшы мәселесі ... ... ... ... болған. Кеңестік тарихнамада бұл мөселе интернационализм, ... ... орыс ... ... комегі нөтижесінде шешімін тапты
деп тұжырымдалатыны белгілі. Бірақ нақты өмір шындығының басқаша болғанын
М.Тынышбаев ... ... ... баспасөзден көруге болады.
1927 жылы көктемнен бастап Түрксиб темір жолын салу басталды. Алғашқы
айлардан-ақ маманданған жұмыс күшінің, техникалық интеллигснцияның ... ... ... ... ... жұмыс іздеп ағылған
келімсектердің ... ... ... жоқ, ... ... ... болатын. Бұлардың пайдасынан зияны басым түсті. Қажетсіз және
үкіметке қай жағынан болса да тиімсіз миграциялық ... ... ... Жеке дара ... ... бір ... өтпеген жұмыссыздармен
ресми мемлскет органдарының арнайы айналысуы көлемді қаржыны ... ... өзі, ... өнеркәсібі мен транспорт жүйесі дамымаған ... ... ... ... ... ... болып табылатын.
Жағдайдың өте асқынғаны, ... ... мен ... ... да ... ... жолдың бойындағы қазақ ауылдарынан келіп
жатқан жергілікті тұрғындар арзан жұмыс күші ... ... да, ... ... ... Қазақтар жұмыстың ең ауырына
жіберілетін. Оларға төленетін жалақы ... де, ... ... төмен болды. Қазақ жұмысшыларьшың мұңы туралы баспасөзде үзбей
жазылып тұрса да, ... ... ... ... де байқалады.
М.Тынышбаевтың бұл мәселемен құрылыс салынбай жатып-ақ айналыса
бастағаны, жоғарыдағы ... ... Ол ... ... шығудың жолын табуға тырысты. Оны ... ... ... ... ... ... баяндамаларында көрсетеді.
Мәселен ол, сондай жазба есебінің бірінде, ... ... ... іс туралы былай деп жазады: "Жоғары оқу орындарында, ... ... ... ... ... ... ... елдеріне барып қайтуға
қаржы таба алмай, көрінген мекеменің есігін тоздырып, таныстарынан көмек
сұрап, ... ірі ... бір үзім ... ... ... ... Осы бір келеңсіз көріністі түпкілікті жоймағанмен ... ... бар. Ол - ... ... ... студент-
практиканттарды алдымен жұмысқа қабылдау". Қазақ инженері одан әрі, Турксиб
құрылысына ... ... ... ... оны ... ... ... туралы ұсыныс жасайды: "І-студенттен әрбір құрылыс бөлімшесіне,
3-студенттен оңтүстік және солтүстік ... ... ... ... 2) ... округтік жергілікті транспорт бөліміне - 1 студент, 1-
студенттен әрбір бөлімшелерге (6-7 студент); 3) ... ... ... 4) ... ... - уездік Су шаруашылығы басқармасына -
1, губерниялық Су ... ... -2, ... Су ... - 3 ... - 15); 5) ... ... оқитын студенттерді
осындай жолмен губерниялық Жер бөлімдеріне, Жерге орналастыру ... ... ... ... 6) Медицина факультетінде
оқитындарды Денсаулық сақтау Халық Комиссариаты ... және ... ... ... орналастырса; 7) Губерния ... ... 1-2 ... жұмысқа алуды міндеттесе, мұның бәрі ... ... жас ... толықтыруға, халықпен байланыс
жасауға, жалпы, жергіліктендіру саясатының өмірге енгеніне алғашқы ... еді". ... бұл ... өте ... ... ... аңғару
қиын емес.
Ол Түркістан-Сібір темір жолы құрылысының басты жұмыс күші қазақ халқы
болуына да ерекше ынталылық танытқан болатын. Нағыз ... ... ... ... осы ... де ... Оның ... негізгі жұмысшылар
қазақ халқы өкілдері болуының құрылыс үшін тиімділігі өте зор. Өйткені,
қазақтардың өздерінің тұратын киіз ... ... ... өз
малдарының өнімдерін пайдаланатындары, отындарының (тезек) болуы, қыста
жұмыс аяқталысымен қиналыссыз ... ... ... ... үкіметтен көмек
күтпей-ақ қыстауларына көшетіндігі, халықтың қара ... ... ... темір жолының құрылыстарында сыннан өтуі, арзандығы және
т.б. артықшылықтары бар. ... ... ... ... күшінің
қымбатқа түсетінін айтып оның себептерін де ... ... ... ... маусымында тұрғынжайлар салу, азық-түлік, отын-су
керектігі, қыс түсісімен оларды ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, жергілікті климатқа көндіге
алмайтындары, жұмысқа ... ... ... ... ... қажет
етеді. Сондықтан да, оның пікірінше, тек арнайы мамандықты қажетсінетін
жұмыстарға ғана мамандар шақырту керек. Ол бұл ... ... ... ... ... келімсектер жолына тосқауыл қоюды жазады.
Журналистерге құрылыс жұмысы туралы сұхбатында да, осы ... ... ... ... ... ... жасауға тырысады. М.Тынышбаевтың
осылайша экономикалық жағынан тиімсіздігімен түсіндіре отырып, Қазақстанға
ағылған қоныс ... ... аяқ ... ... ... ... үкіметінің саясатына жасаған орынды наразылығы болатын. Ол
маманданған кадрларды да ... өз ... ... ... ... Ол үшін ... ... арасында қысқа мерзімді
курстар ашу, жұмыс күшіне байланысты көптеген қиындықтарды шешер еді деп
жазады.
Дәл осы мәселе 1927 жылы 28-29 ... ... ... ... ... ... Онда алдағы 1928 жылы құрылысты кең қарқынмен
жүргізу үшін, жергілікті халықты жұмысқа ... ... ... ... ... ... құрамдағы теміржолшылар мен жұмысшылар
дайындау мақсатында, курстар мен мектептер ашу мәселесі кезек күттірмейтін
шешім ... ... ... ... ... төрағасы, ұлтжанды
қайраткер Т.Рысқұловтың барынша қолдауына ие болған игі ... көп ... ... ... Мәселен, 1928 жылғы құрылыс
маусымындағы жұмысшылардың басым кепшілігі жергілікгі ... ... ҚССР ... ... ... ... 50 ... жергілікті
халық болуы тиіс деген нүсқау да шығарады. Соған сәйкес, құрылыс басындағы
20672 жұмысшы мен ... 4588-і ... ... ... ... ... ... жұмысшылар дайындайтын оқу комбинаттары ашылды.
Алматы, Семей қалаларында құрылысшылар ... ... ... 7, ... аға жұмысшылар дайындайтын курстар пайда болады/45/. Қазақтың ... жол ... ... курстарда М.Тынышбаевтың өзі де дәріс оқыды.
Ол қазақ жастарының оқуға алғырлығын, ерекше ... ... ... ... ... ... оның алғашқы техникалық оқу
ордаларының қалыптасуына қосқан үлесі бар екенін көрсетеді.
М.Тынышбаевтың ерекше кәсіби шеберлігі осы ... ... ... ... ... ... Шоқпар варианты үшін күресіің жеңіспен
аяқталуы еді. ... ... жолы ... маңызды беттері болып
саналатын Шоқпар варианты, қазақ инженерінің төл ... ... ... дау-дамаймен қабылданған бұл мәселенің де өзіндік тарихы бар.
Түркістан мен Сібірді жалғастыратын ... жол салу ... ... XX
ғасырдың басында пайда болған еді. Жол өтетін ... ... ... ... ... бастаған болатын. Мәселен, 1906 жылы жүргізілген
экспедиция қазақ жерінің Семей, ... жөне ... ... ... еді. ... ... ... да жалғасын тапқан бұл зерттеулерге
М.Тынышбаевтың қатысқаны жоғарыда айтылды. ... ... ... түрлі варианттары өмірге келеді. Әсіресе оңтүстіктен тартылатын
жолға байланысты көптеген жобалар ... ... ... асуы ... ... ... ... өтіп, Шоқпар асуы арқылы Верныйға баратын
жобасы сол ... ... ... ... ... ... еді. Бұл пікір-
таласқа қатысушылар не-гізінен, өз мүдделерін ғана көздегендер болатын.
Жолдың өлкенің экономикасына ... ... ... тыс ... ... ... Түрксибті салу туралы шешім қабылдап, құрылысты салуға
кіріскеннен кейін де, зерттеу жұмысы ... жоқ. ... ... ... қорытындысы, әлі де толық дәлелді еместігі белгілі болды. Мұны
КСРО Ғылым Академиясы жанынан шығарылған екі ... ... бір ... және тағы бір ... ... ... ... жұмыстарына кеңес ғалымдары, ... ... ... ... ... зерттеу
экспедицияларының беделін дәлелдейді. 1927 жылы солтүстікке - 8, оңтүстікке
- 6 партия зерттеу жұмыстарын ... ... аса қиын ... ... Олар ... қатты суығында, жаздың аңызақ ыстығында тау-тасты
кезіп, өлкенің табиғатына қатысты мол ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары туралы тыңғылықты
есептер беріп тұрды. Әкесінің осы кездегі жұмысы туралы Дина Мұхамеджанқызы
былай деп ... ... ... ... дала ... ... Ол ... жаз демей Түрксиб тартылатын өңірді зерттеді. Папам қысы-жазы ашық
далада болатындықтан үнемі тотығып жүретін".
Ел ішінде М.Тынышбаевты ... ... ... айту ... де, ол
кісінің ерлік еңбегінің халық жадында сақталуында болса керек.
Қордай, Шоқпар жобаларымен қатар Қастек, ... ... ... ... таулары ауданына орналасқан бұл асулардың бір-бірінен
артықшылықтары да, ... тән ... де ... 1927 ... дейін осы өңірде тыңғылықты жүргізілген зерттеу, Қастек, Қақпатас
варианттарының жол салуға мүлдем жарамсыздығын ... ... ... сейсмикалық жағынан өте қауіпті болып шықты. Енді Қордай, Шоқпар
жобалары да мүқият зерттеліне бастайды. ... көп ... ... жобасының
да, техникалық сипаттағы кемшіліктері анықталынды. Сөйтіп, бұл жобада күмән
туғыза бастайды. Жол салуда, сол магистрал ... ... ... ... және ... салыну мерзімі, құрылысқа жұмсалатын
қаржы, барлығы үкімет назарында болған еді. Бұл ... ... ... ... Оның көп ... керек ететіні, асудан өту
үшін поездың үш есе артық күш, бір паровоз ... ... ... соңынан
итеруі тиістілігі және сейсмикалық жағынан да қауіптілігі дәлелденді.
Сондай-ақ жол ... ... ... кеш ... ... ... ... жағынан тиімсіз Қордай жобасының орнына, Мұхамеджан
Тынышбаев Шоқпар вариантын ұсынды. Ол ... 1914 жылы ... ... ... ... Шоқпар асуының темір жол тартуға қолайлылығы
туралы нақты пікірге ... ... Оны ... ... ... ... ... кеткен) деген еңбегінде геологиялық, географиялық ... ... ... Бұл туралы М.Тынышбаевтың ... ... ... өз ... ... ... ... деп жазған еді:
"М.Тынышбаев Турксиб өңіріне шығарылған бес ... ... ... ... ... пен ... ең ... жолмен қысқа мерзімде
байланыстыру: 1) Луговой, Бішкек, Алматы, Жаркент, Құлжаға ... ... ... тобы ... ... ... ... сыртқа шығаратын ағаш,
көмір, астық, металл негізінен, Сібір жағынан келеді. Ендеше жол, Ақтоғай
не Лепсі арқылы Жоңғар ... ... ... жөн. ... ... ... ... арқылы Алматыға тартуды жоспарлайды. Осы жерде
М.Тынышбаев Луговой, Шоқпар, ... ... ... ... ... Қаскелең, Алматы, Талғар, Шелекке дейін тармақ тартуды ұсынған
еді" /46/. Болат Тақаров асуға Шоқпар атауын ... де ... ... ... ... атауының орнына, Ұлы Жүздің ... ... ... ... ... ... ... М.Тынышбаев мақсаты,
халқының тәуелсіздігі үшін күрескен тарихи ... ... ... ... ... ... жолы ұзақтау болғанымен, артық күшті, ... ... ... мерзімінен бұрын аяқталады. Қазақстанның бес
облысымен байланыс орнайды. Ерте ме, кеш пе ... ... ... ... ... ... Қырғызстан бөлек республика
болғандықтан, бір кездерде ... ... ... ... жол ... ... варианты шын мәнінде, қызу айтыспен, дау-жанжалмен бекітілді. Оны
түпкілікті ... ... ... ... де ... ай ... ... дейін
Турксиб темір жолының Бішкек арқылы өтетініне сенімді болған Қырғызстан
республикасы, магистралдан сырт қалғанына келісе қоймады.
1927 жылы 28 ... КСРО ... және ... ... ... ... оңтүстік бағыты үшін, Луговой станциясынан басталатын Шоқпар
жобасын түпкілікті бекітті. ... ... ... ... ... Жол Қатынасы Халық Комиссариаты: "1) жол қашықтығы ... ... ... ... ... ... ... тауларының,
салыстырмалы түрде аздығы) түседі. Мұның өзі құрылысты ... ... ... ерте бітіріп, кеткен шығынды қайтаруды тездетеді; 2) Жолдың осылай
тартылуы 23 ... ... ... 3) ... аймақтан қашық
орналасуы, темір жолдың қауіпсіз, сенімділігіне әкеледі; 4) Бұрын ... ... ... 125 ... жол ... ... өзендері бассейндерінің игерілуіне мүмкіндік туғызады. Мүның өзі,
келешекте экономикалық жағынан ... ... да ... ... ... - магистралды жылдам, арзан және сапалы салу деген
мүддеге толықтай жауап ... - деп ... атап ... еді. Және бұл ... ... ғалымдар, ірі мамандар жиналған іргелі мекеменің
М.Тынышбаевтың ... ... ... оның ... ... тану деген
сөз болатын.
Өз мүддесін, өз елінің болашағына қам жасағандығы үшін ... ... ... да, қолайлы жол тарттыру туралы мақсаты
орындалды. Турксиб ... ... ... ... ... оны 1929-1930
жылы пайдалануға беру туралы жоспар қабылданды.
Сонымен, жол ... ... ... ... ... ... болды.
Әрі жол салынып, әрі зерттеу жүргізіліп, Шоқпар асуы да 1929 ... ... ... ... ... ... жету ... Тағы да айтыс-
тартыс басталды. Бұл жолғы таласқаланың ... жол ... ... ... Мұнда да М.Тынышбаевтың ұсынысы жеңіске жетті. Негізінде,
алаңға байланысты үш жоба ... ... 1) 1914 жылы ... Жол ... Весновка, Поганка өзендері арасындағы Ташкент ... қала ... ... ... ... жер, онымен 1926 жылы
Жетісу губерниялық атқару комитеті де келіскен; 2) инженер Сахаровтың 1926
жылғы зерттеу ... ... ... ... аэродромға жақын
жер; 3) Қаланың солтүстігіндегі әскери зират пен Қапал даңғылы арасындағы
аудан. Алғашқы ... осы ... жоба ... ... ... ... Мұны
М.Тынышбаевпен бірге темір жол бекеті салынатын ... көп ... ... ... бойынша қабылдаған болатын. Дембовский ойынша, бірінші
жоба, Весновка, Поганка, Үлкен Алматы өзендеріне таудан ... сел ... ... ... ұшырататындықтан бекет салуға тиімсіз. Ал екінші
жобадағы ... ... ... ... ... шұңқырлы өзендерімен
батыстан да, шығыстан да шектеулі және үлкен-үлкен жыра-сайлардан өткізіп,
құрылыс салудың қымбатқа түсетіндігінен тағы да ... ... ... да, ... ... балшығынан басқа кемшілігі жоқ соңғы
алаң ... ... ... ми ... ... бір жағы зират пен жүз жылдық тарихы
бар Бауман бағына зиянын тигізетін бұл ... ... ... Ол ... ... үшін, нағыз лайықты жер қа-ладан 7 шақырымдай қашықтықтағы таза
жазық алаң екенін дәлел-дейді. Бұл жерде ... I ... ... ... ... ... ... 20-30 жылдан кейін бұдан да өсетінін, сонда
темір жол шаруашылығының ... ... ... көреген-дікпен
болжаған еді.
Негізінде, М.Тынышбаев табиғаты өте әсем ... көк ... ... ... ... ... айтылады. Онда Қазақстанның орталығын
Қапшағайдан төмен Кұрті өзенінің Ілеге ... ... Іле ... ... Орта ... Бу-дапешт тәрізді етіп тұрғызу ойластырылғаны,
астанаға "Қазақстан" деген атауда ұсынылғаны ... ... ... ... ... да жау атанып жүрген адамның бұл пікірі
ескерусіз қалған болатын.
М.Тынышбаевтың тағы бір кәсіби, инженерлік ... ... - ... жол ... ... болғандығы. М.Тынышбаев Турксибтің Семейден
басталатын солтүстік бөлігінің зерттелуіне де, ... да ... ... Ол ... рет ... ... ... Семейге де жолсапарға
барып, осы ... ... ... ... ... ... жобаларын
ұсынған.
Алматыдан Семейге тартылатын жолдың екі жобасы болған. Бірі ... ... ... - ... ... М.Тынышбаев Балқаш вариантын
қолдайды. Бұл өңір бұрын игерілмеген, шикізат ... мол өлке ... ... ... ... ... құмды алқапта орналасуына
байланысты, жол салуға тиімсіздігі айтылатын. М.Тынышбаев бұл қиындықты
жеңуге ... ... ... қар, қүм ... ... әдіс ойлап табады.
Ол жол бойына ағаш отырғызу, жел жаққа ықтасынқалқан жасау арқылы бұл
мәселені оңай ... ... ... еді. 1928 жылы 18 ... ... Қорғаныс Кеңесі Балқаш вариантын бекітеді. Сонымен Балқаш варианты
бойынша жол, Іле аулынан Қызылқайнар, Тектұрмас ... тура ... ... Осы жерде М.Тынышбаев бұрың жобалаушылар ... ... Дос ... ... жол ... де ойлап табады. Бұл кейін,
Балқаштың мысын, ... пен ... ... ... ... жөне
шекараға жақын стратегиялық маңызы бар ең қолайлы жол болып қалды. Дос асуы
арқылы салынған жолдың 10,5 километрге қысқарып, 1 миллион сом ... ... ... ... ... қуана хабарлаған болатын.
Бұл істегі М.Тынышбаевтың еңбегін орынды бағалаған газет мұны ... ... деп ... атап ... еді .
Балқаштан Бөрлітөбеге дейін М.Тынышбаев өз қолымен салған 12 километрлік
жол, 1931 жылдан 1947 ... ... ... істеді.
Күні бүгінге дейін халыққа қызмет етіп келе жатқан Ертіс өзенінен өтетін
көпірді де, ... ... ... ... ғана аты ... ... ... жолын да, М.Тынышбаев күрделі жөндеуден өткізді. ... ... ... ... ... ... тоқтап
қалмауына үлкен көмегін тигізген еді.
М.Тынышбаевтың Түрксиб бойында жасаған ... ... да ... көпір, бөгет, түрлі ғимараттары жетерлік. Құрылыстың ... ... ... ... ... ... ... баяндап, тиісті
орындарға хабарлап отыратын тұңғыш қазақ инженерінің ... т.б. үлгі ... ... ... ... ... біз оның тағы бір сүйсінерлік ісінен аңғара аламыз. Келімсек-жұмыс
күшіне жан-тәнімен қарсы болған М.Тынышбаев тіліміздің сақталуына, ... ... ... сол ... зор мән ... еді. ... ... тіл мен діннің әсері күшті болатынын жете түсінген
қайраткер, қазақтың жер-су атауларының бұрмаланбай ... ... ... Ол ... жер-су атауларының тарихи-географиялық тұрғыдан
қалпына келтірілуін де айтты. Мәселен, ол ... орыс ... ... "Алма-Ата", "отец яблок", "алманың атасы" деп аударудың
жөнсіздігін дәлелдеді. Алматының ... ... ... төл сөзі ... ... жер (мәселен, Шарбақты, Теректі, атгы тәрізді) деген мағынаны
білдіретіндігін түсіндірді. Сол ... ... ... ... ... бекет, разъезд аттары дұрыс жазылуын, ... ... ... ... егер сөз ... "ж" әрпі ... оларға
"д" әрпін қоспауды, мынадай атаулардың ... ... ... ... ... деп ... ... айтты . Мұның бәрін ол, мәдениеттіліктің, сол
жердің халқын сыйлаудың, сауаттылықтың ... ... ... деп ... ... ... ... күрес" саясатының алғашқы
құрбандарының саны өсе ... ... ... ... ... ойын ... ... болатын. Мұның өзі, бүгінгі күні тіліміздің
мүшкіл халінің куәсі болып отырған біздерге, нақты шешімдер қабылдауға үлгі
болғандай.
Сонымен М.Тынышбаевтың аты аңызға айналған ... ... ... ... ... ... пікірге келуге болады?
Біріншіден, біз оның адалдығын көреміз. Кеңестік ... ... ... ... ... ... да ... біз оның халқына қызмет етуді қандай іспен болса да ... ... біз оның ... ... ірі ... мойындата білген ірі
инженер, аса қабілетті маман екенін көреміз. Мұның бәрі бізді, Түрксиб
тарихында ... ... ... ... ... ... ... ойға
жетелейді. Туған елін өз өнеркәсібі, өз экономикасы дамыған ірі ... ... ... жан, ... құрметке әбден лайық.
ІУ- Тарау. М.Тынышбаев-саяси қуғын-сүргін құрбаны
20-жылдардың ортасынан бастап Қазақстанның ... ... ... ... ... болып Ф.И.Голощекиннің тағайындалуымен
тығыз байланысты, қасіретті қайта құрулармен ... ... ... аппаратының, тоталитарлық жүйенің орныға
бастауымен бірге, ұлттық интеллигенцияның көрнекті ... ... мүше ... ... ... ... ... және ұлттық ерекшеліктер мен жергілікті халық мүдделерін ... ... ... ... ... білдірген республика басқару
органдарының басшы қызметкерлеріне ... ... ... ... ... т.б.) /47/ қарсы бағытталған саяси
қуғын-сүргін, 1927-1929 жылдары кең көлемде жүргізіле бастады.
Бұл қудалаудың бастауында ... ... ... да бүгінде
тарихымызға жақсы белгілі. ... тірі ... ... ... ... ... интеллигенцияның кеңестік жүйеге қызметке
кірген өкілдеріне қарсы ымырасыз ... ... ол, ... орта
шенінде өзінің қызметімен "қаналған тапқа" емес, қаналған ұлтқа қызмет етіп
келген, яғни кейінгі жылдары большевиктер қатарына өткендеріне қарамастан,
өткен ... бұл ... ... ... алшақ жатқан ұлт зиялыларына
ашықтан-ашық сенімсіздік көрсетті.
Осыңың нақты ... ... 1925 ... 29 мамырында
Түркістандықтарға "Ақжол" газеті туралы хат ... ... ... айтар
болсақ, хаттың мазмұны екі мәселені қамтыды. Мұның алғашқысы, И.Сталиннің
"Ақжол" газетінде жарық көріп жатқан ... бұл ... ... жүрген М.Шоқаймен идеялық ұқсастықтарды "көруі" болса, екіншісі
бұрыш партияда (большевиктер қатарында) болмаған ұлттық интеллигенцияны
партиялық, ... ... ... ... ... оларды
жастарды тәрбиелеуге жібермеу мәселесінің күн тәртібіне ... ... ... ... Алаш ... ... ұлттық интеллигенцияға
аса жайсыз тиді. Егер, М.Тынышбаевтың кезінде осы қозғалыстың белсенді
қайраткерлерінің бірі болып ғана ... ... ... ... ... ... ескерер болсақ, оның алғашқылардың бірі болып
қуғындалары сөзсіз еді. 1928 ... ... ... қуғындау, ашықтан-ашық
түрмелерге қамауларға үласты.
Алаш қозғалысы қайраткерлеріне Бүкілодақтық Орталық ... ... ... ... және 1920 ... ... шешімімен амнистия
жарияланса да/48/, тұрлі ... ... ... ... ... тікелей ұйымдастыруымен "Алашорда ісі" атты тергеу ісіне
айналды. Өмір бойы отарлық ... ... ... екі ірі ... Ахмет
Байтұрсынов пен Мұхамеджан Тынышбаев "тобы" деген атпен белгілі болған, бұл
зобалаңнан аман қалған зиялы қазақ саусақпен санарлық.
Шын ... ... ... ... ... ... ... қызмет
етуден туындағанын айқын түсіне тұрса да, ... ... ... ... ... 10 ... жылдың ішінде бар мүмкіндігіммен
қолымнан келгенше адал қызмет ... деп өз ... ... ... ... қылаудай өтірік жоқ екеніне, ... ... ... ... айқын куә, берік дәлел бола алады деген
ойдамыз. "Табиғат ... ... ... ... ... ... ... жаратуым керек, өзіммен бірге ештеңе кетпеуі тиіс деп айтатын"
деген М.Тынышбаевтың кіші қызы Динарзада апайдың сөзін еске ал-ғанда, ... ... да, ... де еш шүбә ... Шындығында
да, осы бір қасиетті, қайсар рухты тұлғалар алда болар ... ... 10 ... ... ... ... ... дамуына
(экономикасына, мәдениетіне, ғылымына) өлшеусіз үлес қосумен бірге, осы
шаралардың негізін ... ... ... ... ... ... алғашқы ұлы жеңістерінің бірі -
Түркістан-Сібір темір жолы іске ... ... ... ... осы ... ... оның ... негізгі салушысы-инженер М. Тынышбаев
кенеттен тұтқынға алынды /49/. Бұл 1930 ... ... ... 3-жұлдызы
болатын. Сонымен бірге, осы жылдың қыркүйек-қазан айларында ... Ж. ... Ж. ... Ж. ... Қ. Кемеңгеров және
т.б. тұтқын қатарын толықтырған еді. Алдыңғы легі (А. ... ... М. ... X. ... Ж. ... т.б.) 1928 ... ... 1930 жылы да жалғасын тапқан (М. ... X. ... топ) ... ұйым ... бұл ... ... жүйе алдындағы "айыптары" төмендегідей болатын:
"Ақпан төңкерісіне ... ... ... құрамына кірген,
"Алашорда" үкіметінің мүшесі болған, ... ... ... ... генерал Колчактың армиясымен бірігіп, кеңес
үкіметіне қарсы күрескен, ... ... ... Үкіметке
кешірім жасалған соң да, контрреволюциялық ұйымның ұйытқысы ... ... ... ... ... ... қылмысты
әрекеттерін жалғастырып келді". Одан әрі ОГПУ құрастырған жаланың мазмұны
да осы ... ... ... ... Яғни ... іс ... тартылған бұрынғы алашордашыл Ә.Ермеков 1921 жылдың басында, Мәскеу
қаласында әйгілі ұлтшыл ... ... ... ... ұйымына қатысқаны үшін ОГПУ-дың коллегиясының
шешімі бойынша 1930 жылы ... ... ... ... ... ... ұйым ... келіскен. Олар оның ... ... ... ... ... ... ғана емес, барлық алаш қоз-ғалысы
қайраткерлеріне таңылғандықтан Зәки Валиди деген кім? деген ... ... бере ... жөн ... Зәки ... ... (1890-1970) Алаш қозғалысы қайраткерлері
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... жөне ... т.б. ... ... ... және басқа да ... ... ... ... ... олардың ұлттық болмысы мен
мәдениетінің сақталуы үшін күрескен, ... ... ... ірі ... ... ... мүсылман діни мектебінің мүғалімі. 1917-1920
жылдары башқұрт халқының ұлт-азаттық ... ... ... саяси
қайраткер ретінде танылған. 1919 жылы мамырдан 1920 жылдың ... ... ... ... ... 1920 жылы ... ... ол,
өзінің серіктерімен Түркістанға басмашыларға қосылады /50/.
Зәки Валиди 1923 жылы ақпанда В.Ленинге хат жолдайды. Онда ол ... және ... да ... ... басшыларына құрмет білдіре отырып,
Шығыс елдеріне жіберілген Орталық Комитеттің ... ... ... ... ... ... білмеуіне реніш
білдіреді. Хатта ол өзінің саясатпен ... ... ... ... ... ... ашық білдірді. Хат Ленинге
арналған мынадай сөздермен аяқталды: "Будьте осторожны, возможно у ... ... ... Вы ... ... 1923 ... 10 наурызында
кеңестік территорияны тастап, шет елге қоныс аударды. Бұл ГПУ-ге белгілі
болды. Оның ... ... ... ... өтті. Ол ұзақ жылдар бойы
Түркияда Стамбул университетінің профессоры қызметінде болып, сонда қайтыс
болды. Валиди XX ғасыр ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысы
тарихынан құнды дерек болып табылатын көлемді ... ... және оның ... ұлт аймақтарынан шыққан қайраткерлерді 1923
жылы 9-12 маусым аралығында өткен 4-ші Кеңесте-ақ Зеки Валидимен байланыс
жасағандары ... айып таға ... еді. Осы ... ... бірге туған халқының тәуелсіздігі үшін күресушілерге ОГПУ
тарапынан төмендегідей айыптардың тағылуына алып келді:
"Мұның артын ала айыпқа тартылып ... ... ... мен ... ... ... шешімімен сотталған) Ташкент қаласында осы
астыртын контрреволюциялық ұйымның ... ... оның ... ... ... Досмұхамедов Халел және Досмұхамедов Жағанша,
Тынышбаев М., Үмбетбаев А. Мүңайтпасов Ә. кірген.
Орынбормен тікелей байланыстары болған және ... ... мен ... ... ... дайындаған бағдарламаны қабылдаған,
оның негізіне "Алаш" партиясының бұрынғы ... ... ... ... яғни ... ... ... - кеңес үкіметін құлату,
құрылтай жиналысын өткізу арқылы ... ... ... бұл ... жету үшін ... ... тұрған
кеңес үкіметінің мекемелерін пайдаланып, мәдениет майданын қолға алып,
жастарды көтеріліске дайындап, ... ... ... бағыт-бағдарына
сай бұрмалап отыруды көздеді".
Мұндай астыртын ұйымның Қазақстан тарихында болмағаны белгілі. "Өтірікті
шындай" - қылды деген осы ... ... Алаш ... қатысушылардың
саяси құрылысты көтеріліс, қантөгіс арқылы өзгертуге ешқашан ... ... ... ... мәлім. Сондықтан "жастарды
көтеріліске дайындады" деген ... ... ... ... ... ... ... құрудағы рөлін де барынша бадырайтып
көрсетуге тырысты. Сонымен ... ... ... М.Тынышбаев, - деген
жолдарды оқимыз онан ары құпия архивтен, - 1921 жылы Ташкентте ... ... ... ... әрі Ташкент ... ... бола ... ұйымға Алматы, Сырдария округтарынан адам
тартуға, Орта ... ... ... ... ... және
Қазақстанда да осындай ұйым құруға тырысқан. Тұтқындалғанға ... ... ... үкіметінің Қазақстанда жүргізіп жатқан шаруашылық-саяси
науқандары мен іс-шараларына: жерге орналастыруға, жер ... ірі ... ... мен ... құрылысына т.б. кедергі келтіріп, кеңес
үкіметінің органдарын осы мақсатқа сай ... ... ... ... ... ... ОГПУ ... шығарған өтірікке сенсек, М.Тынышбаев
Ташкенттегі астыртын ұйымның мүшесі және Қазақстанда 20-жылдардың ... 30 ... ... ... жобамен жүргізілген барлық
шаруашылықтық-саяси науқандардың қас жауы.
Әрине, Мұндай күштеу науқандары халық мұңын жоқтаушы М.Тынышбаевқа ... ... жоқ ... Өйткені, Мұндай зобалаң туғызатын ... ... ... ... ... еді. ... ... осы жылдардағы
қызметі негізінен, теміржолмен байланысты болғандықтан, ол ... ... ... қашық болды.
Дегенмен де, ОГПУ өзінің саяси айыптауларын М.Тынышбаевпен оның
пікірлестерінің шынайы көзқарастарына ... ... да ... ... ... ... сипат алды. Мүны төмендегі ... ... ... "Кеңес үкіметінің қас жаулары, барып тұрған
ұлтшылдар" осы айыптарына сөйкес, кінәларын мойындарына алды. Сөйтсе олар,
төмендегідей ұлтшыл-контрреволюциялық ... ... ... ... ... мәселесі жөнінде Егерде Қазақстанды ешкіммен еншілеспеген дербес
мемлекет деп қараса, онда жерге ... ... ... ... өз-
өзінен шешімін тапқан болар еді. Ал қазір жерге ... ... ... басы артық жерде анықтап, оған қоныстандыру саясаты - отарлау
мақсатында жүргізіліп ... ... ... ... ... ... үшін шүғыл шара қолдануға мәжбүр етеді. Бұл
шаралардың негізгі бағыты - ... ... ... ... орай үйлестіру және оны жер бөлігі түсында тиімді пайдалануға
шерік құрылуы тиіс.
Бүкіл ... ... ... ... ... мемлекеттік
қоныстандыру науқаны жан-жақты зерттеліп, ... ... ... ... Әр ... ... ерекшелігін, жалпы құрылымын,
экономикалық бағытын зерттеп барып, 1921-1922 жылдары Жетісу губерниясында
жүргізілген Жер-Су реформасыньщ үлгісімен шешім қабылданған дұрыс ... ... ... пен оның ... ... қазақ халқының
ұлттық мүддесіне лайық пікірді үстанғандары рас. ... ... ... да ... ... Ал енді ... рет олар бұл ... қай жерде
айтқан екен, ОГПУ-ды тындайық: "Ташкент қаласында, Түркістан Атқару
комитетінде ауыл ... ... ... ... Жер ... ... ... Досмұхамедов, Тынышбаев, тағы басқа да адамдар
қатысып, жоғарыдағыдай көзқарас білдірген және Жер реформасын жүргізетін
өкілдіктің құрамына өз ... ... ... Осы мәжіліс туралы
М.Тынышбаевтан арнайы жауап алған. Тегінде мұндай мәжіліс ... ... ... Бірақ, бұл әрине астыртын ұйым мәжілісі емес, ғылыми
кеңес болса керек. Жауап алу кезінде жасалған қысымнан, бәлкім, ... ... ... өңін айналдыруға мәжбүр болған. Айыпкер Тынышбаев
бұл жөнінде мынадай-куәлік берген: "1928 жылы, ... ... ... ... ... ... ... туралы баяндама
жасады. Бұл жиналыста біздің ұйымнан: мен, Есполов және Досмұхамедов ... ... ... жарыссөзге шыққан біз, өзіміздің бағдарламаға
орай, жерге ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... мұндай пікірді аталған кісілердің
қолдайтыны рас екенін айта кеткеніміз жөн болар. ... 1925 ... ... ... ... бастаған қазақ зиялыларының
қоныстанушыларды кейін ... және ... ... ... ... ... көзқарастарына төтеп бере алмай қатты сасып, нәтижесінде
бүкілқазақтық V партия конференциясында "жерге алғаш ... ... ... қабылдаған еді. Ф.Голощекин бұл шешімді келесі VI ... ғана ... ... еді ... 1930 ... 9 қыркүйектегі жауабында тағы да осы мәселеге
байланысты былай дейді: "1923 ... ... ... Жер ... Жер ... ... ... міндетін атқарушы Есполов
жетекшілік еткен техникалық кеңестің құрамына мен жөне Ходжиков мүше боп
кіргеннен кейін ... ... жер ... ... ... ... ... мүмкіндік туды. Соның нәтижесінде, Талдықорған
ауданының Шұбар селосында жаппай наразылық ... ... бұл ... ... ... 1930 жылы Шұбарда болған бұқаралық халық наразылығы
туралы. Бұл көтерілісті басуға әскер ... еді. Енді ОГПУ осы ... ... ... жоқ ... пен оның ... ... оларды үлкен қылмыскерлер етіп көрсетуге тырысып
отыр.
Мұнымен де шектелмеген ОГПУ айьшталушылар ... ... түсу ... аузына төмендегідей сөздерді салады: ... ... ... ... бұрын да қарсы тұрдық және ұлтшыл
ұйымның мүшесі ... ... де ... қарсымыз. Бұл өзі ежелден
келе жатқан біздің ұйымымызбен тікелей ... ... бар ... ... оның ... ОГГТУ зорлықпен көндіріп алған
жауаптары да жұмыс істеді. Мысалы, Х.Досмұхамедов өзінің 12 ... ... ... "Жер мәселесіне біз қатты мүдделі болдық және
жерге қоныстандыру ... ... ... ... сай ... Бұл ... біз, Жер жөніндегі комиссариатгағы біздің ұйымымыздың
мүшелері арқылы, оның ... - ... пен ... ... қол жеткіздік.
Осы пікірге қорытынды ретінде ОГПУ төмендегідей тұжырым жасайды:
"Қазақстанға келімсектерді жолатпауға тырысып, мұны ... ... ... ... ... Ұйым ... жергілікті тұрғындарға
бекітіп беруді, сөйтіп Қазақстанда басы артық жер жоқ екендігін дәлелдеуге
ұмтылды. Жер мәселесі ... ... ... ... шешуге
ұмтылған астыртын ұйымның мүшелері Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан өзге
де кеңестік науқандар мен түрлі шаралардың мән-мазмұнын бұрмалап көрсетуге
тырысты"/52/.
ОГПУ - ... ... ... ... ... қастандық іс-
әрекеттерін мәдениет майданынан да "әшкереледі". Бұл ұлтшылдар ... ... ... ... аса ... ... екендігін ескере
келіп, ұйым мүшелері оқушы жастарды өздерінің қарамағына іліктіру үшін,
белсенді түрде қимылдап және ... ... ... ... ... ... жек көру ... толы болса да, ОГПУ-дың бұл айыптауларында
шындық ұшқыны бар, ... Алаш ... ... ... ... 1925 жылы ... ... "Ақжол" газеті туралы хатына дейін
жастарға білім беру ісіне белсенді араласқаны ... Осы ... ... ... ... ... ... келуі Алаш зиялыларын
жастар тәрбиесінен шеттетті. ... 1923 ... ... ... ... Әділұлына жазған хатында "Не балаларға сабақ ... ... ... ... жазып Алашқа қызмет қылмасақ, не қазақ тілінде
кітап жазбасақ, өзге жол ... ... ғой" ... осы екі ... яғни ... ... ... мүмкіншілігі де шектеліп Алаш
қайраткерлері қоғамнан шеттетілді. Енді олар үшін "Өз ... тар ... ... не ... ... ауыр ... туды .
Қалай десек те, Алаш қозғалысы қайраткерлері осындай аумалы-төкпелі
кезеңнің өзінде де ... ... ... ... ... жүзеге асыруға күш салды, және мәдениет саласында ... ... ... Мүны біз ... ОГПУ-ге берген төмендегі
жауабынан айқын аңғара ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару
аппараты арқылы жүргізіліп, іске асты. Басқа салаларға қарағанда ... біз көп іс ... ... мәдениеті мен ағарту ісінің
жанашырларының ... ... ... мүшелерінің құрамына:
Х.Досмұхамедов-төраға, М.Есполов - орынбасар, М.Әуезов, М.Тынышбаев және
Ж.Досмұхамедов (қазақтардың тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... баяндайтын ежелгі әндер мен халық аңыздарын),
Әуезов (өткен кездің табиғаты мен ауыл өмірін үлгі ете эпикалық сарында
суреттеді, ... үлгі етіп ... ... (сол сарындағы әндер мен
өлендерді), Тынышбаев (орыс тілінде - кең байтақ кең далаға ... ... ... өзге ... ... күн ... тарихын)
кітап етіп бастырьш шығарды.
Маркстік қондырғысыз, бұрынғы "алашорданың" ... ... ... Аймауытов, Жұмабаев, Байтасов, Жәленов, Омаров Е.,
Омаров А., Байсейітов Ә, ... ... ... X., ... ... ... жазды.
Көпшіліктің алдында лекция оқып, баяндама жасағандар қазақтың мәдениеті
мен тарихын, өмірін "Алашорданың" идеологиясы ... ... X., ... ... ... Әуезов, Тынышбаев - бұлар
Ташкенттегілер, Орынбордағыларды білмеймін. Қожанов та ... ... пен ... және ... да араласты.
Осы кезде шыққан кітаптардың көпшілігі ... ... ... оқу ... ... сол ... қаруланып шықты".
ОГПУ өзінің осы жауапқа байланысты қорытындысында: ... ... және ... да ... ... ... ... қамалғаннан
кейін, ұйым мүшелері - Оқуағарту комиссариаты мен жоғары оқу ... ... ... ... ... ... топтаса бастағаны
байқалады"/53/ - деп ... ... оны ... ... ... жастары оқып жатқан Қазақ мемлекеттік университетін ... ... ... ... мүмкіндік беретін оқу орны
ретінде қарадық. Қазақ мемлекеттік университетін бітіріп ... ... ... ... қалың бұқарамен тығыз байланыста болатын
жастарды оқытады, сондықтан да, біз үшін бұл жастарды "Алашорданың" ... ... ... ... ... тағы бір ... оның ... университетке топтасуларын амалсыздан мойындай отырып,
сонымен ... осы ... ... ... ... ... ... баруы. "ҚазМУ-дың ректоры Аспендияров пен оның ... - ... ол ... ... - бізбен жақсы араласып тұрды және
бізге сенді, ... да олар ... ... аңғарған жоқ. Мысал үшін,
біздің оқу орындарындағы жүргізген әрекетіміз туралы ... ... бір ... айта ... ... ... ... берді және шәкірттерге маркстік емес тұрғыдан түсінік ... ... ... ... одан сабақты маркстік тұрғыдан түсіндіруді талап
етіпті. Сонда ол мен ... ... ... ... тұрғыдан
түсіндіріп бере алмаймын, сондықтан да ... ... ... ... ... тауып алыңдар депті".
Мұнда М.Тынышбаевтың ОГПУ-ға белгілі фактілерді амалсыз мойындап
отырғанын ... қиын ... ... Алаш қайраткерлерінің Оқу-ағарту
комиссариатының қолдауымен біраз ... ... да ... ... ... ... ... былай дейді:
"Оқу-ағарту комиссариатының нұсқауы бойынша біз оқу орындарында қызмет
етуге және кейбір кітаптарымызды ... ... ... ... ... КазМУ-де, Сүлеев-Семейдің Аймақтық ... ... ... ... ... ... ... оның көмпеске науқанындағы
әрекетіне де шүйлікті. ... 1928 ... ... ... ... қарсы жүргізілген әрекеттерді ұйымдастырушылардың бірі ... ... ... ... ең ... ... өзінің
кінәларын өз аузымен айтып беруі еді. Мұндайды "ұйымдастыруға" ОГПУ қашанда
шебер екені бесенеден белгілі. ... ... ... ... және ... ... ... "мойындаулары" осының
нақты көрінісі:
"1928 жылы Қазақстанның үкімет орындары байлардың ... ... ... ... ... ... ... тәркіленіп өздері жер
аударылуға кесілетін байлардың санын азайту үшін, біз тәркіленуге жататын
шаруашылықтың мал санының ... ... ... белгілеу туралы қоғамдық
пікір қалыптастырдық. Мұның барлығы Мемлекеттік жоспарлау мекемесі мен ... ... ... ... еді. Ол кезде ... ... ... ... ... ... Халел жұмыс істейтін,
ол біздің мақсатымызды жүзеге асыруға тырысты, ал біздің ұйымның ... ... ... кездесіп, келіссөз жүргізген Сұлтанбеков Жер
жөніндегі ... ... ... ұйым мүшелері, байлардың жер аударылуына және олардың мал-мүлкінің
тәркіленуіне ... шара ... ... ... ... ... науқанның жүргізілуіне бөгет жасадық. Соның ішінде, менің өзім
біреулер арқылы Тұрысбековтерге, Тәңірбергеновтерге және Есенқұлға және ... ... ... ... ... өзім ... ... руының
байларына хабар бердім".
ОГПУ органдары шаруаларды жаппай коллективтендіру науқанының көптеген
қателіктерін де осы Алаш қозғалысы ... және ұлт ... ... ... бақты. Бұл айыптауларға ОГПУ "Шаруашылықтарды
коллективтендіру науқанындағы ... ... ... атау ... ... жалпылама қорытынды жасады: " Сондай-ақ астыртын ұйымның
мүшелерінің жат ... ... ... ... ... оны болдырмауға тырысып баққан
әрекеттерінен ... ... ... ... ... бұл
шараларға тұрғындардың ерекше белсенділік танытып отырғанына көздері жеткен
соң, олар ... ... ... ... ... ұйымдастыруға
күш салды".ОГПУ жасаған Мұндай қорытынды тағы да ... ... ... бірі ... ... ... ... тергеушіге бұл мәселеге байланысты төмендегідей ... ұйым ... ... және ... ... ... ... өзара пікір алыстық. Алайда колхоздарды ... ... қоя ... ... қазақ ауылдарындағы
колхоздарды шағындап қана ... ... құру ... ... ... ... басты себебі: қазақ қоғамындағы рулық құрылым әлі де күшті сақталып
қалғандықтан да бар мүлікті жеке меншік ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру
қазақ үшін қолайлы деп есептедік. Бұл біздің ұйымның ортақ пікірі еді және
ешқандай ... ... ... жоқ, оның ... біз бұл ... және ... дәл осындай пікірде екендігін білетінбіз.
Біз, кедейлердің басы бірікпейді, олар өзіне рулас ... ... ... ... ... ... сезімі қазақ арасында әлі де
күшті деп ... Біз бұл ... ... жоқ ... ... әңгімелестік, олардың да осылай ойлайтынын білдік,
колхоздастыру науқанын дәл ... ... ... қиындықтарды жеңуге
болатынына сендік. Сөйтіп, біз бұл әрекеттеріміз арқылы ... ... ... жасап, рулық құрылымды сақтап қалуға тырыстық.
Бұл идеямызды іске асыру үшін біздің ... ... ... ... ... тағы да басқаларды пайдаландық, сондай-ақ бізден
ақыл ... ... ... ... да, дәл осындай колхоз құрыңдар деп
кеңес бердік, бұл идеяны сол колхоз ... ... және ... ... ... ... бәрінің миына сіңіруге тырыстық.
1928 жылы Іле өзенінің арғы бетінде темір жол салу үшін ... ... ... ... ... өз көзқарасымды түсіндіріп
бердім және колхоздарды мен ... ... ... ... бұл жауабының сол кездегі қазақ қоғамына тән ... ... ... қиын ... ... ... ол ... шынында да
берік еді. Сондықтан да колхозға кірген ел, негізінен ... ... ... мүше ... Бұл ... Ф.Голощекинге мүлде ұнамай, ол
рулық колхоздарға қарсы белсенді ... ... ... ... ... ... ОГПУ ... Алаш қозғалысына
қатысушыларға қарсы ұстанған жаулық ... тағы ... ... құрамында белгілі бір рудың басым болып ... ... ... ... да, ... ... әрине, М.Тьшышбаев пен
оның серіктері ... ... ... байланысты М.Тынышбаевтың
жауабы негізінде (сонымен бірге, бұл "М.Тынышбаев тобының" негізгі жауабына
да жатады) түсіндіріліп отырған жоғарыдағы деректерде шын ... ... ... ... Кеңес үкіметі кезінде атқарған бүкіл қызметтері
түгелдей тізіліп берілген. Алайда, оларға кері, теріс ... да, ... ... ... де көрініп тұр. Бұл ... ... ... адал ... етуге арнаған жандардың тоталитарлық жүйеге табан
тіреген Кеңес үкіметінен "көрген құрметі", "естіген ... ... ... ... ... ... ... жауларының"
әрқайсысы өздерінің "қылмыстарына" сай жазаға тартылды. 1932 жылы ... N2370 іс ... ... Қылмыс Кодексінің 58/7, 58/11 және 58/3
баптарының тармақтарымен айыпталған М.Тынышбаев ... өтеу ... ... ... бастап, бес жыл мерзімге концлагерьге қамауға жіберілсе,
кейіннен бұл жаза ... ... ... ... ... жер ... ... Мұндай жазаға сонымен ... ... ... ... және т.б. қайраткерлер
де кесілді/54/- -
М.Тынышбаев Воронежге зайыбы - ... ... ... және ... -Дәулетпен келді. Мұнда ол, Москва-Донбасс ... жол ... ... тобының жетекшісі және жобалау бөлімінің
инженері болып істейді. ... ... ... ... ... ... өте аз. Біздің қолымызда оның Воронеж қаласында
түскен өзінің, ... ... ғана бар. ... кай ... ... да, ... ... шаршап-
шалдыққандығы анық сезіледі. Бұл кезде 5 ... да ... ... ... ... ... ... жағдайларының өте ауыр
болғанын анасынан (Әмина Ибрагимқызы 1970 жылы ... ... ... еді. ... аштық жылдары болғандықтан, әкеме берілетін ... өзі, ... аш ... ... үйге ... анам ... ... жанынан өтуге шыдамай, қолындағысын
үлестіріп ... еді" - деп ... ... жер ... ... 1935 ... ... аяқталады. Ол
қуғын-сүргіннің мұнымен тоқтамайтынын жақсы түсінеді. Сондықтан да ... ... ... тыс ... Уфа қаласындағы Әмина Ибрагимқызының
туыстарына жібереді. Өзі Батыс Қазақстанның территориясы арқылы Ташкентке,
үлкен қызы ... ... Мұны ... 1935 ... осы ... ... ... Дина Мұхамеджанқызы былай деп түсіндірген еді: ... ... ... Қазақстанның батыс өңірінен болатын. Оның ... ... ... қаласына жақын "Бере-зино" деген жерде тұрды. Жолдасым
нағыз коммунист болып, түрлі партиялық қызметтерді ... ... ... берілетін жеңілдікпен, Иркутск қаласындағы түсті металдар және
алтын институтына оқуға қабылдандық. ... ... ... ... ... Ол ... ... арқылы хат жіберетін. Сондай
бір хатында апайым әкемнің жер аударылуы мерзімі ... ... ... ... ... ... кесірім тимесін деп қатты сақтанатын
болған) құдасының ауылына жолдан соққысы келетінін білдіргенін жазған ... ... мен, бұл ... ... ... ... ... мол, кейін өзі де қуғын-сүргінге ұшыраған (семинария бітірген
М.Бутин мүғалім болып істеген) атам еш ... ... жоқ. ... әкемді
Саратовтың түбіндегі Энгельс қаласына жақын жердегі "Алғай" деген станцияда
поездан күтіп алдым. ... ... ... ... ... ... арманым жоқ" деген сөзі мәңгі есімде қалды.
Арып-ашып жүдеген әкем, атам үйінде бір ... ... Оның ... ... ... ... де көтере алмайтыны есімде қалыпты. Ол
тамақты талмап, аз-аздан ғана ... апай ... ... бағытына баратын поезға шығарып са-лып тұрып,
мәңгіге қоштасқанын ... жоқ ... ... көп ... ... ... жолы ... орналасады. Бірақ денсаулығының нашарлауына (жүрек ауруының
асқынып, күре ... ... және ... суық ... ... көп ... ... оралады. Ол мұнда да Ішкі ... ... ... ... жоқ. ... ... М.Тынышбаевты үндемес тыңшылар күндіз-
түні терсзеден аңдитын болған. ... оны 1937 ... 21 ... ... Ішкі ... ... ... тұтқынға алады. Бұл жолы оған таңылған
басты айып 1917 жылы Қоқан қаласындағы ... ... ... Осы ... ... ... 1938 жылы 20 ... "атылды".
Бұлай көрсетуіміздің себебі, оның өліміне қатысты бірнеше фактілер ... Дина ... ... бас ... ... ... кезінде, әкесімен түрмеде бірге болған ... ... ... ... ... үшін ... жасы бірталайға келген
қарт М.Тынышбаевтың жүқпалы іш ауруынан ... көз ... ... айтады/55/. Ал Дәулет Мұхамеджанұлы, әкесі қайтыс болғаннан ... ... ... құжаттардан оның әлі бір жылдай тірі болғандығы ... ... ... еді. Қауіпсіздік мекемесінің бұралаң, құпиясы мол
қызметінің бұрынғыша ... ... ... ... ... ... әлі ... таныта қоймауы, М.Тынышбаев тағдырында осындай "ақтандақтың" орын
алуына жағдай жасап ... ... ... ғана ... ... жоқ. ... туыстарын, жерлестерін тіпті ... ... ... да ... ... Бұл ... жалаға ұшыраған тағдырларға
қысқаша болса да тоқталу, біздің қасиетті парызымыз болып табылады.
М.Тынышбаевтың алғашқы зайыбы Гүлбаһрам Шәлімбековадан үш ... ... ... ... ... ... қаласына аты
шыққан Гүлбаһрам, верныйлық дәрігер Бақия Шәлімбековтің қызы ... ... ... ... ... ... ... жақын досы,
пікірлесі болғанын жоғары да айтқанбыз. Гүлбаһрам Шәлімбекова 1921 жылы Шым-
кент ... ... ... жұғып, кенеттен қайтыс болып кетеді.
М.Тынышбаевтың тұңғышы - 1909 жылы туылған Ескендір Тынышбаев Мәскеудегі
Кинематография институтын бітірген ... ... - ... ... әкесінен бас тартуға, фамилиясын өзгертуге ақыл берушілер көп
болған. Бірақ ол кісі ... ... ... бірде-біреуіне
де көнбей, әкесінің алдындағы перзенттік борышын адал атқарды. Ол 1934 жылы
Воронеждегі әкесі-не барып қайтқаны үшін "Алашорда ... ... ... 10 ... сотталып та кетеді. Бүкіл жастық шағы Сталиннің
"толып ... ... ... ... ... Д ... Е.Тынышбаев, кейін әкесін ақтап алуға да көп ... ... ... сүйікті ісіне оралған ... ... ... ... ... ата-ғына ие болып, қазақ
киноөнеріндегі ірі тұлғалардың бірі ... ... ... ... ауыр ... зардабын көп тартты. Денсаулығынан айрылды. Ол 1995
жылы 1 сәуірде, 86 жасқа қараған шағында қайтыс болды.
М.Тынышбаевтың үлкен қызы Фатанад-бану Мұхамеджанқызы ... ... ... ... болды. Жолдасынан (Әуесқан Мүсәпіров Түрксиб темір
жолында есепші болып істеген, ... ... ... ... ... кәмпескеге ұшыраған ірі байдың келіні болған Фатанад-бану
Мұхамеджанқызы да зұлмат жылдардың қиындығын көп ... ... ... ... ... ... ... тамақ тасып, әкесінің қасіретін
қолынан келгенінше бөлісуге тырысқан Фатанад-бану апай, оның "атылғанын" да
алғаш болып ... Ол кісі 1993 ... ... ... ... қызы-
Назифаның қолында қайтыс болды. М.Тынышбаевтың екінші қызы - Динарзада
Мұхамеджанқызының да (ол кісі ... ... ... ... Оның жолдасын Кеңес үкіметі екі рет, 1937 жылы және 1942 ... ... ... ... ... ... 10 жылы ... Оның
ақылымен екі баласын алып, ертерек Қазақстаннан кеткен Дина апай, ұзақ
жылдар бойы Ресейде, Сібірде, ... бой ... ... ... тұңғыш металлург Дина Мұхамеджанқызы балаларын жеткізу үшін, кеңес
үкіметі ... ... ... ... ... ... жасы 84-ке ... апайдың арқасында, Тынышбаев әулетінің басындағы зобалаң туралы
көптеген мәліметтермен таныс ... ... 1925 ... Сәдуақас
Шәлімбековтің жесірі - Әзиза Шәлімбековаға үйленіп, одан бір қыз ... 1926 жылы ... ... Еңлік Мұхамеджанқызы шын әкесінің ... ... ... ... ... ... ... (Сәдуақас Шәлімбековтің артында үш баласы қалған болатын) зияным
тимесін деген М.Тынышбаев, көп ұзамай Әзизадан заңды ... ... ... да, оның ... да, ... де ... жауына" жақындықтан
құтқару амалы болатын. Сөйтіп, олардың барлығы қуғын-сүргіннен аман қалды.
Еңлік ... ... ... тек 1976 жылы ғана анасынан әкесі
туралы шындықты естіген еді. Күні бүгінге дейін қызмет істейтін (ағылшын
тілінің маманы) ... ... ... ... ... сыры осы
ғана.
М.Тынышбаевтың үшінші зайыбы -өзінің жақын досы, студентгік кезінен
бірге жүрген Дәуд ... ... ... ... ... М.Тынышбаевпен Воронежде бірге болды. М.Тынышбаев Әмина ... ... бір ұл ... 1931 жылы ... ... ... ... Дәулет, түрмеде жатқан М.Тынышбаевтың айтуымен, нағашысы Шейх-Алидің
атына жазылған. М.Тынышбаевтың бұл ақылы баласының ... ... аяқ ... ... білгендігі еді.
1935 жылы Уфаға келген Әмина Ибрагимқызы мен ... ... ... ... ... ... ... көрген олар, Әмина
Ибрагимқызының апайы Хажар ... ... және оның ... ... (мал ... көмегі арқасында, естерін жинап, ... келе ... ... Ибрагамқызына ересектер мектебінде оқып,
педагогикалық институт бітіруіне де мүмкіндік туады.
Дәулет Мұхамеджанүлы әкесін ... рет ... ... жылдары көрді.
Ол әкесінің Уфаға келіп, түн ортасына дейін Шахбаз ... ... ... ... ... Кейін Шахбаз Еникеевте тұтқындалып,
Хажар Ибрагимқызы басқа жерге жер аударылды.
Дәулет Мұхамеджанүлы Кеңес үкіметі ... ... ... байланысы
болған жоқ. Ол хатында өзін Қазақстанмен байланыстыратын бір-ақ нәрсе -
Ресейдің ... ұлты ... ... жері - ... және ... деп ... ... ғана екенін жазады. Дәулет ағай 1968 жылы
Уфа қаласында өткен "Қазақстан ... он ... ... ... ... бірге түскен фотосуреттері де
сақталған. Бірақ Ескендір Тынышбаев ол туралы ... сыр ... ... сұм ... туыс-бауырларды бір-бірінен, ата-ананы
балаларынан осылайша айырып, араларын алшақ ұстауға мәжбүр етті.
Мұнайшы ғалым Дәулет Мұхамеджанүлының Қазақстанмен алғашқы ... ... 1995 жылы ... ғана ... еді. ... ... ... Атырау қаласынан іс-сапарға келген бір қазақ ... ... ... ... атты ... Алматыда басылып
шыққанын кездейсоқ естіген ... ... осы ... ... бірі -
профессор Ә.С.Төкеновқа өзінің туу ... ... ... және т.б. ... ... ... жіберіп хат
жолдаған болатын. Осыдан бастап, Дәулет Мұхамеджанұлы туған ... ... ... ... ... ... ... да, жерлестері де қуғындалғанын жоғарыда
айтқанбыз. Бұл ... ... ... 70 ... Мемлекетттік
Қауіпсіздік Комитетінің "қысымын" көрген Болат Тақаров былай деп жазады:
Менің әкем Мусаев Тақар 20-жылдардың ішінде М.Тынышбаевтың ... ... ... ... ... тағы да 7-8 бала ... ... тұрып, оқыды.
Ол кезде қазақ зиялылары солай істейді екен.
1937 жылы ... ... ... әкем тұтқындалды.
Мусаев Тақар 1911 жылы туған, комсомол бастауыш мекебінің ... ... ... деп те ... ... ... ... ұйымдардың жетекшіеі болған. Тиым салынған жиындарға қатысқан.
Алашорда жетекшісі ... ... ... Болат Тақаров одан
әрі өз естелігінде, бұл жаланың бәрі негізсіздігін, әкесінің М.Тынышбаевтың
ғылыми тапсырмасын ... ... ел ... ... жинау) ғана
орындағанын жазады.
Мусаев Тақар 10 жылға ... ... қоса ... ... 17 адамды бірге соттайды. Олардың он бесі М.Тынышбаевты өмірі көрмеген
еді.
Естеліктен сол жылдардың осындай қасіретімен ... ... ... ... ақылға сиымсыз қызметін де дәлелдейтін ... ... ... кеңестік жүйенің "қауіпсіздікті" сақтаған іс-
әрекеті шектен шыққан оғаш ... осы ... ... қатысты
еңбектеріндегі тарихи фактілерді бұрмалап түсінуден де ... ... ... ... ... ... зерттеуінде ". Назар би
орыстарға берілгені үшін Ұлы Жүздің билеушісі ... ... ... ... шапқан"/426/ деп жазған болатын. Сол үшін 1937 жылғы ... ... ... оның ... ... ауылдас болғандар, жалпы жалайыр руының
(Назар бидің шыққан руы) көптеген адамдарды жазықсыздан-жазықсыз ұсталған
еді.
М.Тынышбаев екі ... 1958 жылы 28 ... және 1970 жылы 27 ... ... ... Адам өмірінің тоталитарлық жүйе
қолында ойыншық болуының нақты көрінісі -міне осы.
Алайда, ... ... жүйе ... ғана шектелмей, халқының
бостандығы, ұлтының азаттығы үшің ... ... ... ... ... игі ... ... қасиетті бағытын
бұрмалап, оларды ... өз ... ... ... ... ... ... Осының айқын көрінісі - Сәкен Сейфуллиннің ... ... ... кешу" романындағы М.Тынышбаев пен оның ... ... ... ... ... ... соң, жасырынып
жүрген кейіптерін "ит қуып сандалған бұралқы қасқырларға" теңеуі дер ... және оның ... ... ... ... ... ... кейінгі ұрпақтарын тарихи шындыққа сәйкес ... ... ... ... ... ... ... кейінде,
олар туралы ақиқат айтылған жоқ. ... ... мен ... ... ... ... тапқан "білгіш-коммунистер" мұны қаламаған
болатын. Қайраткерлер туралы 30-жылдардан бері туған ұрпақтар мүлде қаралау
тұрғысынан ғана ... ... ... Алаш ... ... ... ... сиреп бара жатқан үрім-
бұтақтарының саясатқа сенбейтіндігі, үркер, өте сақ болатындығының себебі
де осыдан екені ... ... ... ... ... және ... туралы шындық тұмшалаулы күйінде Қазақстан тәуелсіздік алғанға
дейін сақталып келді. Осылайша, И.Сталиннің ... ... ... ... ... ... кейінгі Бас хатшылары тұсында
рухани тұрғыдан қудалау құрбаны болды.
Тірі кезінде де, қайтыс болғаннан соң да ... ... жүйе ... алып ... қазақ халқының ардақты ұлы М.Тынышбаевтың қатал ... ... ... бойы ұлттық қозғалыстар тарихы "беттері" және оны ... ... ... ... ... ... немесе назардан тыс
қалдырылды. Орыстандыру бағытын ұстанған тоталитарлық жүйе, ... ... отар ... ... ... жолындағы күресін
көрсететін, сөйтіп ... ... ... ... оятатын саяси және
тарихи еңбектерді қажет ете қоймағаны белгілі. Сондықтан да тарихтың мұндай
кезеңдері халық санасынан қасақана өшірілді. Ұлттық қозғалыстар және ... ... ... ... ... ... жіберу немесе оларды
архивтің құпия қорларында жасырын ұстау әдетке айналды. Сөйтіп, коммунистік
қияли ... ... ... берілген, біртұтас совет халқын "жасап шығару"
идеологиясына қызмет ететін, біржақты тарих ғылымы қалыптасты.
Халқымыздың ... қол ... - ... ... ең биік шыңы - Алаш
тарихы ақиқаты жөне оның жалпыұлттық қасіреті жоғарыдағы пікірдің ... ... ... бола ... ... оқиғаларға толы XX ғасырдың басында тарих сахнасына
шығып, өмірдің өзі ұсынған озық, көкейтесті идеялармен ... ... ... де, ұлы ... ... тәуелсіздігі үшін күресуді
өздерінің азаматтық парызы санаған ұлтымыздың ұлтжанды ... - ... ... ... ... еді.
Біздің зерттеуіміздің арнайы объектісі - осы қозғалыстың көрнекті
жетекшілерінің бірі - ... ... ... мен ... Алаш
қозғалысы төңірегіндегі қою бұлтты мүлдем сейілтіп, тарихымыздың осынау
кұрделі кезеңі туралы ащы ... ... ... жол ... ... қайраткердің оңы мен солын танып есейе бастаған ... ... ... елі ... ... отарларына жүргізіп отырған
шовинистік саясатының күшейген кезіне тұстас келді. Жергілікті халыққа
қарсы ... ... ... басқару жүйесі, әлеуметтік теңсіздік,
оқу-ағарту саласының отаршыл билік мақсатына сәйкес шешілуі, мәселен,
миссионерлер, тілмәштар ... жер ... ... ... ... өте ... әккі қызметінің нәтижесінде "бұратана"
халықтардың ой-санасын түмшалап, ... ... қол ... және т.б.
факторлармен сипатталынатын зорлықшыл, озбыр саясаттың жемісі саналы жастың
көз алдында өтіп жатты. Бұл қазақ халқының, кезінде ... ... ... ... ... басқаны ойлай алмайтын, адам
кейпіндегі тағы тобырға айналудың алдындағы сәті болатын.
Ол студенттік ... де ... ... жағдайлардың куәсі болды. Бұл жылдар
(1900-1906 жж.) ... ... ... ... әле-уметтік-экономикалық
талаптағы наразылықтардың, халық толқула рының жандануымен ерекшеленеді.
Осы көріністердің барлығы М.Тынышбаевқа өз ... әсер ... ... ... ... жауабы табылуына, біртіндеп қоғамдық-саяси
көзқарасының қалыптаса бастауына жол ашқан еді. Өзі де ... ... ... ... және ... ... ... (қазақ)
халқының мұң-мұқтажын түсіндім, біртіндеп орыс үкіметі ... ... ара ... ... ... қырғыздардың бұрынғы, бүгінгі
тұрмыстары қандай екенін, олардың өмір сүру ... ... ... ... деп ... болатын.
Алаш қозғалысының жетекші қайраткерлеріне тән - Мұхамеджан Тынышбаевтың да
туған еліне қызмет етудегі нақты іс-әрекеті, ... орыс ... ... Ол ... ... ... ... аяусыз сынайтын
уытты мақалалар жазып, ел ішінде үкіметке қарсы үгіт-насихат жұмыстарын
жүргізумен айналысты. ... ... ... патша билігіне
оппозициядағы орыстың түрлі партияларына (конституциялық - ... ... ... ... және мұсылмандық
қозғалыстарға да қатысып, мемлекеттік Думаға мүше болып, ұлттық қозғалыстың
дамуындағы маңызды кезең - ... ... ... ... ат ... қызметінің алғашқы белесінен өтті.
Оның шын ... ... ... ... ... ... жарқырай
көрінген кезі - 1916-1917 жылдар еншісіне жатады. Ол 1916 жылғы 25 маусым
жарлығына қарсы шыққан халық көтерілісінің ... ... ... жасалған қанды қырғын, халықтың босқындыққа ұшырап, бұрынғы
жұпыны күйлерінен де айрылуы және т.б.) күні ... ... ... ... ... күші ... ... билікке қарсы
шығудың, қарусыз халыққа тек қайғы-қасірет әкелетінін алдын-ала түсініп,
елді ... ... ... ... ... зиялылармен бір пікірде
болды. Кейін осы көтерілістің зардабын жою ісі де М.Тынышбаевтың ... бұл ... ... ... ... ... ... Комитеті
құрамына мүше болған шағымен тығыз байланысты. ... ... ... ... кезде демократиялық бастауларымен (езілген халықтарға тендік,
амнистия, ар-ұждан, ... ... дін тұту ... ... ... ... ... Жиналысы арқылы жаңарған Ресейді басқару және
т.б.) халық сеніміне ие болған жаңа үкіметтегі тым шектеулі, ... ... ... ... ... қырғыз-қазақты Қытайдан ата мекендеріне
оралтуға үлкен еңбек сіңірді. Шиеленіскен ұлтаралық ... ... ... ... ... ... ... арқылы, келімсектердің қарусыз
қазақ-қырғыздарды қырып тастауын болдырмай тәртіп орнатуға тырысты. Жетісу
оқиғасына көңіл бөлмеген орталық билік алдында ... елге ... беру ... ... ... де осы М.Тынышбаев. Бөлінген аз ғана
жәрдем қаражаттың босқын елдің ... ... ... да ... ... ... ... аді. Сонымен бірге, М.Тынышбаев 1916 жылғы
көтерілістің ең басты себебі - жер ... ... ... ... ... ... ... саясаты екендігін ғылыми тұрғыдан
дәлелдеп және босқындыққа ұшыраған халық туралы ... ... өте ... ... ... Мүның өзі қайраткер-ғалымның кеңестік тарихнаманың
бүркемелеуіне қарамастан, осы көтеріліс тарихын шынайы жазған тұңғыш ... ... ... бәрі - ... ... ... ... бүгінде қайта
жазылуға тиісті егемен тарихымызда іргелі де, берік орын алуға ... ойға ... ... ... ... бір өте ... кезеңі -
Алашорда үкіметі тарихынан табылады. 1917 жыл-дың аяғына таман ... ... Алаш ... ... ... жерінде ұлттық
автономия құру туралы шешім қабылдауға алып келді. Бірақ ... ... ... бұл ... орындалуына қолайлы жағдай туғыза қойған ... орда ... ... әкелген жалпы демократиялық жеңістерді қайтарып
алуды көздеді. Сөйтіп, демократиялық федерация мен Құрылтай ... ... ел ... ... ... ... қарсы күреске
шықты. Олардың кеңестік билікпен жүргізген ... ... ... ... ... ... ... отырып, сол кезеңдегі
қазақ қоғамының даму ... жеке дара ... ... әзір ... ... құрамында М.Тынышбаев бар Алашорда үкіметі, антибольшевиктік
күштердің қолдауы арқылы, ең ... ... ... ... тырысты. 1918-1920 жылдарды қамтитын осынау шиеленіске толы
кезеңде, қазақ автономистері екі ... ... ... ... ... туған
жерді қантөгісден құтқаруға, қазақ елі дербестігін қамтамасыз етуге бар
мүмкіндікті пайдаланып бақты. Алашорданың ... ... бірі ... осы мақсатты ту етіп, бірін-бірі күшпен алмастырған, әртүрлі
орыс үкіметтерімен жүргізілген келіссөздерге ... ... Оның ... ... ... ... ... заманы мен тәртібін"
қайтаруға тырысқан ... ... ... ... ... ... туған
халқының мүддесін қорғап, мүңын жоқтап, көмек сұраған әрекетінен аса айқын
көрінді. ... күн ... ... ... ұлттық мәселе емес, таптық
мүдделер қойылған мезгіл - Алашорда көздеген арманды аяқасты етті. ... ... ... ... саны көп ... үкіметтері, автономия
күшін тек өз мақсаттарына пайдалануды көздеді. Азамат соғысының өн бойында
бой көтерген орыстық шовинизм, "бұратана" ... ... ... Алашорда үкіметінің қыр соңынан қалмады, және ақыры оған, күннен-
күнге күш алып келе ... ... ... ... ... жол ... ... тапшылдық идеяның жетегіндегі Кеңес үкіметі, негізі
сонау бірінші орыс революциясы жылдарында қаланған, нақты көрінісі Алашорда
атты үкіметтің өмірге ... ... ... қазақ автономиясын тарих
сахнасынан күштеп кетіріп тынды.
Айта кеткен жөн, Ресей империясының қол астына қарағаннан бергі Түркістан
халықтарының ... ... ... ... ... ... ... тұрған Түркістан автономиясы да осындай
қаныпезер большевиктік саясаттың құрбаны болған еді.
Идеалдары туған халқын өркениетті елдер ... қосу ... сол ... ... ... ... және оның ... кеңестік
биліктің қайшылықты қуғын-сүргін саясаты жылдарында, қазақ ... ... ... ... ... зор үлес қосты. Мұхамеджан
Тынышбаевқа жеке тоқталар ... ол өзін осы ... ... ретінде
көрсетті. Қазақ халқы тарихының қилы ... ... ... ... ... бай, ... ұлты тарихының күрделі түстарын
айқындайтын ... ... ... ... ... ... ... экспедициялар зерттеулері негізінде жазылған Қазақстанның ежелгі
дәуірлеріне қатыстылары да баршылық.
Ғылыми еңбектері арасында оның қазақ ... ... және ... ... бастауларын зерттеуге берік негіздер жасайтын туындыларының орны
ерекше. Сондай-ақ ғалымның, халқымыздың жоңғар басқыншыларына қарсы ... ... ... ... ... деп аталатын көлемді
еңбегінің үлкен маңызын айтпай кетуге болмайды. Бұл еңбектер ... ... ... ... зерттеу ісіне үлкен қызмет көрсетіп, қайта
жазылып ... ... ... ... ойымызша, Мұхамеджан Тынышбаевтың осынау еңбектеріне, тарихшылардың
жаңа ұрпағы әлі талай рет, ... ... ... ... ... ... жаңа тың ... кәдесіне жаратады. М.Тынышбаевты тарихшы-ғалым
ретінде жеке қарастырып, оның ... ... ... баға ... де ... ... ... біздің зерттеу жұмысымыз М.Тынышбаевтың негізгі қырын оның
техникалық маман ретінде еліміз тарихындағы ... ... аша алды ... Ол ... ... ... ірі ... туындыларын (Жетісу жол
құрылысын, Қызылорда, Алматы қалаларын, Түркістан-Сібір темір ... ... ... ... тарихи мерзімде, бас-аяғы 10 жылға жетпейтін уақыт
ішінде ... ... ... - ... ... ірі техникалық маман
М.Тынышбаевты тарихшылар ғана ... ... ... алда тереңірек, жан-жақты және осы мамандықтар ... ... ... ... ... ... ... орынға қойған Кеңес ... ... ... ... ... осылайша қазақтың
алғашқы аса талантты инженерінің қажырлы қызметі ... ... ... ... ... ... ... қазіргі егемен
Қазақстанның игілігіне жарап отырғанын ескерер болсақ, әділдікке жүгініп,
тарихи шындыққа орын беруіміз керек.
Кеңес үкіметі Алашорда ... ... ... ... да, кешіре де
алмады. Тоталитарлық жүйенің 20 ... ... ... ... ... "тап жауларының", "қазақ еңбекшілерінің ... ... ... ... ... - Алаш ... "буржуазиялық ұлтшылдардың" кінәсінен деп түсіндірілді. Мұндай
біржақты идеологиялық көзқарас ұлттық апатқа - ... ... ... Алаш ... ... ... туған-
туысқандарымен қоса құртып жіберуге, және қуғын-сүргінге ұшыратуға алып
келді. Сөйтіп, 80 ... ... ... Алаш ... ... ... ... ұрпақ қалыптасты
Мұхамеджан Тынышбаевқа және оның серіктеріне жабылған ... ... ... ... ... ... енді оларды қалай ардақтаймыз және
қастерлейміз десекте жол ашық. Күллі қызметі тек ... ... ... М.Тыныш-баевтың өмірі мен сан-салалы еңбегі туралы, яғни ... тағы бір ірі ... ... ... қорытындысын аяқтай
келе, қайраткерлердің осынау жанқиярлық ерлік күресі, қазақ деп аталатын
халықтың жер бетінде дербес тіршілік етуге, ғасырлар ... ... ... өмір ... толық қүқысы бар ұлт екенін, бүгінгі жас ұрпақ
санасына орнықтыра алады деп берік, нық ... ... ... ... ... қазіргі жүргізіп отырған саясатын, ... ... ... ... өнегелі бабаларымыздың, ерлік ісінің
занды жалғасы деуге де толық негіз бар.
Пайдаланылған ... ... ... ... пен ... қуғын-сүргін құрбандарын
еске алу жылы деп жариялау туралы Қазақстан Республикасының президенті
Н.Ә.Назарбаевтың Жарлығы.//Егемен Қазақстан. 1996. - ... ... ... ... мен ... тарих жылы деп жариялау туралы
Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбасвтың жарлығы. //Егемен
Қазақстан. - 1997. - ... ... ССР ... - ... ... Мемлекеттік баспасы,1957. - Т.
1. - 340 б.
4. Егемен Қазақстан 200ж 15 ... ... 2000ж №1 ... ... ... кн.№2 с 41
7. Турекулов Н. Кокандская автономия. / Сборник к 3-ей ... ... в. ... - ... - 1920. - 150 ... ... С, ... Ш. Очерки по истории Алаш-Орды. - ... 1935. - 148б. ... ... ... Н. ... ... 1992. - 192 б; ... Т. Из прошлого
казахской национальной интеллигенции. О контрреволюционной Алаш-Орде и ... ... - ... ... 1984. - 259 б. ... ... С. Тар жол тайғақ кешу. / Шығармалар жинағы. - ... 1988. -Т. 4. - 448 ... ... С.Д. ... ... /с древнейших времен/, 2-ое изд.
/под ред. проф. А.С.Такенова. - Алма-Ата: Қазақ университеті, 1993. - 304
6. ... ... ССР ... 2-ші басылым. А, 1949ж 510б. История Узбекской ССР.
- Ташкент: Фан, 1957. - 260 б.
11. Абенов Е.М., Арынов Е.М., ... И.Н. ... ... и ... - ... ... ... Казахстана, 1996. -
396 б; Ахмедов Ғ. Алаш "Алаш" болғанда Естеліктер мен тарихи деректер. -
Алматы: Жалын, ... б.;. ... М., ... Т. ... ... дейді? - Алматы: Ана тілі, 1993.-203б.; Қозыбаев М. ... ... ... университеті,1992.-272б
12. Дүзбаев Ж. Аққа қара жұқпайды ... туы.- 1989.- ... Ф. ... ... ... жол ... ... Б. Тозаң тұтпас тұлға //Дала дидары.-1991.- ... М. ... ... түскендер//Қазақ әдебиеті.- 1992.- 22-мамыр;
Сонікі. Алашты бүғаудан қашан босатамыз?//Арай.- 1990.- N8-9, -Б. ... А., ... Б. ... ... ... ағып ... Ана ... Тәкенов Ә.С. Тынышбаевтың екінші ұлы
табылды/ Белгілі қазақ қайраткері, ... әрі ... ... ... ... ... ... 1996.- 28-ақпан; Қойгелдиев М.,
Құлмақанова Л. Мұхамеджан ... және ... ... 1996.-
N5. -б.85-90.
13. Тынышбаев М. Ұлы мәртебелі мырзаға//Қазақ әдебиеті.- 1990.-26-қазан;
Сонікі. Қазақ руларының шежіресі//Ана тілі.- 1990.-26-шілде; Сонікі. 17-18-
ғасырлардағы қазақтар// Қазақстан ... ... ... М. Қазақ
даласындағы көшпелі халықтың мұқтаждарына орай//Дала дидары.- 1992.- 3-9-
шілде;
14. М.Тынышбаевты еске алу кеші ... ... еске алу. ... ... 1997.-28 ... ... алу. //Жас Алаш.- 1997.- 22 мамыр; Қойгелдиев М. ... ... ... 1998.- ... Тынышбаев М. История казахского народа.- Алма-Ата: ... 1993.- 224 ... ... А.С., ... Б. ... и ... (о М.Тыныпшаеве)
//История казахского народа.- Б.3-14.
17.Қойгелдиев М. Алаш ... ... ... 1995.- ... К. Алаш һәм ... ... ... 1995.- 256 б.
19.Бөкейханов Ә. Шығармалар. Құрастырып, кіріспесін және ... ... ... ... ... ... 1994.- 384 б.
Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұ-лов. Қоғамдық-саяси және ... ... ... Алматы: Қазақстан, 1994.-448 б Әлихан ... ... ... ... 1995.- 478 б. ... ... М., ... Б., Мектепов А. Халел Досмұхамедұлы жөне оның өмірі
мен шығармашылығы.- Алматы: Санат, 1996.- 176 б. ... ... ... Ақбаев. - Алматы: Жеті жарғы, 1996. - 224 б..
20.Жұртбаев Т. ... - ... ... 1997.- 368 ... ... А. Тынышпаев Мухамеджан // Политические деятели России.
Биографический словарь-М.:Большая Российская ... ... ... М. Түркістанның қилы тарихы А:,Жалын,1992.-184б.
23.Шоқай М., Моқай М. Естеліктер. Атажұрт,1997.-217б.
24.Заки Валиди Тоган. Воспоминания. Кн.1.1997.400б.
25.Құл-Мұхаммед. Алаш ардагері. Жақып Ақбаев. Б-119
26.Дахшлейгер Г.Ф. ... ... ... А:, ... И.М. Историография Казахстана: уроки истории. –А:, Ғылым,
1990 -270б.
28.Қазақстан тарихы. Көне ... ... ... ... ... Г.Ф. Турксиб-первенец социалистической индустриализации.
А:, АН КазССР, 1953.-131б. Ахмеджанова З.К Железнодорожное ... ... Азии и ... ... ... ... - ... Фан,1984.-127б.
30.Тақаров Б. Мектептегі А. - М.Тынышбаев. Отарбадай ағып өткен
ғұмыр.// Ана тілі-1992.-9 сәуір.
31.Сонда
32. Бутина- ... Д. Әкем ... ... ... ... М. История казахского народа б.-34-35.
34.Шонанұлы Т. Жер тағдыры- ел тағдыры А:, Санат, 1995- 224б.
35.ӨРОМА И-І-қ. 10-т.99-іс,3-п.
36. Сонда
37.Әлмұханова Халел Досмұхамедов ... ... ... ... ... ... М. История казахского народа б.-29.
39.Дахшлейгер Г.Ф. Турксиб-первенец социалистической индустриализации
–б.-7
40.Сонда б.-8
41. Тақаров Б. Қазақтан шыққан тұңғыш инженер-теміржолшы
// Түрксиб ... -15 ... ... Тақаров Б., Мектептегі А. М.Тынышбаев. Отарбадай ағып өткен
ғұмыр.// Ана тілі-1992.-9 сәуір
44. Осадчий Ф. ... ... ... ... ... ... - инженер М.Тынышбаев өмірінен// Түрксиб тынысы. 1994.-3 маусым
45. Қазақстан тарихы. (Очерк). -Алматы: Дәуір, ... ... ... А.И. ... Советского Туркестана /историография и
источники гражданской войны в Туркестане/. - Ташкент; Узбекистан, 1968. ... ... ... М. Алашорда //Егемен Қазақстан.- 1992.-18-қаңтар.
48.Нұрпейісов К. Алаш және Алашорда ... ... ... ... - 1994.- №1.- ... Т. ... және ... -Алматы: КазГУ, 1990.-41 б
50. Заки Валиди Тоган. Воспоминания. Б.22.
51.Сафаров Г.И. Колониальная ... ... ... -Алматы:
Жалын, 1996. - 200 б.
52. Қазақтар және Азаттық қозғалысы //Жұлдыз.- 1992.
53. Годы ... Каз Пед ВУЗ в ... ... 1928. ... ... М. Алаш ... Б. ... шыққан тұңғыш инженер-теміржолшы// ... - ... ... К. Алаш һәм ... Б.-26.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркістан қаласының әлеуметтік-саяси тарихының мәселелері20 бет
«ЦЕСНАБАНК» АҚ12 бет
Бизнес жоспар «Beauty plaza» сән салоны14 бет
Эпостағы қазақтану мәселелері (Қобыланды батыр эпосындағы)83 бет
1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі18 бет
Автомобильден шыққан газбен ауаның ластануы15 бет
Жібек – жануар тегінен шыққан тоқыма талшығы20 бет
Кенесары - төре тұқымынан шыққан әйгілі қолбасшы8 бет
Компаниядағы қоғаммен байланыс маманының қызметін ұйымдастыру27 бет
Мамангерлердің теоретикалық және практикалық дайындықтардың қазіргі заманға сай қалыптастыру, таңдаған маманына тұрақты қызығушылық қалыптастыру24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь