Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері. Алтай, Хұн дәуірлері

Түркі халықтарының Отаны жер шарының екі материгі – Азия мен Европа. Дегенмен басым көпшілігі Азия болып саналады. Оған себеп – көпшілік түркілер осы жерлерді мекендейді, екіншіден, тарихи тамыры да осы құрлықта. Ал Еуропадағы түркілер, негізінен, оның оңтүстігінде орналасқан да, Еділ мен Кавказ тауларының етегін мекендеген. Жеке түркі тілдерінің қалыптасу дәуірлері әр түрлі. Олардың кейбіреулері ерте қалыптасып, өз іргесін басқалардан бұрынырақ алыстатқан болса, енді біреулері ортақ тіл қауымына соңғы дәуірлерде (ХІҮ-ХҮІ ғғ.) ғана бөлініп шыққан.Түркітанушы ғалымдар түркі тілдерінің даму кезеңдерін белгілі кезеңдерге бөліп, әрқайсысының өзіндік ерекшелігін анықтауға әрекет етіп келеді.[ 1, 88-90б]
Мысалы, Н.А. Баскаков түркі тілдерін дамуы мен қалыптасуына қарай 6 кезеңге бөлген:
1). Алтай дәуірі;
2). Хун дәуірі (Ү ғасырға дейін);
3). Көне түркі дәуірі (Ү-Х ғасырлар);
4). Орта түркі дәуірі немесе негізгі түркі тайпаларының қалыптасуы мен даму дәуірі (Х-ХҮ ғасырлар);
5). Жаңа түркі дәуірі немесе түркі халықтарының қалыптасуы мен даму дәуірі (ХҮ-ХХ ғасырлар);
6). Ең жаңа дәуір немесе түркі тілдерінің Қазан тіңкерілісінен кейінгі даму дәуірі.
Н.А. Баскаковтың бұл пікірін ғалымдардың көбісі-ақ қолдайды, бірақ онымен келіспеушілер де жоқ емес. Мәселен, біраз ғалымдар түркі тілерінің Алтай дәуірін мойындамайды. Алайда біз түркі тілдерінің қалыптасуын Н.А.Баскаковтың дәуірлерге бөлуіне сүйене қарастырамыз. Түркі тілінің дамуындағы Алтай дәуірі – мерзімі жағынан әлі анықталмаған, ғалымдардың арасында дау туғызып келе жатқан мәселелердің бірі. Тілдерді салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеп, туыстық жақындығын анықтағанда олардың ортақ белгілеріне сүйену қажет. Осындай туыстық белгілер түркі-монғол тілдерінің арасында да бар және олар фонетика жүйесінде де, лексика мен грамматикалық құрамында да кездесетіндігін ескере келіп, бір топ ғалымдар “түркі тілдері өз алдына бөлініп шыққанға дейін алтай дәуірі тобында болған” деген топшылау айтады. Олар алтай тілдері тобындағы тілдерден: 1) түркі-монғол тілдері; 2) тунгус-маньчжур тілдері; 3) жапон-корей тілдері бөлініп шықты деген болжамды ортаға салады. Ал Х. Винклер, С.М. Широкогоров, Б. Колиндер, М. Рясянен, Д. Шинор, А. Дильачар сияқты ғалымдар тіпті алтай тіл бірлестігінен де арыға барып, орал-алтай тіл бірлестігі теориясын ұсынады. Салыстырмалы-тарихи зерттеулер алтай тілдерінің деректерінде көптеген ұқсас келетін тілдік материалдардың барлығын анықтады. Жалпы алтай тілдері бірлестігінің құрамына енген тілдерде дыбыс үндестігі, екпіннің тұрақтылығы, жалғамалы тіл болуы, сөз алдынан келетін көмекші сөздердің (предлогтардың) болмауы, жыныс(род) категориясының болмауы т.б.Көпшілік тілшілер алтай тіл бірлестігін анықтауда дыбыстық сәйкестікке көбірек көңіл бөледі.
1. Түркітануға кіріспе. Ә. Қайдар, М. Оразов. - Алматы : Арыс, 2004. - 360 б.
2. Түркітану: лекциялар желісі. О. Бүркіт. - Алматы : Арыс, 2003. - 140 б.
        
        Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері. Алтай, Хұн дәуірлері. ... ... ... ... ҚЯ - 413
Тексерген: Шаяхметұлы Қ
2015 жыл ... ... ... жер ... екі ... - Азия мен ... ... басым көпшілігі Азия болып саналады. Оған себеп - ... ... осы ... ... ... тарихи тамыры да осы құрлықта. Ал Еуропадағы түркілер, негізінен, оның оңтүстігінде ... да, Еділ мен ... ... ... ... Жеке ... тілдерінің қалыптасу дәуірлері әр түрлі. Олардың кейбіреулері ерте қалыптасып, өз іргесін басқалардан бұрынырақ алыстатқан ... енді ... ... тіл ... ... ... ... ғғ.) ғана бөлініп шыққан.Түркітанушы ғалымдар түркі тілдерінің даму кезеңдерін белгілі кезеңдерге бөліп, әрқайсысының өзіндік ерекшелігін анықтауға әрекет етіп ... 1, ... Н.А. ... түркі тілдерін дамуы мен қалыптасуына қарай 6 кезеңге бөлген:
1). Алтай дәуірі;
2). Хун ...... ... Көне ... ... (Ү-Х ғасырлар);
4). Орта түркі дәуірі немесе негізгі түркі ... ... мен даму ... (Х-ХҮ ғасырлар);
5). Жаңа түркі дәуірі немесе түркі ... ... мен даму ... ... ғасырлар);
6). Ең жаңа дәуір немесе түркі тілдерінің Қазан тіңкерілісінен кейінгі даму дәуірі.
Н.А. Баскаковтың бұл пікірін ғалымдардың көбісі-ақ қолдайды, ... ... ... де жоқ ... Мәселен, біраз ғалымдар түркі тілерінің Алтай дәуірін ... ... біз ... ... ... Н.А.Баскаковтың дәуірлерге бөлуіне сүйене қарастырамыз. Түркі тілінің дамуындағы Алтай дәуірі - мерзімі жағынан әлі анықталмаған, ... ... дау ... келе жатқан мәселелердің бірі. Тілдерді салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеп, туыстық жақындығын анықтағанда олардың ортақ белгілеріне сүйену қажет. Осындай ... ... ... ... ... да бар және олар ... жүйесінде де, лексика мен грамматикалық құрамында да кездесетіндігін ескере келіп, бір топ ... ... ... өз алдына бөлініп шыққанға дейін алтай дәуірі тобында болған" деген топшылау айтады. Олар алтай тілдері тобындағы тілдерден: 1) түркі-монғол ... 2) ... ... 3) жапон-корей тілдері бөлініп шықты деген болжамды ортаға салады. Ал Х. Винклер, С.М. Широкогоров, Б. ... М. ... Д. ... А. ... ... ... тіпті алтай тіл бірлестігінен де арыға барып, орал-алтай тіл бірлестігі теориясын ұсынады. ... ... ... тілдерінің деректерінде көптеген ұқсас келетін тілдік материалдардың барлығын анықтады. Жалпы алтай тілдері бірлестігінің құрамына енген тілдерде дыбыс ... ... ... ... тіл болуы, сөз алдынан келетін көмекші сөздердің (предлогтардың) болмауы, жыныс(род) категориясының болмауы т.б.Көпшілік тілшілер ... тіл ... ... ... ... ... көңіл бөледі.[1, 95б]
Мысалы, Н.А.Баскаков осындай белгінің бірі ретінде тунгус тіліндегі дыбысы мен маньчжур тіліндегі с дыбыстарының и дыбысының алдында ... ... ... ч, ш ... ... ... ... Хун ... ... ... ұштасып, байланысып жатады да, б.з.д. ІІІ ғ. мен Ү ғ. аралығын қамтиды. Егер ... ... ... ... ... ... тарихи мәлімет, жазба деректер болмай келсе, Хун дәуірі жайлы аз ... да ... бар. ... - ... ... ... ... отырықшылықпен айналысып, егін егумен айналысқан қытай халқымен іштей араласып, ... ... ... ... ... ... киім-кеегі мен тұрмысқа қажетті заттарын алып отырған.Хун ... ... ... империясымен бой таластырған дәуірі - Модэ Шаньюй дәуірі. Б.з.д.. 209 жылы Модэ өз әкесі Тумань Шаньюйды ... Хун ... ... ... да, ... ... ... 190-200б]
Бүл - түркі тілдері дамуынын Алтай дәуірінен кейінгі екінші ... Бүл ... ... ғүн ... жыл ... ... III ғасырдан бастап, біздің заманның V ғасыры арасын қамтиды. Бүл дәуірде ... мен ... ... мен ... ғүн деп ... үлы да ... империя қалыптастырған. Осы империяның омір сүрген дәуірі ғүн дәуірі деп аталады. Европалық тілдерде ғүн, көне грек ... ... ... ... сақ деп ... ... бүл ... ғалымдар Қазақстан мен Орта Азияда пайда болған ... ... ... деп ... Қазіргі түркі халықтарының, солардың ішінде қазақ халқының да, түпкі төркіні осы ғүндар болса керек. Тарихи деректерге қарағанда ғүн ... Орта ... ... ... ... ... кең алқапты жайлайды. Жыл санауымыздың бірінші ғасырының орта кезінде/581ж/ хандыққа, билікке таласып, өзара жауласудың және ... ... ... ... ... ... ... ғүн империясы Батыс ғүн, Шығыс ғүн болып екі мемлекетке белінеді. Кейбір түрік қағандығы, Шығыс түрік қағандығы деп те ... ... ... ... ... Шығыс Түркістан, Тянь-Шань, Орта Азия аймақтарын жайлаған. Ғалымдар оны біздің заманымыздың 503 ... ... емір ... ерте ... мемлекет деп есептейді. Батыс ғүн қүрамына бүлғар, оғыз, қыпшақ, қарлүқ деп аталатын тайпалар және осы тайпалардың атымен аталатын ... ... оғыз ... қыпшақ тілі, қарлүқ тілдері енген. Бүған қүрамында болғаны байқалады. Шығыс ғүн бірлестігі қүрамына үйғыр-оғыз, қырғыз-қыпшақ деп ... екі ... ... және ... ... ... Н.А.Баскаков дейтін еңбегінде жоғарыда аталған тайпалар тілдерінің бір-бірінен фонетикалық және грамматикалық біраз езгешеліктерін керсетеді.
Түрлі тайпалармен, халықтармен ұзақ араласу ... ... ... ... ... ... қарағанда әлдеқайда өзгерген еді. Біздің заманымыздың ІІІ ғасырында хундардың төрт ... ... төрт ... ... ие ... ... хундардың бір тобы Қазақстанның солтүстігін жағалай отырып, Орал тауы мен Еділ ... ... ... ... Тарбағатай мен Жетісу өлкелерін қоныстанып, Соғды мәдениетін қабылдаған.
3. Сяньби хундары өз отанын тастап кетпестен, ... ... ... ... ... көп ... бірте-бірте түркі ана тілін ұмытып, монғол тілін қабылдайды. Кей ғалымдардың алтай тіл одағы болмаған, түркі тілдерінің ... және ... ... көптеген ортақ элементтің, тілдік суббстраттың пайда болуына осы хундар себеп болды деуі ... ... ... - ... жеңілген соң оңтүстікке қарай шегініп, Ұлы Қытай қабырғасының екі жағын ала қоныстанған хундардың өкілдері. Бұлар уақыт озған сайын өз ... ... ҮІ ... ... ... хун ... құруға әрекет етті.
Түркі тайпалары Орта Азия мен Қазақстан, ... ... мен ... ... етектерінде қаншама көшіп-қонып жүрсе де, олардың ту тіккен жері - Сібір ... ... ... сөзі де осы ... қоланылған. А.Н.Гумилевтің көрсетуінше, біздің заманымыздың 439 жылы ... ... ... ... Хэси ... ... Вэй ... қосқан кезде 500 үйлік хунның князі Ашина жужандарға қашып өтеді де, ... ... ... ... олар жужандар үшін темір қорытады. Қытайлықтар Ашина тобын және оның ... қол ... ... ... деп ... П.Пелльо бұл қытай сөзін тюрк-ют деп транскрипция ... ... ... сөз ... "мықты", "берік" деген мағына білдірсе, ют морфемасы монғол тілінде көптік мағынаны білдіреді.
[1, 205 б]
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Түркітануға кіріспе. Ә. ... М. ... - ... : Арыс, 2004. - 360 б.
2. Түркітану: лекциялар желісі. О. Бүркіт. - Алматы : Арыс, 2003. - 140 б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері22 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері жайлы3 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері жайлы мәлімет5 бет
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Алтай3 бет
Алтай таулы аймағына сипаттама11 бет
Алтай – Тарбағатай аралығындағы ертесақ ескерткіштері87 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Алтайдағы сақ мәдениеті100 бет
Латын және көне грек тілдерінің фармацевтикалық терминологияның дамуына қосқан үлесі және латын тілінің жалпы мәдени мағынасы.7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь