Майлықожа сұлтанқожаұлының өмірі мен шығармашылық қызметі

Мазмұны

Кіріспе

1. тарау. Мәделіқожа Жүсіпқожаұлының шығармаларындағы ел
тағдыры мен жер мәселесі.
1.1 Мәделіқожа Жүсіпқожаұлының өлеңдері Қоқан хандығының
қоластындағы қазақ халқының дерегі ретінде.
1.2 Мәделіқожа Жүсіпқожаұлының шығармаларындағы Ресей
империясының отарлық саясаты.

2.тарау. Майлықожа Сұлтанқожаұлының өмірі мен шығармашылық
қызметі.
2.1 Көреген ақын, білікті ұстаз Майлықожа Сұлтанқожаұлының
өмірінің шығармашылық қызметіне әсері.
2.2 Майлықожа Сұлтанқожаұлының шығармаларындағы
отарлық езгінің суреттелуі.

3.тарау. Қайсар ғалым.
Әсілхан Оспанұлы . ХІХ ғасырдағы Оңтүстік ақындарын
зерттеуші тұлға.

Қорытынды

Қосымшалар

Сілтемелер тізімі

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Қазақ даласында ХХ ғ. дейін ауыз әдебиетінің жазба әдебиеттен үстем болып келгені баршаға аян. Сондықтан қазақ тарихына қатысты жазба деректерді ілуде біреу кездестірсек, ауыз әдебиетінің дерегіне жататын ақын-жыраулар шығармалары жетерлік. Өкінішке орай ауыз әдебиетінің деректерінің құнын жазба деректерден төмен санайтын тарихи қате ойдан әлі арыла алмай келеміз, сол себепті нақты тарихи шындықты баяндайтын көптеген ақындардың өлең-жырлары зерттелінбей жатыр. Ал ауыз әдебиетінің көрнекті өкілдері ақындар халықпен бірге біте қайнасып жатқандықтан сол заманның ащы шындығын өлеңдеріне негіз етіп алады, яғни тарихи шындықты айтады. Ақын шығармаларынан белгілі бір халықтың рухани есею жолын, тағдыры таразыға түскен небір тарихи тайталастардың мәліметтерін табасыз. Ал, әдебиетте бейнеленген бұл мәліметтер белгілі бір дәуірдің мән-мағынасын айқындайтын елеулі тарихи фактілер, шынайы өмір шындығы екендігі мәлім /1/. Зерттеушілердің назарынан тыс қалған ақындар қатарына ХІХ ғасырда Қазақстанның оңтүстігінде өмір сүрген Мәделіқожа, Майлықожа, Құлыншақ т.б. ақындар жатады. Аталған ақындардың өлеңдері тарихи оқиғаларға, деректерге тұнып тұр, әсіресе Оңтүстік Қазақстанның XIX ғасырдағы тарихын зерттеушілерге таптырмас дерек көзі болып табылады. Ақындардың шығармаларында Қоқан хандығынан халықтың көрген зәбірі, хан салықшыларының озбырлығы, елдегі болған көтерілістер, патшалы Ресейдің отарлауы және жүргізген саясаты хақында айтылған.
«Қазақ сияқты Россиядағы көп бұратана елді билеуде патшалық өкіметтің өзі... рушылдық, ескішілдік қалыпты сақтап отырды. Бұл елдерде өмір өркендесін, мәдениет дамысын деген ой мүлде болған жоқ. Қайта жаңағы рушылдықтың кертартпа құрылысын өз керегіне пайдалана жүріп, соны мызғытпай сақтап отырды. Сондықтан да болыстық, отаршылдық, билік үшін ел жуандары қырқысса, соны патшалық ұлықтары әдейі қоздыра түсетін» /2/. Академик Мұхтар Әуезов берген бұл пікірді заманында жоғарыда аталған ақындар да көтеріп Ресейдің мұндай саясатын аяусыз сынайды. Бірақ шығарма-

лары толыққанды зерттелінбегендіктен, ақындар тарихтан да, әдебиеттен де өзіне лайық бағасын ала-алмай келеді. Сол себепті осы ақындардың шығармаларын пайдалана отырып тарихтың ақтаңдақ беттеріне айналған көптеген тарихи оқиғалардың мазмұнын ашуға болады.
Жұмыстың зерттелу деңгейі: ХІХ ғасырдағы оңтүстік ақындары тарихшылар тарапынан зерттелмеген тың тақырыптардың бірі, тіпті әдебиет тарихын зерттеуші ғалымдарымыздың өзі бұл шайырларға көп көңіл бөлмеген. Мұны тарихтағы тұлғаларды таптық, партиялық және саяси көзқарас шеңберінде жіктеген Кеңес дәуіріндегі ғылымда ислам дінін мақтаған, отарлық езгіге қарсы қарсы өлең шығарған ақын-жырауларымыздың еңбектерін зерттеудің қиын болғандығымен түсіндіруге болатын сияқты. Ал Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің 1947 жылғы 21 қаңтардағы «Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және Әдебиет институтының жұмысындағы саяси өрескел қателер туралы» қаулысы ХІХ ғасырдағы халық мұрасын архивке тықты /3/. Әрине бұл қаулыдан кейін жоғарыда аталған ақындарды зерттеу мүмкін болмады. Бірақ идеологиялық қатаң қысымшылыққа қарамастан заманында атағы шартарапқа тараған шайырларымыз зертеушісіз қалмады, М. Әуезов, Б. Кенжебаев, Х. Сүйіншіәлиев, Р.Бердібаев, Ә. Оспанұлы т.б. ғалымдарымыздың еңбектерінде жарияланды. 1965 жылы шыққан «Ертедегі әдебиет нұсқалары», Х. Сүйішіәлиевтің «Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері», «Қазақ әдебиеті. ХVIII – XIX ғ.» зеттеулерінде осы ақындарға қысқаша тоқталып өткен. Сондай-ақ шайырларымыздың кейбір өлеңдері «Үш ғасыр жырлайды», «Бес ғасыр жырлайды», «ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы», «Әдеби мұра» жинақтарында басылды.
Әсіресе М. О. Әуезов пен Ы.Т. Дүйсенбаевтың жетекшілігімен «ХІХ ғ. екінші жартысындағы қазақ әдебиеті тарихын зертеудің кейбір мәселелері» (Майлықожа, Мұсабек, Нұралы ақындардың шығармалары негізінде.) атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған, «Қаратау атырабының ақындары », «Қаратау шайырлары» деп аталатын екі бірдей монография жазған Ә. Оспанұлының еңбегі ерен. Ғалымның барлық ғылыми зерттеулері дерлік ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басында еліміздің оңтүстік өңірінде өмір сүрген ақындар шығармашылығына арналған. Бірнеше жыл тарихтан сабақ берегеннен кейін болар, зерттеушінің шығармалары тарих тілімен жазылған. Ә. Оспанұлының құрастыруымен 1970 жылы «Нақыл», 1993 жылы «Нақылият», «Қара сөз», «Дүние-ай», 1996 жылы «Әмір Әмзе» деген атпен Майлықожаның шығармалары, «Әділет деп...», «Семсер сөз» деген атпен Мәделіқожа, Асан, Жолбарыс, Исабек, Ақбөпе ақындардың шығармалары оқырмандар қолына тиді. Сондай-ақ Молда Мұса, Құлыншақ, Ергөбек, Нұралы ақындардың өлеңдерін ел арасынан жинап, жеке-жеке кітап етіп бастырып шығарды.
Кеңес мемлекеті кезінде бұл ақындарды зерттеушілердің барлығы ақындардың шығармаларынан таптық сипат іздеді, үстем тапқа қарсы шығушылар ретінде көрсетті. Сол себепті отаршылдықты сынаған, діни уағыздағы өлеңдерін баспаға шығармады. Әрине әдебиет пен өнерге идеолгиялық бақылау үстемдік құрып тұрған кезеңде бұл ақындардың шығармаларын толық зерттеу мүмкін емес еді. Бірақ «Қанша ғасыр өтсе де мән-мағынасын жоймайтын, аумалы төкпелі заманға тап келсе де қадірі кемімейтін, өктемдіктің қылышына туралса, кейіннен бүтінделетін, қара күйе жағылса, соңыра сәуле шашып, жарқырай түсетін, қын түбінде жатпайтын алтын кездік секілді рухани құндылықтар болады. Елдің мұңын, халықтың қайғысын ойлап, ұлтын ұлықтап, жұртын жоқтаған арыстардың жәдігерлік дүнилері күрмеуі көп күрделі кезеңде қапасқа қамалып, табанға тапталғанымен, түптің түбінде тарихтың шөгіндіні батырып, шын асылды қалқытып шығаратын толқындарына ілесіп, жағалауына жол тартады. Жаңа заманның жаңаша ойлайтын ұрпағының қолына тиеді. Бағасы аспандап, қадір-қасиеті артып, құндылығы еселеніп жетеді» /4/ – деп Б. Омарұлы айтқанындай тәуелсіздік алған соң жоғарыдағы ақындарымыздың да барлық дерлік шығармалары кітап болып басылып шығып, елдің қолына тиді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: Жұмыстың мақсаты – ХІХ ғасырда қазақ тарихында болған оқиғаларға дерек ретінде Мәделіқожа Жүсіпқожаұлының, Майлықожа Сұлтанқожаұлының, Құлыншақ Кемелұлының, Молда Мұса (Мұсабек) Байзақұлының сол ғасырда өмір сүрген оңтүстік ақындардың шығармаларын пайдалану, осыған сәйкес төмендегідей міндеттер қойылады:
–– Аталған ақындардың шығармаларының мазмұнын ашу;
–– Ақындардың өлеңдеріндегі мәліметтерді басқа жазба деректермен
–– салыстыру;
–– Ауыз әдебиетінің деректерінің жазба деректерден кем емес екендігін
–– дәлелдеу;
–– Ақындардың өлеңдеріндегі тарихи оқиғаларға сипаттама беру;
–– Ақындардың шығармаларындағы ұлт-азаттық идея туралы айтылған ойларды жаңа көзқараспен бағалау.
Жұмыстың дерек көзі: «Бес ғасыр жырлайды», жоғарыда аталған ақындардың жергілікті баспасөздерде басылған шығармалары, ақындардың өлеңдерінің жинақтары және Оңтүстік ақындарын зерттеген Ә. Оспанұлының мұрағаттағы жеке қорындағы материалдар болып табылады.
Бұл ақындардың шығармаларын ел арасынан жинаған Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Әбубәкір Диваев, Тұрмағамбет Ізтілеуов сияқты халқымызға етене таныс мәдени қайраткерлер болған /5/. Ел арасынан табылып, жиналып отырған өлеңдер Қазақстан Ғылым Академиясының қолжазбалар қорына тапсырылып отырған. ҚР ҒА қолжазбалар қорында Мәделіқожа өлеңдері 879-қолжазбаның 1-папка 14-дәптерінің 12-бетінде, 4-папка 52-дәптерінің 17-бетінде және 9-папка 187-дәптерінің 1-бетінде жиналған. Майлықожаның өлеңдері 879- қолжазба қорының 4-папка 5-дәптерінің 1-7-беттерінде, 5-папка 88-дәптерінің 4-12 беттерінде жиналған /6/.
Жұмыстың зерттелу облысы. ХІХ ғасырдың екінші ширегінен бастап осы ғасырдың аяғына дейінгі аралықты қамтиды.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытынды бөлімдерден, сілтемелер тізімі мен пайдаланылған әдебиеттерден және қосымшадан тұрады.
Жұмысты зерттеуде қолданылған әдістер: Жұмысты зерттеу барысында салыстырмалы, объективті (шынайы) зерттеу әдістері қолданылды.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1- тарау. Мәделіқожа Жүсіпқожаұлының шығармаларындағы ел
тағдыры мен жер мәселесі.
1.1 Мәделіқожа Жүсіпқожаұлының өлеңдері Қоқан хандығының
қоластындағы қазақ халқының ... ... ... ... ... Ресей
империясының отарлық саясаты.
2-тарау. Майлықожа Сұлтанқожаұлының өмірі мен шығармашылық
қызметі.
2.1 Көреген ақын, білікті ұстаз Майлықожа Сұлтанқожаұлының
өмірінің шығармашылық қызметіне ... ... ... ... ... ... ... ғалым.
Әсілхан Оспанұлы – ХІХ ғасырдағы Оңтүстік ... ... ... ... тізімі.
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Қазақ даласында ХХ ғ. дейін ауыз ... ... ... ... ... ... аян. Сондықтан қазақ тарихына
қатысты жазба деректерді ... ... ... ауыз ... ... ақын-жыраулар шығармалары жетерлік. Өкінішке орай ауыз
әдебиетінің деректерінің ... ... ... ... санайтын тарихи қате
ойдан әлі арыла алмай келеміз, сол себепті нақты тарихи шындықты ... ... ... ... ... Ал ауыз ... өкілдері ақындар халықпен бірге біте ... ... ... ащы ... ... негіз етіп алады, яғни тарихи
шындықты айтады. Ақын ... ... бір ... ... ... тағдыры таразыға түскен небір тарихи тайталастардың мәліметтерін
табасыз. Ал, әдебиетте ... бұл ... ... бір ... мән-
мағынасын айқындайтын елеулі тарихи фактілер, шынайы өмір шындығы екендігі
мәлім /1/. Зерттеушілердің назарынан тыс ... ... ... ... ... ... өмір ... Мәделіқожа, Майлықожа,
Құлыншақ т.б. ақындар жатады. Аталған ... ... ... ... ... тұр, ... Оңтүстік Қазақстанның XIX
ғасырдағы тарихын зерттеушілерге таптырмас ... көзі ... ... ... ... хандығынан халықтың көрген зәбірі, хан
салықшыларының озбырлығы, елдегі болған көтерілістер, ... ... және ... саясаты хақында айтылған.
«Қазақ сияқты Россиядағы көп бұратана елді билеуде патшалық ... ... ... қалыпты сақтап отырды. Бұл ... ... ... ... ... ой мүлде болған жоқ. Қайта жаңағы
рушылдықтың кертартпа құрылысын өз керегіне пайдалана ... соны ... ... ... да болыстық, отаршылдық, билік үшін ел жуандары
қырқысса, соны патшалық ұлықтары ... ... ... /2/. ... ... ... бұл ... заманында жоғарыда аталған ақындар да
көтеріп Ресейдің мұндай ... ... ... Бірақ шығарма-
лары толыққанды зерттелінбегендіктен, ақындар ... да, ... ... лайық бағасын ала-алмай келеді. Сол себепті осы ... ... ... ... ... беттеріне айналған көптеген
тарихи оқиғалардың мазмұнын ашуға болады.
Жұмыстың зерттелу деңгейі: ХІХ ... ... ... тарапынан зерттелмеген тың тақырыптардың бірі, тіпті әдебиет
тарихын зерттеуші ғалымдарымыздың өзі бұл шайырларға көп ... ... ... ... ... ... және ... көзқарас шеңберінде
жіктеген Кеңес дәуіріндегі ғылымда ... ... ... ... ... ... өлең ... ақын-жырауларымыздың еңбектерін зерттеудің қиын
болғандығымен түсіндіруге болатын сияқты. Ал Қазақстан ... ... 1947 ... 21 қаңтардағы «Қазақ ССР Ғылым ... ... ... ... ... саяси өрескел қателер туралы» қаулысы
ХІХ ғасырдағы халық мұрасын архивке тықты /3/. ... бұл ... ... ... ақындарды зерттеу мүмкін болмады. Бірақ идеологиялық қатаң
қысымшылыққа қарамастан заманында атағы шартарапқа ... ... ... М. Әуезов, Б. ... Х. ... Ә. ... т.б. ... ... ... жылы ... «Ертедегі әдебиет нұсқалары», Х. Сүйішіәлиевтің «Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері», ... ... ХVIII – XIX ... осы ... ... тоқталып өткен. ... ... ... «Үш ғасыр жырлайды», «Бес ғасыр жырлайды»,
«ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы», «Әдеби мұра» ... ... М. О. ... пен Ы.Т. ... ... ... екінші жартысындағы қазақ әдебиеті тарихын зертеудің кейбір ... ... ... ... шығармалары негізінде.) атты
тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған, «Қаратау атырабының ақындары »,
«Қаратау шайырлары» деп ... екі ... ... ... ... ... ... Ғалымның барлық ғылыми зерттеулері дерлік ХІХ
ғасыр мен ХХ ... ... ... ... ... өмір
сүрген ақындар шығармашылығына арналған. Бірнеше жыл тарихтан ... ... ... ... ... ... ... жазылған. Ә.
Оспанұлының құрастыруымен 1970 жылы «Нақыл», 1993 жылы ... ... ... 1996 жылы «Әмір Әмзе» деген ... ... ... ... ... сөз» деген атпен Мәделіқожа, Асан,
Жолбарыс, Исабек, Ақбөпе ақындардың шығармалары ... ... ... ... ... Құлыншақ, Ергөбек, Нұралы ақындардың өлеңдерін ел
арасынан жинап, жеке-жеке кітап етіп ... ... ... ... бұл ақындарды зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... қарсы шығушылар
ретінде көрсетті. Сол себепті отаршылдықты ... діни ... ... ... ... ... пен ... идеолгиялық бақылау
үстемдік құрып тұрған кезеңде бұл ақындардың шығармаларын толық ... емес еді. ... ... ... өтсе де ... ... аумалы
төкпелі заманға тап келсе де ... ... ... қылышына
туралса, кейіннен бүтінделетін, қара күйе жағылса, соңыра сәуле шашып,
жарқырай түсетін, қын ... ... ... ... секілді рухани
құндылықтар болады. Елдің мұңын, халықтың қайғысын ... ... ... ... арыстардың жәдігерлік дүнилері күрмеуі көп күрделі ... ... ... ... түптің түбінде тарихтың шөгіндіні
батырып, шын ... ... ... ... ... ... жол
тартады. Жаңа заманның жаңаша ... ... ... ... ... қадір-қасиеті артып, құндылығы еселеніп жетеді» /4/ – деп ... ... ... ... соң ... ақындарымыздың да
барлық дерлік шығармалары кітап ... ... ... ... қолына тиді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: Жұмыстың мақсаты – ХІХ ... ... ... ... ... ... Мәделіқожа Жүсіпқожаұлының,
Майлықожа Сұлтанқожаұлының, Құлыншақ Кемелұлының, Молда Мұса (Мұсабек)
Байзақұлының сол ... өмір ... ... ... ... ... ... төмендегідей міндеттер қойылады:
–– Аталған ақындардың шығармаларының мазмұнын ашу;
–– ... ... ... ... ... ... ... Ауыз әдебиетінің деректерінің жазба деректерден кем емес ... ... ... ... тарихи оқиғаларға сипаттама беру;
–– Ақындардың шығармаларындағы ұлт-азаттық идея ... ... ... ... ... ... көзі: «Бес ғасыр жырлайды», жоғарыда аталған
ақындардың жергілікті баспасөздерде ... ... ... ... және ... ... ... Ә. Оспанұлының
мұрағаттағы жеке қорындағы материалдар болып табылады.
Бұл ақындардың шығармаларын ел арасынан жинаған ... ... ... Диваев, Тұрмағамбет Ізтілеуов сияқты халқымызға етене таныс мәдени
қайраткерлер болған /5/. Ел арасынан ... ... ... өлеңдер
Қазақстан Ғылым Академиясының қолжазбалар қорына тапсырылып отырған.
ҚР ҒА ... ... ... ... 879-қолжазбаның 1-папка
14-дәптерінің 12-бетінде, 4-папка 52-дәптерінің 17-бетінде және 9-папка 187-
дәптерінің ... ... ... ... 879- ... ... 5-дәптерінің 1-7-беттерінде, 5-папка 88-дәптерінің 4-12
беттерінде жиналған /6/.
Жұмыстың зерттелу ... ХІХ ... ... ... ... ... ... дейінгі аралықты қамтиды.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, ... ... ... мен ... ... және
қосымшадан тұрады.
Жұмысты зерттеуде қолданылған ... ... ... ... ... (шынайы) зерттеу әдістері қолданылды.
1.1 Мәделіқожа Жүсіпқожаұлының өлеңдері Қоқан хандығының
қоластындағы қазақ халқының дерегі ретінде.
XVIII ғ. соңы мен ХІХ ғ. ... ... ... мен ... ... ... отарланып жатқанда, Қазақстанның оңтүстік аймағы
Орталық Азия хандықтарының агрессиясына тап болды. ... мен ... ... Хиуа, Сыр өзенінің бойын Бұхар, ал Оңтүстік
Қазақстан территориясының бір бөлігі Қоқан хандықтарының ... ... ... және Хиуа ... ... ... Қоқан
хандығы еліміздің күнгей өңірінің басым бөлігін жаулап алды. ХVІІІ ғ.
басында, бастапқыда ... минг ... ... ... ... ... Қоқан иелігі бірте-бірте, ХVІІІ ... ... ... ... ... ... діни жетекшілерімен және басқа да рулық-
тайпалық топтармен күрес жүргізе отырып, бүкіл Ферғана ... өз ... /1/. ... қазақ жеріне басқыншылығы ... ... ... кейін басталды. Әлім және Омар хандардың кезінде Жетісу
мен Оңтүстік ... ... ... ... ... соң қазақтардан алым-
салықты шариғатта көрсетілген түрлерін ала бастады, яғни әр ... ... бір мал, егін ... ... бір ... ... Бірақ бұл
мөлшерді Қоқан бектері әрдайым ... ... ... ешқандай жалақы
алмайтын салық жинаушылар мен жергілікті датқалар салық ... ... ... ... ... ... ... жайын ... ... ... Зекет жинау ерте көктемде басталатын. Қырға алдын-
ала жігіттер ... олар ... ... ... ... ... ... ең тәуір малдарды іріктеп қояды /2/. ... ... ... ... ... шығып отырды, бірақ мұндай көтерілістер
стихиялы болуынан және Қоқандықтардың ... ... ... ... ... Алайда бір көтерілістер жеңілгенімен екіншісі басталып
халық азаттығын көздеген батырлар ... ... Бұл ... ... ... халықтың дем берушісіне немесе арашашысына айналды.
Осы кезеңде өмір сүрген ... ... біз ... ауыр күйді анық көреміз. XVIII ғасырдың аяқ шенінен бастап
Қазақстанның күнгейінде ... ... ... ... ... ... ... тілегін білдірген, азаттық аңсаған әдебиетіміз
қалыптаса бастады /3/. Қоқанның езгісіне түскен ... ... ... ... айтып араша сұраған ақын-жыраулардың басы ХVIII ғасырдың
аяғы мен ХІХ ... ... өмір ... ... ... болды. Жетісу мен
Арқада көшіп қонып ... ... ... халқының жайын былай суреттейді:
Ассалуамағалейкум,
Алдияр ханымыз.
Алдыңа келген қарашаң,
Арызды қабыл алыңыз!
Өзіңіз қосқан ... елде ... ... ... ... ... бар.
«Келі түбім» деп алады,
«Кеусенім» деп алады,
«Отыра зекет» деп ... ... деп ... ... алынатын салықтың түрі жыл сайын арта береді. Тарихшы
Бекназаров Р. көрсетуінше ХІХ ... 30-40 ... олар – ... ... ... және ... ... салықтардан бастап төлемдердің
ұзын саны 32-ге дейін жеткізген /5/. ... осы ... ... хандыққа
орасан пайда келтірді, ал халықты ашындырды.
Қоқан ... ... ... ... органдары тарапынан
бақыланбайтын болғандықтан жаппай зорлық жасау, елді тонау ... ... ... , бұл бір ... ... ... шенеуніктердің жеке
басына пайда табудың көзіне айналды /6/. Осындай ... ... ... ... ... ... ... арашасына айналды. Жырларында
ханның шабармандарын, зекетшілерін аяусыз сынап отырды.
Ал ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... поэзия басты. Ақындар мойнына отарлықтың бұғауы түскен ... ... деп ... сол ... опат ... Енді ... ел ... мүддесінің жолында құрбандыққа щалудан ... ... ... ... ... өмір ... ... болғанда да солардың
көбісі – тәуелсіздіктің, ел бірлігі дегеннің не екенін өздері ... ... ... осы ... ... ... сүрініп жүрген халқының да көзін ашуға,
санасын көтеруге бар күш-жігерін аямай жұмсап бақты /7/. Яғни ... ... заты ... ... да ... ... ... айтумен өтті, біреулері сол отаршылдыққа қарсы күресуші, қол
бастаушы ... ... ... халқынан ақындық пен батырлықты қатар алып ... аз ... жоқ. ... ... халықты қарулы күреске шақырып,
батырлығымен қол бастаған ... ... ... ... аты ... ... Сондай батыр ақындардың ... ... ... болды. Қазақ әдебиетінің тарихын
зерттеген Ханғали Сүйіншіәлиев «қазақ топырағындағы әрі батыр, әрі ... ... бірі - ... деп ... /8/. ... ... қол астындағы қазақ халқының мұңын жоқтап, өлең ... ... ... сөз зергері болып табылады. Сондықтан Мәделіқожа
шығармаларында да ... ... ... ... ... хан
салықшыларының озбырлығы, елдегі болған көтерілістер хақында айтылған.
Мәделіқожаның өлеңдері көп ... ... ... ... барлығы дерлік
отаршылдықтың мәнін ашып, өмірін суреттейді. Махамбет Өтемісұлы сияқты ... ... ... ... ақын болып табылады. Оның ... ... ... ... ... бол, Қосжарсуат –– Туған жерім»,
«Тастап бір шықтық мекенді», ... ... ... ... ... хандығының отарлауына арналған.
Өкінішке орай ... ... ... ақын ... да, ... де ... ... ала-алмай келеді. Мәделі ... ... ... ... ... ... тарапынан көңіл
аударылмауда. ... ... ... әсіресе Оңтүстік
Қазақстанның XIX ғасырдағы тарихын ... ... ... көзі
болып табылғанымен, зерттеушілердің назарынан тыс ... ... ... ... ғалымдарымыз дерек ... ... мен ... ХІХ ғ. ... ... ... Ал ол ... жазушы отарлаушы елдің барлаушылары
екені, оның үстіне жергілікті мәдениетті, ... ... ... ... төмен санап, жазбаларына тек ... ... ... ... ... ... ... шыққан, ол елінің қандай күйде
отырғанын біледі және сол білгенін өлең ... ... ... ... ... ... пайда тауып отырған Қоқандықтар онымен
қоса жергілікті халықты басқа да шаруаларға жегетін және қазақтарды ... ... ... ... ... ... ... бір зекетші
оның бетіндегі жырықты көреді де:
... ... ... алып ... деп ... ... ... жүріп ем жырып кеткені,– дейді қырғыз.
– Мен ендеше сенің жауыңды құрттым,– дейді ... ... ... сол үшін ... бір қой беруге тиіссің /9/.
Қоқанның езгісіне түскен қазақ халқы бірнеше рет көтерілістер
жасайды. ... ... ... ... да жапа шекті. Оның тұсында ауыр
езгіні жергілікті еңбекшілер де басынан өткерді /10/. Бұл хан ... ... және оның ... етіп ... уақытында қанау мен тонау
аяусыз жүргізілген. Сондықтан халық өздеріне түскен ауыртпалыққа шыдамай
жиі-жиі көтерілді.
Осындай көтерілістердің бірі 1858 жылы ... ... жылы ... ... мақсатымен Ташкенттен Мырзаби бастаған қарулы әскер шығады
және халыққа ауыр салықтар ... ... ... ... ... ... ... бұл жайт қашан да қыз баласын ... ... ... туғызды және қазақтар 1858 жылы тағы да көтерілді.
Осы көтеріліс туралы ... ... ... ... ... тән, ... ... бұл көтерілістің ауызша деректеріне жатады. Ташкент
билеушісі Мырза Ахметтің інісі ... ... ... ... ... ... бастаған қазақтардың ... ... ... Бес ... ... ... ... Маюсуп та
көтерілісшілер қолынан қаза тапты /11/. Көп ұзамай көтерілістің ... Ұлы жүз ... ... мен ... ... ... Түркістан төңерегін мекендеуші өзбектер мен ұлы, орта ... ... да ... ... ... ... ... талап етеді
/12/. Көтерілісшілерді басуға ұмтылған Қоқандықтар бірнеше рет арнайы әскер
шығарады, бірақ бұлардың бәрі ... ... ... Ал ... аяғы ... ... территориясын қамтып, Құдияр хан тақты
тастап қашып кетіп, хандықты жеті жыл өткен соң ғана қайтарып ... ... ... ... Миллехан отырды. Сондай-ақ ... ... ... қашып кетіп орнына Аталық келді. ... ... ... ... хан ... бірнеше рет тайдырылып қайта орнына келді. ... ... ... ... ... өлеңінде:
Қарағашты ... ... бек ... ... жеп ... ... ... бергін деп шықты.
Оның қылған ісіне,
Ел денесі түршікті.
деп суреттеледі. Бұл ... ... ... көтерілісшілердің мақсатын
білуге болады және осы ... ... ... ... ... ... ... деп шықты», деген қатардағы «зекет»сөзі. Бұл сөзді ақын
өлеңінде текке қолданбаса керек, ... ... ... заң ... ... ... мақсатымен, әрі өздерінің арсыз бұйрығына ... ... үшін ... ... ... Ал бұл ... ... ақын
түсінген және арабша хат таныған, сауатты Мәделіқожа шариғатта мұндай
зекеттің жоқ ... ... ... ... ... ... деп аталатын
өлеңідегі:
Біз білмейтін болмаса,
Шариғатта бар ма жол
Қыздан зекет алмақ-ай»
деген жолдрға қарап оны ... ... ... осы ... ұйымдастырған, көтеріліс
басшыларының бейнелері де ашыла түскен. Бұл көтерілістің барысында әшейінде
дүрдараз қазақ рулары ел қамын ойлаған ... ... ... ... қарсы тұрды. Ақын өлеңінде мұны ерекше бір сезіммен ... ... ... ақын ... ... ... ... да ұл шықты.
Беліне жарақ байланып,
Мұсабек деген ер шықты.
Аққан судай сарқырап,
Алтын тоны жалтырап,
Рысқұлбек келді жарқырап.
Мәделіқожаның өзі де осы ... ... ... ... ... және ... ... тобын ұйымдастырған, мұны ақынның
«Тұрмысың аман-есен, Ордабасы» өлеңінде айтылатын мынау шумақтан білуге
болады.
«Өлтіріп Мырзабидің етін алып,
Қолымның ет ... ... ... ақынның жеңіске масаттанғаны байқалады. Сондай-ақ осы жерде
дау тудырып отырған бір ... бар, ол – ... ... кім өлтірді деген
сұраққа байланысты туындап ... ... ... деректерде қоңырат Мұсабек
батырдың да Мырзабиді өлтіргені ... ... ... ... ... ... ... өтті. Бірақ біздің ойымызша бұл жерде
нақты Мырзабиді кім ... ... ... маңыздысы осындай қиын-қыстау
кезеңде қазақ халқының бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығара ... ... ... ... ... бұл ... ... топ болып
қимылдаған. Алдымен Қоқан ... ... ... ... үйге ... отырған үйде қазақтың бірнеше батырлары жмналады және сол ... тап ... ... Ал сол ... ... әр адам өзін ... ... және ол дақпыртты руластары көтеріп әкеткен.
Бұл көтерілісті Қоқандықтар басқаннан кейін ақын көп ... ... ... ... қоймаған соң, ақын Бұхар әмірлігіне
кетеді.Осы
уақытта ақынның туған жерімен қоштасу өлеңі ... ... ... бол ,
Қосжарсуат - туған жерім» деп ... бұл ұзақ өлең ел ... ... ... /13/. Бұл ... ... тағы сол отаршылдыққа арналған.
Ақын өзінің не себепті ... ... ... қалай зәбір көргенін осы
өлеңінде кеңірек тоқталады.
Жалпы 1858 ... ... ... ... ... ... Көтеріліске әр ру әр ... ... ру ... ... ... ... ... алып келді. Бірақ көтерілістің ең үлкен
нәтижесі залым Құдияр ханның тақтан тайдырылуы еді. Бұл ... ұлы ... ... ... ... ... ... тарихшы
ғалым Р. Бекназаровтың көрсетуінше 1858 жылғы қазақтардың бас көтеруі ... ... ... көтерілістердің ең ірісі болған және оған 25
мың қазақ отбасылары мен жергілікті өзбектер қатысқан /14/.
Сөйтіп көтеріліс ұлт-азаттық ... ... Оның ... ... ... ... алып , алым-салық жинаушы зекетшілерді, ... ... ... Бұл ... стихиялы, ұйымдаспаған, жоспарсыз
және жалпы басшылықсыз жағдайда ... ... бір ... ... ... ... ... жатқанда екінші аймақта толқулар енді шығып жатты,
ал үшінші жерде көтеріліс туралы хабар енді жетіп жатты. Бұл ... ... оңай ... Олар бір ... көтерілісті екінші өңірге қоспай
біртіндеп талқандап отырды.
Сонымен Қоқан хандығының ... ... ... айтулы бір кезеңіне өзек болды. Оның халық ... ... ... еңбегі ел есінде өлең-жырлары арқылы мәңгілік сақталып
қалды. Осы ... ... ... ... айтқаны», «Қарағашты Тәшкеннен»,
«Аман бол, Қосжарсуат –– Туған жерім», ... бір ... ... ... ... өлеңдерінде ақын бейнесі әр қырынан
көрінеді. Мысалы: бірде жүрегінде кек ... ... ... ... ... ойып ... жау ... жанның бейнесін көрсек, енді бірде
елі ен жерінен алыстап кетуге мәжбүр ... жан ... ... ... ... ... егіле күңіренген күйі көз алдымызға келеді /15/.
Мәделіқожа Жүсіпқожаұлының шығармашылығы Қоқан қоластындағы қазақ ... ... ауыз ... ... ... және біз ... Орталық
Азия хандықтарына қараған елдің тағдырын баяндайтын толық көлемде айтылатын
өлең-жырларды басқа ешқандай қазақ халқынан шыққан ақындардан ... ... ... шығармаларындағы Ресей
империясының отарлық саясаты.
ХІХ ғасырдың І-ширегінен бастап Орталық Азияға Ресей өзінің ... ... ... ... бұл ... ... ... сала кірісті.
Ұлы жүз бен Мәуеренахр территориясын жаулап алуды империя күні
бұрын ... ... ... ... ... министрі А. Горчаков пен
Д. Милютин Александр ІІ ... хат ... Онда «Шу ... ... ... ... Арыс өзеніне дейін отарласақ Ұлы жүздің қалған бөлігі
бізге бағынады және Шымкент қаласын ... ... ... ... ... хандығының негізгі қамалы Ташкентке үлкен қауіп төндіруге
және хандықты қорқытып ұстауға мүмкіндік береді, бұл ... ... ... /16/ – деп ... ... ... ... жылдар бұрын түзіліп
қойылды.
Бұл территория стратегиялық тұрғыдан өте маңызды еді. ... ... ... ... ... және Өзбекстан
арқылы орыс әскерлеріне Қашғарияға баратын, Үндістанға шығатын ... ... еді. Ал ... ... орнатса Қытайдың батыс
аймағымен шектесетін еді. Ал бұл жоспарларды орындау үшін ең ... ... ... тиіс ... Яғни ... ... ... орнатқан
жағдайда Ресей бұл аймақтағы геосаяси жағдайын нығайтуға ... ... ... ... ... бұл ... деген экспансиялық саясаттың
одан да тезіреке жүруіне әсер етті. ... ... ... Европалық
державалардан жеңілген Ресейдің ендігі жерде Европа мен ... ... ... ... еді. Сондықтан патша шенеуніктері ендігі жерде
барлық назарын ... ... ... Оның ... бұл ... көз ... ... өзінің бауырлас елдерін Ресейге қарсы одаққа
қосқысы келуі экспансияны тездетуге әкелді. Ресей бұл аймақты ... ... орап ... ұмтылды. Ал Англияның Үндістаннан Лагорға
жетуі, Гератты өзінің иелігі деп ... соң, ... ... ... еді. Бұл ... патшалы Ресей шенеуніктерін алаңдатты.
Өйткені Балқанда, Алдыңғы Азияда отарлық бәсекеде есесі кеткен ... ... ... ... да ... ... Жүсіпқожаұлына енді орыс отаршылдығымен күресуіне тура
келді. «Есіл Сыр, қаласың-ау енді ... ... ақын ... ... қалаларға, бекіністерге орыс отаршылары ауыз сала бастағанда
шығарады. 1853-жылы Арал мен ... ... орыс ... ... ... жіберіп, Ташкент пен Ақмешіт арасында
барлау жұмыстарын жүргізіп отырды /17/. ... ... ... алар ... ... елі ... мәліметтерді саудагерлерден, үлкенді-кішілі
зерттеушілерден т.с.с. жандардан алып ... ... ... ... ертеден келе жатқан тәсілі бар. Сондықтан Оңтүстік Қазақстанды
отарлаудан алдын бұл ... ... ... ... Ақмешітті
алғаннан кейін Ресей Түркістан өңіріне баратын Сырдария өзенінің бойында
жаңа бекініс-қамалдар салды. Олар Арал, № 1, № 2, № 3 ... ... ... Бұл ... ... шекаралық бекіністері деп аталды.
Осыдан кейін Сырдария әскери шебі ... /18/. ... ... ... тыңғылықты дайындығын бастады.
Жоғарыда аталған өлеңінде ақын осы өңірге аяқ басқан орыстардың осындай
бір жасырын мақсат көздеп жүргенін білдіреді:
Өзен Сыр, ... енді ... үзіп ... мен де ... маған сен қоныс бола алмайсың
Үстіңе орыс келген от кемемен.
Орыстың от кемесі өрге жүзді,
Ақыр алмай қайтеді тұрсақ бізді?!
Аралап аралыңнан ағаш кесті
Енді ... ... ... ... ... ... қоныс алар,
Бір жылдан соң бұл жерді орыс алар,
Шымкентпен Түркістан жеті кентті
Асып барып Тәшкенге қолын салар.
Кәпірлердің қауымы көршімен өрт,
Әзір мені ... ... дер ... ... далаға кетпейтінін
Келгенде болатұғын бәрі де мұрт.
Балалар, күлісерсің қош уақта
Әзір жағаң кәпірден бос уақта
Біздің сөз еш ... ... ... жыл осы ... ... өлең ... ... 1853 жылы жазылған. Ақын келер жылы жаулап
алады бұл өңірді дейді. ... бұл ... ... жыл ... ... ... алғаш Сыр өзенінің бойынан көрініп барлау
жүргізе ... ... ... және көп ... бұл ... ... алатынына көзі жетеді, ал солай болғанына тарих куә болып отыр.
1839-1840 жылдары Қазақ даласында Арал ... ... ... шебі ... Ал ... ... ... Новопетровск бекінісі (
1857 жылдан Александровск аталды ) ... ... Азия ... ... ... Ал 1848 жылы ... бекінісінің құрылысы
аяқталысымен капитан-лейтенант А.И. ... ... ... ... шептің бітуі патша үкіметіне екі бірдей бағытта Орталық Азияға жылжуына
мүмкіндік беретін: 1) Амудария арқылы Хиуа хандығына ... ... ... ... ... ... қарай отарлау
жорықтарын жасауға.
Жалпы ХІХ ғасырдың басынан Ұлы жүз ... ... ... ... және ... ... болып. Бұл жарылу кейде қазақтарды
өзара соғыстарға ... ... ... ... ХІХ ... ... ... қазақтар ру, тайпа арасындағы ... тағы бір жай ... Ол ... қоластындағы қазақтар мен
Ресей империясының қазақтарының ... ... ... болуы /21/. Бұл
шапқыншылықтар әрине екі елдің ... ... ... ... Бұл ... қазақтың әр руы өзі бағынған мемлекетті қолдаған себепті
шыққан еді, оның үстіне бір елдегі халықты қырғанға ... ел ... ... ... кететін еді. Бірақ осы талас-тартыстарда бір ғана халық
зардап шекті. Ол – қазақтар /22/.
Ақын Қоқан хандығынан көп ... ... ... ... ... ... әскер шыққанда, орыстарға қарсы Қоқан хандығы жағында
соғысады. Мұны мұсылман дініне берік ақынның орыстарды ... ... ... Қалипаның әйгілі Кенесары ханның қарындасы ... ... ... Оның үстіне Қоқандықтардың соғыс жүргізу
тәсілі де қазақтарға ... ... ... Бұл ... ... қарым
қатынастарында оң роль атқарды. Қоқандықтардың ... ... ... ұрыс ... ... ... де қазақтардың оларға бас июіне мәжбүр
етті /23/. Сол себепті ақын өзіне туыс ... ... ... және Сыздық
сұлтанмен тізе қоса отырып орыс әскері Қоқанды ... соң, ... ... Ал ... ... ... соң ... Кауфман ақынға
кешірім жасаған және халыққа беделді ақынды ... ... ... тиімді пайдаланғысы келеді. Бірақ Мәделіқожа Жүсіпқожаұлы ... ... бәрі ... ... ... ... ... өкіметі жер қайысқан әскерлерін қаптатып Түркістанды жаулап
алғанда оның байырғы тұрғындары – қазақтар мен ... ... ... ... мен түркімендерді жарылқап тастайын деп ойлаған
жоқ. Алысты көздейтін кең ... ... ... Орта Азияның
жемісі мен мақтасын, қазба байлықтарын, өнеркәсіп үшін ... ... ... ... шығыс шекарасын кеңейтіп, Ауғанстан, Үндістан,
Қытай елдеріне баратын жолды қысқарту, түптеп ... жылы ... ... /24/. ... ... ақын ... бас ... тағы да сол отаршылдықты
сынайтын өткір өлеңдерін ... ... ... халқының жерлерін тартып
алғанын; орыс әкімшілік билігіндегілердің жергілікті ... ... ... ... ақын ... өз алдына ел болмай тыныштық жоқ деп
түйеді. Сондықтан да осы ... ... ... өмірге қапа болған
шығармалар ретінде туады. ... «Бір жан жоқ ... ... ... ... «Есіл Сыр, қадасың-ау енді менен» өлеңдері осындай шығармалар
қатарына ... ... ... ... ... Мәделіқожаныңның
көзқарасы да осы өлеңдерінде жазылған. Мұнда Мәделі-қожа патша ... ... ... халқы үшін отарлық жүйенің соры бітпейтіндей көрінді.
Қазақ өз алдына ел болмай өмірдің өзгермейтініне көзі жетеді.
1867-1868 ... ... ... ... ... ... ... тараған
қазақтарды басқару туралы ереже шықты. ... ... заңы ... ... ... тигізген зардаптары өз алдына, қазақ
ішінде алауыздық туғызатын кеселдерді өрістетті. Соның бірі –– ... ... ... ... ... дау-дамай. Отарлаушы өкімет осы ... ... яғни ... ... ... тән билікқұмарлық психологиясын
сәтті пайдаланды. Бұл ... ... ... ... ... айдап салудың таптырмайтын тәсілі еді. Болыстыққа өту үшін жан
алысып, жан ... ... жаға ... ... ... ... ... ғасырдан бергі жаугершілік жорықтарында қасқыр ... ... ... ... кеудесі көтеріңкі, рухы биік қыр
қазағы ептеген ... бой ... /25/. ... олқылықтарды
Мәделіқожа өткір сынайды, осы ... ... ... өз ойын ... бұл ойын «Ақ ... деп ... ... арқылы білеміз. Онда:
Ақ патша әділмін деп сендіріп тұр,
Аузынан шыққан сөзін ем қылып тұр.
Ой мен қыр, жер мен суға ие болып,
Әр ... ... ... ... ұрып тұр ... оңтүстік территориясын жаулап біткен соң бұл аймақтың ... ... ... алынған батыс және солтүстік қазақ жерлері сияқты Россия
патшалығының меншігі деп жарияланды. Бұл құқықтық ... ... ... ... ... мүмкіндік берді /27/. Ақынның өлеңінде
айтылған ой осы қазақ халқынан ... ... ... байланысты еді. Одан әрі:
Қарыстап қара жерді бөлдіріп тұр,
Көнбегенді күшпенен көндіріп тұр.
Қарсыласқан түсер деп тас қамалға-
Төбеңнен зеңбірегін төндіріп ... ақын күші ... ... ... ... ... күйінеді (Бұл да
сонда). Ақынның осы ... ... ... ... ... көзге
ұрып тұр. Мұндай мәліметтерді біз жазба деректерден сирек ұшыратамыз. ... ... ... бұл жайт ашық ... көзге шұқып
көрсетеді. Қазақтың қара жерін тартып алғаны да рас, қарсы шыққан, ... ... ... ... ... айдап көзін құртқаны да рас,
қарсыласып көтеріліске ... ... атып ... да рас ... Ақын өлеңін былай жалғастырады:
Ел сорлы бәріне де көндігіп тұр,
Дария бойын сел қаптап, сең буып тұр,
Хакімге момындардың малын шашып,
Пысықтар жанын ... шен қуып ... ... ... көнгісі келмегендердің барлығын жер аударып
немесе қару арқылы қорқытып ... ... ... тырп ... ... ... ... кейбір тұлғалар үлкенді-кішілі патша шенеуніктеріне
пара беріп болыс сайланды немесе өзіне ... ... ... ... Кім параны көбірек берсе үлкенірек қызмет соған тиді. Ал ол
қызметін алып болған соң ... ... ... кеткен шығынды қайтаруға
жанын сала кірісті, яғни параны ... қара ... енді өзі ... ... ... ... ұлттар мен ұлыстардың
басынан билігі кетеді. Ел бастаған көсемдері мен сөз ... ... ... ... үшін керек болады. Оған мойынұсынбағандар қуғынға
ұшырап, ауыр жазаға тартылады. Ата-бабалары ... ... ... ... мансұқ етіледі. Отаршылар өздерінің заңын күштеп таңады да,
қаруын кезеніп тұрып бұлжымай орындалуын қадағалайды.
Бұл сол ... ... ... ... індет еді. Ал ақын болса дәл ... одан әрі ... ... ... тең ... ... арқан-тұсауды кең қылып тұр.
Зұлымның мәртебеге қолы жетіп,
Арада момын жатқан ел құрып тұр.
Егер заңға қарасаң бәрі тең, алайда ол заңның орындалуы әділ ... ... ... мен жуандар заңнан пара арқылы құтылып отыр, ал ... ... жоқ ... ел ... ... тұр. ... сорақылық әрине
көзі ашық, көкірегі ояу қазақтың зиялы қауымын ашындырды, бірақ ... ... жоқ ... ... ... Тек осы ... құтылудың
жолдарын іздеді және ол жолды әр ... ... ... ... ... Ал ... ... саналатын ақындар да осы айтылған өлеңімен
халыққа жеткізуге тырысты. Ақын одан әрі ашына отырып былай ... ... ... кем ... тұр,
Біреудің айтқан сөзін жөн қылып тұр,
Құдай да ... жағы ... ... әкеп біреуге жем қылып тұр.
Иә, осы өлеңнен ешқандай ... ... ... сол ... шындығын көреміз. Ал мұндай шындықты елінің ертеңін ойлаған қазақтың
әрбір ақынының жырлағаны белгілі. Махамбет пен Шернияз, одан ... ... ... ... ... да ... отаршыл империямен және
жеке басының мүддесін ... ... ... ... ... ... ... саясаттың әсерінен шыққан дерттің бірі – ... Бұл ... ... үшін ... ақша ... ... Хандық құрылыс
жойылып, ақсүйектердің ел ... ... ... соң, болыстыққа
сайлануға әркім-ақ құқылы болды. ... ... бір ... ... ... ... рудың өкілін таластыруы бәсекені қыздыра түсті.
«Қанына тартпағанның қары сынсын» дейтін ағайындық ахуалды ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан
бақталастық сайысында жеңіп шығу үшін ... ... ... пара ... айналған /28/.
Онсыз да бөлініп, бөлшектеніп, берекесі кеткен елді болыс сайлауында
ру-руға бөліп, өзді-өзін айтыстырып, шенге таластырып қойған ... ... де «Бір жан жоқ ... ... емес» деген өлеңінде
жеріне жеткізе ... ... кісі ... ... қысқа тереңге бойламайды
Ақша берген кісіні болыс сайлап,
Елубасы ел қамын ойламайды...» /29/–
деп ақын болыс сайлауында ақылы парасаты ... адам емес тек ... ... ғана ... ... ... Сайлауда елубасылардың параға сатылып,
елінің ертеңін ойламайтыныныа өкінеді. Мұндай болыстық сайлаудың ... ... ... ... ... біз тек ... ... алыбы
Абайдан ғана кездестіреміз.
Мәделіқожа Жүсіпқожаұлы арабша хат танығандықтан өлеңдері ХІХ ғ.
өзінде-ақ баспасөз бетерінде жарық көре ... ... ... ... ... ... газетінің 1875 жылғы 17,18 және ... ... ... ... ... ... барғаны»
атты өлеңі, 1878 жылғы 3- санында «Бір жан жоқ ... ... ... - ... ... тақырыппен сол газетке басылды /30/. Бұл
газеттің Қазақстан териториясының көп ... ... ... ... ... қазақ арасына белгілі болғанын аңғаруға болады. Cондай-ақ
соңғы кезде академик В.В. Радловтың 1870 жылы ... ... ... ... ... атты ... ... бірнеше өлеңі
бастырылғаны анықталды /31/.
Ақын бар ғұмырын ... ... ... ... ... ... оның жаны қас, осы ... алысып ол
өлеңдерін халқының пайдасына арнайды. Ақынның өзі ... ... бір ... де ... үшін ... ... үшін қанға бояп қылышымды /32/.
деген мына жолдардан оны аңғаруға да ... ... ... ... әр ... ... кешкен жыр
жүйріктерінің шығармашылығында қазақ елін талауға түсірген жасауылдарының
жорық жолдарының іздері жатыр.
Қорыта айтқанда, ... мен ... ... аяқ ... ... ... тіршілігіне арналған, бар ғұмырын халқы үшін ... ... ... аты ... өз ... алуы тиіс деп
санаймыз.
2.1 Көреген ақын, білікті ұстаз Майлықожа Сұлтанқожаұлының
өмірінің шығармашылық ... ... ... еді бас ұрған.
Жамбыл Жабаев.
Майлықожа Сұлтанқожаұлы – ХІХ ... ... ... өмір ... ... ... ... Оның өнегелі сөздерін ел
арасында ұмытпай ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп ... ... ... Оның ... ақын өлеңдерінің ел арасынан жиналған өлеңдерді ... ... ... академиясының қожазбалар қорында болуы және осы
уақытқы дейін ел ... оның ... ... ұмытылмай айтылып жүруі.
Кезінде Жамбыл Жабаев жырлаған, ... бас иген ... 1835 жылы ... ОҚО Отырар ауданында дүниеге келген. Ақын
жастай әкеден, он төрт жасында анадан айырылып, Есехан деген ... ... ... Бұл ... ... өзінің өмірбаяны туралы өлеңінде былай
айтады:
Әкеден жастай ... ... ... ... ... жетіп едім.
Жетім боп, он төртімде қалғанымда,
Амалым жоқ қылатын өкінемін.
Есехан мен әркімге ... ... ... қара ... ... ... айырылып ерте ержеткен ақын күнкөріс ... ... ... ... ... ... жасап баққан. Оның сүйенері нағашы
жұрты ... ... ... ... өмір ... ... жәрдемімен
Әбдірахман деген кісінің қызы Еркеайымға үйленіп туған еліне оралады.
Қазақстанның күнгей өңірінің елі ... ... ... ... да ... ... тоған байлап, арық қаздырады егіншілікпен
айналысады. Майлықожа ... ... ... орны осы ... ... /1/. Ақын ... ... пайдасы, оны егу, өсіру,
жинау жұмыстарының қиындығы арнайы да, сөз арасында да ... ... ... ... жас кезінен өлең шығарып, ауылдағы қыз-жігіттерге махаббат
өлеңін, қазаға ұшыраған қаралы үйлерге жоқтау ... ... ... ... күнкөріс тәсіліне айналады және кейін айтулы ақынға айналған соң да
оның бұрын жасаған осы ... ... ... ... Мұны біз ... анық көз ... Айтысқан ақындары Майлықожаның жастық
шағындағы осы ... ... ... ... Біз бұның дәлелін
Мәделіқожамен айтысындағы Мәделіқожа айтқан мына ... ... ... ... екен ... шақырасың келсе екен деп.
Мысықтай, ақын Майлы тілеуің бар–
Тілейсің малды адам өлсе екен деп ... өз ... ... ... өнерін шығармаларының көбісінде
жол жөнекей әңгімелеп отырады. Бала жасынан әкеден айырылып жетімдік
тауқыметін, жоқшылықты көп ... ... ... бейім болғанын
шығармаларында толғайды:
«Не түрлі жұмыс көрмедім,
Демесем жалғыз тіріміз.
Туғаннан бері келеді
Итшілеп өтіп ... ... анық ... Яғни ақын тұрмыс тауқыметін көп тартқан,
өзінің мұндай өміріне наразы. Амал жоқ тірі адамның тіршілігін ... ... ... қапалы. Ақын өзінің домбырасына айтқан:
«Ал сөйлеін домбырам,
Әр түрлі күйден қалмағын
Он төрт жастан асқан соң,
Сен болдың жолдас һәм дәмім.
Әуеніңе сенің алданып,
Қылмадым ісін ... ... оның ... ... серік етенін аңғаруға болады.
Сынымен қатар «сен болдың жолдас һәм ... ... ... ... ... көрініп тұр. Ақын жүрген жерінде домбырасымен ... ... оған риза ... ... ... ... ... мал
жетектетіп жіберетін болған.
Майлықожа алдымен әкесінің үйретуімен сауатын ашып, кейін өз бетімен
оқып, ... ... Ол ... классик ақындары Науаи, Фирдауси,
Низамилердің шығармаларын оқып, еңбектерінен үлгі алған. ... ... ... қалыптасуына ықпалы тиген шығыстың атағы әлемге ... ... ... ... ... –– өнері» деп түйген ақын, «өнер алды –
тіл еді» дей ... ... өзі ... ... ақындарын жоғары
бағалайды, құрмет тұтады. Ақынның:
«Сарттан өткен Науаи
Тілдің кәусар гүлі ... ... ... дүр ... қып айтсам кейінге,
Ақынның солар пірі еді
Майлы ақынның өзіне,
Ыбырт берер сөзіне,
Тірі болса осылар,
Болар еді-ау тірегі.
деп олардың шығармашылығын жоғары бағалағанынан ... Ол ... ... ... ... мен ... ... Асан қайғы мен Бұқар жырауды да
жақсы ... /3/. ... өз ... ... ... ... ақындардың пікірлесі болса, кейінгі ... ... ... ... ... өз ... ... өзіне тиген кезден бастап, ел
ақындарымен ... ... ... ас берген жерлерге барып, ескі ел
дәстүрі бойынша сөз ... ... ... ... өзінің сауатын
молайтып, жазба әдебиет өкілдерін, ... ... ... оның ... ... ... ... мүмкіндік алған. Көрші елдерді, ... ... ... мәдениетінің орталықтарында да болған. Бұхар,
Самарқан, Ташкент қалаларында ... ... ... ... ... танысқан. Осындай оқуы мен тынымсыз ізденуіне ... ... ... ... /4/.
Қазақстанның оңтүстік өңіріне Орталық Азиялық хандықтардың діни
ықпалы аса күшті болды. ... ... ... ... ... ... ... қоныстары пайда болып, олардың қазақтармен
байланысы нығая түсті. Орталық Азиялық ... мен ... ... дін иелері үлкен роль атқарды. ... ... ... ... ... ... ... жетілдірді. ХІХ
ғасырдың ортасына қарай Қоқан хандығында 350-ден аса медресе және осыған
жуық мектептер ... еді. ... ... мен қырғыздар қараған ірі
әкімшілік орталығы – Ташкентте 17 медресе болды. Қазақстанда сол ... мен ... көп ... ... ... Ақмешіт, Шымкент,
Әулиеата болды /5/. Дін иелерін Қоқан хандары қуатты ... ... ... Ал бұл ... ... ... алдымен қаріпті жергілікті
молдалардан танып, егер мүмкіндігі болса одан әрі Бұхар, ... ... ... Ал ... ... алуы олардың талантын ұштай түсті
және Шығыстың ... ... ... ... ... Академик М. Әуезов мұндай ақындарды ... ... ... ... байланысты болған Ораз Молда, Мәделіқожа, Майлықожа,
Шәдітөре, Әріп тағы ... ... ... ... бар» /6/. ... өңіріне Орталық Азиялық хандықтардың діни ықпалы аса күшті болды.
Сондықтан басқа ... ... бұл ... халқының арабша, парсыша
сауатты кісілері көбірек болды. Сол себепті жоғарыда аталған ... ... да осы ... ... ... ... екндігін
көреміз.
Ақындық талант – табиғаттың адамға берген асыл ... Ол ... және оның ... ... ұшталып, өткірленіп, өз дәуіріне сай
ерекшеленіп отырады. Мұның солай екенін Майлықожаның өзі айтқан ... ... ол ... ... өз еншісі ғана екенін, ата-тегінде
ақындықпен айналысқан адам болмағанын:
«Өзіме біткен тіл бағы,
Өнері емес бабаның»,–
деп ашып айтады.
«Білеген шайыр айтады» ... ... ... ... ... әрбір ақынға өз заманының әсер ететінін, жасаған заманының перзенті
екенін, сол заман ... ... кете ... ... ... қызмет
ететінін аңғартады /7/. Расында біз бұл ... ... жыл куә ... ... 1883 жылы Ташкенттен шыққан «Қырғыз хрестоматиясы»
атты жинақта басылды. Олар – «Райымқұлға», «Қасқыр», ... ... ... деп ... /8/. Бұл ... бастырған Ташкент семинариясының
оқытушысы, этногроф Я. Лютш болған. Майлықожа негізінен адамға ... ... мәні бар ... шығарған. Өлеңдерінде тойымсыз,
мансапқор, ашкөз адамдар қатты ... ... Оның ... ... арналып айтылған. Майлықожа өлеңдерін зерттеушілер төрт топқа
бөледі: ғашықтық сезімге арналған, айналасын қоршаған ... ... ... ... және көңіл күй, кәрілік ... ... ... ... екенін жоғарыда айтып өттік. Ол өзі оқыған,
қызықтырған шығармаларына да ... ... ... ой мен ... ... деген бола береді. Бұл ... ... ... жан-жақты таныстықтан туған тарихи құбылыс. Міне осы ... ... де, оның ... әсіресе мысал дастандарына тән.
Мысалы, ақынның «Тотынама» дастаны – парсы, арб әдебиет әлеміне «Кәлилә ... ал ... ... деген атпен мәлім болған атақты аңыз
әңгімелерінен алынған. Бастауын көне заманнан ... ... ... ... ... ... мен Димнә» да қазір бүкіл ... ... ... ... ... ... бұл ... алғашқысы
б.з. 300-жылында Үндістанда, кейінгісі VI-ғасырда Персияда ... ... ... парсылық үлгісіндегі аудармалары түрік, өзбек және татар
тілдеріне сонау ХІХ ғасырдың өзінде-ақ ... ... ... ... ... ... ... «Кәлилә мен Димнә» осы соңғы екі аудармасының
біреуі ... ... ... ... ...... ... мен қу», «Нақыл» деп аталатын төртеуі «Кәлилә мен Димнә»
кітабынан, «Папор патша», «Патша мен үш ... «Үш ...... ... «Мың бір түн» ... алынған /10/.
Жалпы, қазақ әдебиетінің тарихында бір-біріне ой орамдары мен өлең
өрнектері үлгі болған жыр жүйріктері баршылық. Ілгеріде өмір ... ... ... кейінгі шайырдың шығңармашылығына тақырыптық-мазмұндық
немесе көркемдік жағынан ... ... ... аз ... Мұндай
сабақтастық кейде олардың бір дәуірде ғұмыр кешуіне, ал кейде ... ... ... ... ... байланысты туындайды /11/. Осы
айтылғандай ХІХ ғасырдағы оңтүстікте өмір сүрген ақындардың ... ... ... ... ... осы ... өңірінің ақындар
мектебінің өзіндік ерекшелігімен байланысты болса керек. Оңтүстік ақындар
мектебі заманының саяси-әлеуметтік ... ... үн ... отырумен
бірге, байыпты бұқарашылдық бағыт ұстанды. Келешекке болжам жасау, қоғамның
өзгеру сипатын тап басып айту да бұл ақындардың шығармаларына тән. ... ... ... ... философиялық, танымдық, лирикалық өлеңдермен
қатар сықақ, мысал сипатындағы шығармаларды да дүниеге келтірді. ... ... ... ... батырлық-қаһармандық, ғашықтық жырларды
өздерінше өңдеп, қайта жырлап, кеңінен насихаттау ісінде ... ... ... яғни ... ... ... ... өңдеп жазу әдісімен шығармалар жаратуға негіз салып, үнді, парсы,
араб жұрттары әдебиеттерінің інжу-маржандарын ... ... ... ... аудармалар жасады /12/.
Қазақ әдебиетінің «Айтыс» жинағына Майлықожа ақынның Айман, Гүлханым
және Шерім ... ... ... ... Бұл ... шыққан жылғы
Майлықожаның Орталық ғылыми кітапхананың ... ... ... ... ... басқа Мәделіқожамен, Құлыншақпен айтысқандығы
белгілі. Ақынның әйгілі Сүйінбай ақынмен айтысқаны туралы ... ... ... ... ... ... арасында сақталынған тағы да
айтыстары болуы мүмкін.
С. Мұқанов ... ... ... ... ... «ХVIII және ХІХ
ғасырларда қожалар арасынан дарынды ақындар да ... ... ... ... – Сералы, Жетісуда – Жарылғасын мен Жүсіпбек, ... ... мен ... ... ... халықтық өмірінен талай шындықты
ақтарып, ... ... ... ... ... ... /13/. Осындай
өнері жоғары бағаланған Майлықожа Сұлтанқожаұлының өмірі тұнған тарих. Ол
өлеңдерін ... ... беру ... елінің ертеңі ойлап тәрбиелік
мәні бар етіп шығарған.
2.2 Майлықожа Сұлтанқожаұлының ... ... ... ... ... ... өлеңдерді Майлықожа да шығарған, бірақ
оның бұл өлеңдері ... ... ... жарияланбай келіп, еліміз
егемендік алған соң ғана жарық көрді. Майлықожаның шығармаларын халқымыздың
әдебиет тарихын ... ... ... ... ... ... ... құрсаулы жүйенің қысымынан оның отаршылдықты ... ... ... ... ... ... ... пайдаланбады.
Ақынның отаршылдыққа араналған ... ... бес ... ... айтар зарым бар», «Шалқып жатқан елім-ай», «Қонысты
орыс алғаны», «Датқалардың Петерборға барғаны», «Заманың қырын боп ... Аты ... ... өз заманының елеулі саяси оқиғаларына қатысты
туындылар, сондықтан тарихи ... көзі ... ... Майлықожа ақын Қоқан
хандығының жәбірін көрген халқының мұңын аз ... ... ол ... дәуірде жасырақ болды да әлі ел таныған ақын дәрежесін ала ... ... ... отаршылдық өлеңдері негізінен Ресей
империясының ... ... ... ... ... ... айтар зарым бар өлеңі» атақты қолбасшы Әзірет Әліге арнап
шығарылған. Онда ... ... ... ... ... ... қоластына бағынуға мәжбүрміз деген мағанада айтылады. Яғни ... тілі ... ... көрі туыс ... хандығына бағынуды ақын дұрыс
көреді.
«Қонысты орыс ... ... ... ... мен ... хандығын
Ресей империясының жаулап алуына арналған, түсінік берілген сол ғасырдағы
маңызды туынды. Бұл өлең бастан-аяқ ... Азия ... мен ... Оңтүстік Қазақстанға теке тіресіне арналған. Ақын ... әр ... ... ... зекет алмақ жүрген қойдан.
Құдияр хан залымдыққа болды табын
Үкіметтің бұрынғыдай қылмай бабын /15/-
деп хандықтың елге қатты ... ... ... ... елді ... ... ... Яғни бұл жолдардан Қоқанның жеңілу
себебін көреміз. Қоқан ханы Құдиярдың қазақтар мен ... ауыр ... ... белгілі. Оны Түркістан генерал-губернаторы К.П. фон Кауфман
ІІ-Александр патшаға берген есебі ... «Не могу не ... ... слов о ... как ... ... Он был жесток с
подчиненными и руководился ... ... ... и ... своих не держал, а главное имел неодолимую страсть к наживе. Это
его погубило»/16/. Ақын ... ... ... алу ... толық
көлемде айтылады. Мұндай толық көлемде баяндалған өлеңді біз басқа ешқандай
ақыннан кездестіре алмаймыз.
1860 жылы 22-мамырда Перовский ... ... ... орыс ... ... басып алуға шығады. Олар жолындағы Қоқан бекіністерін
бірінен соң бірін ала ... 1864 жылы ... ... ... Осы
оқиғаны жоғарыда аталған өлеңінде ақын былай айтады:
Мың екі жүз сексенге саны жетіп
Орыстан Түркістанға келді ләшкар.
Бірақ Веревкиннің ... ... ... ... тап ... тіпті
қаланы қорғаушы қазақтар тобын бастаған Сыздық сұлтан түнделетіп ... ... ... ... ... ... ... Веревкинге хабар
беріп қойғандықтан шабуыл сәтсіз аяқталды. Қаланы ... ... ... тағы бір орыс ... ... бекінісін алып Шымкентке
беттейді. Бұл ... ... ... М. Г. ... еді. ... ... Түркістан билеушісі Мырза Дәулет Түркістанды тастап,
қоқан әскерлерін Шымкетке әкетуге мәжбүр болды. Ақын бұл жайтты:
Және бір ... ... ... ... тау ... тосын келді,
Жазықсыз Байұзақты өлтіргені
Қоқанның дәулетіне кесір келді.
деп суреттейді. Осы шумақта айтылатын ... ... ... ... ... бірі ... Өмірінің соңғы кезеңінде ол Қоқан
хандығының зорлық-зомбылығына, ауыр ... ... ... ... ... ... орыстарды қолдадың деп ... ... атып ... ... ... ... ... отырықшылыққа, егіншілікке
үйреткен халыққа беделді тұлға болғандықтан оның ... ... ... билеушілеріне наразылығын өршіте түсті.
1864 жылы шілде айында М.Г. ... ... ... 27-тамызда Ақ-
бұлақ төңірегінде екі күнге созылған шайқас болып, екі ... көп ... ... /17/. ... ... хандығынан қосымша әскер келеді, осыдан
кейін полковник жиырма мыңдық қоқан әскеріне батпай ... ... ... ... ... толықтырып қайта келген М.Г. Черняев қаланы
қоршауға алып атқылай бастайды және ... ... ... Осы сәттер
ақын өлеңінде былай көрініс тапқан:
Атылды ... ... ... күн бола ма сірә ... ... ... ... көрсетті қыпшақ Мыңбай.
Қанша зәбір көрсе де Қоқан хандығы ... ... ... да ... ... ... ... қазақтардың өзге діндегі орыстарға
қарағанда мұсылман Қоқан ... ... ... және ... шен-
шекпен алған кейбір қазақ феодалдарының жаңа ... ... ... ... ... Жалпы қоқандықтарға ыңғай
тартқан қазақтардың көбі ... –– ... ... ... түбі ... деп ... ... руы Қоқан хандығының саяси өмірінде елеулі роль
атқарды. Қыпшақтар Шералы ханды, Құдияр ханды, және Болат ханды ақ ... хан ... XVIII ... ... ... мен тәжіктердің
де, қырғыздардың да сан жағынан салмағы бір қалыпты ... ... ... ... сан ... өте көп ... (250 ... таяу) қыпшақтардың
есебінен өзбектердің саны арта түсті. Шындығында, әдет-ғұрпы, шаруашылық
кәсібі жағынан Ферғана қыпшақтары ... ... ... ... ... Бірақ қырғыздарға қарағанда қыпшақтар рулық ұйымшылдығын
сақтаған және ұсақ бөлімдерге бөлінуден сақтанған тұтас топ еді /18/. ... ... Р. ... Яғни ... ... ... ... да жақын болғандығы, себебі рулық тұтастықты сақтаған жалғыз
қазақтар ... ... ... ... қоқан әскерінің бір бөлігіне қолбасшы болған
және Шымкентті ... ... ... қаза ... ... бірі. Дәл
осы Мыңбайдың Шымкент қаласын қорғаудағы ... ... ... ... ... өлеңінде одан әрі батырдың ерлігін былай суреттейді:
Ер Мыңбай жау ... ... ... оқ тиген соң арқа берді,
Нешеуін арбадан шауып тастап
Есіл ер оқ тасалап қайта берді.
деп оның елін ... ... ... ... сол ... ... ... сезіммен жеткізеді. Осындай ерлік көрсеткен ... ... ... үлгі етеді. Біз осыған дейін орыстардың отарына
Қазақтар өз еркімен өтті, Қоқан хандығының езгісінен ... ... ... ... ... алды деген жаңсақ пікірда келдік. Бірақ Майлықожаның
осы кезеңде шығарған ... оқи ... бұл ... қате ... ... ... ... көз жеткіземіз. Қоқан хандығының ... ... ... ... ... ... қазақтардың Қоқан
хандығы халқының ең көп бөлігін құрап, бақуатты тұрмыс-тіршілік ... 1863 жылы ... ... ... ... саяхатшы А.
Вамбери жазған еді /19/.
Қырғызстандық ... К. ... ... ... қырғыз
тарихшыларының көзқарасы жөнінде былай деп пікір білдіреді: «Қазіргі кезде
Қоқан хандығының тарихы жаңа ... ... ... Оның ... еліне де
қатыстылығы, қырғыздардың жекелеген тұлғаларының хандықты ... ... ... ... ... ... отар ел
қатарында бас көтергісіз жағдайда өмір сүргендігі туралы тұжырымдар дұрыс
емес деп дәлелденуде» /20/.
Белгілі бір оқиға, ... ... ... үшін шикі ... ... оны түсіндірушілер болған жағдайды, қалай басталып, қалай
аяқталғанын, ... ... ... ... ... ... сипаттаушылар тура жазып, әділдігін айтуы мүмкін, болмаса ... ... ... аққа қара ... да ... Олай болса сол оқиғаны
шұқшия зерттеп, шындықты шығарып ала білу ... ... ... ... біз ... ... бойы ... Ресейге өз еркімен
қосылды деп келдік. Ұлы империяның қолтығына ... –– ... ... ... ... ... ... ел болдық, жұрт болдық. Әйтпегенде
торғайдай тозып, құрып кететін едік деп өзіміздің ... ... ... ... алғаны прогрес, цивилизация әкелгендік ... ... ... бастағанымызды мәдениетіміздің деңгейі
көтерілгені деп жар салдық. ... ... ... қарсы бас
көтергендерге кезінде аяусыз жазаланғаны аз ... ... ... ... ... ... айтқысы келегндер қарғысқа ұшырап,
соққының ... ... ... ... ... ... ... тілімізді жұтатып, әдет-ғұрпымызды аяқсытып осы күнге де жеттік-
ау /21/. Ал ... ... ... ... ... ... кіріп, бірте-бірте ығыстыра отырып жаулап алған. Жаулап алған –– бұл
нағыз тарихи шындық және осы шындық ақын-жыраулардың да ... ... ... ... ... бұл ... елге былай жеткізеді:
Шернәйіп жандаралы шердей болды,
Қазақтың елі-жұртын тергей берді,
Әулиеата, Түркістан, Шымкентті алып
Тасырлап Тәшкен жаққа өрлей берді.
Осындай ... ... ... ... қолбасшысы болған ... ... ... ... ... ... ерліктерін де ақын тілге
тиек етеді. Сыздық сұлтанның Верный бекінісі түбіндегі Ұзынағаш шайқасынан
бастап орыстардың ... ... ... ... соғысқанын, яғни орыс
әскерімен ақырына дейін айқасқанын білеміз, яғни ақынның мына бір шумағынан-
ақ ... ... ... ... ... ... ... қорықты ұрысты көре-көре,
Әр кілітін қорғанның бере-бере,
Иқанның бір ... ... ... Кене ... ... төре.
Хандығы Әлімқұлдың кие болды,
Сыздықтың сол ерлігі жүйе болды,
Орыс барып Тәшкенді алар жылы
Қайтқан баққа бес-алты ай ие болды.
Түркістан, ... ... үшін ... ... Сыздық сұлтанның
ерлік жасағанын Ахмет Кенасарыұлының жазбаларында жазылған. Сыздық сұлтан
Ташкент ... ... ... үйіп ... ... ... қойды. Қаланың беделді тұрғындары оны әмір ләшкәр етіп сайлайды
/22/. Сөйтіп сұлтан қаланы қорғауда ... ... ... Орта Азия
хандықтарын бағындыруда Ресей империясына көп қарсылық көрсеткен ... ... ... ... мен Орта ... ... қолынан келген бар амалын жасады. Бірақ ... ... ... бұл амалдарының бәрі сәтсіз аяқталды. Ал жоғарыда
ақынның өлеңінде ... ... ... ... Бұл Түркістанды орыс
әскерлері алып болған соң ... ... ... ... ... ... сұлтан қаланы қайтарып алмақ болып шаһарға қарай беттейді,
Жолда Иқан елді мекенінде ... ... ... ... ... үш ... ұстайды, тек қана орыстарға қосымша көмек ... соң ғана ... Бұл ... ... орыс ... ... ай ... тоқтата
тұрады. Себебі Қоқандықтардың әзір жеңіле салмайтынына, ал жеңу үшін арттан
тағы күш келу ... ... ... ... сол сияқты Шымкент қаласын ... ... ... өзін ... ... көрсетеді. Солдаттар қаладағы
базарды адам айтқысыз тонайды. Қала халқының үйлеріне ... ... ... ... Жапа ... ... ... әйелдер
мен балаларды кездестіруге болады /23/.
Бұл кезде Қоқан әскерінің қолбасшылығына жалпы Қоқан ... ... ... ... еді. Ол ... ... бірі ... орыс әскерінің ілгерілеуін сәл де болса кешеуілдетті. Әлімқұл ... өзі ... ... ... және ... қолбасшыларға әскер
беріп, олардың соғыста еркін қимылдауына рұқсат ... ... ... ... ... ұрыс ... белгісіз себеппен қаза тапты. Жалпы
Ташкентті алу жайын ақын былай ... ... екі ... ... тиді ... ... ... орыс алып
Алтын медаль шен берді талай ұлға.
Ресей ... бір ... олар ... ... ... ерлік көрсеткендерге шенін де, медальын да, қаржысын да ... отар ... ... мол ... ... ... келе жатқан тәсілі
еді. Кезінде Әбілхайыр ханның ордасына келегнде де олардың ... ... ... ... Ал ... мен ... алуға бір иығын
беріп тұратын қазақ халқының Ресейге бүйрек бұруына бұл да бір ... ... осы ... қорытындысында Ресей империясының
Орталық Азияны отарлау тарихына да нүкте қояды. ... ... ... Азияның отарға айналуының бір себебін де ... ... ... алып ... ... ... Азия хандықтарынан өндірістік
қатынастары жағынан жоғары тұрғанын, алдап-арбап өз қарауына алатынын, ... ... ... ... халқы өнерлі, айлалы да,
Азбен бірдей көп екен сыйлауы да,
Аттанып Қаупман мен Галабашеп
Онан соң барып алды Қиуаны да.
Ресей империясы бұл ... ... ... ... де, ... ... жоқ, әсіресе жергілікті қазақтардан. ХІХ ғасырдағы Оңтүстік
Қазақстанның тарихын зерттеген тарихшы Р. ... « ... ... ... ... ... қазақ отрядының сарбаздары мен ру басылары
патша жағынан сый-құрмет көріп, медальдармен наградталған» /24/ – ... ... ... ... жабдықталған, одан кейін ел
ішіндегі ірі феодалдарды өз жағына ... ... ... ... ... дәл ... отырған ақынның көрегендігіне таңданбасқа шараң жоқ.
Орталық Азия хандықтарының ішінде Ресей империясына қарсы тұрып ... ... ... ... осы ... хандығы болды. ... ... ... ... ... ... ... Бұхара,
Хиуа мемлекеттері бірлесе отырып қарсы ... ... ... ... тағы да ... ... ... болар ма еді?
Алайда ол бауырлас үш ... ... ... ... Қайта бір-бірінің
беделі асып кетпес үшін қолайлы сәттерді ... ... ... ... ... ... /25/. Сөйтіп Орталық Азиялық үш ... ... осы бір ... ... ... ... ... мүмкіндік бермеді және үшеуі де алып империяның ... ... ... де ... ... Азияны жаулап болған соң жаңа қосылған ... ... ... тұру үшін ... осы өлкедегі ірі феодалдарды өзіне
шақыртады. Ақынның ... ... ... деп ... ... ... ... Өлеңде кімдердің барғанын, патшаға не жеткізгенін
т.с.с. ел ... ... ... ... Датқалардың патшаға
жеткізген тілегі деп ақын мына шумақты келтіреді:
Ақ ... ... ... тілімізге,
Бір нұқсан келтірмесін дінімізге.
Қаралы басымызға жұмыс түссе
Жарасын орыс халқы күнімізге!
Қоқандар ... ... ... ... ... басқарғаны белгілі.
Датқалар институты туралы, қоқандық дәуірде датқа атағын алған қазақтар
туралы әлі күнге ... ... ... ... жатқандықтан, қазақта
барлығы қанша датқа болған және кімдер болған деген сауалға дәл ... ... ... ... де әртүрлі деректер мен материалдар қазақ датқалары
туралы мол мәліметтер ... ... ... жұртым, сарсаңынан» өлеңінің шығу тарихы болыстыққа
таласып елді бөліп бір-бірімен араздасып жүрген екі жуанды татуластырмақ
үшін ... ... ... ... ... жанжалынан,
Көп жігіт арандап жүр аңғалынан
Ойласаң сайлау өзі құмар ісі,
Кейбіреулер айырылып жүр дамбалынан /27/.
деген шумақ болыс ... ... ... Осы бір ... ойлап табылған
отарлық сайлау жүйесі қазақ қоғамын ... ... ... ... қойды. Болыс болуға ұмтылғандар өздерінің арын да, намысын да ... бар ... мың ... түтінге басшы болуды мансап тұтқан олар сол
қызметке жету жолында ештеңеден тайынбады. Бұрынғы бір ауыз ... ... елді ... билер мен ел ақсақалдарының беделі төмендеді.
1867 ... 11 ... ІІ ... ... ... ... және ... облыстарын басқару жөніндегі уақытша Ереже» мен 1868
жылғы 21 ... ... және ... Сібір генерал-губернаторлықтарының
далалық облыстарын басқару туралы уақытша Ереже» империяның өкілеттігін
кеңейтіп, елді еркіндігінен толық ... ... ... ... болған
Түркістан генерал-губернаторлығына Жетісу және Сырдария облыстары кірді.
Сырдария облысына Қазалы, Перовск, Түркістан, Шымкент, Әулиеата, ... ... ... ... ... елге ... низам» деп тараған осы
рефомалар қазақ халқын ру-руға бөлініп ... ... ... ... Ал ... бір ... ... ақын бірнеше жыл бұрын-
ақ көрегендікпен болжайды және салдарын «Заманың қырын боп келді» ... ... ... етіп ... ... ... бақ жоқ жарасар
Есі кеткен ел байғұс
Ақылынан адасар
Адасқаны емес пе
Бірін-бірі шағысып
Тепкілесіп қағысып
Өкіметке таласар /28/.
Осы өлеңде айтылған оқиғалардың ... да ХІХ ... ... тән ... ... ... Орысқа қарағанымыз да рас, есіміз кетіп
өкімет адамдарына бір-бірміздің үстімізден арыз ... ... ... ... озып бара ... ... ... өкіметке,
билікке таласқанымыз да өкінішке орай тағы да рас еді.
1865-1895 жылдар ... орыс ... ... өз ... және ... ... ... саяси бірлестіктер ұйымдастырды.
Қазақстанда Ресейдің толық үстемдік жүргізуі бұл ... ... ... ... ... ашты /29/. Яғни ендігі жерде орыстар
қазақтың шұрайлы жерлерін, ата қоныстарын тартып алып ... ... ... ... пайдаланды. Бұл алғашқыда империя шенеуніктерінің
сыйлықтарының алдауына түсіп қалып ... ... ... ... ... Осы жайт ... ... аталған «Заманың қырын боп келді» ... ... ... береді:
«Орысты жайлы болды» деп
Әуелінде мақтады,
Жақын көріп жақтады,
Бірнеше жыл ... ... опа ... ... орыс ... арта ... жер ... байланысты болды. Қазақ малшылары орыс мұжықтарының қоныстанып,
егіншілікпен ... өте ... ... құнарлы солтүстік аумағында
көшіп-қонып жүрді. Бұл өңір орыс ... ... ... ... Сібр ... ұқсас еді. ХІХ ғасырдың аяғындағы ... ... ... ... ... ... жерлердің
маңыздылығын арттыра түсті /30/. Сондықтан келімсектерге егінге қолайлы,
сулы, нулы жерлер берілді. Ал ... ... ... ... ... ... ... басқа жерлерге көшуге мәжбүр болды.
«Шалқып жатқан елім-ай» ... ... ... ... ... ... ... алынуына арналған. Отарлап алған соң
жерді алу басталды. «Байырғы тұрғындар қоныстанып отырған құнарлы ... ... ... ... ... ... қуып ... ең ауыр әрі апатты түріне жатады» /31/,– деп сол бір қасіретті
кезеңді зерттеуші С. Әсіп ... сол ... өмір ... ... да ... ... нәрсе –– жер жайы болды. Бұл қасіретті
Майлықожа осы ... ... ... Талас-ай
Үстінде жатқан алаш-ай,
Орыста қалды-ау қор болып
Мұсылманның баласы-ай,
Жуалы, Шақпақ белім-ай
Орыста қалды-ау қор болып
Шалқып жатқан елім-ай.
Мұхтар Әуезов ... ... ... ... ... бірі ... осы да іске ... айналды. Жерлері алынумен қатар, әуелі қазақ даласын
айнала сызып, шеткі қалаларды салды... Артық ... ... қара ... әкеп қондырды. Бұрынғы хан, бұрынғы би, ... ... ... түзу адамның бәрі шетке қағылып қалып, қыбыр еткен ісі болса
барлығы да орыс ... орыс ... ... ... Бір «законінен»
екінші «закон» шығып, ел тіршілігінің шеңбері тарыла бастады. Бұрын қайыс
ноқта болып созылудың ... ... ... ... қырсаудай болып қысып,
қинай бастады. Сайлау, билік, жүріс-тұрыс, көші-қон түгелімен ел ықтиярында
емес, елдің үстінен қара ... ... ... ... ... ... Одан әрі ақын былай жалғастырады:
Ақсудың басы Иірсу
Қалмаушы еді бие ... ... жер ме ... ... болды қу.
Осынау жоғарыда аты аталған жерлерді ақын қимайды, бірақ істерге амалы
жоқ. ... ... ... жат ... ... қарауына өтіп
жатқанына ақынның іші ашиды. Бар қолдан келер дәрмені өліңі болғандықтан
сол өлең арқылы аһ ... ... арғы түбі ... ... ... өлеңдерден бастау алатын зар-заман жырларының көп ... кезі ... ... Асан ... ... бірнеше ғасыр бұрын ... ... ... ұстап, көзбен көргендей етіп атын атап, түсін түстеп берген
отарлаушылардың нөпірі асқар беліміз бен ... ... ... ... ... ... бір ... мекеніне айналды. Қайғы мен шерді қоса
заулатып, зар мен запыранды қоса ақтаратын заман келді /33/. Дәуір ... ... адам ... ... әсер ... ... өмірге бой үйреткен қыр қазағы отырықшылық тұрмысқа бірте-бірте
көндіккені ... ... ... ... ... дәуір елді өз
дегеніне бейімдеді.
Табиғаты тамаша, ... ... майы ... ... ... да
ішкі Ресейден ауып келгендерге тартып әперілді. Ал біз бұл ... ... бойы жақ аша ... ... ... да ... ... прогрес болды деген
пікірден бір танбай келгеніміз тағы белгілі.
Халықтың ақынды жақсы көруіне себеп – ... тіл ... ... ақынның халыққа сүйкімді сүйікті болуына бас себеп – олардың ... ... ... ... ... ... ... халықтың
қуанышына да, қайғысына да шын көңілмен ортақтасуы /34/. Яғни ақын ... ... ... ... ... білдіруші болып табылады.
3. Әсілхан Оспанұлы – ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... ... саналы ғұмырын ХІХ – ХХ ғасырларда
Оңтүстік Қазақстанда өмір ... ... ... ... ... өмір ... ақындардың шығармаларының оқулықтарға енуіне, көпшілік
халыққа танылуына өлшеусіз ... ... Осы ... ... ... ... кітап болып басылып шықты. Осы жолда
көптеген кедергілерге кездескеніне қарамай, талай сынға ... ... ... ... ... ... ... шырмалған
заманда орыс, кәпір сөздерін жаулап алушы ретінде қолданған ақындарды
зерттеу ... ... ... Осы ... ... ... берілуіне көп еңбек сіңірген, әртүрлі ... ... ... ол ... ... автордың мұрағаттағы жеке қорында
сақтаулы тұр /1/.
Осы зерттеулерінен басқа заманында болып жатқан ... ... ... ... ... КСРО-ның қылышынан қан тамып тұрған кезде
алаштың ардақтысы Ж. ... ... ... ... ... бір ... хақында» деген очерк жазған, бірақ арыстың ардақтысы ол ... ... (1974 ... ... газет-журналдар жариялаудан бас
тартқан. Ал жұмыс автордың мұрағаттағы жеке қорында сақтаулы тұр /2/.
Ал 1986 жылы әйгілі «Желтоқсан көтерілісі» ... ... ... ... Ә. ... сол ... КОКП ОК бас хатшысы М.С. Горбачевқа
екі рет хат ... ... ... ... ... желтоқсан қырғынын,
жастардың жазықсыз жазаланғанын, қазақ тілінің аянышты тағдырын, елдегі
өзекті мәселелерді жазып, ... ... ... осы ... кейін және
Әсілхан ағаның институттағы жиында алаңға шыққан ... ... ... ... ... ... сынына ұшырайды, республикадағы
білім министрлігінен арнайы адам келіп, института
жиын өткізіп, сол жиналыста оның бұл істері «ұлтшылдық» деп ... ... ... ... ... ... тиіс деп ... Сондықтан екінші хатында өзінің шындықты айтып хат ... ... және ... партия басшыларынан қудаланып отырғанын
жазады. Бұл хаттардың қолжазбалары мұрағатта ... /3/. Бұл ... ... ... белгісіз, бірақ Кремльдің хаттарды
қабылдау бөліміне тапсырылғандығы туралы поштаның телеграммасы бар.
Қашан да қазақ тіліне ... ... ... Ә. Оспанұлы Қазақ
ССР Жоғарғы Кеңесінің президумына 1989 жылы хат жолдайды. Ол ... ... жаңа ... ... ... ... статус беретін арнайы
тараудың енгізілуі қажет ... ... ... ... ... /4/. ... талап етуі бойынша қазақ тілінің мемлекеттік тілге айналғанын
есте сақтаған жөн. Ал 1991 жылы ... ... орыс ... ... ... ... пікірлеріне қарсы, Жоғарғы кеңестегі
орыс тілді депутаттарға ашық хат жазады. Онда ҚР президенті Н.Ә. Назарбаев
ұсынған ұлттар татулығын ... ... ... ... және ... құрметтеуді талап етеді /5/. Бір өкініштісі осы ашық хаттағы
жазылған шындыққа ... хат ... ... ... ... ... ... қарша бораған.
Әсілхан ағаның жазған хаттарын жаза берсек бірнеше ғылыми жұмысқа
негіз ... Сол ... олқы ... ... Желтоқсанда
жазықсыз жазаланғандарды ақтау, атом полигонын ... ... ... ... ... білдірген, обылыстық кітапхана ғимаратының құрылысының
аяқталмауы, Ленинградтан тайқазанды қайтару, қазақ жерлерінің басқа одақтас
елдерге берілуіне наразылық, С. ... ... ... ... т.с.с.
жазған хаттары жетерлік. Бұл хаттар Қазақстан ССР компартиясының І-хатшысы
Г. Колбинге, кейінгі хатшы Н.Ә. ... ... ... ... ... және облыстық кеңестерге, ... ... ... ... ... ... ... атындағы педогогика институтында (қазіргі Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ
ШИ) бес ... ... ССР ... он жеті ... ... ... ХХ ... қазақ әдебиеті, орыс әдебиеті тарихынан, Қазақстан ЖОО тарихында
тұңғыш рет ежелгі ... рим, ... ... ... тарихынан сабақ
берді /6/ және ... ... ... ... ... С. Ерубаев атындағы ... ... ... ... М. ... И. ... Н. ... Х. Есенқарақызы сияқты
таланттар шықты /7/.
Қайсар ағаның рухын ... жүйе ... ... ... Момышұлы
сияқты өзінің тегін Оспанұлы деп жаздырды. Шындығында ұлтының тілін, дінін,
әдет-ғұрпын сақтап қалу жолында қолынан келген ... ... ... ... ... ... амалын жасап ... ... атын ... ұмытпайды деп сенеміз.
Қорытынды.
Бұл шығармалар өз ұлтына жаны ашитын ақындардың ... да ... Олар ... ... ... ... ... саралап көрсетті, елді билеп-төстеудің ... ... ... ішінде қоғамдық пікір орнықтырды, түйіткілі көп мәселелерге жұрттың
көзін жеткізді. Бұл ақындардың ... ... ... ... ... ... ... қазақты күйреп-күйзелуге
ұшыратқан қайғылы шежіреге қанықтырады.
Отарлау саясаты еш жерде қолайлы болған емес. Орыс ... ... ... ... ... ... ... мақсатында жүргізілген
жоқ. Қайта оларда барды жоқ қылып, мүлдем ... ... ... ай ... шығып тұратын ғылыми-саяси журналы «Дело» өзінің ... ... ... деп ... ... үшін ... көшпелі ел қалпында
астығымыз бен қолөнер бұйымдарымызға кіріптар болып қалғаны тиімді. Олар
тері және ... да ... ... үшін ... Сондықтан оларды
жартылай жабайы күйінде ұстау керек». Келесі бір тағы нақ осындай журнал
«Отечественные ... ... ... ... ... ғана ... отырықшы ету орыстар үшін қауіпті» деп жазды. Бұл жай ... ... емес еді, бұл сол ... өкіметтің саясатын жариялау болатын /1/.
Қазақстанның Ресей құрамына енуі ... ... ... схема (кесте)
көп жылдар бойы «ақиқаттың бірден бір ... деп ... ... ... Ресейге қосылмаса, жоңғар шапқыншылығынан халық ... ... еді ... XVIII ... ортасында Абылай хан
мемлекеті жоңғарларды түпкілікті жеңген).
2) Қазақ халқы Ресей арқылы Еуропаның озық мәдениетімен ... ... ... ... тым ... ... ... нәтижесінде Қазақстанда феодализм шайқалып, озық
капиталистік өндіріс тәсілі ене бастады (бай мәдени ... бар ... ... ... ... ... сияқты ).
4) Қазақ еңбекшілері Ресей пролариаты мен шаруаларының революциялық
күресіне қатысты /2/. Сөйтіп көп жылдар бойы ... өз ... және ... ... өркениетке жеттік деп өзімізді өзіміз
алдандырып келген едік. Алайда империяның қоластына қарағанда ... көп ... ... ... ... ұлттық
тілімізден, дінімізден салт-дәстүрімізден айырылудың аз-ақ алдында қалып
енді тәуелсіздігімізді тағы бірнеше жыл ... ... ... ... ме ... не ... едік? Отар болу әлемдегі ешқандай бір халықты
өркениетке жеткізген жоқ, қайта бұрынғы барынан айырып, ... ... ... ... отар елге ... да шикізат көзі ретінде немесе
өзінің тауарын өткізетін ... ... ғана ... Ал ... ... ... ел болдыңдыр дегені бодан халықтың алдында
өздерінің арам пиғылдарын жасыруы еді. Бұл ... отар ... ... сөз, ... бір жаулаушының екінші жаулаушыдан
артықшылығы жоқ, барлығы тек өз пайдасын ғана ... ... өмір ... ... ... Мәделіқожа мен Майлықожа
қазақ тарихына қатысты ауқымды материал ... ... ... ... ... шығармаларына қатысты мәліметтерді ойдан шығарып ... ... ... ... ... ... өлең ... халыққы
жеткізіп отыр. Себебі сол оқиғалардың кейбіріне олар ... ... ... ... Бұл ақындар отаршылдыққа, әсіресе Ресей
отаршылдығын аяусыз ... ... ... «орыс», «кәпір»
сөздерін қазақ даласын басып алып, ойран салған шапқыншылардың ... ... ... тарихшы белгілі бір кезеңді зерттегенде ... ... өмір ... ... ... ... ... тиіс сияқты. Себебі
қай заманда да ақын-жыраулар ұлт ... ... ол ... ... ... ... ... Сондықтан отарлықты аяусыз сынаған өлеңдерді
біз тек Мәделіқожа мен ... ... ... ғана емес ... өмір ... ... ақынның шығармашылығынан кездестіруге болады.
Орыс отаршылдығын Шортанбай мен Дулаттан немесе Әбубәкірден кем ... ... бұл екі ... «Зар ... ... өкілдеріне не себепті
кірмей қалды деген заңды ... ... Зар – ... отаршылдық қысымын
көрген елдің әдебиетінде рухани құндылықтардың ... ... ... үміт артпай, ізгілікті өткен өмірден іздеп, халықтың
салт-дәстүрлері салтанат ... ... ... ... ... ... көшпенділік табиғатына жат құбылыстарды қабылдамай, дәуірге
наразылық білдіруден туған ағым /3/. Яғни ... аты ... ... да ... ... тән. ... ... бұл ақындырдың
«зар-заман» ағымына кірмей қалу ... ... ... ... ... ... ... және болашақта әдебиет ... ... бұл ... ... ... ... ... көшпенді халық кешегі күнгі жалына қол
тигізбейтін еркіндігін, өзінің ... ғана ... ... ... ... ... сағынышпен еске алады. Сонымен қатар
қайғы жұтқан қалың елдің өз басындағы ахуалға, заманның ... ... ... іс ... жаңа ... ... ... ұрған ел пысықтарының жағымсыз жүріс-тұрыстарына бағыштап өз
сөзін айтуы заңды нәрсе. Мұндай руханы ... ... ... тиген, ой-пікір бостандығына тұсау салынған кезеңде шынайы ... ... ... болмады /4/. Өз ... төл ... ... ... де ... оралған қазыналардан кенде емес. Соның
көпшілігі ... кең ... ... ... ... пен ойранға
толы отарлау дәуірінің ақиқатын айтқан шығармалар екені ... ... ... ... теңізінен Тынық мұхитына дейінгі аумақ
Ресейге өз еркімен қосылды деп ... ... бұл ... ... ... кіргені белгілі, ал қазіргі тарихшыларда бұған қарсы ... ... ... ... ... әлі ... ... объективті
бағасын алған жоқ.
Ал Оңтүстік Қазақстанды Қоқан езушілерінен ... ... ... деп
келгені белгілі, бірақ күнгей ақындарының өлеңдерінен Қоқан хандығы жағында
соғысқан қазақтардың да көп болғанын көреміз. Біз бұл ... ... емес ... бағынуы тиіс еді деуден аулақпыз, Өйткені қазақтың
көрнекті тарихшысы Е. ... ... «екі ... да ... ... ... ... қаупін төндірген еді» /6/. Бірақ
тарихта шынайылық болуы ... ал ... ... көретін
шынайылығымыз – ол ... ... ... ... ... ... және ондай қазақтардың аз болмағаны. Олардың Ресей империясына
қарсы ақырына дейін ... ... ... ... Ж., ... және әдебиет. А., 2001, 3-б.
2. Әуезов М., «Әр жылдар ... А., 1959 жыл, ... ... Б., Зар ... әдебиеті. Астана, 2005, 17-б.
4. Омарұлы Б., Зар заман әдебиеті. Астана, 2005, ... ... Ә., ... ... ... А., 1983, ... ... қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. 5-кітап. А., 1986, 194-б.
І-тарау.
1. Қазақстан тарихы. 3-том. А.,2002, ... ... Е., ... ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында.А., 1994, 168-б.
3. Оспанұлы Ә. ... ... А., 1991, ... Бес ... Жырлайды. І-том. А., 1984, 200-б.
5. Бекназаров Р. Оңтүстік Қазақстан тарихының очеркі (ХVIII-ХІХ ғ.ғ.)
А.,1976,
191-б.
6. Бекназаров Р. Көрсетілген еңбегі. ... ... Ж., ... және ... А., 2001, ... ... Х. ... әдебиетінің тарихы. А.1997, 540-б.
9. Бекмаханов Е., Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында.А., 1994, -169-
б.
10. Бұл да сонда-172-б.
11. Жолдасов С., ... ... А., 2002, ... Бекназаров Р. Көрсетілген еңбегі, 213-б.
13. Оспанұлы Ә. Қаратау шайырлары. А., 1991, 13-б.
14. Бекназаров Р. ... ... ... ... Ә. ... ... А., 1991, 15-б.
16. Исмаилов А. Көрсетілген еңбегі, 5-б.
17. Шілтерханов Ә., Шығармалары. ІІ-том. Шымкент, 2001, 63-б.
18. Жолдасов Б., ... ... ... ... ... Семсер сөз. Құрастырған Ә. Оспанұлы, Шымкент, 1995, 64-б.
36-б А., 1999, ... 16. ... А. ... ... ... ... Б., ... ортасындағы Түркістан өңірінің тарихынан.
А., 1999, 47-б.
22. Бұл да сонда, 51-б.
23. Махаева А., Тойшыбек би және оның ... ... Әсіп С. ... ... А., 1994 жыл, ... Т. Ғабитов, Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева. Мәдениеттану. А., 2005 жыл.
26. Семсер сөз. Құрастырған Ә. ... ... 1995, ... ... А. ... еңбегі, 35-36-бб.
28. Омарұлы Б., Зар заман әдебиеті. Астана, 2005 жыл. 229-б.
29. Семсер сөз. Құрастырған Ә. ... ... 1995, ... ... Ә. Қаратау шайырлары. А.,1991, 7-б.
31. Шілтерханов Ә., Шығармалары. ІІ-том. Шымкент, 2001 ... ... сөз. ... Ә. ... ... 1995, ... ... Ә., Қаратау шайырлары. А., 1991 жыл, 40-б.
2. Майлықожа. Тымсал. ... алғы ... ... Ә. ... ... ... Сүйіншіәлиев Х., Қазақ әдебиетінің тарихы. А., 2006, 600-б.
4. Сүйіншіәлиев Х., ХІХ ... ... А., 1992, ... ... А., ... би және оның ... жыл.32-б.
6. Әуезов М., «Әр жылдар ойлары» А., 1959 жыл, ... ... Ә. ... ... ... 44-б.
8. Сүйіншіәлиев Х., Қазақ әдебиетінің тарихы. А., 2006 жыл, 601-б.
9. Оспанұлы Ә., ... ... А., 1991 жыл, ... Бұл да ... ... Омарұлы Б., Зар заман әдебиеті. Астана, 2005 жыл. 323-б.
12. Оспанұлы Ә. Қаратау шайырлары. А., 1991, 20-б.
13. Мұқанов С. Халық мұрасы. А., 2005 жыл., ... ... ... орыс ... //Жұлдыз 1992 жыл, 119-б.
15. Майлықожа. Дүние-ай. Құрастырған, алғы сөзін жазған Ә. ... 1993, ... ... А. ... Истории Южного Казахстана (1864-1917гг.). А.,
2003 г. 43-б.
17. Бекназаров Р. Оңтүстік ... ... ... ... ғ.ғ.) ... жыл, 169-170-бб.
18. Махаева А., Тойшыбек би және оның заманы.А.,2006, 23-б.
19. Махаева А., Тойшыбек би және оның ... ... Әсіп С. ... ... А., 1994 жыл, ... ... ... Кенесары және Сыздық сұлтандар. А., 1992 жыл, 30-б.
22. Бекназаров Р. Оңтүстік ... ... ... (ХVIII-ХІХ ғ.ғ.) А.,
1976 жыл, 310-бет.
23. Бұл да сонда-311-б.
24. Жолдасов Б., ... ... ... ... ... 1999, ... ... А., Тойшыбек би және оның заманы.А.,2006 жыл. 28-б.
26. Майлықожа. «Дүние-ай». Шымкент 1993 жыл, 28-бет.
27. Майлықожа. «Дүние-ай». Шымкент 1993 жыл, ... ... Д. ... Бұл да ... ... Әсіп С. Қазақ қасіреті. А., 1994 жыл, 36-37-бет.
31. Майлықожа. «Дүние-ай». Шымкент 1993, 32-б.
32. Әуезов М., ... ... А., 1991, ... ... Б., Зар заман әдебиеті. Астана, 2005 жыл. 207-б.
34. Қазақ халық әдебиеті. Айтыс. А., 1988, 9-б.
ІІІ-тарау.
1. ОҚОММ, Ә., ... жеке ... ... ОҚММ 703 қор, І-тізбе, 6-іс, 5-8 бб.
3. ОҚММ 703 қор, ... 48-іс, 1-5 ... ОҚММ 703 қор, ... 17-іс, 27-28 ... ОҚММ 703 қор, ... -іс, 2 ... Әмір Мұсақұлов, Адал еңбек еш кетпес, ұлылыққа ... ... 2006., ... 4-бет.
7. Бұл да сонда, 4-б.
Қорытынды.
1. Т. Ғабитов, Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева. Мәдениеттану. А., 2005, ... Т. ... Ж. ... А. ... ... А., 2005, ... ... Б., Зар заман әдебиеті. Астана, 2005 жыл. 53-б.
4. Бұл да сонда, 4-б.
5. Бұл да сонда, 3-б.
6. Бекмаханов Е. Көрсетілген ... ... ... мен деректер тізімі.
1. Әуезов М., «Әр жылдар ойлары» А., 1959 жыл.
2. Әуезов М., ... ... А., 1991 ... Әсіп С. ... ... А., 1994 ... ... Қ., Тарих және Тағдыр. А., 2004 жыл.
5. Бес ғасыр жырлайды. ІІ-том. А., 1984 ... ... Е., ... ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында.А., 1994 жыл.
6. Бекназаров Р. Оңтүстік Қазақстан тарихының очеркі (ХVIII-ХІХ ғ.ғ.)
А.,
1976 жыл.
7. ... Дж. ... ... ... А., 1997 жыл.
8. Жолдасов Б., ХІХ-ғасырдың ортасындағы Түркістан өңірінің
тарихынан.
А., 1999 ... ... С., ... Оңтүстік. А., 2002 жыл.
10. Кенесарыұлы А. Кенесары және Сыздық сұлтандар. А., 1992 жыл.
11. Қазақ қолжазбаларының ... ... ... А., 1986 ... ... ... әдебиеті. Айтыс. А., 1988 жыл.
13. Қазақстан тарихы. 3-том. А., 2002 жыл.
14. Мұқанов С., Халық мұрасы. А., 2005 ... ... Қара сөз. ... алғы ... ... Ә. ... 1993 ... Майлықожа. Әмір Әмзе. Құрастырған, алғы сөзін жазған Ә. Оспанұлы.
Шымкент, 1996 жыл.
17. Майлықожа. Нақылият. Құрастырған, алғы сөзін жазған Ә. ... 1993 ... ... ... ... ... 1993 жыл.
19. Майлықожа. Дүние-ай. Құрастырған, алғы сөзін жазған Ә. Оспанұлы.
Шымкент, 1993 жыл
20. Майлықожа. Тымсал. Құрастырған, алғы ... ... Ә. ... 1996 ... ... Жүсіп Көпейұлы. Көптомдық шығармалар жинағы, -том. 20 жыл.
22. Мадуанов С. Взаимоотношения казахов с другими соседними народами
Центральной Азии в ... ХХ ... 1995 ... ... А., ... би және оның ... 2006 жыл.
24. Омарұлы Б., Зар заман әдебиеті. Астана, 2005 жыл
25. Оспанұлы Ә., ... ... ... А., 1983 ... ... Ә., Қаратау шайырлары. А., 1991 жыл.
27. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры. А., 1997 жыл.
28. ... А. ... ... ... ... ... ... г.
29. Үрмізұлы Ф. Шежіре Дастан. Шымкент, 2005 жыл.
30. Сүйіншіәлиев Х., Қазақ әдебиетінің тарихы. А., 2006 жыл.
31. Шілтерханов Ә., Шығармалары. ІІ-том. ... 2001 ... ... Ж., ... және ... А., 2001 ... Сүйіншіәлиев Х., ХІХ ғасыр әдебиеті. А., 1992 ... ... сөз. ... Ә. ... Шымкент, 1995 жыл.
Газет-журналдар.
1. Тұрсынәлі Биетов. Мұрагер. // Оңтүстік Қазақстан 1992, ... Әмір ... Адал ... еш ... ұлылыққа жетелер. // Оңтүстік
Қазақстан 2006, 18-мамыр.
3. Майлықожа. ... орыс ... ... 1992 жыл.
4. Әдіһам Шілтерханов. Өміршең іс. // Оңтүстік Қазақстан 1996 жыл, ... ... ... ... ... //Оңтүстік Қазақстан 1996 ж.
6. Алмас Ақылбек. Қайсар ... // ... ... 2005 жыл, ... ОҚММ 703 қор, І-тізбе, 48 іс. -бет
10. Бекназаров Р. Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ғ.ғ.) ... жыл, 309-310 бб.
32. Мадуанов С. Взаимоотношения казахов с другими соседними народами
Центральной Азии в XVIII-начале ХХ веков.А., 1995, 90-б.
33. Омарұлы Б., Зар ... ... ... 2005 жыл. 226-б.
Тұрсынәлі Биетов, Мұрагер. Оңтүстік Қазақстан 1992., 25-маусым, 3-бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту34 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Принтердің түрлері және олардың жұмыс жасау принциптері22 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Өнімдер өндірісі298 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь