Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының табиғат қорғау ісіндегі рөлі

1.2 Шығыс Қазақстан облысындағы қорғалатын территориялар 14
2 МАРҚАКӨЛ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ ҚОРЫҒЫНЫҢ ТАБИҒАТ ҚОРҒАУ ІСІНДЕГІ РӨЛІ 16
2.1 Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының географиялық жағдайымен танысу (геогиялық құрлымы, рельефі, климаты, топырақ жамылғысы) 16
2.2 Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының жалпы жағдайына сипаттама беріп, талдау жасау 27
Қорықтың флорасы 27
2.2.3 Қорықты мекендеуші құстар әлемі 41
Балықтары 43
3 МАРҚАКӨЛ ҚОРЫҒЫН ДАМЫТУ БАРЫСЫНДА ЖҮРГІЗІЛІП ОТЫРҒАН ШАРАЛАР 44
ҚОРЫТЫНДЫ 49
Бітіру жұмысның тақырыбы: Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының табиғат қорғаудағы рөлі
Зерттеу нысанасы: Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы
Зерттеу пәні: Қоршаған ортаның сапасын басқару
Тақырыптың өзектілігі: Табиғатты қорғау ХХІ ғасырдың басты проблемасының бірі. Табиғат – адамның сұранысын қанағаттандыратын бірден-бір шикізат көзі болып табылады. Сондықтанда адамдар өз тіршілігінде табиғат жүйелерінің қалай қызмет атқаратынын, табиғат ресурстарын қарқынды пайдалану жағдайында табиғат қауымдастығының берік қорын қалай қамтамасыз етуге болатынын білуі тиіс. Сонда ғана адамдардың табиғатты қоғауға деген жауапкершілігі мен сүйіспеншілігі артады. Себебі адамның салған жарасын табиғат емдеп жазып, аңдар мен құстар әлеміне жан бітіреді.
Мақсаты: Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының қазіргі жағдайына
талдау жасап, табиғат қорғау ісіндегі рөлін анықтау
Қойылған мақсатқа жету үшін төмендегі міндеттерді жүзеге асыру:
1 Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының географиялық жағдайымен танысу (геогиялық құрлымы, рельефі, климаты, топырақ жамылғысы)
2 Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының жалпы жағдайына сипаттама беріп, талдау жасау.
а) Қорықтың фаунасы
б) Қорықтың флорасы
в) Қорықты мекендеуші құстар
г) Балықтары
3 Қорықтың табиғатты қорғау ісіндегі жетістіктері мен ролін анықтау
Мәліметтер көзі: мерзімдік басылымдар, оқулықтар, ғылыми әдебиеттер, Марқакөл ұлттық табиғи қорығының мерзімдік есептері, ғылыми конференция материалдары
Жұмысты жазу барысында қолданылған әдістер:сипаттама беру, салыстырмалылық , экологиялық мәліметтерді талдау.
Жұмыс жаңалығы: Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының жалпы жағдайы мен ондағы табиғат қорғау мақсатында жүргізіліп отырған шараларға жинақталған мәліметтер негізінде салыстырмалы талдау жасау және қорықтың сол аймақтың табиғаты мен экологиясына тигізіп отырған пайдасын анықтау.
Теориялық және тәжірибелік маңыздылығы: Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының қазіргі жағдайы туралы жинақталған теориялық, статистикалық салыстырмалы материалдарды студенттер мен оқушыларға теориялық және тәжірибелік мәлімет көзі ретінде пайдалануға ұсыну
        
        СОДЕРЖАНИЕ
1.2 Шығыс Қазақстан облысындағы қорғалатын территориялар 14
2 МАРҚАКӨЛ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ ҚОРЫҒЫНЫҢ ТАБИҒАТ ҚОРҒАУ ... РӨЛІ ... ... ... ... ... географиялық жағдайымен танысу
(геогиялық құрлымы, рельефі, климаты, топырақ жамылғысы) ... ... ... ... ... жалпы жағдайына сипаттама
беріп, талдау жасау 27
Қорықтың флорасы ... ... ... ... ... 41
Балықтары 43
3 ... ... ... ... ЖҮРГІЗІЛІП ОТЫРҒАН ШАРАЛАР 44
ҚОРЫТЫНДЫ 49
Бітіру жұмысның ... ... ... табиғи қорығының
табиғат қорғаудағы рөлі
Зерттеу ... ... ... табиғи қорығы
Зерттеу пәні: Қоршаған ортаның сапасын басқару
Тақырыптың өзектілігі: Табиғатты қорғау ХХІ ... ... ... ...... сұранысын қанағаттандыратын бірден-
бір шикізат көзі болып табылады. Сондықтанда ... өз ... ... ... ... атқаратынын, табиғат ресурстарын қарқынды
пайдалану жағдайында табиғат ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Сонда ғана адамдардың табиғатты қоғауға деген
жауапкершілігі мен сүйіспеншілігі артады. Себебі адамның ... ... ... ... ... мен ... ... жан бітіреді.
Мақсаты: Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының қазіргі жағдайына
талдау жасап, табиғат қорғау ісіндегі рөлін анықтау
Қойылған мақсатқа жету үшін төмендегі ... ... ... ... ... табиғи қорығының географиялық жағдайымен танысу
(геогиялық құрлымы, рельефі, климаты, ... ... ... ... ... қорығының жалпы жағдайына сипаттама
беріп, талдау жасау.
а) Қорықтың фаунасы
б) Қорықтың ... ... ... ... ... Қорықтың табиғатты қорғау ісіндегі жетістіктері мен ... ... ... мерзімдік басылымдар, оқулықтар, ғылыми әдебиеттер,
Марқакөл ұлттық табиғи қорығының ... ... ... ... жазу ... қолданылған әдістер:сипаттама ... , ... ... ... ... ... мемлекеттік табиғи қорығының жалпы жағдайы
мен ондағы табиғат ... ... ... отырған шараларға
жинақталған мәліметтер ... ... ... ... және қорықтың
сол аймақтың табиғаты мен экологиясына тигізіп ... ... ... және ... ... ... мемлекеттік табиғи
қорығының қазіргі жағдайы туралы жинақталған ... ... ... студенттер мен оқушыларға теориялық ... ... көзі ... ... ұсыну.
1 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЕРЕКШЕ ҚОРҒАУҒА АЛЫНАТЫН ТЕРРИТОРИЯЛАР
1.711 Қорықтар – ... ... ... – адамның сұранысын қанағаттандыратын бірден-бір шикізат көзі
болып табылады. Сондықтанда адамдар өз тіршілігінде табиғат ... ... ... ... ресурстарын қарқынды пайдалану жағдайында
табиғат қауымдастығының берік қорын қалай ... ... ... ... Бұл ... адамдарға бүлінбеген, әлі де қол тимеген табиғат
эталондары – қорықтар көмектеседі.Оларды ... ... ... деп бекер атамайды. Өйткені адамның салған ... ... ... аңдар мен құстар әлеміне жан бітіреді.
Табиғатты қорғаудың ең жоғарғы формасы – ... ... ... ... ... жер ... жекелеген елдерінде қорық
ұйымдастыру Х1Х ғасырдың бас кездерінен басталғаны белгілі.
Негізінен табиғатты ... он ... бар: ... ... ... табиғат ескерткіштері, қорғалатын ландшафтар,
табиғат ресурстарының қорық қорлары, биосфералық қорықтар, микроқорықтар,
табиғат объектілері және көп мақсатты ... ... ... да ... ... ... мейлі ол өсімдіктер дүниесі, я
болмаса түз тағыларының өкілі болсын, оларды өздері ... ... ... ... ... ... және ... қорын молайту ісі,
бүгінде күн тәртібінде тұрған көкейкесті мәселелердің бірі.
Биосфера – ... ... ол ... жер ... ... ... Биосферадағы экологиялық, биологиялық теңдік бұзылмауы тиіс.
Биосфера ... ... ... ... Оны ұзақ ... адам игілігіне
пайдалану үшін адамның қамқорлығы мен жауапкершілігін арттыру қажет ... ... ... ... ... – тоғай, қазба байлықтар, су
байлығы, жануарлар дүниесі мен ... ... ... ... ... тұрған басты проблема.
Сондықтанда ең алдымен адам мен ... ... ... ... шешу, биосфера байлығын ысырапсыз пайдалануға жол бермеу, оның
байлығын арттыра ... ...... ... ... ... қойылуы
керек.
Неге десеңіз, қазіргі өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының, ... ... ... ... ... тигізуде. Қолайсыз экологиялық жағдай
табиғи жүйелердің бұзылуына әкеп соқтыруда. Осыған ... ... ... ... ... ... территориялардың
маңызы артып келеді.
Атмосфераның экологиялық тепе-теңдігін, адам денсаулығын, ... ... ... ... ... кері әсер ... үшін,
ғылыми - техникалық прогресс пен табиғат қорғау ісін ... ... ... білуі қажет.
Қазақстан жерінде Д.И.Менделеев кестесіндегі химиялық элементтердің
бәрі дерлік кездеседі. Біздің ... ... ... аса бай
өлке. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің 5777 түрі, ... ... ... ... ... ... 150, қос ... 12 түрі тіршілік
етеді Бұл бай өлкені шын ... ... ... ... көзі деп ... ... ... Бірақ, бұл інжу-маржандар қанша ... ол ... ... емес ... ... кезде өзінен-өзі
белгілі болды.. Сондықтан да оны ... ... ... ... қорғап,
байлығын молайта беруге барлық мүмкіндіктерді жасау керек. Осы ... бірі – «жер ... деп ... аталып кеткен небір тамаша
аймақтарды, өлкелерді, өңірлерді қорыққа айналдыру керек ... ... ... ... мен орта Азия ... қорық құру жұмыстары
Октябрь революциясынан кейін ғана дами бастады. 1919 жылы ... ... ... ... ... эволюциялық комитет құрылған, ал 1920 жылы
26 тамызда В.И.Ленин мен М.И.Калининнің қолдауымен Қазақ Автоном Социалды
Республикасын, 1936 жылы ... ... ... ... ... туралы КСРО қаулысы қабылданды.Ол жас Республика орта Азия табиғатын
қорғауда алғашқы қадамдар ... ... ... ... және ... ... мақсатында аймақты тексеру жұмысы бойынша Түркістан
комитеті құрылған. [7]
Бұл салада Қазақстан Республикасы соңғы жылдар ішінде қыруар ғылыми ... ... ... ... 1962 жылы Қазақ ССР Жоғары Советінің
биосфераны қорғау заңы шықты. Мұнда табиғи ортаны ... ... ... ... Олар – ... ... заказниктер мен табиғат
ескерткіштерін сақтау. ... ... 1972 жылы ... ССР ... ... ... көрді. Міне, бұл көрсетілген құжаттарда қорықтар
мен табиғат ... ... ... мен ... ... ... тәртібі айқын көрсетілген. Қазақстан Республикасындағы
қорықтардың жұмысын ... ... ... ... Оған ... ... ... Советінің соңғы жылдары қабылданған бірнеше арнаулы қаулылары
дәлел бола алады. 1969 жылы 9 шінде де ... ... ... ... ... мен ... шаралары туралы», 1972 жылы 2 тамызда
«Қазақ ССР мемлекеттік қорықтарының ... ... ... туралы»,
1976 жылғы 12 шілде де «Қазақ ССР – інде ... ... ... ... ... ... Бұл ... өлкеміздегі қорықтардың
ғылыми ұйымдастырушылық жұмыстарын жақсартуда зор маңызы болғанын айтпай
кетуге ... ... ... Қорықтарында қол жеткен
табыстары мен орын алып ... ... ... ... нақты жолдары
да айқын көрсетілген. [23]
Осы кезде Қазақстан Республикасының жерінде (1980 ... ... 531 мың ... ... алып ... 6 ... ... – Жабағылы,
Наурызым, Барсакелмес, Қорғалжың және ... ... 4288 мың ... 50- дей ... заказниктер, көлемі 3644 мың гектердай 6 зологиялық
және батаникалық объектілер, қорғалатын заказниктер және 3 ... бар. Оған ... көне ... бері ... ... ... өсіп – өніп келе жатқан ... бар ... ... Іле ... т.б. ... ... ... учаскелерде, әсіресе,
қорықтарда бұрын осы аймақты мекендеген, бірақ соңғы жылдары саны азайып
кеткен жабайы хайуанаттар мен ... ... ... ... есепке
алынған. Мұндай түрлердің, мәселен, Шығыс Қазақстанның тек осы ... ... ... ... 1600 түрі мен ... ... ... тіркелген. Бетпақдаладағы өсімдіктің 1800 түрінің ... ... ... ... Сондай-ақ, Оңтүстік Алтайда
өсімдіктердің 1740 түрі кездессе, оның 18-і, Жоңғар Алатауында 2021 түрі
өссе, оның 58 –і, ... 500 түрі ... оның 100 –і сол ... ... ... ... түрлер. Адамның үнемі қамқорлығы мен аялы алақаны
болмаса, ... ... ... ... ... ... ... екендігін
естен шығармаған жөн.
Сондай –ақ, қорықтар өзінің табиғи сұлу ... мен онда ... ... ... құнды. Ақсу – Жабағалы қорығы сияқты кейбір
қорықтар ЮНЕСКО-ның ... ... ... ... ... енген. Олардың тек саны азайып кеткен, мүлде жойылып кету ... ... ... мен аса бағалы өсімдіктер әлемі ғана ... ... ... ... ... Республикасының ежелден бері әйгілі
болған таңғажайып көрікті орындардың ... атақ – ... ... ... зор ... ғылыми – зерттеу жұмыстары жүргізілуде.
Қазақстан Республикасының қорықтарында ... ... ... ... және ... ... сұлулығын сақтаудың ғылыми
негізін жасау жөніндегі ... ... мен ... тұр. Бұл ... ... биосфера компоненттерін қорғап, оларды халық шарауашылығына
рационалды түрде ... үшін зор ... бар. Бұл ... пен міндеттердің
Қазақстан Республикасы жағдайында да көкейтесті екендігі аян. Көлемі 2,7
милион шаршы километр жерді алып жатқан ... өлке ... ... ... да аялы қалың орман – тоғайы оны мекендеген сан ... ... ... өлке. Қазақстан Республикасы
териториясында 34-35 ... ... ... (оның ішінде 4–5 милион гектар аса
бағалы сексеуіл орман бар) орналасқан. Түрі ... ... ірі ... ... ... ... барлық элементтер
жинақтаған. Елімізде 11мың өзен, 7 мыңнан астам көлдер мен су ... ... –ақ, ... өлкеміз Қазақстан алуан түрлі жан – жануарларға өте
бай. ... ... ... ... ... қорғайтын қорықтар
көбейе берсе деген ойдамыз. [24]
Қазақстан Республикасы жерінде ұйымдастырылған мемлекеттік 9 ... өлке ... ... ... ... ... ... сақтап, көркейту тұрғысында табиғат қорғау ісіне зор үлес ... ... де, ... ... ... ... көптеген
емшіліктердің бары байқалады. Осынау ұлан – ғайыр өлкеде ... ... ... болса да ой ... Оның ... бұл ... ... ... 0,3 пайызын алып жатыр. Бұл өте аз. Ал, ... ... ... республикаларында бұл көрсеткіш 1-2 пайзға
жеткен.
Республика жер құнарын, орман мен тоғайдың әсем ... ... ... көл ... шайқамай, хайуанаттар мен өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... қорық
ұйымдастыру – бүгінгі күннің талабы. [24]
Қазір ... ... ... қорықтар жұмыс істейді:
«Ақсу – Жабағалы» – 1926 жылы құрылған, ертеден келе жатқан ... ... ... ... ... алып ... Ауданы 73 мың ... ... ... ... жоқ. Физологиялық – географиялық
ерекшеліктеріне байланысты екі бөлікке ... Бес ... ... ... ... ... ... 130-дан астам түрлері,
сүтқоректілерден арқарлар, маралдар, суырлар және т.б. тіршілік етеді.
«Барса – келмес» – Арал ... ... ... ...... ... 1939 жылы ... Аралдың ауданы 198 шаршы км.
Аралдың флорасына 130 – дан астам ... ... ... ... көп ... ... алты ... амфибиялардың екі түрі және
құстардың 110 түрі ... ... ... ... 1927 жылы ... ... қарақұйрықтар, құландар, құм сарышұнағынан басқалары
аборигенді түрлер болып табылады.
«Наурызым» - 1931 жылы ... ... ... ... ауданында
орналасқан. Ауданы 100 мың ... ... 151 ... ... рептилиялардың 5 түрі, амфибиялардың 2 және балықтардың
8 түрлері кездеседі.
«Алматы» - 1934 жылы ... ... ... ... ауданында
орналасқан. Іле Алатуының тау жотасының топырақ жабындысы альпі өсімдіктер
жабыны бар таулы – шалғындық топыраққа жатады. ... 1300 ... ... ... ... ... 200 ... сүтқоректілдердің
62 түрі, амфибиялардың 3 түрі, рептилиялардың 16 түрі және ... ... ... 1958 жылы құрылған. Ауданы 237 мы гектар. ... ... ... ... ... Қорғалжын мемлекеттік қорықтық
аңшылық шарауашылығымен ... ... ... – зерттеу жұмыстары
жүргізіледі. Әсем ... ... ... ... ... ... ұя ... ең солтүстік орны болып табылады. Су
құстарының табиғи резерваты ретінде маңызы зор.
«Үстірт» - 1984 жылы құрылған. ... 223,3 мың ... ... ... ... ... енген шөл зонасының 12 түрлі аңдары мен
құстарын ... үшін ... ... Ұлттық ғылым академиясы мен Экология және
табиғат ресурстар Министрлігі ... ... ... ... ... ... ... проблемасы жөніндегі комиссия бүгінде
республикамызда әр түрлі географиялық аймақтарды қамтитын 20 ... ... ... ... ... ... отыр. Сондықтан келешекте ұлан
– қайыр өлкемізде құрылатыны қорықтармен таныстыра кеткенім жөн ... ... атап ... ... ... - «Қаршыға тауы» атты ... ... ... ... және ... облысының Осақаров ауданында
орналасқан. Қазақтың ұсақ ... ... ... ... ... ... ... қарағайлы орман алқаптары және осы аймақта тіршілік
ететін дуадақ, байбақ суыры, аккіс, аққалақ, арқар ... ... ... ... ... ... қорығының аумағы 150 мың
гектардай болады.
Қаратау қорығы - Оңтүстік Қазақстан облысы ... ... ... ... Оның ... 350 мың ... ... қамтиды. Бұл аймақ
табиғатының басты ерекшелігі – ... тек осы ... ғана тән ... 100 –ге жуық түрі өседі. Осыған байланысты ... ... ... көп. ... ... ... ... деп
аталған.
Бетпақдала немесе Андасай қорығы - Қарағанды облысы Жаңа Арқа ауданы
мен ... ... ... ... ... ... Бұл ... (орталық бетпақдала), «Шу-Іле» (Шу-Іле тауларының ... ... екі ... ... ... аумағы 230 гектар. Осы аумақта
шөлді – ... ... ... ... ... ... және дуадақ,
бүркіт, қарақұйрық сияқты өте сирек кездесетін фауна мен флора өкілдері
қорғалады.
Торғай қорығы ... ... ... ... мен ... ... ... өзенінің төменгі ағысын, Қара мен ... ... ... ... атты ... көлдерді қамтитын болады. Халқаралық
маңызы бар ... – сулы ... ... бұл ... 2005 ... Оның ... көп жерлерді қамтитын болды. Бұл қорықта қара
торғай, бозторғай, байбақ ... ... ... мен ... ... өсетін өсімдіктер дүниесі қамқорлыққа алынады. Қорық аумағы шамамен
40 мың гектардай болмақ.
Жоңғар ... - ... ... ... және ... аудандарының
аумағындағы Теректі және Жаманты өзендерінің бассейіндерін қамтитын болды.
Барлығы 250 мың гектер аймақты алатын бұл ... ... ... ... тіркелген қызыл қасқыр, ұлар, қара ләйлек, ... ... ... Бұл ... да 2000 жылы ұйымдастыруды көздеген.
Бірақ іске асқан жоқ.
Алакөл қорығы - Алматы ... ... ... ... 120 ... ... қорық аумағына Тентек өзенінің сағасы, ... ... ... Ұялы ... ... ... және ... аралығындағы мойнақ
кіреді. Алакөл аралығында қорық ... ... ... ... ... су ... ... және қызғылыт бірқазан, жалғабай, ақ
құтан, су құзғыны мен реликті шағала ұяларын қорғау мақсатында 1998 ... ... ... ... ... – су құстары, соның ішінде
реликті шағаланы қорғау.
Кент қорығы -Қарағанды облысының Қарқаралы ауданының жерінде, 50 ... ... осы ХХІ ... ... отау тігетін болады. Орталық
Қазақстандағы ұсақ ... ... ... ... ... ... қара ... сияқты хайуанаттар өкілдерін қамқорлыққа алатын
болады.
Қаплаңқыр қорығы - Маңғыстау облысының Маңғыстау ... ... ... Бұл ... ... ... ... Түркменстан мен
Өзбекстан аймақтарына жалғасады. Оның көлемі 300 мың гектар ... ... ... КСРО ... ... ... бүркіт, жұртшы,
сабаншы, қабылан, қарақал, қарақұйрық сияқты ... ... ... ... Шамамен 2005 жылы ұйымдатырлатын бұл қорықтың маңызы зор.
[25]
1.2 Шығыс Қазақстан облысындағы қорғалатын территориялар
Шығыс ... - ... мен ... ерекше әлемімен
қайталанбас ландшафтардың ерекше аймағы. Оның ... 283 мың ... ... ... мен ыстық орталық Азия, таулы тайга мен ... ... ... ... ... жүйесі, Зайсан Қазаншұңқыры,
Қазақ ұсақ құмды даласы шығыс бөлігі, Балқаш – Алакөл жотасының солтүстік
бөлегі.
Біздің ... ...... зоналары мен ландшафттарының
көптүрлігі биологиялық әр түрліліктің жоғары ... ... ... ... ... 94 түрі ... түрінің жалпы санының
(66,2 %) ... 375 түрі (68,6%) ... 3 түрі (27,2%) ... 12 түрі (24%) ... әр ... сақтау үшін облыста 2 қорық – Марқакөл мен
Батыс ... 8 ... 3 ... ... 4 ... пен ... – геологиялық және Республикалық мәндегі табиғаттың ... ... және ... ... ... ... ... жалпы ауданы 1058620 га құрайды немесе бұл облыстың жалпы
ауданынан 4% шамасында.
Батыс Алтай ... - ... ... ... және ... ... ... Ол 1992 жылы құрылған. Қорық Қазақстандық Алтайдың
Линей, Холзун, Кокшин атты тау ... алып ... ... ... ... тау ... ... субальпі, альпі биіктігіндегі
табиғаттың сан алуан ... ... ... ландшафтарын қорғауға
бағытталған. Қорық ... ... және ... өсімдіктердің
көптігімен ерекшеленеді. Мәселен, мұнда орманның 25 ... ... көп түрі ... ... ... ... май ... ерекше.
Батыс Алтай қорығында табиғат белдемдері сан алуан. Олар: ... ... ... ... тайга, субальпі, альпі және биік таулы
тундрадан тұрады. Сүтқоректілерден алтай бұғысы, елік, құндыз, қоңыр ... ... ... ... ... ... Алтай қорығының ғылыми,
экскурсиялық, танымдық мәні зор. Болашақта қорық ... ... ...... ... ... ... сенім мол. Себебі,
табиғи ландшафттар әлі де болса өзінің ... ... ... ... ... ... ... белдемдерінің өзіне тән фаунасы мен флорасы
бар. Орман іші шипалы жеміс – жидек беретін ағаштарға, ... ... бай. ... ... ... ... ... марал оты,
алтын тамыр және алтай сарғалдақтарын кездестіруге болады. ... ... ... ... ... ... ... аласа
қайың, Алтай тиындығы, алтын тамыр, марал оты өсімдіктері кездеседі.
Биік таулы тундрада да жатаған бұталы өсімдіктер, ... ... ... ... ... ... т.б. ... кездеседі. Батыс Алтай
фаунасы да ерекше болғанымен ... ... ... ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ ҚОРЫҒЫНЫҢ ТАБИҒАТ ҚОРҒАУ ІСІНДЕГІ РӨЛІ
2.1 Марқакөл ... ... ... ... ... ... ... рельефі, климаты, топырақ жамылғысы)
Марқакөл – Алтайдың ең ірі су қоймасы, ол теңіз ... 1500 ... ... ... шұңқырда орналасқан. Көл сопақша созылған пішінді
және солтүстік – шығыстан оңтүстік – батысқа қарай ... ... ... 38 ... ... ең кең жері 19 шақырым, жаға сызығының ұзындығы
106 ... ... 24-27 м ... 14,3м) көл ... қоршаған
жоталардан: Күршім солтүстік пен батыстан, Азутау – оңтүстік пен шығыстан,
Сорвеновский – ... ... ... ... ... ... деңгейінен
биіктігі 2000 -3000м. Ең биік жері Ақсу- Бас (3304,5м).
Көлдің пайда болуы альпі тектоникалық айналымының төріттік дәуіріндегі
мұздық кезеңнің бірімен ... Сол ... ... мен ... ... ... ... мен тауаралық шұңқырлардың қатпарлы жүйелері
қалыптасқан, олар ... ... ... Осы мұздықтар ізі Күршім жотасы
ұшында жақсы ... ... ... және ... – шығыс жағалауы ені 1-2
шақырым көл маңы шалғынды жазықтық болып табылады.
Оңтүстік және оңтүстік – шығыс жағалау жолағы ... ... ... жотасы көлге дерлік тығыз тірлеіп орналасқан. Жота баурайнан
төмен түскен сілемдер көл ... ... ... ... тән. Жаға ... ... ирек, тек кей жерлерде ішке еніп тұрған мүйістермен шағын
шығанақтардан бар. Көл ... ... лай, ... ұсақ ... тасты,
тасты - тау жынысты үлкен домалақ тасты және ... ... ... ... ... батпақты қайыңдық және шалғынды жерлер, тамырлы ... және ... ... ... ... ... Қорғалатын аймақ
шекарасында, Марқакөл жағасында төрт үлкен елді мекен сақталған. Олар ... ... ... ... және ... Еловка. Мұнда жергілікті
халық тұрады және қорық кордоны орналасқан. Тау шыңдары - әдеттегі ... үішн тау ... ... ... ... Олар жиі үлкен көлемді жерді
алып жатады. Күршім жотасының солтүстік – ... ... ... шың ... Олар ... тік жарлы сайларға тілімденген және олардың түп жағында
тоған тәрізді альпі көлдері бар. Сорвенский және ... ... ... ... ... қоршап тұрған жоталардың тайгалы баурайлары салыстырмалы тік
жарлы, түбінен тасқынды өзендер мен ... ағып ... ... ... ормандардың бөлінуі оларға тән. Марқакөл көліне су 95 әр ... ... ... ... ... ірі ...... Төменгі Еловка,
Матабай, Жиренька, Шалғайжәне жоғарғы Еловка, Тихушка, Матабайка мен ... ... ... тау ... ... ... тасты арналы, ені 2-
5м, тереңдігі 2-3 м және өз сағасында атырауға ұқсас ...... ... ... ... ... тек бір ғана өзен Қалжыр (ұзындығы
128 шақырым) Марқакөлден басталады.
Марқакөл қорығындағы төрт ... ... алты ... белдеу: нивальд
(қары) аймақта биік таулы нивальды белдеу, альпі тундралы шалғынды аймақта
альпі – тундралы және субальпі белдеулері, таулы – ... ... ... ... ... ...... – далалы аймақта таулы орманды – ... ... ...... белдеу орналасқан. [18]
Қорық аймағы геокешендерге бөлінген: солтүстік таулы орманды (1-68
кв) көлді (69-72 кв) оңтүстік ... ... (73-108 кв). ... ... бөлінген жер жоқ.
Қорық - альпілік типке жатады. Марқакөл көлін Оңтүстік Алтай табиғи
комплексіне енгізу үшін шынайы жағдайында сақтауға ... ... бөлу ... ... мен ... ... ... назар аударайық.
Марқакөл қорығының қазіргі аймағын ХІХ ғ ... ... ... ... кенттерде тұрған бірінші орыс қоныстанушылары табиғатқа
үлкен зиян келтіретін шамада аң шарауашылығымен, ... ... ... ... ... халық санының өсуіне сәйкес
табиғатқа антропогендік процесстердің қарқындылығы ... ... ... көктемде уылдырықтау уақытында 670 тен астам адам ... ... ... аулаған. Күзде өнім 1000 путтан аса, ал жылына 8250 ... ... ... ... ... ... ... балықттың азаюына әкелді,
балық аулаушылық біртіндеп екінші орынға көшті. Тынымсыз ... ... ... ... ... ... түлкі, тау ешкі, аю, ал бұлғын
мен марал толық ... ... ... көп ... бойы реттелмеген
құстар кәсібі бұлдырық, ұлар, ақ тауық санын мүлде төмендетті. Сұр қаз бен
гусенник ұялауды ... қара ... ... ... көл жағасынан
сұр тырналар жойылған. Аң аулаудан ... ... ... ... ... ... ... орындары жоғалды .Үйрек жұмыртқасын
жинаумен, жас пен ұзын құстарды ұстаумен, үйректер мен ... ... ... 1974 жылы Марқакөл орман шарауашылығының ұйымдастырылуы
басталған орманда жол салып жануарлар үшін тынымсыздық факторын ... ... ... ... ... ... жас ... мен
табиғи құрлысын өзгертті.
Қазіргі уақытта көне жер негізінен 1-кластағы жас ... ... ... кесуі, жануарлардың өнімділігі мен
азықтық жер-суларының сапасына ... ... ... мен ... ... ... тудырды, бұл балықтың уылдырық таратуына және көлде
оның жас ұрпақтарының өмір сүруіне кедергі жасады.
Шаруашылық әрекеттің ... ... ... эрозиялық процестердің
күшеюін тудырды. Мысалы, тар су қоймалары бірнеше жылда ... ... ... Ал, ... ... ... сай оның уылдырық объектісі
ретінде мәнін төмендетіп, істен шығу ... ... мал бағу ... ... ... ... ауысуын
тудырды, дәнді өсімдіктер мен бұршақ ... ... саны ... өнімділігі төмендеді. Үй жануарларын бағуға тән ... ... ... ... ... ... ... шабындық түрлерінің өзгеруі пайда болуы, бұл Урунхайка, ... ... ... ... ауылдарының маңында байқалды.
Марқакөл қорығының ... ... оның ... ... ... тоқтатылды. 1974 жылы балық аулауға тиым салды.
Қорықтың режимнің нәтижесінде жануарлар саны мен ... ... ... ықпал етілді.
Жобалаланған Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының 71359 га жалпы
ауданы үш бөлімшеден: көл, ... ... ... және ... ... ... қорық бөлімшесі-Марқакөл көлінің бойымен өтеді, ... ... ... - ... ... ескермегенде көлді толық
қамтиды. Осы жерде қорық шекарасының түзу сызығы көл ... 25-20 ... 44-33 кв ... ... ... таулы – орманды учаскенің
шекарасы 11-12, 11-13 кв Марқакөл ... ... ... ... шекаралас, бұл орынның батыс жағы ... ... ... етеді, олардың маңызды бөлігі ТАҚҰ берілуі мүмкін. [3]
Марқакөл көлі ... ... ... жүйесінің қалдықтары
орналасқан.
Оңтүстік Алтай зонасында девондық қалдықтар Қазақстан Республикасының
шекарасынан Марқакөл көліне және одан әрі ...... ... ... жоталарына солтүстік – батысқа созылатын жалғаулар жолағын жасайды.
Девонның шығысқа жалғасуы ... ... ал ... ... ... жастағы пайда болуымен шектелген .
Төменгі орта девонның вулканды – ... ... ... ... Азутау жотасы мен Қарай қонысында кең дамыған. ... ұсақ ... ... ... ... ...... алевралиттермен сипатталған. Суармалы қуат 1300 – 1400
м төменгі орта девонның қалдықтарында сәйкессіз орналасады.
Живеттік ярус қалдықтарының эифелдік қалдықтардан ... ... аз ... ... және ... ... ауыстырады. Белезек
өзенінің оңтүстік жағасынан Нижняя Еловка ... ... ... көлінің
солтүстік жағасымен әрі қарай солтүстік батысқа ... ... ... қара ... сланц қабаттары жатады, Марқакөл көлінен
солтүстікте живеттік қалдықтар Күршім мен ... ... ... жас ... ... ... аяқталады.
Девондық қалдықтарда трансгрессивті тас көмірлі қалдықтар жатады.
Марқакөл көлінің батыс ... ... ... ... жоғары
турнейлік – төменгі визейик қалдықтар бар. Бұл ... ... ... орта – ... ... ... ... ашық жасыл – көк түсті болып келеді. Марқакөл көлінің жоғарғы
жыраларында бұл қалдықтардың ... 2000 м ... Орта – ... ... орта – ... ... ... Азутау жотасы мен ары қарай
Марқакөл көлінің оңтүстік бөлегіне иіледі. Олар ұсақ ... ... ... ... ... гравелистті кангломераталармен
келтірілген. ... қуат ... ... орта ... ... ССР мемлекеттік қорықтары таулы жағдайға» сай 08. 02. 75 ... ССР ... ... ... ... қорықтар ормандары
шарауашылықты жүргізудің ерекше режимімен бірінші группа ... және ... ... ... ... ... группалар мен категорялар бойынша бөлінген. Қорықтың
барлық таулы аймақтарындағы ормандарда жасанды тектегі ... ... ... қол ... ... өсімдіктері жоқ. Орманмен жабылмаған
аудандар рединалар мен прогалиндермен сипатталады. Рединалар категориясына
3 кластың ескі ... 0,1-0,2 ... бос емес ... толығымен
жатқызылған. Осы таулы учаскелердегі тұқымдардың тектері онда ... ... ... . ... ... ... оның кіші ауданына
қарамастан ерекше байлықпен ерекшеленеді. П.П.Крыловтың мәліметтері бойынша
Қазақстандық Алтайда 1800 түрге жуық ... түрі ... ... ... ... негізгі және жалпы ерекшелігі
ауа температурасының жылдық пен тәулік жүрісінің ... тип ... ... (-4 , 1 ... ... ... ... оңтүстікке 50 км-ге дейін
созылған негізгі ауа толқындарының әсеріне байланысты, сондықтанда ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар. Қорық
ауданының климаттық ... ... беру үшін ... мәліметтері қолданылды.
Қорықтың барлық аймағында температуралық режим теңіз деңгейіне
абсолюттық ... ... ... ... ... ... байланысты әр түрлі болып келеді. Жазғы
уақытта температураның жоғарлауы нәтижесінде төмендейді, ал қысқы ... мен ... ... иверсия нәтижесінде ойпат ... ... пен жаз ... ... ... ... ... байланысты төмендейді. Марқакөл көлінің
жағалауында осы ... ... ... ... ... ... төмендеуі байқалады. Рельеф ауаға қатысты ылғалдылық
көрсеткіштеріне аналогиялық әсер етеді. ... көлі ... ... ... ... басқа жерлеріне қараған да төмен. Бұлардың
көлемі биік таулы көлдің суымен және ... ... ... ... қатысты ылғалдық бұл жерде төмен. Қысқы бірнеше
уақытта ауаға қатысты ... ... ... ... есе ... ... ... ауданда үсік шалулар маусымның үшінші жартысында,
ал ... ... олар ... екінші жартысында тоқтайды. Күз
маусымының ... ... 50-70 ... ... ... ... 30 күнге дейін
қысқарып ауаның орта ... ... ... ... 0 ... төмен 203 күнге, 20 0С – ден төмен 94 күнге тең болады. Жылдық орташа
температурасы ... ... 4,1 ... ең суық айларда, қараша мен
нуырыздың аралығында, 215 милиметр, яғни жылдық ... 40 ... ... ... таудағы қардың қалыңдығы қыс бойы бір жарым метрге
жетеді. Көктемде, тіпті жаздың ішінде де топырақ беті жиі ... ... ... ... ... өзен ... аталатын аса күшті желдер:
батыстан- Шүмек, ... және ... ... желі көлдің
жалпақ айдынының аста - кестеңін шығара азандай соғып, заматта жал – ... ... ... да, тек шалдуар көлдің ... ... ... тәжірибесі мол жергілікті балықшылар ғана жағаға аман – есен ... ... ... ... ... ... аталатын тағы бір жел бар.
Оның қашан соғатыны ... ала ... ... емес деседі жергілікті
тұрғындар. Тып-тынық ыстық күндері ол кенет Күршім жоталарынан құйындата
шыға келеді де ...... ... ... соғады. Көл айдынына шың
басынан бейне бір құлан ... ... ... ... жал – жал ... ... ішін ... екілене ұйтқиды.
Осындай күшті желдерден және тұтқилдан көтерілетін асау толқындардан
сескеніп балықшылар ертеректе өздерінің қаусаған ... ... ... ... онша ұзамай бара бермейді екен. 1978 жылдан бері
Марқакөл қорығының қызметкерлері көлде және оның маңайында табиғатта
болып жататын ... ... ... – тегжейлі жазып отыратын «табиғат
шежіресін жүргізіп» келді. Марқакөлдің климатын, табиғаттағы құбылыстардың
алмасуын ... ... үшін ... ... ... Г. ... ... 1979 жылғы фенологиялық ... мен ... ... ... мен ақпанда қардың өте қалың жауғаны байқалған. Аяз 40 градусқа
жеткен.
«Аяз бәсеңсіп, жапалақтаған ұлпа қар ... ... ... ... шоқып қойып, топ – тобымен жем теріп жеп жүрген құрларды көруге
болады» - деп баян қылады Фенолог.
Қыста орман ішін жым – жырт ... ... тек оқта – ... ... ... ... ... қар жылылықтап әлі ешбір мызғып қоймаған ... ... ... қырат-жоталардың басын мекендеген малдар көктемнің жақындағанын
сезіп, мүйіздерін ... ... ... ... ... ... ... 23-нурызда тоқылдақтың
ағаш тоқылдатқан үні шығады – деп жазады фенолог. Бірақ көкекте ... ... ... - ... ... ... ... Сәуірдің
бірінші он күнінің аяғында меңіреу құстар қүртіктің бетінде жолақ – жолақ
із тастап, «қар сызуға» кіріседі. Ала ... қары ... ... ... ... салады.
Қары еріген алғашқы ойдым – ойдым жерлер ағаш төңірегінде пайда
болады. ... орта тұсы ... ... ... ... Қараторғайлар
ұшып келеді.
Сәуірдің ортасында алғашқы көктемгі жаңбыр ... 6 ... ... ... ... ... 20 қарашаның ортасында мұз қатады.
Қалжыр өзенінің қайнар көзі ғана қатпайды, онда көк ала ... ... мен ... ... ... ... ... арасында ( Тополевка,
Урунхайка) шағын жылымдар болады. Көлдерде мұз жарылуы орташа 9 ... ... ... ... 27 мамырда жүреді.
Ауа райы қатаң континентальды, қысы қары көп әрі ... және ... әрі ... ... ... Қазақстан мен Алтайдың ең салқын
жері. Тәуліктік орташа температура 0 0С – тан ... 162 ... 0 0С ... 203 ... ... ... кезең ұзақтығы – 60-70 ... ... +29 0С – қа ... көтеріледі. Қыста қатты аяздар болып,
температура – 45 0С – қа төмендейді. Кейде ... – 53 0С ... ... ... апта бойы температура -25 -40 0С тан түспей ... ... ... ... қар ... Қар ... ... қарашаның бірінші
жартысында, ал кейбір жылдары (1984) қазанның екінші, ... ... Қар 110-170 күн ... Қар ... ... тереңдігі 87 см,
қардың ең қалың кезеңі наурздың бірінші, екінші ... ... осы ... қар көп ... Кей ... (1984-1985) қар 150-20 см – ге
дейін түседі. ... 1996, 1997, 1998, 2000, 2001 ... ... қар ... ... елді ... үйлердің шатырына дейін қар көміп қалды.
Қар әдетте көл ... ... ... ... ал тау ... мамырдың соңы мен маусымның басында ериді. ... ... ... және тамыздың үшінші онкүндігінде (1978, 1979) қар
жауып қатты суықтардың болуы жиі ... 1978 ... бері ... ... көлде және оның маңайында табиғатта болып жататын
барлық оқиғаларды ...... ... отыратын «табиғат шежіресін
жүргізіп» келді.
Марқакөл бойынша ... ... ... ... ... басқа жерлерге қарағанда төмен. ... ... ... ... ... ... көлемдерін анықтау
кезінде ол жылына 22,1 ккал/см2 тең екені, ол Катон – Қарағай 28,4 ... 33,9, ... – 36,2 ... см2 тең ... ... ... жолдарында
орналасқан Алтайдың ауыспалы жоталарында үлкен мөлшерде жауын – шашын
болады, ол оңтүстік ... да аз ... ...... орта ... 250 мм – ден 550 мм – ге ... құрайды. Оңтүстік Алтайдың ( Боран)
шеткі оңтүстігінде бір жылда жауын шашын одан аз жауады ( ... ... ... ... ... пен солтүстік – ... ... және бұл ... ... ... ... ... Марқакөл көлінде жылдық семма 545мм жетеді. Марқакөл үшін
ішкі аудандарға тән ... жыл ... ... «тау ... ... тән
болады, себебі циклондардың әсері шектелген. [18]
Шығыс Қазастан ... ... ... бойынша қорық аймағы үш
топырақты ауданнан: Оңтүстік Алтай биік таулы жайлымды, оңтүстік ... ... және ... қазаншұңқырында орналасқан. [1]
Оңтүстік Алтайдың биік таулы жайлымды аудандарында қорық Күршім мен
Сарым – Сақты жоталардың су бөлетін ... ... ... учаскеге
орналасқан бұл жерде негізінен альпілік пен ... ... ... ... ... және таулы жайлымды субальпілік әлсіз
топырақтарда бал қарағайлы орман өседі. ... биік ... ... ... ... тундралар, фрагментарлы әлсіз таулы – тундралы
топырақтарда тасты тундралар мен шөлейттер. ... ... 2800 ... ... зона ... онда ... ... мүлде жоқ.
Оңтүстік Алтай таулы – жайлымды орман ... ... ... ... орта ... ... ... таулы орманды қышқыл
жасырын алтындатылған қалың қыртысты және ... ... ... ... жерлерімен таулы орманды жайлымды немесе таулы ... ... ... ... ... және ... ... сұр әлсіз сарғыш қара жер тәрізділерде бал қарағайлы орман өседі. [10]
Өзектілігі топырақтар биосферада әр ... ... ... ... ... факторлар мен топырақ құрған процестерді көрсету
нәтижесі ... өзі ... ... әсер ... оны және ... ... ... құрған процесстердің мәні ең алдымен ... ... ... ... болып келеді, топырақта атомдардың
қайта реттелуі жүреді.
Топырақтың маңызды биогеоценотикалық ... әр ... ... әр ... БГЦҚ ... ... қабаттардың биохимиялық қайта
құруларын қазбалардың пайда болуы үшін зат ... ... күн ... жер ... ... қамтамасыз етеді, шамадан
тыс эрозияда қорғаныс қызметін атарады. ... ... ... грунттыққа ауыстырады, өзен ағынының қалыптасуында қатысады, су
қоймаларының биоөнімділігін әкелетін ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді, акваторий ... ... ... ... газдық режиімді реттейді, газдың космостан келуін жұтады
және ұстайды, атмосфераның ылғал айналымын, ... ... ... зат пен ... ... болып келеді.
Биосферада топырақ, құрлық организімдері үшін мекендеу ортасы, баспана
мен тірек, аккумулятор мен зат пен энергияның ... ... ... ... пен ... айналымдардың эволюция факторын байланыстырады.
[10]
Барлық топырақ құрайтын ... ... ... ... ... ... ... әлемінде заңды қайта құрулар туылады. ... ... ... ... өз ... ... ... әсерімен
елеулі өзгертеді. Топырақтың табиғи қайта құруын қалай, қандай жылдамдықпен
жүретінін бақылауға ... және ... ... жоқ ... ... ... кезде оқуға болады.
Марқакөл қорығы онда дамыған геожүйе ретінде топырақ жамылғысының
мониторингін жүргізуге мүмкіндік ... ... ... ... ... қорығының жалпы жағдайына сипаттама
беріп, талдау жасау
Қорықтың флорасы
Марқакөл Азия ... ... ... ... ... Сібірдің континеттік, Монғолияның қатаң континенттік
және Орта Азия шөлдері мен далаларының қоңыржай климатының тоғысқан тұсында
орналасқан. Оның ... ... ... Оның ... деңгейінен бір
жарым километр биікте жатуы және орасан су ... ... ... ... ... ... мен қайталанбас өзгешелігіне себепші
болса керек.
Қазақстан Алтайының флорасы оның кіші ауданына ... ... ... П.П. ... ... ... Қазақстандық
Алтайда 1800 түрге жуық өсімдік түрі бар.
Қазақстан Алтайының флорасының маңызы ерекшелігі түрлердің әртүрлі
болып ... ... ... ... мен ... ... өте ... Алтайының жабайы өсетін өсімдіктер саны тез қорыққа алынуы және
құрту қаупінен құтқарылуы ... ... ... мен ... ... ... екі группаға бөлу керек. [14]
Марқакөл қазаншұңқыры ... ... бай, ... ... 1000 дай түрі, сонымен қатар ағаштың 12 түрі мен бұтаның 22
түрі бар. Мұнда Қазақстан Қызыл кітабында енгізілген, ... кету ... ... ... ... 15 ... түрі – ... қылтамақ дала және
кәдімгі таушымылдық, сібір қандығы, қар дәуаяғы, ала ... ... ... ... рауағшы, мақсыр маралтамыры, секпіл шолпанкебіс,
сабақсыз ... ... ... ... ... ... фукс ... бұйра лалагүл кездеседі.
Қорықтың Алтай – Саян аймағының қорының эндемиктік түрлерін ... зор ... ... ... ... ... алтай бәрпісі, ұқсас
қазтамақ).
Марқакөлдің су және су маңы өсімдіктері ... су ... ... ... ... ... қошқыл айрауық, қамыс тәрізді субидайық,
торсылдақ және қиякөлек ... Таяз ... өзен ... ... май қоға,
жүзгіш жебежапрақ, келтебас, кәдімгі утамыр, үшқұлақ және кіші балдыр шөп
өседі. ... ... және әр ... ... ... кең таралған. Олар
жаздың екінші жартысында таяз сулы аймақта суға батып өсетін өсімдіктерге
бай кең ... ... ... ... суда жүзетін құстар көректенеді. Көл
жағалауында қияқөлеңді томарлы батпақтар, ал Жиренька мен Тихушка өзендері
сағасында су үсті ... ... ... ...... белдеуінде (1450-190м), жоталар баурайларында Сібір
балқарағайы басым, орман көлемінің 61% -ын жауып ... ... ... ... мен ... ... сонымен қатар бұтақтардың ... ... ... ... ... ... тобылғы, қоңыр итмұрын құрайды. ... пен ... ... биік ... жақсы дамыған, ал жылға
жағалауында әдетте лобель тамырдәрі тоғайлары әдеттегідей. Сайдың ... ... ... ... қылқан жапырақты тайгалар алып
жатыр. Балқарағай, самырсын, ... мен ... анда – ... ... ... ... ... қорыққа жататын өсімдіктер. Бұл түрлер ғылыми тұрғыда сирек және
өте бағалы өсімдіктер. Олардың ... ... ... ... Бұл ... ... ... таралуы кіші баспаналарымен
шектелген. Осы группадағы ... ... ... міндетті қорғауды қажет
етеді. Оларды сақтау үшін жер асты органдарының қозғалыуын, сатылым үшін
сүйспеншілікті мен ... ... ... ... мен ... ... Бұл лебедура талы, сібір кривокучигі, ... ... ... ... айдаршалы итмұрын, қызыл аяқты кочедыник, келлер
ромашкасы, Крылов чинасы, чина тәрізді сачевичник, ... ... ... ... ... ... ... қалғыш, бір түйнек.
Жарым – жарты қорыққа жататын өсімдіктер. Олар сирек емес, ... ... ... ... бар, олар үшін сату немесе дәрілік шикізат ... үшін ... ... ... ... бұл ... ареалының
қысқаруына әкеледі. Осыған жататындар: ақ терек, бозарған терек, стеллер
криптопраммалы, брауын, ... ... доға ... жуа, ... ... ... жуасы, алтай қызғалдағы, бір түсті қызғалдақ, ... ... ... жапрақты, түркістан қайыңы, аз секпілгүл, ақ ... ... ... кәдімгі мойыл, алтай шомылдырғысы, асыл айдаршөп,
көктемгі адонис, Сібір адонисі, дала сәлдегүлі, бұйра лалагүлі олардың бәрі
құнды ... ... ... ... Табиғат геокомплекстердің өсу
сипаттамасы.
Жоғарғы таулы нивалды белдеу. Жоғары ... жоқ. ... ... ... ... мен ... балдырлар табылған.
Тулы тундралы белдеу. Онда мүк – қуыс тундралар, тасты тундралар мен
құрлықтар сипатталған. Мүкті – қуыс тундраларда ... ... ... ... қуыстар дамиды.
Қуысты яруста 50 см ге дейін ... ... ... ... ... тундралар мен құрлықтардың топырақ жамылғысы ... ... ... шөп, ... тас ... ... ... белдеу. Өзіне альпілік пен субальілік жайлымдарды,
сондай – ақ жапырақты селдір тоғай енгізіледі. Төменгі ... ... ... ... ... ... ауыспалы болып келеді. Жер
астында жатып гүлдейтін шегіргүлдер мен сұлы, ... ... ... ... қара бұршақ басымшылық етеді. Жер ... ... 15-25 см. ... ... ... көп дәрілік
өсімдіктерден алтын түп, пен левзея кездеседі.
Таулы – тайгалы белдеу. Жапырақты тайга ... май ... ... ... ... бөлігінде араласқан таза жапырақты
саптамалар (қайың ормандары, тоғайлар) ... ... ... ... пурпурлы қарақат, емен жапырақты товеога, сары акация, орта спирея, сібір
шетен ... ... ... қара қарақат, қызыл аюбадам, қасқыр жем, ... ... ... ақ ... қазтамақ, қара жидек, гмелин чинасы, түйдек
тәрізді қияқ, жабайлы сәлдегүл, сарғалдақ, қысқа аяқты, ... ... ... жуа, ... ... ақ егіндік, орман мен доғал
масақты вейник қарға көзі, ... ... шар ... ... ... тұқым, саумалдық, ащы жусан.
Таулы орманды далалы белдеу. Орман мен жайлымды далалы өсімдіктердің
қосылуымен сипатталған. Қоңыржай ылғалды ... ... 1500 – 2000 ... ... ... ормандар Марқакөл көлінің аймақтарында жайпақ, жиі орта
тікті тау ... ... кең ... ... олардың төменгі
және орта бөліктерінде (1750 м дейін жетеді) осы аудандарды ... ... тек ... ... қайың қоспасымен сипатталады. Сирек шырша мен
май қарағайлы аудандарды кездестіруге болады. ... ... жоқ, ... жеке ... итмұрын мен кәдімгі кизильниктік жеке түрі бар.
Жамылғыда доғал ... және ... ...... ... мен ... ... бір жапырақты қонақат жусан, орыс касатигі, сүйекті тұқым.
Жайлымды далалы белдеу. Таулы орман далы алдын – ала ...... ... әр түрлі шөпті – дәнді жайлымды ... ... ашық ... мен қайта бөлінеді бірақ олар жайлымды –
далалы белдеуде басымшылық ... Әр ... ... ... ... ... көп таралғандар: жиынды, қамыс тәрізді канареичик, ... ... ... ... ... ... жамылғыда бұршақтар бар: жайлымды
чина, люпа тәрізді ... ақ ... ... әр түрлі шөптер: иван-
шай, сасық балдырған, қызғылыт қалуен т.б.
Марқакөл көлінің солтүстік ... ... ... ... ... ... сеуілді немесе тыпшақ жайлымды – ... ... ... ... ... ... Басқа дәнділерден далалы
тимофеевка, жайлымды қонақат, далалы алау, далалы ... су ... ... ақ ... ... ... Рельефтің төменгі элементтерінде-
өзендер алқаптары мен Марқакөл көлінің жағасында грунт сулар болғандықтан
батпақты қияқты жайлымдар ... Олар кіші ... ... ... ... қоноқат пен канарейчик түтайстай алып жатады. Жын ежасы,
жайылғыш сұлы, ақ кір, қияқтар да мол кездеседі.
Олардың кейбілер ... ... ... Бұл ... ... бақыланады – лабазник, өзен гравилатв мен ... ... ... жоқ. ... ... белдеу үшін оңтүстік – батыс ... ... ... болып келеді. [14]
Олар даланың тікелей немесе ... ... ... ормандар орынында
немесе далалы орында пайда болды (ең басты, таулы далалы қуыстарды тазалау
мен су жағасындағы тал, ... ... кесу ... ... мен ... беткейлері бойынша сирек тал қуыстарымен чинді
қияқты батпақтардың кіші ... ... Олар ... ... ... ... Жер бетінің негізін қияқтылардың бірнеше түрін
құрайды, оларға жердегі вейник, лабазник, гравилат және ... ... Бұл ... беті ... ... ... ... сулы
өсімдіктерде су салыстырмалы төмен температураға ие, тур қатынасында кедей.
Көлдерде көз шешектер мен ... жоқ. ... ... мен ақ ... бар. ... ... шыланңдардың,
бірнеше түрлері, қос мекенді қарамық, мүйіз жапырақ, егеу шөп, ... 7 м ... ... ... ... Марқакөл көлінде фитопланкторлардың 67 формалары бар
екені белгілі. Орман емес фитоценоздар тиіптеріне; жоғары таулы ... мен ... ( ... ... ... тундралы зонаға жайлымды ... ... ... зонаға жайлымды далалы белдеуді жатқызуға болады.
Қорық флорасының тізімі әлі белгісіз, себебі оның инвентаризациясы
жаңа басталған еді. ... ...... ... 1400 ... ... гүлдейтін өсімдіктердің бірнеше жүз түрлері өседі деп
санауға болады. [14]
Марқакөл қорығында сирек өсімдіктерді ... ... ... өте ... мәліметтер бойынша, дәйектеме мен орман жабдығы мен С.М. Млениннің
жазба тізімі бойынша (онда 69 түр бар) ... ... ... ... ... ... Бұл ... 180 түрге жуық бар. Олардың 7-і
СССР мен Қазақ ССР Қызыл кітабына 7-і ... әр ... ... сарғалдақ,
далалы сәлде гүл, бір жапырақты гюльденштердтия; қысқартылатындар – Сібір
жауқазыны, ... ... ... сафлоро тәрізді рапонтиктум енгізілген.
Олардың түрлері көп ... ... ... ... ... ... 21 түрі бар,
олардың арасында жартысы дәнділер, ал екіншісін – ... ... ... ... қарақат, қара қарақат, сібір шетен ағашы, кәдімгі
тауқурай, ... ... қара ... ит ... ... Марқакөл
қорығында ерекше қорғанысты талап ететін түтікшелі өсімдіктредің 40- қа
жуық түрлері өседі, ... бара ... ... ... жоғары
өсімдіктердің 80 түрі өседі. Олардың 7 СССР Қызыл кітабына, 15 ... ... ... ... ... ... ... маңызды ерекшелігі түрлердің әртүрлігі.
Сонымен бірге ғылыми мен шаруашылық маңызы өте үлкен. Қазақстан Алтайының
жабайы өсетін өсімдіктер саны тез ... ... және ... ... ... ... эксплуатация мен ареал ауданының деңгейі бойынша
екі группаға бөлу керек . ... ... ... 61% ... ... ... орманын құрайтын
тұқым балқарағай болып келеді. 4% қайың бар, шырша мен ... ... ... ескі тал, ... ... ... 5%-н ... Төмен
жемісті егулер су бөлімдері мен тұрақсыз әлсіз дамыған ... ... ... жоғары бөліктеріне
ұйымдастырылатынымен түсіндіріледі. Қамыстар бойынша егулер мен ... ... ... 1 ... ... төлдер жоқ. Ал 2 класс жастағы төлдер 1% тен
км ауданды алады. Төлдердің бұл ... ... ... бағу мен ... ... ... ... түсіндіріледі, олардың қорық аймағында, негізгі
орманды ... ... осы ... ... орманды қалпына
келтіретін қасиеті бар (балқарағай, май қарағай, шырша) басымдылық ететін
тұқымдар бойынша ... ... ... таралуы мен жастың клласын
сипаттап, қорықта жапырақты егулер – VIII класстың жасы, май ... ... ... – V, көктерек – ІII, теректер – V, талдар ІV. Қорықтың ... ... V ... ...... ІІІ ... келтірілген.
Үлкен жастағы егулер, майқарағай өсетін жерде, кедрлікте, қайыңдықта,
талдылықта, көктеректе ... осы ... ... ... ... ... ... жүргізілгендігімен түсіндіріледі.
Балқарағайлар үшін үлкен бірдей жас тән. Балқарағайдың орташа жасы ... ... ... ... (шырша, май қарағай, кедр) ол 98 ден ... ... ... ... ... үшін 11 – ден 79 ... ... Қорықта
бар ескі тұрақтар негізінен орта толымды егулермен (45%) келтірілген.
Қорықта жоғары толымды егулер 13% құрайды. Орташа ... ... ... 1га ... ... қоры - 159 м3, ... жабылған
1га ауданның орташа өлшемі – 0,9 м3, орманмен жабылған ауданның 1 га ескі
тұрақтың қорының ... ... 1,4м3 қа тең. ... ... тұқымдар санына
қорықта 2 га егулер бар кедрлер жатады. Егулердің негізгі бөлегі ... 1400 – ден 2000м ... ... ... және ... ... ғана 2000 – нан 2400м дейін биіктікте өседі, ескі тұқымдар егулердің ең
үлкен ауданы 1800 – 2000м (32,1%) ... ... ... ... ... ... (34,4%), ... шығыс экспозициялардың
(22,3%) және солтүстік батыс экспозициялардың (30,3%) беткейлерге
орналасқан ... ... ... ... тек 13,1 %
өседі. [11]
Ормандардың типтері мен өсу орны ... ... ... ашық ... ... ... қылқанды
жапрақтылар және жапырақты ормандар өседі. Ашық ... ... ... ... ... Осылайша Марқакөл қорығының аймағы орманды жайлымды
далалы орта мен ... ... ... ... ... ... ... қорығының фаунасы
Омыртқалы жануарлардың қазіргі фаунасы негізінен тайгалы бірлестікке
жатады, онда 325 түрі бар. ... құба аю, ... ... хорь, сирек –
кама, келонек, тиын, және сүтқоректілердің бұл жерде 40 түрден астамы ... ... ... қар ... қызыл қасқыр, сусар» ұлар, қара
ләйлек, ... ... ... көп ... ... ... үшін ... шаралар қолданылды. Бұғылардың, маралдардың, еліктердің саны
Алтайда, Сібірде (бұрын ... және аз ... ... ... келтіру
нәтижесінде кәсіби масштаптарға жеткенін айтуға болады.
Тағы бір қымбат терілі аң- тау сусары өте сирек ... және ... ... ерекше: ол Қазақ ССР- ның қызыл кітабына ... ... ... онда ... деп ... ... ... емес, бірақ құрып
бара жатқан аң. Сусарды ақтөс деп те ... оның ... мен ... ... ... ... Бұл өзі ... тұрақты жарты метрге, салмағы бір
жарым ... ... ... ... ... ірі аң. ... тау
сусары мамығының түсі сәл қуқылдау қарақоңыр, жібектей жұмсақ әрі қою, ... ... ... ... мен ... да жүн ... және қара ... тау сусарларын көру мүмкін емес десе де болады: ол ... ... әрі аса сақ. ... ... ... ... жерде жүруды
көбірек ұнатады. Өте күшті, епті, көмпіс келеді.
Сусар ит тұмсығы өтпейтін ну орманда тіршілік ... ... ... тау ... ұйыса өскен бұтақтардың арасын және тастақты жерлерді де
мекендейді, ал шалғындық пен ашық ... тек ... ... ... ... ... ормандағы мықты жыртқыштардың бірі есептеледі: ол
кеміргіштер мен меңіреу құр ... ... оның ... ... ... ... сондай – ақ шопандардың жер –
жер де жалақтап ... ... ... ... ... ... ... кездері де болады.
Бұл қымбат терілі аңды сақтап қалу және оның санын ... ... оны ... ... тыйымды бұлжытпай орындауды және тау ... ... ... ... ... ... ... керек.
Сілеусіннің дене тұрқы қыста да жұмыр, ұзын аяқтары қуатты, түк ... ... ... болып келеді. Мамығы ақшыл, сәл жирендеу, үлпілдек,
жұмсақ, әрі қою. Сілеусін өте епті, секемшіл, сақ, ... ... ... шалады. Өзі әлуетті де төзімді, тіпті марал, елік немесе құндыр
сияқты жануарларды да жайратып салады, ... қыс ... ... де ... береді. Азық тапшы болған жағдайда өте ... ... ... ... ... елуінші жылдары ойда жоқта бүкіл Камчаткада сілеусін қаптап
кеткен.
Сілуесін жемін жайдақ жерде, әдетте ... ... ... асқан
шыдамдылықпенкүтіп жатын, ыңғайға келген сәтінде алыстан бір - ақ ... ... ... ... ... ... үшін ол әсіресе қыс айларында
өте қауіпті. Қыста ... ... ... табандарымен қар үстінде
омбыламай ғажап ептілікпен жүреді де, кеңірдегінен ... ... ... елік пен ... ... ... қуып жетеді. Оларды жегеннен
гөрі жемтік етіп тастайды. Әсіресе елікке қиын. Қар ... ... ... қаша ... да, сілеусін оларды жаппай жайратып салады.
Орта Азия ... ... ... ... былай делінген: айтарлықтай
сиерек емес, бірақ Қазақстан көлемінде анық құрып бара жатқан аң.
Егер ... ... ... ... ...... ... Қызыл кітапта былай деп жазылған: сирек кездесетін,
құрып бара жатқан аң. Барыс дене тұрқы бір ... ... ... ... ... ... қиын қия ... мекендейтін ірі, әрі
өте күшті аң. Сонымен, барыстың жауы жоқ сияқты, бірақ ол ... ... ... ... ... ... адамның тері атаулыға деген шектен тыс
ашкөздігі себепкер болып отыр. Барыстың ... ... ... ... ... ... шыңдарда оны суықтан қорғағаны болмаса, басқа уақытта оынң
оған тигізген пайдасынан зияны көп. ... ... ... ... ... ол ... ететін тұяқты түз тағыларының тым азайып кетуімен
байланыстыратындар да бар.
Барыс ... ... ... алынған шығын анықтаманы
келтіре кетелік барыстың саны ... ... тым ... Суыр мен ... ... бұл аң ХІХ ғсырдың ... - ... ... ... жетісу обылысында (Қазақстн мен Қырғызстандығы
Жоңғар Алатауы мен Тянь- ... ХІХ ... аяғы ХХ ... ... ... ... барыс, 1901 жылы -307, 1906 жылы 345 ... атып ... ... ... ... ... ... 120 шақты аң, оның шамамен ... ... ... ... отырған. Жирманшы елуінші жылдары
барыс әліде үйреншікті аң болатын.
Осы бір ... толы ... ... ... де қосарымыз шамалы:
1973 жылы қазанның аяғында Марқакөл маңындағы жерде бір барыс ... ... ... 27 ... бір ... ... ... ауданында қатарынан екі
бірдей барысты көрген. Демек , оынң аз да болса әлі болғаны ғой...
Барыс – жаратылысынан кезбе аң: оның ... ... ... ... үнемі тау теке, марал, елік, жабайы ... ... ... ... ... ... Жол ... барыс жартастардың қуысынан,
жыралардан өзіне уақытша пана тауып алады, әитпесе ағаш ... ... ... ... ... дамылдай береді. Дегенмен кейде барыс
өзіне мейлінше қызық баспана да тауып алады ... ... оның ... ... ... ... болыпты. Тіпті ұрғашы барыс өзінің
балаларын кездейсоқ тан болып қалған ... ... ... ... ... кете ... ... май - июньде балалайды, ал ... ол ... ... жемін аулауға ымырт үйіріле шығады да, содан түні бойы таң
атқанша дамыл таппайды. Тұяқты ірі ... ... ол ... ... ... кішкентай шаққылдақтарды, аса сақ ұларларды да
ұсап жей береді.
Дегенмен, осы бір ... де ... аңды ... ... ... құмарлық,
сірә қазір де бұрынғыдай кем емес. Бұл өзі шет елдерге ... ... аң. ... сату үшін ... гөрі, деседі Қазақстандық
зоологтар, осы бір бағалы аңды хайуанаттар паркінде ... ... емес пе, ал ... тәжірибенің көрсеткеніндей, хайуанаттар
паркінде талай рет ... ... ... ... ... ішіндегі ең сирек ұшырасатыны
және ешқендей шүбәсіз ең жұмбағы ... ... (шие бөрі деп те ... ... Қызыл кітапта ол туралы былай делінген: «өте сирек кездесетін,
құрып бара жатқан аң».
Ал ... ... ... ... бара жатқан» емес, мүдем құрып біткен
аң деп есептейді, бірақ оны растайтын айғақ, әрине, жоқ. Сол ... ... әлі ... кете ... ... ... млдем аз.
Дегенмен, қызыл қасқырды ... ... ... ... ... ... ... үстіміздегі ғасырдың сонау бас шенінде-ақ
бұл аңның тіршілік әрекеті түсініксіз. Әрі құпия жағдайлар көп ... ... ... қасқырды түлкі мен қорқау қасқырды еске
түсіреді. Оның дене тұрқы бір метрден сәл асады, ... 14-21 ... ... әрі қою, түсі солғын жирен, кей тұстары қызл - қоңыр, ... ... ... түлкінікіндей сүйір, құлағы үшкір де
үлкен, кеудесі қысқа болып ... ... ... ... ... ... ұзындығы жарым метр, ұлпілдеген құйрығы болады. Түлкі ... ... ... қорқау қасқырладың ұлығанына ұқсас шаңқылдаған
дыбыс шығарады.
Қасқырдың күшігі мен батылдығы, түлкінің айлакерлігі, қорқау қасқырдың
ашкөздігі мен ... осы бір ... ... түгел тоғысқандай. қызыл
қасқырдың адам көзіне мүлдем дерлік түспеуінің өзі қайран қалдырады.
Рас, бұл аң жан ... биік ... ... ... аулауға тек
түнде ғана шығады, ал күндіз көрінбейді, бірақ қызыл ... ... ... ... ... ғажап емес пе?
СССР- дің қызыл кітабына енгізілместен көп бұрын зоологтар бұл аңды
еркіндікте ешбір көре ... ... ... ... ... сирек ұшырасады деуге болмайтын бұрынғы
жетісуды көптеген саяхатшылар мен зерттеушілер тау ... ... ... ... ... ... жергілікті жануарларды зерттеу
үшін әдейі ... ... ... аң ... ... бәрі де ... оны ... -бір рет кездестіре алмаған» болатын. [20]
«Табиғат деректері» алдын-ала мәліметтер ... ... 39 түрі бар. ... ... ... аю, бұлан, түлкі
мекендейді, ол қоршаған ландшафтарда суыр көп мекендейді. Жақында ... ... ... 1952 жылы әкелінген Аамерикандық қара күзен Марқакөл
бассейнде жақында пайда болды, ал қазір ол көл ... ... ... ... ... ондатр өзінің белгілі мекендеу орны бар. КСРО
Қызыл кітабы мен Қазақстанның Қызыл ... ... ... ... ... ... ... түрлері белгілі. Термофауна да әр түрлі тиын, қоян,
қаракүзен, ақ тышқан, түлкі, олардың ... ... ақ ... қоян көп
кездеседі. Тышқан тәрізді кеміргіштер ... сұр ... мен ... ... ... ... ... құрбақа, ұшқыр
кесіртке, тірі туатын кесертке, кәдімгі сужылан, ... сұр ... ... ... ... ... есеп мәліметтері бойынша 6 ... ... 33 түрі бар. Бұл ... сары инелік, жасыл шегіртке,
далалы ат, қарақанатты байталша, тнар ... ... ... ... ... көлінде зоопланктонды организімдердің
59 түрі бар. Зоопланктон негізін коловратка - 29,6 мың ... ... 84,4 мың ... ... құрайды. Көлдің жаға зонасында үлкен мәні
– ескек аяқтылар биомасса 0,595г/м3 және саны 12,6 мың дана/м3 бар. ... ... 2- ден 4 м ... ... ... 49 мың
дана/м3. көл бойынша орташа 93,9 мың ... мен 15,28 мың ... ... ... ... ең ... ... В.А.Тэн
жұмыстарында сипатталған. Бентикалық омыртқыздардың 136 формалары ... 71 түрі ... ... ... бірінші орында ұлуылар
мен кене 381, 75%, ... мен ... 19%, ... ... ... қабыршық қанаттылар жаға жолында кездеседі бұл
жерде хирономидтер 100%, ұлулар 71%, кенелер 86%, құрттар мен ... ... ... ... ... ... аққұлақ кеміргіштерді ұстап
жеуге барынша епті, тамаша ақшыл терілі ақсусар; көркем - ... ... ... ... ... ... ... сары күзен (оның құйрық ... ... ... ... түсті мамығы қоп-қою америка
қара күзені мекендейді.
Марқакөлдің 3 түрлі (қарлы тау барысы, ... ... ... ... ... ... 5 түрі Қазақстан ССР Қызыл кітабына енгізілген. Қарлы
барыс пен қызыл қасқыр табиғат пен табиғи ресурстарды қорғаудың ... ... ... ... қорықта тіршілік ететін сүтқоректілердің
58 түрінің ішінде тайга мен биік тау ... ... ... ... ... ... Сібір ешкісі, ал жыртқыштардан қоңыр аю, қасқыр, ... ... ... ... ... бұлғын, аккс, сарғыш күзен, сарыкүзен,
американ су күзені, аққалақ, құндыз бар. Анда – санда барыс пайда ... ... ... ... мен ... бірнеше түрі,
жарқанаттардан: су жарқанаты, брандт жарқанаты; қоян тәрізділерден – ақ
қоян мен Алтай шақылдағы ... ... ... ... ... өкілдері -
Алтай тыйыны, сұр суыр, борша тышқан; ұсақ тышқан тәрізді кеміргіштер,
сонымен қатар ... ... ... ... ... тән. ... ... мекендеуші құстар әлемі
Құстар тізімі орниетофаунаның стационарлы зерттеулердің ... ... ... ... түрлі. Марқакөл Қазаншұңқырында әр түрлі жылдары
белгіленген 258 түрдің, қорық құрылығалы 239 түрі ... Оның 140 ... ... ... суда ... ... 17 түрі мекендейді.
Айдарлы сүңгуір, сусылдақ үйрек, сұр үйрек, сарыайдар үйрек, маңырауық
үйрек, ... ... ... ... және ... ... едәуір
көп кездеседі. Жалпақтұмсық, ... ... ... және ... мен ... бейнарық едәуір сирек ... Жаға ... сұр ... азия тауқұдреті, шәкілдек тартар, сарыбас
қаратамақ, ал ... ... ... ... бақ ... еменшіл
сары торғай тән. Қылқан жапырақты ормандарда 65 түр ұялайды, олардың ішінде
күреңбас шөше, қара шымшық, ... ... ... ... құралай,
орман жадырағы мен ақбас сары торғайлар басымдау кездеседі. Мұнда тайга
құстарынан меңіреу құр, сұр құр, құр, қара ... ... ... және ... ... ... ... тундыралы су айрықтарында
ақшіл және тундра шілі, алқалы татрең, қаратұмсық содырғы, тау ... ... ... қызыл кітабына енгізілген сирек кездесетін және
құрып кету қаупі бар құстардың 19 түрі ... Оның ... ... ... сұр ... үкі, балықшы тұйғын, аққұйрық су бүркіті және алтай
ұлары ұялайды. ... ... ... ... ... ұялайтын
популяциясы он жұп. Ол республикадағы негізгі болып табылады.
Осылай аққу айқайлағыш, сұр қаз, ұзын құйрықты ақиық, ... ... өзен ... мен қара ... суық торғай ұяйлауын тоқтатты.
Мекендеу нәтижесінде көл қазаншұңқырында ұялауда әнші торғай мен ... ... Көл ... суда ... ... ... ... болған.
Қазіргі уақытта 13 түр ұялайды, олардың саны 10 км2 -ге орташа 110- ... ... ... треска-шүрегей, жалпақ тұмсық, салыстырмалы сирек
және біз құйрықты, бүркіт мұрынды құс, қара ... ... мен ... ... ... [18]
Қазіргі қорық аймағында бақыланған құстардың саны 254 түрінен 152 түрі
ұялайтындар болып келеді. Мигратция ... 102 түрі ... ... ... ... мигранттар деп атауға болады, ал 35 түрі ұшатындар болып
келеді. Қыстамайтындар фаунасы 64-ке жуық ... ... ... ... қазіргі уақытта тәуелсіз мемлекеттер елі
мен Қазақ ССР ... ... ... ... 5 түрі ... Қара аист -15-16 жұп;
- Алтай ұлары саны белгісіз;
- Бүркіт – 3-5 ... Ақ ... ... 3 ... ... – 8-10 жұп.
- Осындай аймақ үшін сирек құстар мысалы: сұр тырна 4- 6 жұп, үкі ... ... ... ... миграциялар кезінде СССР мен
Қазақ ССР ... ... ... ... 5 түрі белгілі: қызғылыт
бірқазан, ... ... СССР ... ... 2 түрі ( Қара құс, ... ... Қызыл кітабынан 5 түрі: колпица, аққу-кликун, бір
мұрынды тұлпен, тырна, құзғын. ... ... ең ірі ... бар және қара ... ең ... ұялық қонысы бақыланды.
Осылайша, Қазақстанда белгіленген құстардың 478 түрінен, оңтүстік
Алтайда 280 түрі (58,6%) ... ... ... ... 248 (33%). Марқакөл көлі қазір жалғыз Оңтүстік Алтайда
ұялаудың таптырмас орны болып келеді: қара ... ... су ... ... ... ақ құйрықты ақиық, қасқалдақ.
Таулы – тайгалы белуде құстардан ақ және сұр кекіліктер, қарабауырлар,
бұлдырық, саңырау. ... ... ... мен ... ... беткейлерінде
ителгі, далалы лунь, қарақұс, бүркіт, үкі, бытбылдық, жалыпақ ақ құйрықты
ақиық, канюк, саракепут, ақ ... ... ... қара ... ... ... ... мойынды бұлбұл, қара басты гамчка, патшайым.
Н.Н. Березовниковтың ... ... бұл ... құстардың 232
түрі бар.
Марқакөл ауданында реттелмеген құстарды аулау кәсібі көп жылдар бойы
тоқтатылып оларды қорғауға ... Ал, сұр ... ... ... ... ... жоғалды, көл жағасынан сұр тырналар ығыстырлған. ... ... ақ ... саны ... ал ... Алтай ұлары
жойылу шегінде болып келеді. Орнитофауна негізінен тайгалы орманда ... ... ... қоспасы: тырна, саңырау, буылдырық, қарабауыр,
тундыралы кекілік, үкі, тақылдақтар, түрлерінің жиынтығынан ... ... ... пен ... ... ... ... сулы кірпі
кездеседі. Құстардың 20 түрі, сүтқоректілердің 58 түрі, балықтың 6 түрі
және қосмекенділердің 6 ... ... ... тәрізділердің
көптеген түрлері өмір сүреді. [19]
Балықтары
Көлдерде балықтың 6 түрі – ... ... ... ... ... ... ... бар. Алғашқы екі түр Марқакөлге ғана тән, эндемик болып
табылады. Бұлардың арасында едәуір танымалы – майқап, ол ... ... ... ... ... ... атпен танымал жене қорық белгісі болып
табылады. Соңғы жылдары ... ... ... ... болды. Ол кездейсоқ
келген.
Көлдің басты байлығы ленок балығы немесе ускуч ... ... ... ... Оның ... 3 кг, ... 8 кг ... Леноктың
тағамы омыртқасыздар (жылғалықтардың құрттары, ұлулар және т.б.) сондай ... ұсақ ... ... және тағы ... су ... құру үшін ертіс
бассейнде ленок ең кең таралған, мысалы бекіре мен ақ ... Енді ... ... сол ... ... ... және кіші
Ускучевка 1961 жылға дейін Марқакөл көлінде жылына 1000ц ускуч ... 300 – 400 ц ... ... ... ... 1974 ... ... – барлығы
жылына 100- 150ц. ... ... ... ... Урунхайка кенті
қасында көлдің шығыс бөлегінде тек балықтың қалпын сақтау негізінде аулауға
рұқсат берілген. [12]
3 МАРҚАКӨЛ ... ... ... ... ОТЫРҒАН ШАРАЛАР
Қазіргі уақытта қорық әрекеті 2000 – 2010 жылдар аралығында ғылыми
зерттеулердің болашақ ... ... ... ... Тұрақты
зерттеулер тек сирек ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. Қорық бөлімінің күштерімен жануарлар ... ... ... ... енгізілген түрлердің жыл ... ... ...... ... ... ... ғылыми негізде
ұйымдастыруға мүмкіндік бермейді. 2001жылы баспаға 1 ғылыми ... 8 ...... ... ... ... ТВ ... сөз сөйлеу,
2 репортаж түсірген. Қорық құрлымының 25 жылдығына ... ... ... ... еңбектері» жинағы баспаға дайындалған. Қорық
қызметкерлері жас ғалымдардың Республикалық конференциясына ... ... ... ... «саябақтар марышы» ... ... ... тазалығы бойынша және ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік
табиғи қорығының 25 ... ... ... қорықтар арасында
тәжірибенмен алмасу жүзеге асырылған. 9 сортаңдар ... ... және ... 6 ... ... ... мен ... Шығыс Қазақстан обылыстық басқармамен Марқакөл қорығына әрекет
етілді: 2001 жылы 1 ... 1 ... ... ... ... балықтар қорғанысын күшейтуге қатысты. ... ... ... және ... осы ... 25 адам өтті, 23,7 мың
теңге алынған. Табиғат мұражайына 368 адам ... ... ... ... ... – 73 ... 91 дана, жануарлар тұлпары – 29
түрі, 42 дана, балықтар – 3 түрі, 8 дана, қосмекенді – 2 ... 3 дана ... ... тұқымдардың үлгілері – 58 дана келтірілген, «сирек
өсімдіктер» ... – 10 түрі ... 2001 жылы ... ... ... қаржыландыруы 2000 жылмен салыстыру бойынша (3190 – 2588
мың теңге) 398 мың теңгеге (немесе 12,5%) ұлғайды. [18]
Қорық ... ... ... ... ... болады:
1 Аң аулаушылықтың үлкен бөлімі бар. Жергілікті халықтың браканьерлігі
ускучтың бағалы қызыл уылдырықты ... ... Осы ... ... көп мөлшерде жағаға тасиды.
2 Өрттер 1997 жылы көлдің жағасына ормансыз үлкен зиян ... ... ... ... ... пен су ... зона шектерінде
нормасыз туристердің келуі негізінде дем алу базасы құрылды, пикиниктерге
тоқтайды. Аю, марал, кабрга, ... ... ... ... бір ... ... оның зі де байқалмаған. Кабарга толығымен жойылған.
4 Балық аулау. Бұл көлде көшпенділер мен оралмандар ... ... ... ... ... ... ... үнемі көбейеді, кейде кәсіби
мақсаттарда уылдырықты уылдырықсыз ... ... ... ... ... ... ... леноктың және харииустың аулануы
қысқартылды, сондай – ақ 1998 жылы ... ... ... ... ... ... затқа айналған балықтарды аулау толығымен тоқтаты. Бұл
актуальды болды, аймақтағы ауылда көптеген ... ... ... ... ... ... ... үшін балықтар алау қайта
көбейді. Балыққа ауыстыруға практикалық ... ... ... ... ... өнімдерінен бастап жиһазбен, телевизорлармен және т.б..
5 Қазақстан Республикасының «Ерекше қорғалатын табиғи ... ... сай ... ... база, 35 бап Марқакөл қорығы 3 ... ... ... ... ... алды. Қорық ұжымы үшін нәтижесінде
ең ... амал ... ... ... үшін ... ... жергілікті
тұрғындардың браканьерліне бөкет салу керек.
Заңды түзетулерге байланысты, сиерк бағалы экологиялық жүйелер
обьектілерді ... ... ... ... ... ... өкілетті белгіленген органмен тәртіпке келтірілген балықтық
спорттық пен жанкүйерлік аулауы болады. [9]
Барлық ... ... ... ... аң аулау
мамық аң, суда жүзетін құс, тұяқтылар мен басқа ... ... ... және ... ... ... қорығын ұйымдастырылуына
дейін қазаншұңқырдың барлық аймағында және көл акваториясының ... ... ... ... ... ... ... аң аулаудың
кез - келген формаларын болдыртпайды. Жергілікті тұрғындар белгіленген
нормативтерді жиі ... ... ... ... ... ... Көп аңдар қарлы жамылғының аз биіктігімен бір жерден ... ... және ... ... ... Аң аулауды жөндеу үшін
қорықтың инспекторлық ... ... ғана ... оның материялдық-
техникалық жабыдықтарын жақсартуы және ... ... ... үшін ... ... қорық аймағының орманын ... ... ... ... ... массивтеріне үлкен залал келтірген
жамылғының атқарытын орманды массивтерді сақтау үшін жасау қажет. ... ... ... ... ... ... әрекеттерді ескерту
мен жою үшін өсімдіктерді қорғау, зиянды бунақденелер мен ... ... ... ... ... ... ... жүргізілуі тиіс, санитарлық пен
басқа орман кесулер, ерекше қорғалатын табиғи аймақтараға қорғаныс ... ... ... есебімен, ғылыми ұймдар ұсыныстар негізінде
және берілген аймақ бар орындаушы органдардың рұқсаты ... ... ... ... штатында орман патолоктар мен энтомологтар –
мамандары болмаған кезде, жергілікті орман қорының зерттелуін ... ... ... ... ... ... ... қаржыландырылуы облыс бюжет
арқылы жүргізілуі тиіс, себебі әлсіз қаржылық бюжеті бар, бұл өз ... ... ... ... ... ... халқы жылдам өседі және жұмыссзыдық ... ... ... үй ... көбейту арқылы тамақтануға тырысады,
сондықтан мал бағу үшін қажетті учаскелер ... ... ... болады,
бұл халықтық қорық зонасының ыңғайлы орындары ... ... ... мүмкін, мал бағу болмауы мүмкін, егер халық басқа, лайықты
аудандарды Урунхайка көлінің ... ... елді ... ... ... ... ... жидектер мен дәрілік
өсімдіктердің жиыны аймақтың ... ... ... ... онда ... ... осы ... үшін лайықты басқа
орындар табылады деп ойлауға болады. ... ... ... ... ... ... ... биологиялық әр түрлілік пен өсімдік пен
жануар әлемінің генетикалық қоры, ал осындай жиындар антропогенді процестің
түрлерінің бірі болып ... бұл ... көп ... ғылыми зерттеулер
мен практикалық бақылаулармен бұрын дәлелденген. Қорғалмайтын жерлерде
табиғатқа адамның әрекетінің ... ... ... ... көп жергілікті тұрғындар тек ғана өзінің қажетін
қамтамасыз етпей және ... ... ... ... ... омарта
шарауашылығымен айналысады. Бірақ соңғы жылдары үй араларының көбісі
басталаған тапшылық пен ... ... ... ... ... ... ... ауылдарда тек төріт шағын ара ұялары бар. Қорықта ара
өсіруші мандығының дағыдылары мен ... ... ... жоқ, ... ара ... ... әлемдік дамыуының қажеттілігі, ондағы
араларға тиісі қарау кезінде табиғи ... ... ... пен ... ... ... ... байлығының үлкен белсенділігі бар, ал
осындай әрекет ешқандай апат алып ... ... ... ... ... ... ... қауіпті жағдайлардан шеттеу үшін жергілікті
бунақ денелерді толығрақ ... ... ... ... ... үй ... әсерін бағалу үшін маңызды, себебі Марқакөлде ... ... және ... бара жетқан бунақденелілердің табулыуы мүмкін.
ШҚО биологиялық әр түрлілікті сақтау бойынша толық масштабы жоба ... ... ... ... ... ... – Саян экорегионға жатады. Ол
УЕҒ глобалды экологиялық қор), WWҒ (табиғатты қорғаудың бүкіл әлемдік қоры)
билігінде биоәртүрлікті сақтау үшін ... мәні бар 200 ... ... ... Бұл жоба ... ... ... Қытай
сияқты төрт мемлекеттер аймағында, ал Қазақстанда Шығыс Қазақстан облысын
қамтиды. ... ... ең ... ... бірі Алтай – Саян
экорегионның жүйесінің ... ... Осы жоба төрт ... аймағында
халқаралық трансшекаралық биосферақ резерватының құрылуына бағытталады ... ... және ... ... ... ... бірігуі мен құрылыуы.
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорық осы жоба мен ... – Саян ... ... ... ... ... оның жүзеге асырылуында
маңызды тіректі пунктердің бірі болады.
Қорықтың жұмысын ... ... үшін ... ... ... зонаны сақтау үшін ұлттық саябақтың мәртебесін ... ... – ақ ... ... әлемдік табиғи мұра тізіміне енгізу қажет.
[11]
ҚОРЫТЫНДЫ
Марқакөл қорығы құрылғаннан бергі 30 ... ... ... бірлестігін
зерттеу мен қорғау жөнінде елеулі жұмыстар атқарылды. Осы ... ... ... ... ... ... ... алды, жоғары өзекті
өсімдіктер есебі аяқталуға жақын, көл гидробиологиясы ... ... 140- тан ... ... ... ... көрді, оның ішінде бір
монография бар. Зерттеу материялдарынан екі кандидаттық жұмыс қорғалды. ... ... ... ... ... ... мен хариусы, марал,
бұлан, қара дегелек, ... ... ... су ... мен ... популяциялары қалпына келді. ... ... ... ... субеде, жапырақсыз орашық, жатаған ақүрпекпен балтық
сүйсіні түрлеріне қарағанда, қорық жеріндегі сирек ... және ... ... бар ... ... ... енді қауіп тудырмайды. 2005 жылы
қорық шекарасын кеңейту жөніндегі көптен күткен жоба ... ... ... мен ... өзендрі аңғары арасындағы Күршім ... ... мен ... ... және ... ... ... Жан аямай
қорғау нәтижесінде қорық ормандары өрт пен кесуден ... ... көп ... және ашық бояуларымен көз тартады, ал Марқакөл біздің
жеріміздегі ең таза және ең ... ... бірі ... ... ... ... ... келгенде мынадай нәтижелерге қол жеткізуге
болады:
1 Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығындағы өсімдіктер жамылғысының және
жойылып бара ... ... ... ... ... кетпеуі үшін
қолайлы орта болып сол өсімдіктерді ... ... ... ... ... ... сиреп кеткен құстардың,
балықтардың, сүтқоректілердің, баурмен жорғалаушылардың ... ... ... ... еңбек етіп сиреп жойылып бара жатқан түрлерді
қалпына келтіріп енді оларға қауіп төнбейтін болды.
3 ... ... ... қорығындағы биосфераның тепетеңдігін
сақтаудағы маңыздылығын көрсете білді.
4 Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы оңтүстің Алтайдың ландшафтысының
антропогендік әсерлерден ... ... ... бұздырған жоқ.
5 Қазақстаның Қызыл кітабына енгізілген фауна мен флорасының
қамқоршысы.
6 ... ... ... ... мен көз ... сұлу табиғатын
сол қалыпында сақтап келді.
7 Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... мен ... ... ... және ағзалардың қауіпсіз өмір
сүруін қамтамасыз етуде мәңгілік қызмет етеді.
Марқакөл табиғи қорығының табиғат ... ... ... талдай келе
төмендегідей ұсыныстарды іске асыруға болады:
Марқакөл табиғи қорығы табиғат қорғауда өте маңызды рөл ... ... ... қорғаудағы рөлін онан ары жоғарлату үшін ондағы
туындайтын жағдайлардың ... алып ... ... Әрі ... зерттеу
жұмыстарын дамытуымыз қажет.
1 Экологиялық саяхат мәдениетін дамытып, адамдарды ... ... ... ... ала ... табиғатты қорғауды үйренуін
қамтамасыз ету. Қорықтың табиғи заңдылықтарының бұзылуына жол ... ... ... ... ... мемлекеттік табиғи қорығының болашақтағы табиғат ... ... ... ... ... қатарын білікті мамандармен
толықтырып, мамандардың білімін жетілдіру.
3 Экологиялық ... аяң ... ... туристік,
альпинистік ұйымдар құру.
4 Қорықтың ЮНЕСКО-ның шешімімен бүкіл әлемдік табиғи атамұра тізіміне
енгізілуі керек, сонда ғана ... ... орны ... ... аударушылар да молая түспек.
5 Қорық территориясы маңындағы тұрғындарың жан саныны өскендіктен сол
аумақтағы тұрғындарың қолындағы өсірілетін ... ... және ... ... ... және аң ... істері молайып қорық аумағында жаңадан
қосымша жерлер игеріліп қорық табиғатының бұзылуына әкеліп ... ... ... ... сақтай алатын шарауашылық түрлерін дамыту керек.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтарда туристерге қызмет көрсету79 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жалпы сипаттамасы76 бет
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Күріш өндірісі27 бет
Мемлекеттің табиғатты басқару қызметтері77 бет
Табиғатты қорғау іс-әрекетінің заң шығарушы және нормативті құқықтық базасы. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы ҚР заңы21 бет
Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдардың қалыптасуы мен даму тарихы75 бет
Қоршаған ортаны қорғауды ұйымдастыру және табиғат ресурстарын ұтымды пайдалану6 бет
Алматы қорығының географиялық орны, шекаралары19 бет
Алматы қорығының сирек және жойылып бара жатқан жануарлар популяциясының экологиясы 44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь