Хіх ғасырдағы қазақ ағартушылары және рухани мәдениет

1. ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының дүниетанымдық көзқарасы
2. ХІХ ғасырдың 2.ші жартысындағы қазақ халқының өнері
3. Рухани мәдениет
4. Пайдаланған әдебиеттер
Ресейге күштеп қосылу нәтижесінде Қазақстанда өндіргіш күштер мен халық ағарту ісін ұйымдастыру және басқаруда ілгерілеу байқалды. Орыс революционер демократтарының идеалдары Қазақстан ағартушы демократтарының жанына жақын келді. Олардың кейбірі (Уәлиханов, Абай, Алтынсарин) Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың, А.И.Герценнің, В.Г.Белинскийдің еңбектерімен, ал кейбірі (Уәлиханов, Абай) авторларымен таныс болатын. Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835-1865) – демократиялық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі. Энциклопедист-ғалым, шығыстанушы, саяхатшы, публицист және қоғам қайраткері Шоқан Уәлиханов өз бойында шын мәнінде еуропалық білімділік пен Шығыс халықтарының мәдениеті жайлы терең түсінікті үйлестірді және қысқа ғұмырында мол да жан-жақты шығармашылық мұра қалдырды. Ш.Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер жазбаған, алайда, көптеген шығармаларынан философиялық пікірлері мен тұжырымдарын байқауға болады. Ол «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы», «Даладағы мұсылмандық жөнінде», «Тәңір (құдай)» деген еңбектерінде философияның негізгі мәселесіне қатысты пікірлер айтады.
Қазақ ағарту ісінің көрнекті өкілі, педагог-жаңашыл және жазушы Ыбырай Алтынсарин (1841-1889). Ыбырай дүниетанымы қалыптасуына халық ауыз әдебиеті, прогрессивті орыс мәдениеті мен Еуропа ойшылдарының еңбектері өз әсерін тигізді. Ыбырайдың көптеген өлеңдері мен әңгімелерінен оның қоршаған дүниенің санадан тыс және тәуелсіз өмір сүретіндігін мойындайтынын байқаймыз. «Жаз», «Өзен» сияқты өлеңдерінде табиғатты өзінше тамашалау ғана емес, сонымен бірге оның адам санасынан тыс және тәуелсіз екендігі сезіледі. Екіншіден, Ыбырай дүниені жаратушы құдай деп біледі. («Жаратқан мұнша таңсық жаббар құдай!», «Жаратты неше алуан жұрт бір құдайым» деген өлең шумақтарында, «Мұсылманшылдықтың тұтқасында», т.б. еңбектерінде осы пікірді қуаттайды). Алтынсариннің этикалық және эстетикалық көзқарастары құндылығы және маңызы жағынан ерекше орын алады. Жастарды инабаттылық пен адамгершілікке тәрбиелейтін шығармалары ерекше орын алады. Еңбекті сүю, үлкенді құрметтеу, мейірімділік, кішіпейілділік сияқты қасиеттерді қырда өскен балаларға әңгіме, мысалдар арқылы жеткізе білді.
1. Мәдениеттану негіздері: ЖОО. – Алматы: Дәнекер, 2000.
2. Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет.
3. Орынбеков М.С. Қазақстанның философиялық және қоғамдық ойлар тарихы., А., ИРК, 132 б.
4. Қасымжанов А. Рухани тамырлар. //Қазақ, А., Бiлiм, 1994, 97 б.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министірлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: ХІХ ... ... ... және ... ... ... ... Санканбаева П.С.
Семей 2015 ж
Жоспар:
* ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының дүниетанымдық көзқарасы
* ХІХ ғасырдың 2-ші ... ... ... өнері
* Рухани мәдениет
* Пайдаланған әдебиеттер
1.
Ресейге күштеп қосылу нәтижесінде Қазақстанда өндіргіш күштер мен халық ... ісін ... және ... ... ... Орыс ... ... идеалдары Қазақстан ағартушы демократтарының жанына жақын келді. Олардың ... ... ... Алтынсарин) Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың, А.И.Герценнің, В.Г.Белинскийдің еңбектерімен, ал кейбірі (Уәлиханов, Абай) авторларымен ... ... ... ... ... ... ... Шыңғысұлы Уәлиханов (1835-1865) - демократиялық ұлттық ... ... ... ... ... саяхатшы, публицист және қоғам қайраткері Шоқан Уәлиханов өз ... шын ... ... ... пен ... ... ... жайлы терең түсінікті үйлестірді және қысқа ғұмырында мол да жан-жақты шығармашылық мұра қалдырды. Ш.Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер жазбаған, ... ... ... ... пікірлері мен тұжырымдарын байқауға болады. Ол , , деген еңбектерінде философияның негізгі мәселесіне ... ... ... ... ... көрнекті өкілі, педагог-жаңашыл және жазушы Ыбырай Алтынсарин (1841-1889). Ыбырай дүниетанымы қалыптасуына халық ауыз ... ... орыс ... мен ... ... ... өз әсерін тигізді. Ыбырайдың көптеген өлеңдері мен әңгімелерінен оның қоршаған дүниенің санадан тыс және ... өмір ... ... ... , ... өлеңдерінде табиғатты өзінше тамашалау ғана емес, сонымен бірге оның адам санасынан тыс және ... ... ... ... ... ... жаратушы құдай деп біледі. (, деген өлең шумақтарында, , т.б. ... осы ... ... ... ... және ... ... құндылығы және маңызы жағынан ерекше орын алады. Жастарды инабаттылық пен адамгершілікке тәрбиелейтін шығармалары ерекше орын ... ... сүю, ... ... мейірімділік, кішіпейілділік сияқты қасиеттерді қырда өскен балаларға әңгіме, мысалдар арқылы жеткізе білді.
Қазақ ағарту ісінде, қазақ халқының бүкіл прогрессивті мәдениеті тарихында ... орын ... ұлы ... ... ... Абай ... (1845-1904) болды. Оның шығармашылық мұрасы өлең, поэма, философиялық проза, аудармалар мен әндерден тұрады. Абай - ... ... ... ... ... ... Дүниетанымдық мәселеде ол деизмге жақын. Құдай - өз заңдары бойынша дамып жататын өлшемнің алғашқы себепшісі деп ... ... ... ... ... ... Абай ... тануды қарсы қойды. Абай Құнанбаев өзінің аса дарындылығы, ой-өрісінің тереңдігі, халқына деген қамқорлығымен әлемге ... ... ... ... ... ойы мен қыры мол, ... Оны ... бағалап, бір бояумен көрсету мүмкін емес. Абай шығармаларындағы негізгі тақырып моральдық мәселелер десек, қателеспейміз. Еңбекке, ғылымға мойын бұрмай, ауыл ... бос ... ... өткізген пысықсымақтар жөнінде:
, -
деп өмірін бос өткізіп жүрген жастарды қатты сынайды. Әсіресе, пайдасы үшін арын сатқан, екіжүзді адамдарға жиіркенішпен ... ... ... ру ... болыс сайлауының партия таласына баурап жүрген ауыл атқамінерлеріне:
, -
- деп ренішін білдіреді. Жастарға ғылым таппай мақтанбауды, өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, ... мал ... ... ... ... ... кеңес етеді. Қоғам өмірін түсінуді Абайдың көзқарасы, әрине, идеалистік ... ... Абай - ұлы ... ... ... ... гуманист.
Абай ілімін одан әрі жалғастырған қазақтың рухани мәдениеті мен ... ... із ... алып ... бірі - ... Құдайбердіұлы (1858-1931). Оның шығармашылығының негізгі тақырыбы мораль философиясы мен ... ... ... ... Абайдың немере інісі және ұлы ақынның мұрасына сүйенген. Ол арнайы оқу орнында оқымаса да араб, парсы, орыс, шағатай тілдерін өз ... ... сол ... шығармалардан дала ойшылы тұрғысынан ой қорытқан:
.
Абай сияқты Шәкәрім де қазақ елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер қатарына қосамын деп талпынады. Шәкәрімнің ... ... ... ... заманынан қалыптасқан ғарыштық дүниетаным ерекше орын алады. Тәңірі, Нұр, Күн,Табиғат - ол үшін ... ... ... атты ... ... ... шығармалардың бірі болып табылады. Басқа шығармалары: , , , , ... ... , ... трактаттары, көлемді романы, , тарихи шығармасы және т.б.
Ал, енді ... ... ... философиясын дамытуда үлкен өзіндік орны бар қазақ зиялылары: Ахмет ... ... ... ... ... ... ... Мағжан Жұмабаев, Мұстафа Шоқай.
2.
18 -- 19 ғасырлар мен 20 ғасырдың басында қазақ халқының дәстүрлі өмір салтын Еуропа және орыс ... өз ... (Т. ... Б. Залесский, А. Горонович, В. Штернберг, Т. Шевченко, П. Кузнецов, Г. Хлудов) қызығушылықпен бейнеледі. ... ... ... бірі Ш. Уәлихановтың суреттері 19 ғ - дың 2 - ... ... ... ... алғашқы құнды үлгілері болып саналады. 19 ғасырларда Қазақстанда болған орыс ... (В. В. ... т. б.) ... халқының өмірі мен тұрмысын бейнелеген картиналары өмірге келді. 1847 - 57 ... ... ... жер ... Т. Г. ... дала өмірінің көріністеріне құрылған сериялы суреттерінде жергілікті халық тұрмысын шыншылдықпен бейнеледі. Ағартушы ғалым, әрі қазақтың тұңғыш суретшісі Ш. Ш. ... сулы бояу және ... ... ... мен ... ... Орданың қазақтары", т. б.) 19 ғасырдың ортасында ... ... ... ... әсер ... өшпес із қалдырған
а) Тәттімбет Қазанғапұлы (1815 - 1862жж.)
ә) Құрманғазы ... (1818 - ... ... ... (1820 ... Біржан Қожағұлұлы (1834 - 1897жж.)
г) Жаяу Мұса Байжанұлы (1835 - ... Ақан сері ... (1843 - ... ... ... (1843 - 1961 ... мәдениеті: Қазақ халқының ғасырлар бойы жасаған рухани мәдениетінің маңызды бір ... - ... ... ... ... Қазақтың байырғы салт-дәстүрі бойынша әрбір қазақ азаматы өзінің жеті ... ... ... еді. Мұны ... ... әрбір атаның, отбасы тәрбиесінің негізі болды. Тек ата-анасынан айырылған жетімдер ғана мұндай тәрбиеден ... ... үшін ... ... ... ... ... жетімдіктің салдары" дейді. Ру, тайпа және жүздің шежіресін таратып айта алатын адамдар халық ішінде ... ... деп ... Ерте ... ... ... түрде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілсе, ХVІІІ-ХІХ ғасырларда бірсыпыра шежірелік жинақтар таспаға түсірілген. Олар: "Көшен-Қарауыл ... ... ғ.), ... хан ... (1835), Ш.Уәлиханов жазып алған "Ұлы жүздің шежіресі" және т.б.Сол сияқты ХVІІІ ғасыр "ақындар поэзиясы ғасыры" деп ... ... ... мен ... өте құнды мұралары - ақын-жыраулардың өлең-жырларында халықтың өмір тіршілігі, ... ... ... мен ... мінез-құлық өлшемі, сол дәуірдің рухы бейнеленді. Олар халық басына келген ... да, жұрт ... ... де ортақ болды. Ел басына ауыр күн ... ... ... ... жан ... күресіп, елін қорғаған ерлерді дастан етіп жырлап отырды. ХVІІІ ғасырда танымал болған Ақтамберді, Тәттіқара, Үмбетей, Бұқар, Шал, Көтеш ... ... өз ... ұшан-теңіз жыр шығарды. Қазақ әдебиеті тарихында көрнекті орын алатын ХVІІІ ғасырдағы ... ... ... ... ... бірнеше шығармалары сақталған. Ол тәуелсіздікті сақтау және нығайту идеясын білдірген көрнекті дидактикалық өлең-толғаулар шығарған. Қазақ ханы Абылайды қолдап, әр түрлі ... мен ... ... ... ... ... үш ... біріктіріп, бір орталыққа қараған күшті мемлекет болуын армандады. Тәттіқара, Үмбетей, Шал, Көтеш сияқты жыраулардың жырлары халық жадында ... ... ... ... батырдың қайтыс болуына арналған естірту жыры - жоқтауы белгілі. Үмбетей жоқтауында Бөгенбай - халық қорғаушысының ... ... Ал ... ақын қатардағы жауынгер ретінде көптеген шайқастарға қатысып, жорықта туған толғауларында жауынгерлерді бостандық ... ... ... да ... ... ... бас ... шақырады.XІX ғасырда қазақ әдебиеті ұлттық дарынды тұлғалардың көптігімен де, бір-біріне ұқсамайтын дара туындылардың сан қырлы сипатымен де ... Бұл ... ... ... дамып, даңқты ақындар Жанақ, Шөже, Орынбай, Түбек, Сүйінбай, Шернияз, Біржан, Бақтыбай, Жамбыл сияқты ... ... ... ... Ырысжан, Ұлбике, Тәрбие, Ақбала және басқалар сияқты ақын қыздардың есімдерімен толықты деуге болады. Түрі мен ... ... ... ... ... Олардың кейбіреулерінің негізгі мазмұнында халықтың өмірі, оның ... ... ... ... ... сөз болса, Біржан мен Сара айтысында қазақ ... жеке ... беру ... көтеріледі. Мұндай айтыстармен қатар бірін-бірі қалжыңмен қағыту, танысу, амандасу, көңіл көтеретін әзіл-оспаққа құрылған айтыс түрлері де аз ... ... ... ... Махамбет Өтемісұлы (1804-1846) өзіндік даралығымен көрінді. Ол 1836-1838 жылдардағы Исатай Тайманұлы ... ... ... ... қатысушысы ғана емес, көтерілістің "жаны" мен "жылнамашысы" болды. Оның ... ... ... өлердегі сөзі" сияқты шығармалары көтерілісті жан-жақты сипаттады.
Пайдаланған әдебиеттер:
* Мәдениеттану негіздері: ЖОО. - Алматы: Дәнекер, 2000.
* Мәдениеттану: жоғарғы оқу ... мен ... ... ... ... ... Раритет, 2005.- 416 бет.
* Орынбеков М.С. Қазақстанның философиялық және қоғамдық ойлар тарихы., А., ИРК, 132 б.
* ... А. ... ... ... А., ... 1994, 97 б.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
Қазақтың ХІХ ғасырдағы мал шаруашылығы36 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
21 ғасырдағы жаңа принцптердегі негізделген егіншілік жүйесін құру6 бет
21 – ғасырдағы туристік фирмалардың қызметі23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь