Махмұт Қашқаридың өмірі, қоғамдық қызметі мен шығармашылығы

ЖОСПАР

Кіріспе

І. ТАРАУ
1. Махмұт Қашқаридың өмірі, қоғамдық қызметі мен шығармашылығы
2. Түрік сөздігінің сипаты, танымдық мәні

ІІ. ТАРАУ
Диуани лұғат.ит түрктегі әдебиет үлгілері.
1. Диуани лұғат .ит түрктегі өлең.жырлар.
2. Орта ғасыр түркі шешендігі (мақал .мәтелдер мен нақыл сөздер)
3. Жинақтағы аңыз.әңгімелер

ІІІ. ТАРАУ
Сөздіктегі ауыз әдебиеті үлгілерінің көне дәуірдегі әдебиетпен сабақтастығы

ҚОРЫТЫНДЫ
КІРІСПЕ.

Орта ғасырдың әдебиет ескерткіштерін зерттеп, бірнеше кітап жазған ғалым Х.Сүйіншәлиев «Диуани луғат-ит түрк» еңбегін көне түркі поэзиясының тұңғыш жинағы деп таныды. Бұл еңбектің авторы Махмұд Ибн әл-Хусайн ибн Мухаммед әл- Қашқари Орта Азияның түркі тайпаларынан шыққан, орта ғасыр ғалымы.
Бұл еңбек ХІ ғасыр ескерткіші саналғанымен, одан ерте кезеңдегі түркілер өмірінен көркемдік таным жүйесінен жан-жақты мағлұмат беретін құнды жәдігерліктің әдебиет тарихындағы орны мен халқымыздың рухани, мәдени өмірінің даму жолындағы үлесі айқындайды.
Сөздіктегі көркем туындыларды зерттеу үстінде біз бұл шығармаларды өзінше бөлек дара нәрселер емес, өзіне дейінгі және кейінгі шығармалар мен сюжеттерге, өлең өрнктеріне іштей байланысы бар екенін анықтай бастадық. Ең алдымен, сөздіктегі өсиет, бата, мақал-мәтел шешендік үлгілері қазіргі кездің өзінде көп өзгеріссіз қолданылып келе жатқаны мәлім. Ал өлең жырлар түркі елінің ең көне ортақ мұрасы. Орхон-Енесей-Талас жазуындағы «Күлтегін» ескерткіштеріменде жалғасып, өзіндік тілі, өлең құрылысы жағынан «Құтадғу білік», «Хихмет» сияқты түтас туындыларға ұштасып, қазақ ауыз әдебиеті үлгілеріне ұқсасып келетіні ойландырар жайлар. Ондағы көптеген ғашықтық лирика ларда қызықтырар дерек.

ЗЕРТТЕУ ТАҚЫРЫБЫНЫҢ ӨЗЕКТІЛІГІ. Сөз өнерін сан маңындағы жылдар бойы жалғасқан рухани-адамгершілік дәстүр тұрғынынан зерттеу келелі мәселелердің бірінен саналады. Көне тарихтың куәсындай болып, бізге қадым замандардан жеткен ежелгі түркі әдеби жәдігершіліктерін жан-жақты зерттеп, олардың ішінен інту-маржандай ең асылдарын сұрыптап ала білу, әр сан ғасырлар бойы халық даналығы тудырған асыл қазынаның бүкіл қоғамдық ой-сананы қайта құрып жатқан егеменді еліміздің игіліне айналдыру- қазақ әдебиеттану ғылымының алдында тұрған маңызды міндеттерін бірі деп білеміз.
«Диуани лұғат-ит түрк» еңбегі осыған дейін тілдік тұрғыдан кеңінен қарастырылып, тарихи ескерткіштердің қыр-сырын тереңнен тануда септігін тигізгенімен, оның әдеби жинақ ретіндегі көркемділік жүйесі жеке зерттеу еңбегінің нысаны етілмеді. Сөздіктегі әдебиет үлгілері жөнінде қазақ ғалымдары әр кезеңде пікір білдіріп, өлеңдер мен мақал-мәтелдерге талдау жасағанымен, оның әдеби негізі әдебиеттану ғылымында кеңінен зерттелмеді.
Жүйелі түрде зерттеуді қажет ететін сөздік өдеңдері мен мақал-мәтелдерінің әлі де көмескі тұстары көп тарихымыздың белестерін айқындай түсуге көмегі тиері сөзсіз.
«Тілтану» энциклопедиясы атанған сөздіктен, шынында да, тек тілдік-тұрғыдан ғана емес, ежелгі ата-бабалар өмірі мен тыныс тіршілігінен хабар беретін энциклопедиялық сан- сапалы мағлұмат алуға болады.
М.Қашқари дәуірін, оның ата-тегі сол кездегі мәдени, ғылыми, саяси- әлеуметтік жағдайлар ман қоғамдық қарым қатынастарды зерделеумен қатар, автордың өзі кейінгі ұрпаққа мұра ретінде қалдырған «сөздік» материалдары бойынша зерттеуге болады.
«Диуани лұғат-ит түрік» авторы табыла бермейтін лексикограф. Ол түркі сөздердің жинағын түзді, алфавит тәртібіне келтіріп, әр сөздің сырын ашып, мағынасын талдады, тиісті мысалдар ең алдымен халықтың ауызекі сөйлеу тілі бойынша келтірілді, одан соң көркем, әдеби жазба тіл материалдары арқылы өрнектеледі.

ТАҚЫРЫПТЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ДЕҢГЕЙІ Ежелгі дәуір әдебиеті жәдігершіліктерді жүйілі түрде зерттеген Ә.Қоңыратбаев, Х.Сүйіншәлиев, М.Жолдасбеков, Р.Бердібай, А.Егеубай, Н.Келімбетов, А.Қыраубайқызы тағы басқа сол сияқты қазақ ғылымдарының айтары мол. Олардың құнды еңбектерінен құнды пікірлер табуға болады. Дәстүр жалғастығын басты нысан ретінде ұстанған Н.Келімбетовтің «Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр жалғастығы» А.Егеубайдың «Құлабыз» атты зерттеу жұмысын негізгі бағдар етіп ұстанғанымызды атап айтамыз.

ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ

Зерттеу жұмысының басты мақсаты «Түрік» сөздігі еңбегінің әдеби құндылығын айқындау.
М.Қашқари сөздігі зерттелгенмен де, ондағы әдеби үлгілердің мазмұндық тұрғыдан топтастырылуы сөз етілмей келген. Сондықтан еңбегіміздің міндеттерінің бірі ретінде әдеби үлгілерді тақырыптық-мағыналық жақтан жіктелуіне баса назар аудару болды.

ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ НЫСАНЫ Дипломдық жұмыс жазу барысында А.Егеубай ауданған М.Қашқари «Түрік сөздігі» 3-томдық Қ.Бекетаев, Ә.Ибатов, Ә.Құрымжанұлы, Ф.Оңғарсынова т.б қаламгерлер мен зерттеушілер тәржімалаған басылымдық нұқсалар қолданылды.

ЗЕРТТЕУДІҢ ӘДІСІ Зерттеліп отырған объектіден алынған мысалдар мен фактілер сипаттама әдісі бойынша беріледі. Түркі қағанаты дәуіріндегі әдеби үлгілермен салыстырып қарағанда, салыстырмалы-тарихи әдіс қолданылды.

ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫНЫҢ ҚОРҒАУҒА ҰСЫНЫЛАТЫН НЕГІЗГІ ТҰЖЫРЫМДАР

-Махмұт Қашқаридың «Түрік сөздігіндегі» әдеби үлгілердің әдебиеттегі алатын орны ерекше.
- Сөздіктегі өлеңдер мен мақал-мәтелдер, аңыз- әңгімелер жұртын имандылыққа, ізгілікке, ерлік істерге үндеп келген мәңгілік рухани мұралар.
- Махмұт Қашқари- әдебиет үлгілерін жинаушы, фольклортанушы ғалым
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Айдаров Ғ, Құрышжанов Ә., Тананов М., Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. Аллматы «Мектеп» 1971ж

2. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы А, 1973 Бердібай Р Түркі әдебиет әлеміндегі ортақ сарындар . жұлдыз 1993 ж №8

3. Дербісәлиев Ә. Шыңырау бұлақтар. Алматы Жазушы 1982ж

4. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жқ\ұлдыздары. Алматы «Рауан» 1995ж

5. Дербесәлиев Ә. Махмұт баба мұрасы. Парасат 1996 ж

6. Егеубай А.К «Түрк сөздігі» Алматы 1997-1998ж «Диуани лұғат-ит түрк»

7. Егеубай А.К «Әдеби мұраның рухани тәлімі (Құран және ежелгі түркі әдеби мұраларындағы құран қағидалары) «Жұлдыз» 1997 ж №7

8. Егеубай А «Түркі этнологиясы сипаттарының ежелгі әдеби ескерткіштеріндегі көріністер» Абай 2000 ж №4

9. Егеубай А Махмұт Қашқари «Диуани лұғат-ит түрк «Жұлдыз» 1997 ж №1

10. Егеубай А «Құлабыз» Алматы 2003 ж

11.Бердібай З Түркі әдебиеті әлеміндегі ортақ салындар «Жұлдыз» 1993ж


11. Қайдаров,Ә, Оразов М Түркологияға кіріспе. Алматы «Мектеп» 1985ж

12. Қоңыратбаев Ә, Қоңыратбаев Т Көне мәдениет жазбалары. Алматы «Қазақ университеті» 1991ж

13. Қоңыратбаев Ә Қазақ эпосы және түркология. Алматы «Ғылым» 1987ж

14. Құрышжанов Ә, Ибатов Ә Ескі түркі жазба ескерткіштері жайында . Кітапта: Қазақ әдеби тілінің қалыптасуы тарихы мен даму жолдары. Алматы 1981ж

15. Қырайбайқызы А. «Ежелгі әдебиеттер» Алматы 1998 2001ж

16. Келімбеитов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. Алматы «Мектеп» 1986ж

17. Келімбетов Н Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы «Ана тілі» 1991ж

18. Келімбетов Н Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр жалғастығы Афтореферат дисс ,2002ж

19. Кенжебаев Б «Диуани лұғат-ит түрк» кітапта: әдебиет белестері. Алматы «Жазушы» 1986ж

20. Кенжебаев Б «Диуани лұғат-ит түркі» кітапта Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы «Ғылым» 1979ж

21. Махмұт Қашқари Түбі бір түркі тілі. Аударған Ибатов . Алматы «Ана тілі» 1993ж

22. Махмұт Қашқари. Қыс пен жаздың айтысы. Айдарған Ф.Оңғарсынова. «Жалын» Алматы 1985ж

23. Мырзахметов М «Афресиябтан Абайға дейінгі жалғасқан өлең желісі» «абай» журналы 2001ж №3

24. Оңғарсынов Ф Диуани лұғат-ит түрк «Қазақ әдебиеті» 1983ж

25. Өміралиев Қ VIII-XII ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері. Алматы 1981ж

26. Сүйшннәлиев Х VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті. «Мектеп» 1989ж

27. Сүйіншәлиев «Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері» Алматы «Қазақстан» 1967

28. Сүйіншәлиев «Қазақ әдебиетінің тарихы» «Санат» 1997

29. Сүйіншәлиев «Диуани лұғат-ит түрк» «Қазақ әдебиеті» газеті 1983ж

30. Султанхан Әлия Орта ғасырдағы түркі әдебиеті мен қазіргі қазақ поэзиясындағы рухани-адамгершілік дәстүр жалғастығы. Автореферат дисс. На соискание степени кандидата филологических наук, 2005

31. Томанов М Махмұт Қашқари Кітапта: Сөнбес жұлдыздар. Алматы «Қазақстан» 1889
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
І. ТАРАУ
1. Махмұт Қашқаридың өмірі, қоғамдық қызметі мен шығармашылығы
2. Түрік сөздігінің ... ... ... ... ... ... әдебиет үлгілері.
1. Диуани лұғат –ит түрктегі өлең-жырлар.
2. Орта ... ... ... ... -мәтелдер мен нақыл сөздер)
3. Жинақтағы аңыз-әңгімелер
ІІІ. ТАРАУ
Сөздіктегі ауыз әдебиеті үлгілерінің көне дәуірдегі әдебиетпен сабақтастығы
ҚОРЫТЫНДЫ
КІРІСПЕ.
Орта ғасырдың әдебиет ескерткіштерін ... ... ... ... ... «Диуани луғат-ит түрк» еңбегін көне түркі поэзиясының
тұңғыш жинағы деп таныды. Бұл ... ... ... Ибн ... ... әл- Қашқари Орта Азияның түркі тайпаларынан шыққан, орта ғасыр
ғалымы.
Бұл еңбек ХІ ғасыр ... ... одан ерте ... ... ... ... жүйесінен жан-жақты мағлұмат беретін
құнды жәдігерліктің әдебиет тарихындағы орны мен ... ... ... даму ... ... ... көркем туындыларды зерттеу үстінде біз бұл шығармаларды
өзінше бөлек дара нәрселер ... ... ... және ... ... мен
сюжеттерге, өлең өрнктеріне іштей байланысы бар екенін анықтай бастадық.
Ең ... ... ... ... ... шешендік үлгілері қазіргі
кездің өзінде көп өзгеріссіз қолданылып келе жатқаны мәлім. Ал өлең ... ... ең көне ... ... ... ... ескерткіштеріменде жалғасып, өзіндік тілі, өлең құрылысы
жағынан «Құтадғу ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті үлгілеріне ұқсасып ... ... ... ... ... лирика ларда қызықтырар дерек.
ЗЕРТТЕУ ТАҚЫРЫБЫНЫҢ ӨЗЕКТІЛІГІ. Сөз ... сан ... ... ... ... ... тұрғынынан зерттеу келелі
мәселелердің бірінен саналады. Көне ... ... ... ... қадым
замандардан жеткен ежелгі түркі әдеби жәдігершіліктерін жан-жақты зерттеп,
олардың ішінен інту-маржандай ең асылдарын сұрыптап ала ... әр ... бойы ... ... ... асыл қазынаның бүкіл қоғамдық ой-
сананы қайта құрып ... ... ... ... айналдыру- қазақ
әдебиеттану ғылымының алдында тұрған маңызды міндеттерін бірі деп ... ... ... ... ... ... тілдік тұрғыдан кеңінен
қарастырылып, тарихи ескерткіштердің қыр-сырын тереңнен тануда ... оның ... ... ... ... жүйесі жеке зерттеу
еңбегінің нысаны етілмеді. Сөздіктегі әдебиет үлгілері жөнінде ... әр ... ... білдіріп, өлеңдер мен мақал-мәтелдерге ... оның ... ... ... ғылымында кеңінен зерттелмеді.
Жүйелі түрде зерттеуді қажет ететін сөздік өдеңдері мен ... әлі де ... ... көп ... ... ... ... тиері сөзсіз.
«Тілтану» энциклопедиясы атанған сөздіктен, шынында да, тек
тілдік-тұрғыдан ғана емес, ежелгі ата-бабалар ... мен ... ... беретін энциклопедиялық сан- сапалы мағлұмат алуға болады.
М.Қашқари дәуірін, оның ... сол ... ... ... ... ... ман қоғамдық қарым қатынастарды зерделеумен қатар,
автордың өзі кейінгі ұрпаққа мұра ретінде қалдырған «сөздік» ... ... ... ... ... авторы табыла бермейтін лексикограф. Ол
түркі сөздердің жинағын түзді, алфавит тәртібіне келтіріп, әр ... ... ... ... ... ... ең ... халықтың ауызекі сөйлеу
тілі бойынша келтірілді, одан соң көркем, әдеби жазба тіл материалдары
арқылы ... ... ... Ежелгі дәуір әдебиеті жәдігершіліктерді
жүйілі түрде зерттеген ... ... ... ... ... А.Қыраубайқызы тағы басқа сол сияқты
қазақ ғылымдарының айтары мол. Олардың құнды еңбектерінен құнды ... ... ... ... ... ... ... ұстанған
Н.Келімбетовтің «Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... атты зерттеу жұмысын негізгі
бағдар етіп ұстанғанымызды атап айтамыз.
ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ МАҚСАТЫ МЕН ... ... ... ... ... ... ... әдеби құндылығын
айқындау.
М.Қашқари сөздігі зерттелгенмен де, ондағы әдеби үлгілердің ... ... сөз ... ... ... ... бірі ретінде әдеби үлгілерді ... ... баса ... аудару болды.
ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ НЫСАНЫ Дипломдық жұмыс жазу барысында А.Егеубай
ауданған М.Қашқари «Түрік сөздігі» 3-томдық Қ.Бекетаев, Ә.Ибатов,
Ә.Құрымжанұлы, ... т.б ... мен ... ... ... қолданылды.
ЗЕРТТЕУДІҢ ӘДІСІ Зерттеліп отырған ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Түркі қағанаты дәуіріндегі әдеби
үлгілермен салыстырып қарағанда, салыстырмалы-тарихи әдіс қолданылды.
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫНЫҢ ҚОРҒАУҒА ҰСЫНЫЛАТЫН НЕГІЗГІ ТҰЖЫРЫМДАР
-Махмұт ... ... ... ... ... ... орны ерекше.
- Сөздіктегі өлеңдер мен мақал-мәтелдер, аңыз- ... ... ... ... ... ... келген мәңгілік рухани мұралар.
- Махмұт Қашқари- әдебиет үлгілерін жинаушы, фольклортанушы ғалым.
І ТАРАУ
МАХМҰТ ҚАШҚАРИДЫҢ ҚОҒАМДЫҚ ҚЫЗМЕТІ, ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.
Түркі халықтарының ХІ ... өмір ... аса ... ... Махмұт әл-Қашқари еді.
Махмұт Қашқари түрік жұрты, түрік ұлысы жөнінде ... деп ... «Мен ... ... ... түріктер жұлдызына жаратқандығынан
және ғарышты солардың заманы үстінде айналдырып қойғанын ... ... ... деп ... әрі ... ... еге қылды. Заманымыздың
хақандарын түріктерден шығарып, дәуір, халықтың ... ... ... ... ... ... ... бас қылды; хақ істерде соларды
қолдады, олармен бірге күрескендерді әзіз қылды,әрі ... ... ... ... ... ... зұлымдардан қорғады.
Сондықтан да Тәңірдің өзі оларға ат берген, жер жүзінің ең биік,
ыңғайлы, ең ... таза ... ... орналастырған да, оларды «Өз
қосыныш» деп санаған. Оның үстіне, ... ... ... ... ... ... ... қарияларды құрметтеу, сөзінде
тұру, мәрттік кішіктік, тағы сондай сансыз көп қасиетке ие» Өз заманында
айтылған сөздердегі ... ... ... ... ... ... тұр.
Түрік жұртының тілі жөнінде Махмұт Қашқари .....Ең ашық-айқын әрі тура да
түзу тіл- тек сол бір ғана ... ... ... ... және ... барыс-келіс жасамайтын кісілердің тілдері.
Түрік елі мен түрік тілі туралы осындай ой айтқан Махмұт ... ... мен сол ... ... ... ең ... ең әдемі
әңгімелерінен, ең білгерлерінен, ежелгі асыл тайпаларынан, уа ... ... ... ... ... шаһарлары мен сахарасын
бастан-аяқ ... ... ... түркмен, оғыз, шығыл, йоғма, қырғыздардың
сөздерін және қасиет, құпияларын анықтап шықтым, оларды пайдаландым. Мен
бұл ... осы ... әр бір ... ... ... ... ... Бұл шығарманы мәңгі ескерткіш болсын деп, құдайға сыйынып,
кітапты жаздым. Кітап «Диуани лұғат-ит түрк» деп ... ... ... өз
еңбегінің қанша күшке түскендігін, мақсатын осылайша баяндайды. ... ... ... ... ... ... мәліметтер өте
жаратымсыз. Оның өмірі жайындағы мәліметтер өз кітабында ... азын ... әрі аса ... Махмұттың толық аты-жөні Махмұт ибн әл-Хусайн
ибн Мухаммед ибн ... ... ... ... қаласында
(Қырғызстанның қазіргі Тоқмақ қаласы) туған. ... ... ... Қашқар
қаласында алады да, кейін Орта Азия мен Иранның біраз қалаларын аралауға
сапар ... ... ... ... ... ... толықтырып
жетілдіру.
Махмұт Қашқари арабша жоғары білім алған, өз ... аса ... ... Араб филологиясын жетік білген және өз білімін туған
халқының тілі мен ... ... мен ... жайында зерттеу
жүргізуге жұмсаған.
Оның өмірі жайлы ғалым ... ... ... по ... ... ХІ-ХІ вв» деген еңбегінде: « оның Қашқари деген лақап ата
Қашқарда дәріс алып, сонда тұрғандығын ғана ... ... ... ... ол ... ... ... белгілі отбасынан, оғыз ортасынан
шыққан. Ол жайында өзі: «Біздің бек ... ... ... ... «хамир» деп
айтады. Себебі оғыздардың «әмір» деген сөзді айтуға тілі келмейді» - ... ... дәл қай жылы ... ... жыл өмір ... ... ... дерек-оның өзі айтқаны ғана. Кітабының
арасында ол «бұл кітап мені өлімге бір табан ... деп ... ... ... ... ... бұл тарихи еңбегін жазуға ұзақ жылдар бойы еңбек
еткенін ... ... ... оның біраз жасқа келгендігін де
көрсетеді. Олай ... ... ... ... сол ХІ ... басы ... ... кітап 1072-1074 жылдары жазылған. Бұл кітап Махмұттың соңғы
кітабы болса керек. Өзінің айтуыша ол бұл ... ... да ... ... жүйесі жайында «Джауахир ан-нахуи фи-л-лафул түрк»
- «Түрк тілінің синтаксистік жүйесінің негізі» деген ғылыми трактат жазған.
Алайда оның бұл ... ... ... Ыстықкөл бойындағы Барсхан қаласының әскербасы
болған, көп ұзамай Қашқар қаласына ... ... ... ... ... ... болса да, ол Махмұт «Кедейдің кертіп жейтін малы-білім»-
деген сөзін еске ... ... ... аз ... ... ... ... етіп,
көп ұзамай ол ел араап, туысқан түркті халықтарының ішіне еніп кетеді.
Түрік жұртының бай тарихы, географиялық жағдайы, әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... тарихы деректік
сипатпен танылған. Яғни, тіл туралы еңбек болумен бірге түрік әлемінің бай
рухани қазынасын, кенеулі ... ... бәз ... алға тартады.
Түрік жерінің аумағы, онда мекендеген ұлт-ұлыстардың сипаты тарихы,
соған қатысты тарихи деректер мен аңыз ... ... ... жеріне келуі мен қоныстануы, олардың шежерелері көзі ... ... ... ... ... қатысты деректердің құндылығында шек жоқ.
Ал Махмұт Қашқаридың дөңгелек картасы әлемнің ең ежелгі түрік ... ... Осы ... ... ... ... ... Қашқардан
бастап түрік дүниесінің ежелгі шаһарлары, елді-мекендері, жер бедері
түгелдей ... ... ... ... Әрі сол Х-ХІ ... ... осы ... назарға ұсынып, сипаттаумен қатар Рум жерінен
сонау ұлы ... ... ... ... ... ... сипаттама
беріп шығады. Әрі жер көлемін көрсетеді. Қай ... қай ... ... ... Әрі әр ... тілдік ерекшілігіне тоқталады,
тілді таза сақтаудың әлеуметтік, географиялық алғышарттарын сөз етеді.
Осынау ең көне ... ... ... ... ... ... ... сипаттама, талдаулар ғалымының өлмес мұрасының басты бір
қасиеті.
Фольклор ескерткіштерінің ... ... ... ... аса қызықты
құбылыс.
Ауыз әдебиеті шығармаларының түбірлестігі мен ... кез ... ... ... ... заңдылығын ашу үшін күрделі де
салдарлы принциптер ... ... ... ... мен сипаттарды ескере
келіп, ... ... ... жақындылықтың үш түрін екшеп
көрсетеді. Олар—тарихи –генетикалық ... және ... мен ... ... ... ... тіл, дәстүр ұқсастығына
байланысты көрінетін тарихи-генетикалық ұқсастық ауыз ... жиі ... ... ... ... ... ноғай,
башқұрт, өзбек, қырымтатар, алтай т.б халықтардың фольклорынан мол мысал
келтіруге болады. Көптеген көне ... мен ... осы ... ... ... ерте ... бері қарай айтып келе жатқан ауызеке сөздері мен
аңыздарының ұмыт болмай, ... ... ... ... ... ... СИПАТЫ, ТАНЫМДЫҚ МӘНІ.
М.Қашқари өз еңбегін ... араб ... ... ... лингвистикалық терминдерін қолдаған.
Автордың «Диуануды» жазудағы ең басты ...... ... ... ... ... ... билеушілердің Селжүктердің
оғыздардың, жалпылай ... ... ... ... қажеттілігінен
туған деп санайды. Бұл еңбекте сонымен қатар тек тілге ғана байланысты
емес, ... ... ... ... ауыз ... ... ... маржандары, түркі халықтарының орналасқан аймақтары олардың әдет
ғұрпы, салт-саналарына ... ... беру ... ... ... жазған данасы жоғалып кеткен, кейінрек жасалған оның
бір ғана көшірмесі 1915 жылы ... көше ... ескі ... ... ... саудагердің арабасынан табылған. Түркияның «Стамбул» кітапханасында
сақтаулы тур. «Диуани лұғат-ит ... ( 3 ... ... ... ... бөлімге бөлінеді: Кіріспе және Түсіндірме сөздік. Бірінше бөлім тарихи-
филологиялық мәселелерге арналған, ... ... ... мен ... ... ... де, ... лексикалық және грамматикалық аспектілерін
зерттейді. М.Қашқари өз еңбегін ... ... ... жазған,
сөздік іспеттес етіп құрастырған. Ол былай деп жазған: «Бұл ... ... буын ... ... өзара орналасу тәртібіне қарай түздім,
ақыл айтатын айшықты сөздермен өрнектедім, ұйқасын тапқан жолдармен, мақал-
мәтелдермен, өлеңдермен және ... қара ... ... бұл ... ... ... жіктеген. Алғашқы кітапты Тәңірінің
жөнімен әліптен бастадым дейді. Әліптен ... ... ... ... ... ... «Сәлім кітабы» үшінші «Музоаф кітабы» яғни бір ... ... ... ... ... ... ... «Үш әріпті
кіпат», Алтыншы «төрт ... ... ... ... ... әріптер
кітабы», «ғунналылар» деп ... ... «екі ... ... ... ... Бұл ... әуелі есімдерді саны етістіктерді
түзіп отырады.
ХІ ғасырдағы түркі тайпаларының тарихы мен этнографиясы, территориясы
мен ... ... тілі мен ... ... ... ... дана еңбегі осы күнгі түркі тілдас халықтарының әр ... ... ... ... тану үшін ... ... ... назарын
өзіне қатты аударып отыр.
Сөздіктің зерттелу ... ... ... ... өте ... ол туралы жазылған еңбектердің библиографиялық көрсеткіші өте
көп.
Соңғы жылдары қазақ ... көне ... ... орта ... ... ескерткіштері шұғыл зерттеле бастады.
«Диуани лұғат-ит түркті» зерттер насихаттаған ... ... ... ... В.В.Бартольд, АН. Кононов, Н.А.Баскаков, А.Н.Самойлович,
К.Броккельман, Б.Аталай, С.Е.Малов, И.В.Стеблева сияқты ... ... ... ... ... Ә.Құрышжанов, Ә.Ибатов,
Н.Келімбетов сияқты қазақ ғалымдары.
Неміс ғылымы К.Броккельман 1919 ... ... ... мақалалалын
жазып, жүйелі жариялайды. Ал, 1928 жылы жинақтың әліпбесінің ... ... ... ... ... ұлы ... мен еңбегінің жемісін танып, болашақ ұрпақ
игілігіне айналдыруда ... ... ... да ... ... ... шығарманың кейбір тұстарын қазақ тілінде сөйлетуге ақын
Ф.Оңғарсыноватың да еңбегі атап ... ... ... бастап ғасырлық ескерткіштерді кәзіргі ... ... ... ... ... ... ... бірі-Асқар
Егеубай.
Асқар Егеубайдың «Құлабыз» атты еңбегінің мәні «Құлабыз» ... ... ... ... ... ... кездегі ұлы әдеби мұраларда
кездеседі. Мағынасы кәдімгі құбыланамаға, компосқа саяды. Жол ... ... де ... Яғни ... ІХ-Х ... ... жәдігер.
Қайдан шақтық, қайда барамыз?
Біздің ата-бабаларымыздың қандай ... ... ... ... ... ... ... баға жетпес асыл құлабыздың бірі «Түрк
сөздігі»
Жинақта ... ... ... 6800 ... ... ... «ең таза тіл-тек қана бір тілді біліп, ... ... ... ... ... жасамайтын адамдардың тілі»- деп
бағалай ... ... ... ... жоқтығын жоғары бағалаған.
«Диуани» сөзі «кітап» деген ... ... ... да ... ... түркі тілдерінің салыстырмалы сөздегі-филологиялық
зерттеу.Онда түркі елдердің тілдері тұңғыш рет ғылыми ... ... ... ... мен ... ... Бұл кітап үлкен көлемді
үш том.І томы 436 бет. ІІ томы 294 бет, ІІІ томы 333 ... ... ... ... ... – біздің жыл санауымыздан ... ... ... ... мен ... дәуірінде және түркі қағанаты тұсында өмірге
келген тұрмыс- салт жырларының ... ... ... ... өз ... ... ретінде енгізген. Жинақта 238 өлең
–жыр, 270 ... ... ... ... сөздер, афоризмдер,
әңгімелер келтірілген. Әр түрлі ... ... ... ... дәл ... айқын көрсеткен.
«Бұл кітапты тек сөздік деп қана ... ... ... ... ол ... ... ХІ ғасырдағы Орта Азия тайпалар жайлаған ... ... мен ол ... ... үлгілерінен мәлімет беріліп
тұңғыш әдеби жинақ. [2.12]
М.Қашқаридың «Үш томдық сөздігін» қазіргі қазақ тілінде ... ... ... бұл ... ... ... әдебиет пен
өнеріміздің, қала берді ұлт, ұлыс ретіндегі ... ... ... тума қасиеттерін сақтаған рухани қазына өзегі екенін орынды атап
көрсетті. «Мен бұл кітапты хикмат ... ... ... ... ... және несір, көркем қара сөз, секілді әдеби сөздермен
безендіріп, мақсус ... ... ... ... ... пікірін келтіреді
де «сежі,режез» деген араб әдебиетінің теориясынан алынған ... ... ... ішкі ... бай ... негізделген қарасөз,
қысқа хикаялар екен де, «режез»- ішкі ... ... ... ... ... өлең ... ... Қашқаридың осы айтқандарына қарап, оны
сөздері-тізіп беруді ғана мақсат етпей, ... ... ... ... ... Осыдан мынандай ой туюге болады: ... ... ... би- ... ... тіл мен ... ... меңгерген,
жауынгер әрі өзі шешен деп таныған ... сөз иесі ... ... ... ... ... тек қана тіл ... оқып,
зерттеп қоймай, сонымен қатар, әдебиетші, ... ... ... да ... ... жете ... жүргені кездейсоқ жай емес.
Қашқари еңбегінің әдеби маңызы жайлы ... ... ... ... ... ... әдебиеттің үлгісі, соның негізінде
құрылған» дейді де, содан екі жыл ... ... ... білікті»
(Бақыттылық жайлы ілім) сарай әдебиетінің нұсқасы деп ... Бұл ... ... түркі халықтарының ескі әдебиетінің тарихында аса ... ... ... ... анық ... ... ... еңбегінде жоғарыда көрсетілгендей, сол заманғы түркі
тайпалары жайында мәлімет беріледі. Ол мәліметтер қай ... ... ... ... ғана ... ... тәртібі, қай тайпаның қандай
келгендігі, қандай территорияны ... әдет ... ... т.б. ... ... ... байланысты Қашқари өмір сүрген дәуірдің
кейбір тарихи жағдайларын еске түсіре ... ... ... ХІ ... өмір ... еңбек етті. Бұл дәуір тарихта
Қараханидтер мемлекеті деген атпен ... өзі де осы ... ... ... ... барын айтады. Х ғасырда басқа тайпалар арасында үстемділік алған
Қарлұқ тайпалары ондағы Жетісу өңірінде негізгі түрік халықтарынан ... яғни ... ... ... ... қуатты
мемлекетін құрады. Қараханидтер ... ... ... халықтары
арасындағы алғашқы мұсылман династиясының бірі еді. Мемлекеттің орталығы
әуелі ... ... ... ... ... Қашқари қаласына
ауысады. Қараханидтер мемлекеттің нағыз дәуірлеген кезі Х-ХІ ... ... ... ... ... ең ... ... мұра
есебінде көңіл аударады. Қашқари сөздерді реттеп беруде өзіне тән тәсіл
қолданады. Ол ең әуелі аз ... ... ... береді де, одан
әрі әріптің соңына қарай дамытып отырады. Онда антоним мен синоним ... ... мен ... диалектілік сөздер бас- басына ... ... Ал, ... ... ... ... Қашқари
заманындағы лингвистика үшін аса бір ірі табыс еді.
Махмұт Қашқари еңбегінің мазмұнына зер сала ... оның тек ... қана ... ... ... ... ... де
жетік білгендігін байқаймыз. Сонымен бірге грамматикаға да ... ... бұл ... ... ... ... ... Түрік тайпаларын екі топқа (солтүстік және оңтүстік) бөліп қарауы-
түркология тарихындағы ... ... еді. Бұл ... қолданған географилық принцип біздің заманымыздағы ... ... ... ... ... ... ... кеткен кейбір
диалектік айырмашылықтар да кейін түркі тілдерін топқа бөлуде басты принцип
болып ... ... ... тіліне аударған түрколог С.М.Муталибов
аудармашының алғы сөзі: «мен бұл ... ... ... ... ... ... ... арасында ерте қолданылған тілдің бірі сол қыпшақ
тілі болған. Қыпшақтардың өте кәрі ... ... ... ... ... ... ... болғандығы түркі тілдер ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер тек сөздік деп
қарап ... Бұл бір ... ... Ол тек ... қана емес, соған қоса әдеби
мәні бар шығарма. Онда түркі елінің ауыз ... ... эпос ... мол ... ... ... ... диуаны»- халық
сөздерінің (өлеңдерінің) мол ... Онда үш ... ... ... төрт ... ... көптеген мақал-мәтелдер бар. Бұларды ... ... ... ... ... кеңінен түсіндірген деп С.Е.Малов
әлдеқашан орында ескерген.
Ұйғыр халқының зиялылары ежелгі түрік жазбаларының ... ... ... ... ... болатын жақсы қасиет. Ұйғыр тіліндегі
аудармасы қытайда 1981 жылы жарық көрді, үш том. Онда ... ... мен ... аудармаларына ғылыми сыни көзқараспен ... ... ... қателіктерін түзете отырып жазыпты. Мұндай сүйекті
ірі дүниелерді игергенде түрлі көзқарастардың болуы заңды.
ІІ ... ... ... ... ... «Диуани лұғат-ит түрктегі» өлең жырлар.
М.Қашқари «Диуани» жинағындағы өлең-жырлар мазмұны бойынша түрлі
мәселелерге арналған. ... ... ... бойынша былай бөлеміз:
1. Ерлік жырлары
2. Ғашықтық жырлары
3. Табиғат жырлары
4. Тұрмыс- салт жырлары
5. Аңшылық, еңбек туралы өлең-жырлар
1. Диуани лұғат-ит-түрктегі ерлік жырлары
«Түрік ... ... ... тобы ... ... ... ... бір шығарманың мазсұнын беріп жатқандықтан, оны түркі елінің
ерлік ... ... ... көне ... ... санау орынды
[3..38]
Бұл жинақта көне түрік ұлыстарының ерлік жорықтарда көптеген
жеңістерге ие ... баян ... ... ... жеке ... ... хандарды дәріптеуден гөрі жалпы халық күшін немесе ... ... ... ... ... ... бірнеше жорықтарын
бейнелейтін жырлардан үзінділер жарияланған. Ең алдымен таңғұттарға қарсы
күрестері, сондағы Қатутсини мен ... ... ... ... ... дейін барып, Қатунсиниді жарақаттағанын,
сөтсе де сазайларын тартып, бас июге, тізе ... ... ... ... жорғалап
Білімнен басын қорғалап.
Дұшпанның қылқан мойнынан,
Қызыл су ақты сорғалап.
Ары қарай ұйғырлармен күрескенін жырға қосады. ... ... ... ... судай ағып, құстай ұшып, қара жерді шыңдатып, қандалатып желдей
есті» деген сөздермен бейнелеген.
Ерлікті мадақтауда Иабукулармен ұрыс ... ... ... қол ... Ертістегі Илескенмен шарт жасап, анттасып, қол ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер қол
жиып Будрачтың қанын төгеді.
Жырда былай көрсеткен:
Ертістің суын жайлаған,
Найзасын жауға қайраған.
Түйресе тау да теңселер,
Имектер біздің өңшең ... ... ... жат қуды,
Жаншитын енді сәт туды.
Тарағайласып тобырлар,
Жігіттер, атқа қоныңдар!
Және де ... « ... ... ... ... беру үшін Будрач жайлы
-Будрач тағы құтырды,
Алпауытын таңдады.
Қосынан қайта ... үшін ... ... ... ... ... ... күш-қуаты ерлігі, соғыс өнеріне жетік екендігі
көрсетіледі. Қан майдандағы шайқас эпизодының мына ... ... ... ... ... бағысты.
Бар қарумен қағысты,
Қылыш қынға күшпен сыйды [5.218]
«Бұл өздікте ... ... ... ... ... ... әр
заманда өмірге келген әр түрлі батырлық жырлардан, ... ... ... ... болса керек» [6.145]
Қазақтың батырлық жырларында «жыршы-ақын» кейіпкер тасасында тұрып
жырлайды. Сонда, «ақын-мен» мен «кейіпкер-мен» ... ... ... ... ... ... ... назар аударайық:
Аттай мұрның таныттым
Алшақтатып ойнаттым,
Арпа-бидай асаттым.
Бұл дәстүр ерте ... ... ... Оған ... ... мініп, дұшпанға аттандым; жау батырлығының басын кестім; енді
мені кім тоқтата алмақ? ... ... ... ... отыратын жерлері аз
емес.
Сөйтіп әрбір қадамы қатерге толы ежелгі дәуір адамдары жүрек ... ... ... ... ... қосқан. Жан түршігерлік үрейлі
аңдармен немесе түрлі тайпалар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... батырларды көкке көтере
мадақтайтын өлеңдер жинақта жиі ұшырайды.
«Түрік сөздігіндегі» соғыс жырлары ... қаза ... ... ... тіреледі. Сның бірі- алып ер Тоңаны жоқтау. Батырға арналған
жоқтау оның білімді әрі батыр ... ерен ... ... тындырар
ер екендігін, емін соңынан ертер ақылғой көсем қызметін атқарғандығын
байқатады. Алып Ер ... ... ... ... ... ... ... шығарылған деген пікір айтады И.В.Стеблева.
Иағы отын өшүрген,
Тодың аны көшүргән.
Әшләр үзуб ... оқы ... ... ... мазмұнды эпос түркі елінің ерліктерін
дәріптейді, дархан даласын, өзен, сайсаласын жыр қылады. ... ... ... ... Еділ өзендер бойында өтіп жатады. Қашқари
жырларының мазмұны тарихи дәуірдің әрбір ... ... эпос ... көне түркі елінің батырларына арнап жыр шығаруды әдетке
айналдырған дәстүрлерінен ... ... ... ... ТАҚЫРЫБЫНДАҒЫ ӨЛЕҢ-ЖЫРЛАР
Жинақтағы көркем туындылар тек жоғарыда біз ... ... ... ... қоса онда бірнеше әдемі лирикалық шумақтар бар.
Олардың негізінен көпшілігі махаббат, ... ... ... жайындағы өлең-жырлар Ф.Оңғарсынованың қазіргі өлең жүйесіне шебер
аударуымен көрікті шыққан.
Бұл шумақтар мынандай үзінділерден тұрады: 1. ... ... ... лебізі, 3. Ғашық жігіт зары, 4. ... ... 5. ... 6. ... сөзі,. 7. Ғашықтар жыры, 8. Сиқырлы сулу туралы, 9.
Ғашықтық жырлары, ал Х.Сүйіншәлиев махаббат ... ... он бес ... ... ... ... ... жігіттің арнау сөздері жүрек
тебірентерлік:
Шырай жүзді қара мең,
Буындарды қарам ем- ... ... әсем ару ... шебер
суреттеліп, оған құштарлықтан жас жігіттің ... ... ... сол көз-құладым,
Қаракат меңі- мұң, әнім.
Көңілмен ұғып қайғымды,
Тіл қашты маған құмарым!
Сүйген жігіттің зарын образды сөздермен бере алады.
Арбалы оған жаным,
Өзі ... ... көлі ... ... ... ... сөздер тамаша суретті лирикалар арқылы
беріледі.
«Түрік сөздігі» лирикалық махаббат жалындарына шарпылған жастардың
жүрек ... ... ... ... ... ... ... өте
тартымды лирикалар. Ғашықтар характері көз алдыңа елес беріп тұрды.
Күйдің сазы түзіледі,
Құмыра ыдыс тізілді.
Сенсіз өмірім үзілді,
Келсеңші армасыз ойнап-күлейік....
Жинақтың мына бір ... жас ... ... ... ... ... сезім мені жаулап алып,
Өтуде күн мен түнім зарда налып.
Қапыда ғайып болып сол ауруым,
Орнында жұрты ғана қалды ағарып.
«Ортақ ... ... ... ... ... ала ... адамның адал жан сыры шертіледі. Онда Құлбақ, Қай, Тұрылетий
деген адамдардың аттары аталады. ... ... ... ... оған ... деп,
«Құлбақтың ізіне ерме деп,
«Сасық суынан тіленбе деп,
Құртты ... ол ... ... күңімді.....
Енді мені маған қайғы орнатты,
Алып қалиты турымтайымды
Неліктен мен ... ... тағы ... ... ... ... ол ... жазымды
Жас жігіттің серілікті армандауы, өмір қызығын көріп, дүниені шайқап ... ... ... ағашын ырғатып,
Құлан, киік аулатып,
Тамаша қылып құансам,
Асауды мініп тулатып
Есін жиып үйретсем,
Итке киік қайыртып,
Ұстап соны бір ... ... құс ... ... аңды ... мен доңызды алсам
Ерлігіме мәз болсам
Сөздікте көпшілігі махаббат ... мен ... ... ... ақын көңілі образға оранып, келісті теңсулермен тізіледі.
Мысалы, «Көзімнен аққан теңіз боп, ғашық құсы оны ... ... ... ... ... өзі
Толған айдай жүзі» деген образдарға толы.
2. ... ... ... ... ... ... ... да көптеп
кездеседі. Олар Күнді, Айды, Жұлдызды, Бұлтты адам сияқты етіп, ... ... ... ... ретінде суреттейді.
Дүниені тәңірім жаратқан,
Жұлдызды тізіп аспанға.
Күнді түнге қаматқан
Туғызып Айды ақшамда.
Мұнда Еділ ... ... ... жыр жолдары кездесіп отырады:
Еділдің суы тулайды,
Каһарлы толқын тас қатап.
Жағада бақа шулайды,
Ойнайды суда ақ шабақ.
Немесе:
«Еділ суы ағып ... ... ... ... бақа ... тұрар
көңіл тағы тасып тұрар [5.103 ]
Ежелгі дәуір адамдарына көктем көріністері қалай әсер ... ... жас ... ... ... ... «Қар мұз еріді,
тау суы аға бастады. Көгілдір бұлт көтерілді, ол суда ... ... ... бара ... ... сияқты сөздермен келтіріп отырады.
Табиғаттың дүлей күшіне бағынышты ерте заман ... ... ... ... ... ... ... ауыр қайғы-қасіретке салады.
Бұны «жаз бен қыстың айтысынан» байқауға болады. «Бір қызығы ... ... да, ... да, ... де, ... де өздерінің өлең-
жырларында бейне бір тіршілік иесіндей суреттейді [8,145]
Қыс пенен жаз тоғысып,
Ала ... ... ... бірі жау ... ... бір күлмейсің
Қарамен қымтап жер бетін,
Кетіресің келбетін.
Адам мені аңсайды,
Қар ластан шаршайды.
Қыс айтады:
Менен бидей өнбейді,
Маркаяды төлдері.
Қар ... күш ... ... қыс берер.
Бұл айтыста адамдарға берер ырзығыда, қуанышты, шаттығы да мол. Жаз
«Жеңіл» шағыда. Қыс ... ... ... Бұл өлең ... ... ... ... алғашқы нұсқасы дерлік көркем туынды.
Айтыста айтқанымыздай жаз жеңіп шығып, таудағы қар, мұз еріп ... ... ... ... ... ... у-шу өмір басталады. Жаздың бұл
жеңісі-адамдардың деңісіне айналады. ... ... бұл ... ... ... ауыз әдебиет үлгілерінің дәрежесі қандай екенін көрсетпек.
Табиғат лирикасында ақын көктем жаздың ... ... ... рахатын сүйсе жырға қосады. Жырма үш жұмақтан тұратын «Қыс
пен ... ... деп ... ... қазақ айтыстарының алғашқы нұсқасы
дерлік көркем туында.
Ақын құс пен жазды шебер тілмен айтыстыра ... әр ... ... ... ... ... әсем ... суреттейді,
табиғат көркін көз алдына келтіреді.
«Қыс:- мен ер ... күш ... ... ... ... ... егін шығады, жау да. Қыста жатып жаз шабады. Жаз шықса бүйі, жылан,
шыбын-шіркей тіріліп зиян ... ... ... жаз: Қыс ... ... көкті мұз басады. Адам тәні тоңып қалтырайды. Суыққа тоңған мүскілдер
иінін жылыта алмай бүрсең қағады, ... ... ... тек ... ғана жаны ... Қыстың изғырақ желінен бұлт басып ... ... үйге ... Ал жаз шықса халықтың арасы кеңіл, жер ... ... ... ... селі сай-саланы толтырып, қаһарлы қардың ызғарын
жаяды. Түрлі гүл- ... ... көк шөп ... Жер ... ... ... ... бөлінеді, құлын, құнан, тай тулап, айғыр, бие
кесінеп, ... Өзен суға ... ... бұқа ... ... да ... ... мен сайғақтар да тау-тасқа секірісіп ойнақтайды.
Сүт селдей ағады. Қозы мен лақ енесіне жармасады. Жазда ... ... ... ... ... ... Қыс, сенен құс та қашады, маған
келіп қарлығаш үялап, бұлбұл ән салады. Олар да өз қызығына ... ... күн ... бөлініп, кілемге оранады» деп айтысады.
Табиғатты суреттейтін шығармашылардың да бастаулары көне дәуірге
апаратынын ... ... ... ... өлең үлгілерінің
кейбіреулері ауазекі әдебиет нұсқалары болса, енді бірсыңарын ... ... ... ... ... ... да
кейінгі замандарда барша түрік поэзиясынан орын алған ... ... ... ... ... құбылыстарына берілген
түсініктер, сондай-ақ табиғат туралы жырлар орын тапкен. ... ... ... ... ... ... ... осы
негізде табиғатқа жан бітіре жырлаудың алғашқы адымдары ... ... ... ... мен ... ... рухы бар ... алғашқы таным негізінде төмендегідей жырлар туындаған: «Ай тұрып
«үйіне» ... Ақ ... ... ... бірі ... суы ... ... таң ата серкірей жауған жаңбыр көрінісін көз алдына әкеледі. Ай ... ... ... қозғалып «үйіне» қарай беттенеді. Күн өз ... бір ... ... аң ... су ... ... жауынның өткінші боларынан хабардар еткендей. «Түрік сөздігіндегі»
жазбаларға қатысты ... ... ... ... Келесі өлеңде аспан
«бұлттарды жүгіртіп», қозғалысқа келтіреді. Өлеңнің кейіпкері қара бұлттың
өн келгенін ... ... ... ... ... қара бұлттың
жөңкілгенін қызықтап қайда баратынын сұрайды да, «белгісіз» деп өз ... жуап ... ... ... ... ақын ... кеңістік өлшемдеріне
жанды қимыл бейнесін беру арқылы жырын да жандандыра түседі.
ТҰРМЫС-САЛТ ӨЛЕҢ ЖЫРЛАРЫ.
Қашқари сөздігінде қазақ ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... бар. ... негізінді батырдың өліміне байланысты айтылатын
«жоқтай» өлеңдер деуге ... Алып Ер Тоңа ... ... ... ... «731 жылы
өмірден өткен Күлтегінге арналса керек» деген пікірлер ... ... ... ... Ә, ... Т) ... ... елінің
әміршісі деген пікірлер жазба деректерде кездесіп жүр.
Заостризм дінінің ... ... ... ... ... ... «Ер ... бұл кітапта Афрасиаб атымен беріліп отырады.
Алып Ер Тоңа халық берген мадақ екен. Оның шын аты ... ... ... ... тектес аса күшті деген мағынадан туындаса керек.
М.Қашқари өз ... өлең ... Алып Ер ... ... ... ... алып, ХІ ғасырда қағаз бетінде түсірген және өзіне қажетті
өлең ... ... ... жеке ... ... ... ... келтіріп, Алып Ер Тоңа туралы мол дерек
көздерін берген. Қашқаримен замандас ақын Ж.Баласағұн өзі ... ... ... ... Ер ... ... « ... білік» кітабында
Тұранның ұлы қағанын мадақ жырына қосқан арнаулы тараулармен ерекшеленеді.
«Баласағұн Алып Ер Тоңаның ... ... ... деп
алу себебін «Авеста» мен «Шаһнамадағы» дерек көздеріне сүйеген» [9.6]
Және де сол ... ... ... жылда былай дейді:
Әдеті нақ осындай,
Бұдан басқа бар ... ... оқ ... басы ... Ер Тоңа ... ... ұшырап, өмірден өткен соң, жоқтау
сарынында әрі келешек ұрпақ санасында қалсын, ұлы қағаннан елін ... ... ... ... ақын эпикалық тарихи жыр шығарған.Ол жыр ... ... ... де, сол ... ... желісін бере алатын өлең үздіктері
М.Қашқаридың аталмыш ... ... ... ұрпақ қолына тиіп жетіп отыр.
Бұл ... екі ... ... ... аудару керектігі алға қоиылады .
Оның біріншісі , Алып Ер Тоңаның ... ... ... қосу ... ұлы
қаған жүргізген соғыстар мен тарихи оқиғалардың көрінісін беру . Екіншіден
, бізден үш мың ... жуық ... ... ... ... ... сол тұстағы түрік поэзиясының өлең құрылысы мықты болғандығын
айғақтайды . Жоқтау үлгісінде берілген бұл жыр ... Алып Ер ... ... ... айқын көрсеткен .
Шынымен Тоңа өлді ме ?
Тұлғасын топырақ көмді ме ?
Жалған дүние жай түсіп ,
Қасірет ... ... ме,- деп Ер ... ... ... , батырлығын дәріптеиді
және де :
Бөрідей ерлер ұласты ,
Бақырып жаға жұлысты .
Дауыс салып жырлады ,
Суалды көзі жылады. – деп Ер Тоңа ... ... ... ұлып ... ... ... күн бастарына туғандығын баян етеді .
Зертеуші ғалымдар М.Қашқари сөздігіндегі алып Ер Тоңа жыры ... ... ... ... ... ... сөздерін түсіндіру мақсатында Алып Ер ... ... ... ... үзінділерді пайдаланған ./9,6 \ .
Яғни сөздіктегі үзік-үзік ... Алып Ер ... ... ... ... ... ойға келеді . Бұған ең ... рет ... ... ... ... болды.
А. Қ. Егеубайдың «Түрік сөздігі» үш томдық аудармасының 1
томында АЛП ... ... ... кезде Алып Ер Тоңаны ... ... .
- Алып Ер Тоңа өлді ме ... ... ... ма ... өшін алды ма ?
Енді жүрек жыртылар !
Дәл осындай сарынмен , мазмұнмен атлмыш ... 2 ... ... ... ... көрсеткен:
Тұратын ұлы істерге ,
Дастархан жайып асына .
Қаһарлы суық қыстарда,
Қалдырды ерді үмітпен. [10.70] .
Ер еді асып таттырған ... ... ... ... ... ... ... аударып . . . . [ 10.91] .
Бұл жырлар үздіктерінен , өлең құрылысынан , буын ... ... ... ... .
Тұрмыс –салт жырларын көрсететін өлеңдердің бірі – аңшылыққа
байланысты туған ... ... ... ... тіршілік көзі –
аңшылық болғаны мәлім . ... , ... бәрі ... ауыз әдебиетінен
көрініс тауып отырады . Жинақта аңшылық , еңбек тақырыбына байланысты
өлеңдер жйі ... ... ... ... , тайпа мүшелері аң аулау маусымына салтанатты түрде
дайындалатын болған, қызу той – ... ... , ... ... қылып өткізген.
Мұндай жиындарда айтылатын өлеңдер аңшылық ... ... . ... ... , асау ... ... ... той-думандарда өлеңдермен жеткізіп
отырған .
Қаршыға беріп құс салайық ,
Тұйғын қосып тістетейік .
Түлкі , доңызға тас атайық ,
Өнер – ... ! [ ... ОРТА ... ... ... лұғат ат- түрк» сөздігінде халық ауыз әдбиетіндегі үлкен орны
бар мақал- мәтелдер, қанатты сөздер мен афаризмдердің алатын орны ерекше.
«Диуанда» халықтың сол ... ... және сол ... ... мақал-
мәтел сөздері барынша мол қамтылған және солардың дені қазір қолданып
жүрген мақал- мәтелдер мен ... ... «Тау ... қауышпас, адам
адаммен әрқашан қауышар», «Түйенің үлкені көпірден таяқ жейді», «Айтылған
сөз- атылған оқ», «Көрікті ... сөз ... ... арыстан ұстауға
болады, ал күшпен тышқан да ұстай алмайсың», «Атын аямаған жаяу қалар»,
«Басқаға ор ... оған өзің ... «Құс ... ер ... «Аш не
жемес, тоқ не демес», «Кісі аласы ішінде, мал аласы сыртында», «Қонақ келсе
құт келер», ... ... ... ... ... ... да ... жақсы»,
«Қанша ирек болса да жол жақсы», «Күздің келісі жаздан білінер», «Екі бура
үй кесер ортасында көк ... ... сол ... ... ... ... мағынасы сақталып, сөздері өзгеріп келгендері де жоқ
емес: «Ол көпірді су алып ... ... іс ... бояуы сіңді» деген
мақалмен мағыналас келеді.
«Батыр майдан шебінде, дана жиында сыналады ». Бұл ... ... ... ... ... шынығды» деген мақалдың тура келуін
айтуымызға болады. Тағы сол сияқты «Болар ... өгіз ... ... ... ... ... ... жалғасын тапқан, қзіргі таңға асыл қазына болып
жеткені бәрімізге ... ... ... қанатты сөздердің, сонымен
қатар тұрақты тіркестердің сонау ІХ-ХІ ғасырдан ... ... ... ... ... жатыр.
Мақал- халық поэзиясының жанрлық түрі, ... ойды ... ... орай ... ... да бере ... ықшамды нақыл сөз» [1.356].
Ежелгі түркі жазбаларындағы жиі- жиі ойға шақыратын адамшылдық
белгілерін мазмұн ... ... ... жүйелеп, саралаған ғалым А.Егеубий
былай бөледі:
1. Кісілік, имандылық, дінге беріктік.
2. Тілге, ... ... ... Ақыл- прасат, рухани саулық, еркіндік.
4. Іскерлік, ұлағатты ұлық.
5. Ел ... ... ... ... тәрбиелеу, ұлды- ұяға, қызды- қияға қондыру.
7. Досқа- мейірімділік, жауға- қаталдық.
8. Қанағат- рақым, адалдық.
9. Ұсталық пен ... ... білу ... тағысын тағылар.
«Түрік сөздігіндегі» кездесетін мақал- мәтелдер мен өсиетті сөздер
соның ... ... ... ... ... тәрбие, моралдық-
психологиялық сипаттағы ой- пікірлер әл Фатаби, Жүсіп Баласағұн идеяларымен
астастырылып жатады.Онда ... ... ... ... ... ... мансапқорлық, опасыздық, ездік т.б.) айыпталық,
ерлік, ізгілік, әділдік, ақ ниеттілік ... ... әр ... ... ... ... ... батыр болып, ержүрек, отансүйгіш
болып өсуге шақырады.[11.40].
Сөздікте адамгершіліктің ... ... ... ... бойындағы ең ізгі қасиеттерінде: ақылында, білімінде, ... деп ... ... ішпей- жемей, бермей-
келмей ... мал- ... еш ... жоқ дей келіп, білімді,
парасатты адам ... ... ... ал қайырымдылық елде көп болса, ел-
жұрт тату- тәтті өмір сүреді, жоқ- ... ... ... деп ... ... ... жасауға үндейді.Мысалы:
Зиян болар, адамзат, артық бұйыш,
Білімді адам не қылсын дүние жиып.
Дүние мүлік ерлердің пейілін алады,
Дүниеқор адам ... ... ... адам ... ... ... ... жаңылар.
Білімдіден ақыл ал, асыл сөзді ұғып ал, бойыңа сіңір.
Ізгілік қанша керек болса,
Өз қолыңмен де оны істей біл.
Жарлы- ғарып келсе, ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген жоқ,
Дүние, әлем, жұлдыздар да күнде туып, сөнеді.
Адамдарға дәулет пен даңқ ... ... ... ... ... адам жырағырақ өседі.
Адамгершілік тақырыбы аясында білімге ... ... бой ... білім ізде, үйренуден өркөкірек болма, жиренбе,
Өнер- білімсіз білімдісінсе, сынақта дейді. Білімділікке
мастанып, ... ... ... ... өркөкірекке салынба, үйренуден
жиренбе де!Және бір ескеретін жайт, ол- ақылсыз, ілімі жоқ ... ... ... ... өрге ... емес, ондай жандар сүрлеуінен
жақтап, ... ... ... ... ... ... ерні- май, еріншектің басы- қан.
Қысқа дайындал, келсе егерде ... жаз, түн- күн ... ... есік асу ... ... ... еңбекті дәріптеп, еріншектік
қасиеттен жирендіреді. Жинақта кісілік келбетті, қасиетті кемелдендіретін
қасиеттер әлсін-әлсін қайталанып ... «Су ... сүт ... ... ... ұстаспа,»» «Қырық жылға ... бай мен ... ... ... тоймас, адам ұлы
мәңгі қалмас», «түлкі өз ... үрсе қор ... «Аш не ... не демес»,
« Қонақ келсе құт келер», «Әдеп басы-тіл». «Сусағанға ... бәрі ... ... аңыраса бота боздар» тағы басқа да інжу-маржаннан ... ... ... ... ... де тобы жоқ емес. Айтылатын ойдың ұшығы,тұспалын
ғана ... ... орта ... көшпенділерінің салт-санасы,
тұрмыс-тіршілігін,сана-сезімі,кәсіптері айқын көрініп тұрады. Пікіріміз
дәлелді болу ... ... ... тырнақтан айырылмас»,»Қос қылыш қынға сыймас», ... ұят ... ... ... шайнай алмаса сүю керек»,»Отты жалынмен өшірмес»,
«Қарға қазға еліктесе аяғы сынар», «Құл-дұшпан,ит-бөрі», ... ... ... ... ... ... жоқ-алтын», «Құдықта су бар
ит мұрны тимес, ... ... ... ... да өз сабын жонбас, « Тілімен
дастарханға жетер» , « Атан жүгі ас ... ашқа аз ... «Қаз ... көлді жағалар» , «Андыз болса ат өлмес», «Ауыз жесе көз ... ... тірі ... көп ... ... ... жоқ, ... қалық жоқ», «Аушы
қанша айла білсе, аңшы сонша жол ... ... аяғы ... ... ... игі», «Көзден кетсе көңілденде кетеді», «Құс қанатымен, ... ... ... ... қатып қалмайды», «ердің басын мұң ... ... жел ... ... ... түрк» сөздігіндегі бой көрсеткен алуан
нақылдар тізбегі тек ақыл сөз, өсиет қана ... орта ... ... ... ... ... қанатты сөз, нақыл сөздер жанға жақын санаға таныс
ІХ-Х! ... ... ... сияқты асыл қазыналарымыз арқылы бүлінбей
жеткен ауыз әдебиетіміздің бұлағы іспеттес.
3. ЖИНАҚТАҒЫ АҢЫЗ-ӘҢГІМЕЛЕР.
«Аңыз- ... ... ... Онда ... ... ... тарихи жанында сақталған, әйтсе де уақыт өте оңделіп, көркемдік
сипат ... ... ... ... ... ... тарихи
оқығалардың баяндалуы, оқиға өткен уақытшегі, жер ... ... жанр ... ... ... ... онда ... үл-ұлыстардың сипаты,тарихы,
соған қатысты тарихи деректер мен аңых эпсаналар арқылы ... ... Яғни ... ... ... аңыздар да орын алған.
Әсіресе тарихи тұлғалар жайлы аңыздар өз алдына бір ... десе ... ұлы ... ... ... туралы соны деректер бер. «Түрік
сөздігінде» Зұлқарнайдың түрік даласына, шынға ... ... ... тарихи аңыз әңгімені кірістереді. Алтысқан оқиғасы Тутмаш ... ... ... ... ... ... ойлары тікелей Ескендір
Зұлқарнайын есіміне байланысты дәлелденеді. «Шегіл» сөзін ... бұл ... ... ... шаһарларда тұратындар «Шігіл» деп
аталады. Зұлқарнайын арғулар шаһарына жеткенде қатты ... ... ... ... ... жүре ... қалған. «Бұл қандай, батпақ, лайсаң деп
қиналыпты» (арабша Ин чи гил аст» деген сөз ... Сол ... ... ... түріктер содан бері «Шегіл» аталып кетіпті. Жайхуннан шынға дейінгі
түріктер «Шегіл» аталған»-деп жазады.
«Ұйғыр»- ... ... ... ... ... аңыз береді.
Сөздікке көңіл аударсақ М.Қашқариға мұны баяндаған Мухаммед Шәкір Тоңқахан
ұлы Низаметдин Исрафил Тоған Текін бабасынан білгендерін ... ... ... ... ... жақындап келгенде түрк халқы оған төрт ... ... ... Олар оқты алдынға қарай атса, арқасына қарай да ... ... еді. ... бұларға қарап қалып: Шан Һудзһурәнд-
бұлар басқаларға керіптар болмай, өз азығын ... ... ... ... аң қашып құтыла алмайды; қашан қаласа сол кезде атып жейді»-
депті. Содан бері бұл ел ... деп ... екен – деп ... ъ ... ... ... ... топонимика мен этнонимдер аттары кездеседі дедік,
сонымен бірге ... ... ... ... ... жоқ. ... бірі Зұлқарнайын мен қатысты «тутмаш» сөзін түсіндіргенде ... ... ... ... ... әйгілі тамақтарының
бірі. Бұл Ескендір Зұлқарнайын заманында пайда болған тағам ... ... ... шыққанда әскерінен азығы түгесіліп, азайып
қалған екен, олар аштықтан қорқып Зұлқарнайынға ... «али ... ... аш: ... ... аш» дет ... ... Зұлқарнайын білгірлермен
кеңісеп ақыры даналар осы тамақты ... ... ... ... ... көріп «титаш»-тутмаш» деп атаған.
Ал, жыл қайыруда байланысты аңыз «Түрік сөздігінде» мүлде басқаша
баяндалады. Оқыға Іле ... ... ... ... айтылады. Түрік
қағаны өзінен бірнеше жыл ілгері өткен ұрысты ... ... ... сол ұрыс жылды анықтаған кезде жаңылысқан. Жыл-санауды ... ... Ол үшін ... он екі ... ... атауы ұсынады. Содан
кейін аңға шыққанда аң, хайуан атаулыны үлге қарай қуалайды. Сонда іленің
арғы ... ең ... ... ... ... екен. Сөздікте кездесетін
қызықты аңдардың бірі Үыз (Оғыз) ханның аты қалай қойылған ... ... ... ... ... ... үш үл табады, бірақ баласы анасын
ембейді. Баласы бір жасқа ... хан ... ... той ... ат ... ... ... тіл қатпай тұрғанда жас нәрестенің өзі
сөйлейді. Меніі атымды «Уыз» қой дейді. Бір ... ... ... ... жұрт бала тілегін қабылдайды. Осыдан Уыз хан тұқымы
өсіпті.... деп ... ... ... ... ... ... тән ... ел-
жер аттары, этнологиялық таным-түсініктерге, этнографиялық, топонимдік
ерекшеліктерге ... ... ... ... байқаймыз. Тағы бір айта
кететін нәрсе ежелгі түрк әдебиетінің қазынасы саналатын «Диуани ... ... ... қағидаларымен үндесіп жатуды.
А.Егеубай зерттеуінде: Ескендір Зұлқарнайын жөнінде ... ... ... кездеседі- дейді. Зұлқарнайын ... үш ... сөз ... Ол 18-кеһф сүресінде (82-3,84,85) Онда былай
делінген: Олар сенен ... ... ... оның ... бұл Зұлқарнайын екі мүйізді деген ұғымда. Екі ... ... екі ... ... ... ... пайғамбар емес.
Батыс, шығыста кезген, Рүм, Фарсы деген тағы басқа ... ... ... жер жүзінде күшке ие қылдық.Өзіне әр ... ... Ол да бір шара ... ... күн ... жерге жеткен
сәтте, оны қара балшықты бұлаққа батқан түрде көрді. Сондай-ақ сол ... ел ... ... не азаптарсың, немесе оларға жақсылық
істерсің»,- дедік. (Құран карим,18-Кеһф ... Одан ... ... ... үн ... елге ... одан екі таудың
арасына жеткенде сөзді түсіне алмайтын елге ... ... ... ... Ескендір Зұлқарнайын туралы аңыз-әңгімелердің Құран
кәріммен байланысып жатқанын байқаймыз.
Түркі халықтарының тұрмыс тіршілігін танытатын бұл ... ... ... бірі аңыз ... мен, ... ... арқылы түркі жұртының табиғатына тән дүниелерді
танытқанына күә ... ... ауыз ... үлгілерінің көне дәуірдегі әдебиетпен
сабақтастығы.
Сөздіктегі көркем туындыларды зерттеу үстінде біз бұл ... ... дара ... емес ... дейінгі және кейінгі шығармалар мен
сюжеттерге, өлең өрнектеріне іштей байланысты екенін байқадық.
Сөздіктегі ... ... ... ... көшпенділер жатқа
айтып жүрген ерлік жырларының жұрнағы. Бұл жырлардың Орхон-Енесей, Талас
ескерткіштерімен үндесіп ... осы ... бір ... ... ... керек. Орхон ескерткіштеріндегі сияқты ... ... ... ... ... да түн жүріп, жауына ойда жоқта ... ... ... қаны ... ... ... нөсердей ағады,
жеңілген жауына тізе бүктіреді, мойны мен басын игізеді, жау өздерінің
жанын қалдыруын ... ... ... ... ерлікпен қаза тапқан батырларына арнап жоқтау, жыр
шығаруды өте ерте заманнан бастап ... ... ... ... академик Ә.Марғұлан –көне түркілер үшін таспен қашап мүсін жасаудан
гөрі поэзиямен ескерткіш жасау, әлдеқайда жеңілдірек көрінген».
«Көптеген көне рулар мен ... осы ... ... ... ... заманнан бері қарай айтып келе жатқан ауыз екі ... мен ... ... ... ... дамып отыруы айқындайды» [13.189].
Бұған Орхон-Енесей ескерткіштеріндегі Күлтегін ... ... ... «сөздіктегі» таңғұттармен, ұйғұрлармен күресінің
ұқсастықтарын айтпақпыз.
Қатынсыны жылады,
Таңғұт бегін ... ағып ... ... қан ... ... өлең жолдары Орхон ... де ... ... ... ... ... ұйықтамадым,
Күндіз отырмадым.
Қызыл қанымды ағыздым,
Қара терімді төктім.
Еліміз қайта ел болды,
Халқымыз қайта халық болды,-дейді.
Тағы да бір айтып кететін мәселе ... ... ... өз еңбегіне
енгізген жырлардың басым көпшілігі қарапайым еңбек адамдарының ... ... ... ... ... ... ... енді бірқатар
өлеңдер қанаушы шонжарларға қатысты, ... ... ... ... ... ... ... өлеңдер түрік каһармандық жырларымен
үндесіп жатады.
Қиқулап атпен шабатын
Семсермен қалқан алайық
Дұшпанға айран салайық
Аш ... ... ... ... ... жерге бүгілсін....
Батырлардың жекпе-жегін бейнелейтін тұстар да түрік ... ... ... ... ... ... қарысты.
Бізден ошін алмаққа...
Қазіргі түрлі халықтарын фольклорында орын алған жанрлардың көбі
ежелден желі тартып келе ... да ... осы ... ... ... ... жоқтау» бұған көз жеткізеді.
Шеңгелек ажал салды ма?
Ер Тоңаны алды ма?
Сум дүние артта қалды ма?
Қайғылы жүрек ... ажал ... ... ... ... бегін сулатты
Қыршын да ғумыр қырқылды-ау...
Көне түрік өлеңдерінде адамзат бізге аңшылыққа ... да жоқ ... ... ... атқа ... ... кез ... сүйретіп
Киікке тазы қосайық....
2. СӨЗДІКТЕГІ ӘДЕБИЕТ ҮЛГІЛЕРІНДЕ СОПЫЛЫҚ ДӘСТҮРДІҢ ОРЫН АЛУЫ
«Түрік ... ... ... ... мазмұн аясын айқын
байқаймыз. Дін мәселесі Махмұт Қашқаридың ... ... ... қозғалып
отыратын тақырып. Қашқари оған арнайы ... ... ... ... ... ... ... парақтай бастағаннан-ақ ... ХІ ... ... діні ... ... ... поэзия қазақ топырағында Қожа ... ... ... ... ... сопылық сарын жоқ емес.
Қазақ зерттеулерінің бір тобы «Исламның жері сөздікте кездеспейді» десе,
а:Қыраубаева «Түрік сөздігінің сопылық дәстүрден тыс ... ... ... астарин сырлары көп, бір оқығанда басқаша ой айтады, ал
үңіле түссең құпиясы ашылып, өзгеше ой сәулесі көңіліне ... ... ... Символдық, аллегориялық мәтіндер тән. ... ... ... асық болу мен ... ... көбелек
бейнесі. Жаратқанға жол жаратқан сопы сезімін бейнелейді. өлеңдердің ішкі
мағынасына үңілер болсақ, ақындар ғашықтық ... сөз ... ... ... ... боз ... жүрген жоқ, қыз бейнесі метафоралық тәсілмен
алланы ... ... ... ішіп мас ... ... ... деген махабаттан туған мастық.
Сонымен қатар інжу, маржан, жар, шырақ, мұхит, таңғалу, салауаттылық,
соқыр болу секілді ... мәні бар ... де ... ... өзіндік лексиконын құрайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көркем құрамдарды
алға тартады: «Символы суфизма-любовь, ... ... ... ... объятие, вино, бокал, кувшин, опьянение, отрезвление, ... ... ... Орта ... ... ... ... бір шығарма
жайлы сөз қозғамайық, суфизмге ... өту ... ... ... ... ... Е. ... «Суфитік әдебиетті қарастырмайынша, шығыстың
орта ғасырдағы мәдени өмірін түсіну мүмкін емес» дейді.
М.Қашқари Иасауи сияқты сопылығымен ... ... орын ... да, ... ұрпағына сопылық сарын өлеңдерін мұра ... ... ... бәйіттерді оқи отырып көпшілігі сопылық сарында жырланған
жұмақтар екендігіне көз ... ... ағым ... ... ... дүниетанымның күрделілігімен ерекшеленеді. өзгеше ... ... ... сопы ... ... ... еске алу
негізінде адамгершілікке үндейді. Адам баласы ерен туғанменен мәңгілік
жасай ... ... ой ... ... ... ... ... көзді
ашып жұмғанша өте шығатынын, өмірдің қамшының сабындай ғана қысқалығын жыр
жолдары жеткізеді. Өмірдің өткіншілігін айтумен қатар қамтылатын ... ... ... үшін ... ... келетін «жалған дүние» қазіргі
заман поэзиясына дейін дәстүрлі ... ... ... өлеңдерінде
байлыққа адамның ниетін бұзушы құрал ретінде қарау кездеседі.
Сопы сырларының бір ұштығы қайғы-муңға, шерге бөлінуде ... ... ... ... не ... ... ... өкілі
Плотиннің пікірін табамыз: «Құдайды тану мүмкін емес, ол таза, қайырымды,
алғашқы күш. ... оның ... ... ... ол дүниені өзі үшін
емес, қажеттілік үшін, ... ... ... ... ... ... зұлымдылығынан босанып, құдайшыл өмірге жақындасу»
дейді. Сопы құдайдың әділдігіне, тазалығына қол ... ... ... Осы жолдың қиындығынан көңілге мұң ұялап, қайғы өлеңге көшеді.
Алла жолында көз жасын ... ... ... ... уа салған мұнның
сырына үңілелік. Менде сүйініш дауасы бар, қайғы содан тарайды. ... ... ... бір мұшақ өлеңде өріледі.
Ақиқатқа жету-сүйініш, қуаныш оған ... ... ... дауысын, жаралы жүректің емін іздеп аласуруп еді. Аллаға асықтық,
оның бейнесін көруге талпыныс ... ... ... қол ... ... ... ... байқаймыз.
Алланың жүзін көру тек періштелерге ғана жазған ... ... ... Ал ... ақ ... таныған сопы өзіне жетімсіз бір
ғана жайтты-жақындасып жүзін көру мәселесін қайғыға әкеп ... ... ... жабырқатты, басқаны менің тдертім таңырқатты» Сопы олеңдерінде
Алла атаулы жар сөзімен астарлы ... ... ... жардың
өзімен, нәр алып нәзік сөзінен, мөлдір қара көзінен, Қуат алғаш жаныма.
Сопы ізгілікті сөзі ... оның ... ... ... «нәр ... ... сөз»,
біздің білуімізше, сопы жанының жалауы болған Құран сөзі. Жанына құат
берген де сол ... ... ... «әр бір ... адам ... ... ... нұр болып төгіледі.
Сөздікте «оның түзулігіне өзім ауландым, оның тазалығына көзім
емделеді» деп әлем ... түзу ... ... оған көнілі аударады.
Оның «Тозаңының» өзі-ақ көзін емдегенін-көңіл көзінің ... ... ... нұр ... ... айтады.
Көз жасының тамшылы болып теңізге құйылуы құдіретті Алланың алыптылығын
дәріптеу, онымен бірігу-тамшы ... ... ойын ... ... ... ... - жаратушыға жалғасыға мақсат тұтқан
сопының астарин бейнесі. Суфизм арнасының метафоралық көркемдеушінің бірі-
от жалыны. ... ... нұр ... от ... беріледі: «Менің өзім
бөдене, оның аты...», «өзек ... ... ... ... ... от ... ... күюі сопылық соңында жүрген жандардың
психологиялық жай-күйінен хабар береді. «Қара түннің ... ... ... қаш ... ... не болмаса «Бой тартпа, Тәнірге ... одан ... ... ... ... сияқты олең жолдары «Түрік
сөздігінің діни сипатын, ондағы сопылық ... ... ... ... ізі ... ғана ... сөздіктегі кей сөздерден, мақал-
мәтелдерден де байқалып жатады. Мәселен, «Адам ... ... ... ... ... ... өмірді өкінішсіз,таза қалпында өткізе біл, ... күнә ... ... ... дидактиканы астарлы дәйектейді.
«Түрік сөздігіндегі ... ... ... ... ... ... әсерінбайқаймыз. Сондай-ақ суфизмнің сөз ... ХІІ ... көп ... ... болғандығын байқаймыз.
Х-ХІІ ғасырлар аралығындағы әдеби ойдың өрісі негізінен ислам ... ... ... әр ... ... ... Әртүрлі
шығармаларда әр қырынан әр түрлі дәрежеде Құран ... ... ... таратылады. Бұл тарихи сананың өзінше бір бірегей де өзеге берік
көркемдік-танымдық ... ... ... ... «Құтадғу білік», «Диуани
лұғат-ит түрк», «Диуани хикмет», «Хибатул хақайық» сынды сол кездегі бітімі
бірегей ... ... ... ... ... ... адамзат баласының ұлы жазуымен рухани біртектілігін анық танытады.
ҚОРЫТЫНДЫ.
«Диуани лұғат-ит-түрк» сөздігінің ... ... ... ... ... сарындағы, оқу білімге, өнерге, әдептілікке
үндейтін өлең-жырлар, адамгершілік, мораль мәселелерін қарғайтын маржандай
тізілген ... мен ... ... негізінде құрылған аңыз-
әңгімелердің жиынтығында жатыр.
«Мақсатым-талапты жас іздемпаздарға дәл бағыт-бағдар ... ... ... ... мол ... Пікірлестерімді толық риза
еткендей, керегіне жауап беру,»-дейді. «Диуани лұғат-ит түркті» құрастырған
автор. Бұл еңбегіміздің ... ... ... ... өз ... ... ... Түрік сөздігімен ондағы әдеби үлгілер сол заманның
рухани келбетін толықтай тануға ... ... ... ... ... ... қарай үш бөлімге топтадық.
«Диуани лұғат-ит түрктегі өлең-жырлар» деген бөлімінде өнегелі,
өсиетті, ... ... ... ... ... ... ... көрініп отырған сюжеттер туған жерге деген
іңкәрлікті, ерлікті мадақтайтын өлең-жырлар қаһармандықты байқатады.
«Орта ғасыр түркі ... ... ... ... ... ... тануға болады. Үлгі-өсиетке таяп мақал-мәтелдер, нақыл сөздер мен
өрілген шешендік дәстүрдің ... ... ... ... тарауында түркілердің тамағына, ... ... ... ... ... ... ... тоқталдық.
Жалпы М.Қашқаридың «түрік сөздігіндегі» әдеби үлгілер рухани адамгершілік
ізденістер аясындағы түрлі ... ... ... тарихтың көне
парақтарындағы көмексі бейнелерді айқындай түсуге мол ... ... ... ... ... әдебиет тарихындағы баға жетпес ... өз ... ... ... ... ... ерте ... бастарынан кешкендерін сараптап, атадан-балаға мирас боп ... ... ... сөз ... ... шықтым. Өміркөріністерін жақсы баяндайтын
өлең-жырларынан, шаттық қуанышымен қасірет қайғысын қамтитын терең ... үлгі ... ... ... бұл ... сөздерді
пайдаланып,өзінен кейінгі ұрпаққа мирас етер деп үміттендім. Міне ... ... ... ... ел қазынасын жеткізер қымбат мұра боп мәңгі
сапарға аттандырдым»-деп сөздіктің ... ... алып ... ... ... ... ... халқтары мен
тайпаларының, олардың ру-ұлыстары мен үрім-бұтақтарының тарихын (азаматтық
тарихы мен мәдени әлеуметтік ... оқып ... үшін және ... ... үшін ... ... жазып қалдырған мұралар –біздің «Теңіздің терең
түбінде ... ... ... ... ... ... ... тілі қазақ елі тәуелсіздік
алғаннан бергі кезеңде дамудың өзгеше белесіне қанат жайды. Тіл ... ... ... ... ... Тіл ... тіл шеберлігі,
жалпы тіл білімі мәселесі елдік, мемлекеттік маңызға ие болды.
Махмұт Қашқаридың өлмес мұрасы ата мекеніміздегі ... ... ... ... ... алтын бесігі санатты. «Түрік сөздігі»
ұлттық мәдениетімізді, тіліміздің ... ... ... ... ... баға жетпес асыл қазынаны зерттеу, ел игілігіне ... ... ... ... өзіміз аңғара қоймаған тосын да тың, әрі ... ... ... ақ күретамыр өзегіне нәр болып байланған
бірегей қасиеттерін аша түседі. ... ... ... ... елінің тунық тұма, терең кембелерінің көзін ашады. Сол арқылы біз
дүние жүзілік ... бір ... ... танып, өз тінімізбен
қауышатын боламыз.
«Түрік сөздігі» арқылы Орхан-Енисей жырларының заманындағы мәдениет
тынысына, Ә.Фараби мен Ж.Баласағұн өмір ... ... ... ... ... құпияларына жол табамыз.
Түрік халықтарының ... ... ... ... біз атап көрсеткеннен анағұрлым көп. Бұл
елдердің ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ұқсастықтарды сөз етпегеннің өзінде соншалық мол ескерткіштің
бір арнадан тарайтынына көз жетеді. Мұның ... үшін ... ... ... үшін ... барша ұқсастықтар мен өзгешеліктер заңдылықтарын
ашатын терең зерттеулер жасаушы керектігі түсінікті. Бұл ... ... ... жеткілікті жүргізілмегені белгілі, оның объектік те ... ... ... ... халықтарының көбі ғасырлар бойында өзге
империялардың отары болып келгендіктен, ... ... ... ... ... еркін мәдени қарым-қатынас жасауға халі болмады. Түрік
халықтарын ... ... ... ынтымаққа шақырған ағартушылар мен
айшылдарды «пантүркиел» деп қаралап, жазалау ... ... Озық ... ... деп ... үшін ... ... адал перзенті
Исмаил Гаспралыға «пантүрікшіл» деген айып тағылып, ... ... ... жылдар бойында баспа жүзін көрмеді. ... ... ... ... ... ... мен Міржақып Дулатұлы секілді
атақшыл азаматтар тоталитарлық жүйенің құрбаны болды. Ғылымға соның ... ... ... жою, ... ... ... ... әрі жан-жақты зерттеу кезеңі туды.
Түркілердің назар, аударарлық тағы бір моральдық ... ... ұлт ... ... ... де біз ... ... тілге тиек еткен
жергілікті жазба ... ... ... т.б. ... ... ұрыс майданында емес, төсекте жатып өлуден, әсіресе
қартайып, ауырудан қатты ұялатын. Тұтқын болу, ... ... ... ... ... ... ... үялтатын. Сән салтанат ішінде өмір сүріп,
масаттанудан, қол жеткізген табыстарына байланысты ... ... ... ... сөзін орындамаудан және өтірік айтудан үялатын.
Көне түркі мораліне ... ... ... ... ... ... ... жамандықтан қорғаушы, басқаларды алдаудан, ар-намысты
құлыққа ауырбастаудан сақтаушы және адамға нарықта, ... өмір ... ... ... ... ең ... ... саналған.
Бұл –дүниетанымның ұлы мектебі ежелгі түрік әулетінің ... ... ... ... жайған өркениет мәуесі.
Бұл сипат белгілерін сол кезңдегі ... да ... ... калонер туындыларынан, сәулет өнерінен де ... ... ... ... ... де халықтың
тұрмысына сипаттың осы бір өрнегі табиғи заңдылығымен бой көрсетеді.
Қазіргі тәуелсіздікке, ұлттық сана еркіндігіне ... ... ... жұрт үшін ... ... түйсік танымның ендігі
темір қазығы болар ... ... де ... ... ... Ғ, ... Ә., Тананов М., Көне ... ... ... ... ... 1971ж
2. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы А, 1973 Бердібай Р ... ... ... ... . ... 1993 ж ... ... Ә. Шыңырау бұлақтар. Алматы Жазушы 1982ж
4. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жқ\ұлдыздары. Алматы «Рауан» ... ... Ә. ... баба ... ... 1996 ... ... А.К «Түрк сөздігі» Алматы 1997-1998ж «Диуани лұғат-ит түрк»
7. ... А.К ... ... ... тәлімі (Құран және ежелгі түркі
әдеби мұраларындағы құран қағидалары) ... 1997 ж ... ... А ... ... ... ежелгі әдеби
ескерткіштеріндегі көріністер» Абай 2000 ж №4
9. Егеубай А Махмұт Қашқари «Диуани лұғат-ит түрк ... 1997 ж ... ... А ... ... 2003 ... З Түркі әдебиеті әлеміндегі ортақ салындар «Жұлдыз»
1993ж
11. Қайдаров,Ә, Оразов М Түркологияға кіріспе. Алматы «Мектеп» 1985ж
12. ... Ә, ... Т Көне ... ... Алматы
«Қазақ университеті» 1991ж
13. Қоңыратбаев Ә Қазақ эпосы және түркология. Алматы «Ғылым» 1987ж
14. Құрышжанов Ә, ... Ә Ескі ... ... ... ... .
Кітапта: Қазақ әдеби тілінің қалыптасуы тарихы мен даму жолдары.
Алматы 1981ж
15. Қырайбайқызы А. «Ежелгі ... ... 1998 ... ... Н. ... әдебиетінің ежелгі дәуірі. Алматы «Мектеп»
1986ж
17. Келімбетов Н ... ... ... ... «Ана ... ... ... Н Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі
көркемдік ... ... ... дисс ,2002ж
19. Кенжебаев Б «Диуани лұғат-ит түрк» кітапта: әдебиет белестері.
Алматы «Жазушы» 1986ж
20. ... Б ... ... түркі» кітапта Қазақ әдебиеті
тарихының мәселелері. ... ... ... ... ... Түбі бір ... ... Аударған Ибатов . Алматы «Ана
тілі» 1993ж
22. Махмұт Қашқари. Қыс пен жаздың айтысы. ... ... ... ... ... М «Афресиябтан Абайға дейінгі жалғасқан өлең желісі»
«абай» журналы 2001ж №3
24. Оңғарсынов Ф Диуани лұғат-ит түрк «Қазақ әдебиеті» ... ... Қ VIII-XII ... көне ... әдеби ескерткіштері.
Алматы 1981ж
26. Сүйшннәлиев Х VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті. «Мектеп»
1989ж
27. Сүйіншәлиев ... ... ... ... ... ... Сүйіншәлиев «Қазақ әдебиетінің тарихы» «Санат» 1997
29. Сүйіншәлиев «Диуани лұғат-ит ... ... ... ... ... Султанхан Әлия Орта ғасырдағы түркі әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... На соискание степени кандидата филологических наук, 2005
31. ... М ... ... ... Сөнбес жұлдыздар. Алматы
«Қазақстан» 1889
СІЛТЕМЕЛЕР
1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия Редакторы Тасмағанбетов И.Н. Оқу ... ... ... Х ... ... түрк» «Қазақ әдебиеті газеті», 1983-18
наурыз
3. Сүйшннәлиев Х VIII-XVIII ғасырлардағы ... ... ... Оңғарсынова «Қазақ әдебиеті» 1983-18 наурыз
5. А.Егеубай Үш томдық «Түрк сөздігі» « том ... ... ... ... Н ... ... ежелгі дәуірі» Алматы «Мектеп» 1986ж
7. Сүйіншәлиев Х «Қазақ ... ... ... ... ... Келімбетов Н «Ежелгі дәуір әдебиеті» Алматы «Ана тілі» 1991ж
9. Мырзахметов М «Афрасиябтан» Абайға дейін жалғасқан өлең ... ... №3 ... ... А.К Үш томдық «Түрк сөздігі» 2 том Алматы «Хант» 1997 ж
11. Қ.Жарықбаев Қазақ психологиясының ... ... ... ... А.Қ ... ... рухани тәнімі (құран және ежелгі ... ... ... ... ... 1997 ж №7

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Принтердің түрлері және олардың жұмыс жасау принциптері22 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Өнімдер өндірісі298 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
М.Қашкаридің түркі тілдерін топтастыру классификациясы5 бет
Халел Досмұхамедов және түркітану мәселелері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь