Түркі тілдерінің жіктелуі туралы

1. Түркі тілдерінің жіктелуі.

2. Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік.кемістіктері.

3. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі.
Туыстас тілдердің материалдарын өзара салыстырып қарайтын болсақ, кей тілдер өте жақын туыстық қатынаста болып, ұқсастық белгілері айқын көрініп жатса, екінші бір тілдер арасында ондай ұқсастық аз болады, тіпті кейбіреулерінің туыстық қатынасын анықтау арнайы ғылыми даму жолында да, жеке тіл ретінде қалыптасу кезеңіне де, көрші тілдердің әсеріне де байланысты болады. Қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерінің ұқсас белгілері өте көп, олардың туыстығын дәлелдеп жатудың керегі де жоқ.
Тілдерге туыстық жағынан талдау жасауда қиындық туғызатын жағдай бірден – бір « таза» тіл болмайды. Өйткені жеке, саяқ өмір сүретін тіл кездеспейді. Жер жүзіндегі барлық тілдер, соның ішінде түркі халықтарының тілдері де, басқа көршілес тілдермен ұзақ уақыт бойына қарым – қатынас жасап келеді. Осының нәтижесінде бір тілден екінші тілге сөз, дыбыс не грамматикалық элементтер ауысып отырады. Сондай – ақ, о бастағы негізгі бір туыс тілдер өзара жіктеліп, жеке, дербес тіл құрауы да немесе бірнеше басқа тілдердің құрамына еніп, жаңа ерекшеліктерге ие болуы мүмкін.
Түркі тілдерінің жүйесін жасауда отандық орыс ғалымдарының еңбегі зор. Солардың ішінде В.В.Радлов, Ф.Е.Корш, А.Н.Самойловичтердің жасаған жүйесінің орны бөлек.
Түркі тілдерінің фонетикалық жүйесіне отырып, В.В.Радлов оларды: 1) шығыс тобы, 2) батыс тобы, 3) Орта Азия тобы және 4) оңтүстік тобы деп 4 топқа бөледі. [ 1. 151 ]
Бұл топтастыруда тілдердің орналасу мекен – жайы негізге алынса да, ол оларыдң фонетикалық белгілеріне сүйенген. Мысалы, шығыс тобы деп аталатын түркі тілдерінің тобына Сібірдегі түркі тілдері енген. В.В.Радлов шығыс тобына саха тілін қоспастан, оны жеке тіл ретінде қараған.
Батыс тобына автор Батыс Сібір татарларының , Еділ татарларының тілін, сондай – ақ қырғыз, қазақ, башқұрт тілдерін енгізген.
1. Ә.Қайдар, М.Оразов. Түркітануға кіріспе. Алм.: Арыс, 2004ж.
2.Т.Қордабаев. Түркология және қазақ тіл білімі. Қарағанды: 1992 ж.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы ... ... ... ... ... ... КЯ- 413
Орындаған:Телеухан Гүлден
Тексерген: Шаяхметұлы Қ.
Семей ,2015 ж
Жоспар:
* ... ... ... ... ... ... ... маңызы. Жетістік-кемістіктері.
3. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі.
Туыстас тілдердің ... ... ... ... ... кей тілдер өте ... ... ... ... ... белгілері айқын көрініп жатса, екінші бір тілдер ... ... ... аз ... ... ... туыстық қатынасын анықтау арнайы ... даму ... да, жеке тіл ... ... ... де, ... тілдердің әсеріне де байланысты болады. Қазақ, қарақалпақ, ... ... ... ... өте көп, ... туыстығын дәлелдеп жатудың керегі де жоқ.
Тілдерге туыстық ... ... ... қиындық туғызатын жағдай бірден - бір > тіл болмайды. ... ... саяқ өмір ... тіл ... Жер ... ... тілдер, соның ішінде түркі халықтарының тілдері де, ... ... ... ұзақ уақыт бойына қарым - ... ... ... ... ... бір тілден екінші ... сөз, ... не ... ... ауысып отырады. Сондай - ақ, о ... ... бір туыс ... ... ... ... ... тіл құрауы да немесе бірнеше басқа тілдердің құрамына ... жаңа ... ие ... мүмкін.
Түркі тілдерінің жүйесін ... ... орыс ... еңбегі зор. Солардың ішінде В.В.Радлов, Ф.Е.Корш, А.Н.Самойловичтердің ... ... орны ... ... ... жүйесіне отырып, В.В.Радлов оларды: 1) шығыс ... 2) ... ... 3) Орта Азия тобы және 4) ... тобы деп 4 ... бөледі. [ 1. 151 ]
Бұл топтастыруда тілдердің орналасу ... - жайы ... ... да, ол ... фонетикалық белгілеріне сүйенген. ... ... тобы деп ... ... ... ... ... түркі тілдері енген. ... ... ... саха ... ... оны жеке тіл ретінде ... ... ... ... Сібір татарларының , Еділ татарларының тілін, сондай - ақ ... ... ... тілдерін енгізген.
Солтүстік тобы. Түркі ... бұл ... ... ( ... ... қарачай, қазақ, ноғай, татар, ... т.б. ... ... Бұл топтағы түркі тілдері тағ сөзінің соңыдағы ғ ... у ... ... ( тау ), ... ... ... айтумен ерекшеленеді. Яғни тағ - тау - тоо ( ... - туу ( ... ... ... ... бұл тобына автор түрікмен, түрік, әзірбайжан, гагауз, т.б. ... ... Бұл ... ... тілдер қосымша басындағы ғ дыьысын ... ( ... ... да, сөз ... ғ ... ( тау орнына тағ ) сақтап қалған.
Шығыс тобы. Бұл ... ... көне ... көне ... шағатай, қыпшақ, қарағас, т.б. тілдерді қосады. Бұл тілдерде сөз ... ғ ... ... ( тағ ) , ... ғ - дан ... ( қалған); сөз соңындағы қысаң дауыстылардан кейін де ғ ... ( ... ... топ. Бұл ... ... ... тілдермен байланысы жоқ саха, чуваш және Орта Азиядағы халықтардың кей ... ... [ ... ... өзіндік ерекшелігін кеғңінен қамтуға әрекет еткен жіктемені А.Н.Самойлович жасады. ... ... ... пен Корштың топқа бөлуін қостай отырып, оған азын - ... ... ... Ол ... ... алты ( ... аяқ, бол, тау , сары, қалған ) сөздің фонетикалық, ... ... ... отырып, оларды алты топқа ... ... ... ... олардың орналасқан географиялық орнына ... ... ... Ол ... ... 7 ... бөледі. 1) солтүстік батыс тобы ( саха, ... ... ... 2) ... тобы; 3) алтай тобы; 4) батыс Сібір тобы ; 5) Еділ және Орал ... ... ... ... тобы; 6) Орта Азия тілдері; 7) Оңтүстік батыс тілдері. . [3.30 ... ... ... ... ... жасаған С.Е.Малов болатын. Ол түркі ... көне ... ... ... ... ең көне тіл, көне тіл, жаңа тіл және ең жаңа тіл деп 4 ... ... Ең көне түркі тілдері: бұлғар, ұйғыр, чуваш. якут тілдері.
2. Көне түркі ... ... ... ... ұйғыр, хакас, шор.
3. Жаңа түркі тілдері: әзірбайжан, гагауз, құман, қыпшақ, печенек, ... ... ... ...
4. Ең жаңа түркі тілдері: башқұрт, қазақ, ... ... ... ... ... ... якут ... [2. 112,90]
Б.Серебренников тілдерді жіктеуде лексикалық белгілердің де мәні ... Бір ... ... ... ... ... ортақ сездер мол кездеседі. Сондықтан ондай ортақ ... ... ... ... шамасын айқындау да тілдерді топқа дұрыс жіктеуге зор ... ... ... Ортақ сездердің сандық мелшеріне қарай түркі тілдерін 4 топқа бөлуге болады. Олар: 1) ... ... ... ... 2)татар, башқүрт, қүмық, ноғай, балқар, өзбек, ұйғыр; 3)қазақ, қырғыз, 4) Тува, хакас, якут, чуваш
Туыстық жақындығы жағынан талас туғызбайтын, ... ... ... ... ... Б.Серебреннитав мыналарды жатқызады: 1)татар, башқұрт, 2) ұйғыр, өзбек, ... ... ... ... 4) хакас, шор, 5) якут, чуваш. Ал қалғандарының 1) қазақ, ноғай, қарақалпак 2) Алтай, қырғыз 3) ... ... ... қырым татары 4) тува, тофа тілдерінің туыстық шамас өлі де зерттей, айқындай түскен жөн дейді.
Талдағанда классификацияларда жеке ... ... қай ... ... ... ... жоқ. ... Қазақ тілі И.Березин еңбегінде оңтүстік немесе Қыпшақ тобына жатқызылса, В.Радлов, Г.Рамстедт, Бельцинг, Г.Менгес еңбектерінде солтүстік батыс тілдері ... ... жаңа ... ... ... ... Хун тілдері ішінде қыпшақ-ноғай тілдері тобына қосқан.
Түркі тілдерін классификациялауға байланысты соңғы пікір иесі -- Туркия ғалымы Т.Текин. 1976 жылы ... ... ... II түркологиялык конференцияда сөйлеген сөзінде Текин түркі тілдерін топтауға байланысты езіне дейінгі айтылған пікірлердің қай -қайсысында болса да сәтсіздіктің ... айта ... оның ... ... ... ... тілдерінің өлі, тірілерін тегіс қамтып жіктегісі келгендіктерінде екендігін сынай келіп, орхон, көне ұйғыр, қыпшақ тілдері жазба ескерткіштерін жіктеуге қоспау ... ... ... кемшілік-фонетикалық критерий берік, жүйе сақталмайды. Осыларды айта келіп түркі тілдерін фонетикалық белгілеріне сүйеніп бөлуді үсынады.
Керсетілген жіктеулер ішінде кемшіліктен қолдау ... жиі ... ... -түркі тілдерін сол тілдің иесі болып табылатын халықтардың, этникалық татардың даму тарихына, қандай тайпалық бірліктен тығыз да ұзақ байланыста болғанына ... яғни ... даму ... ... ... ... ... топтастыруды ең алғаш ұсынған - М.Қашғари. Толық аты-жөні Махмұд ибн ул-Хусайын ибн ... ... 1029-38 ... ... ... Қазіргі Шу өңірінде Барсған қаласында туылған, Қашқарда өмір сүрген. Әкесі, аталары атақты әскери адамдар болған. Әкесі белгілі Бограханның немересі. Оғыз-қыпшақ ... ... ... ... алғаш Баласағұн, Қашқар қалаларына алған. Білім алуды ... Орта ... ... ... ... ... ... Мерв, Бағдат қаласында толықтырады. Түркі араб-парсы тілдерін игерген. Ол Қашқардан Римге дейінгі аралықты - түркі халықтары мекен еткен ... ... ... ... жасай жүріп, олардың өмірін, мәдениетін, тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, тілін, әдебиет үлгілерін зерттеген. Атақты еңбегі мен атты еңбегі соның негізінде ... [ 1, ... ... ... ... түркі халықтарының бәріне ортақ мұра. Сөздікте орта ғасырдағы түркі ру-тайпаларының бәріне ортақ алты ... ... төл сөз бен жеке ... ... ... сөздер бар. Мұнда тіл білімінің ең басты салалары бойынша теориялық тұрғыдан ... ... ... Сондай-ақ сөздікте тіл мен әдебиетке ғана емес, сол ... ру- ... мен ... ... ... көне ... мен әдет - ... салт-санасы мен наным-сеніміне т.б. қатысты аса бағалы деректер берілген. Еңбектің осындай ерекшеліктерін ескеріп белгілі кеңес түркологі А. Н. ... ... ... туынды деп бағалайды.
"Диуани лұғат ат-түрік" - тіл білімінің ең басты салалары ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбек. Көне түркі әдебиет ескерткіштерінің тілін үйренуге бұл зерттеу көп көмек көрсетіп келеді. Мәселен, осы "Диуани лұғат ат-түрік" табылғаннан ... ғана ... ... ... оқу, ... және транскрипция жасау кезінде бұрын жіберілген қателіктер түзетілді.
"Диуани лұғат ат-түріктің" көшірме қолжазбасы XX ғасырдың бас кезінде табылды. Түпнұсқа ... ... ... бір ... ... ... кітапханасында сақтаулы. 1915-1917 ж. Стамбул қаласындағы Ахмет Рифат баспасынан үш ... ... ... ... көреді.
түпнұсқасы сақталмаған. Жалғыз қолжазба данасы Стамбулдың Фатих кітапханасындасақтаулы. Оны 1266 жылы бір ... Әбу ... бин ... ... кісі ... ... алған. 1914 жылы Әли Әмір деген сатып ... ... ... ... үш томды кітап түрінде жарыққа шығарды. Неміс ғалымы Броккельман 1928 жылы Лейпциг қаласында неміс алфавитімен, сол ... ... ... Неміс ғалымы Фриц Хаммел сөздіктегі мақал-мәтелдерді неміс тіліне аударып, жеке ... етіп ... ... ... 1939-41 жылы ... 3 том етіп ... түріктерінің тіліне аударып шығарды. Ол - ғылыми аударма болды. 1960-1963 жылдары ғалым Салық Муталлибов ... ... ... ... үш ... етіп ... ... Қытайда 1981 жылы ұйғыр тіліне аударылды. 1970 жылы 900 жылдағы Ферғанада аталып өтілді. А. Егеубай ... ... ... ... 1997 жыл 1,2-томын, 1998 жылы томын баспасынан шығарды. Бұл еңбекті тілдік тұрғыдан Н.А.Баскаков, А.Н.Кононов, А.К. Боровков қазақ ғалымдары Ә. ... А. ... М. ... ... ... ... ат-түрктегі" ауыз әдебиетінің ғажайып үлгілері ішінде аңшылық, еңбек тақырыбына арналған өлең-жырлар көп. Мұндай өлеңдерде ... ... ... аң ... шыққаны, егін салғаны, мал. баққаны жырланады. Әрбір қадамы қатерге толы ... ... ... ... ... ... батырлықты ерекше қастерлеп, жырға қосқан. Жан түршігерлік үрейлі аңдармен арпалыста немесе ... ... ... ... ... ерлігімен, қыруар күш-қуатымен, әскери айла-тәсілімен көзге түскен батырларды көкке көтере мадақтайтын өлең жолдары "Дивани лұғат ат-түркте" жиі ұшырайды.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... Алм.: Арыс, 2004ж.
2.Т.Қордабаев. Түркология және қазақ тіл білімі. Қарағанды: 1992 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі14 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы7 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы мәлімет10 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі. Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі8 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология6 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь