Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия. Аффиксоидтер және интерфикстер

1.Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия.
2.Аффиксоидтер және интерфикстер
Қай тілді алсақ та оның өзінің сөздік құрамы, ерекше фонетикалық жүйесі және грамматикалық құрылысы болады.
Қазақ және орыс тілдерін генеологиялық жақтан алғанда, әртүрлі тілдік топтарға жатады: қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына, орыс тілі индоеуропа тілдерінің шығыс-славян тілдерінің тобына жататыны белгілі.
Қазіргі уақытта қазақ тіл білімінде сөзжасам саласының ғылыми айналысқа енуіне байланысты көптеген морфология саласының терминдері сөзжасамда қолданылып жүр. Мәселен, түбір, туынды түбір, түбір морфема, туынды морфема, жалаң және күрделі сөздер т.б. бірінің орнына бірі ешбір талғаусыз қолдануда.
Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелерін жан-жақты зерттеген ғалым Т.Т.Пірімбетовтің айтуынша, дайын лексикалық тұлға, яғни туынды сөз деп отырған термин қазіргі қазақ тіл білімінде ғылыми айналыста жүргенімен, ол тұрақты бір мағынада қалыптасты деуге келмейді. Себебі оны кейде туынды түбір деген мағынада да қолданушылық кездеседі. Бұл мәселе ол екі терминнің мағынасына дұрыс көңіл бөлмеуден, үлкен айырма барына баса назар аудармаудан болып отыр. Зерделей келгенде, туынды сөз деген терминнің мағынасы туынды түбір деген терминнен әлдеқайда кең. Туынды түбірлер – незінен туынды сөздердің бір түрі ғана болып табылады. Туынды түбірлер морфологиия саласы терминіне жатады да, тек жұрнақ арқылы, яғни синтетикалық тәсіл арқылы жасалған сөздер деген мағынаны білдіреді. Туынды сөз деген терминге келсек, оның табиғатына туынды түбірлер оның бір тобы ретінде кіретіні сөзсіз, бірақ туынды сөздерге жұрнақ арқылы жасалған туынды түбірлерден басқа, олардан өзге тәсілдер арқылы (семантикалық, аналитикалық) жасалған түрлі-түрлі туынды сөздердің барлық жиынтығы да жатады.
1. Пірімбетов Т.Т. Туынды сөз (түрлері) – сөзжасам саласының өзекті мәселесі / Қарағанды университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – №4. – 2013. – Б. 3-9.
2. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі. 1991. – 384 б.
3. Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. – Алматы, 2002. – 218 б.
4. Қазақ грамматикасы. – Астана: Елорда, 2002. – 784 б.
5. Русская грамматика. – М: Наука, 1980.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министірлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Филология ... ... және орыс ... ...
Аффиксоидтер және интерфикстер
Тексерген: Ахметова Г.С.
Орындаған: Құлахмет С.Ж.
Топ: Қ-217
Семей, 2015 ж.
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ... СӨЗ ... ... ... және орыс тілдеріндегі ... ... және ... ... алсақ та оның өзінің сөздік құрамы, ерекше ... ... және ... құрылысы болады.
Қазақ және орыс тілдерін генеологиялық жақтан алғанда, әртүрлі тілдік топтарға жатады: қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына, орыс тілі ... ... ... тілдерінің тобына жататыны белгілі.
Қазіргі уақытта қазақ тіл білімінде сөзжасам саласының ғылыми айналысқа енуіне байланысты көптеген морфология саласының терминдері сөзжасамда ... жүр. ... ... ... ... ... ... туынды морфема, жалаң және күрделі сөздер т.б. бірінің орнына бірі ешбір талғаусыз қолдануда.
Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... тұлға, яғни туынды сөз деп отырған термин ... ... тіл ... ... ... жүргенімен, ол тұрақты бір мағынада қалыптасты деуге келмейді. Себебі оны кейде туынды түбір деген ... да ... ... Бұл ... ол екі терминнің мағынасына дұрыс көңіл бөлмеуден, үлкен айырма барына баса назар аудармаудан болып отыр. Зерделей келгенде, туынды сөз ... ... ... ... ... ... терминнен әлдеқайда кең. Туынды түбірлер – незінен туынды сөздердің бір түрі ғана болып ... ... ... ... ... ... ... да, тек жұрнақ арқылы, яғни синтетикалық тәсіл арқылы жасалған сөздер деген мағынаны білдіреді. Туынды сөз деген терминге келсек, оның ... ... ... оның бір тобы ... кіретіні сөзсіз, бірақ туынды сөздерге жұрнақ арқылы жасалған туынды ... ... ... өзге ... арқылы (семантикалық, аналитикалық) жасалған түрлі-түрлі туынды сөздердің барлық жиынтығы да жатады.
Туынды сөздер барлық тілдерде кездеседі. Олар ... ... ... ... қай ... болмасын пайда болған жаңа ұғымдарды атау қажетігін өтеу үшін қалыптасқан сөзжасам ... ... ... сөздер не сөздер тобы десек те болады.
Туынды сөз деген морфемаларға бөлшектенетін туынды ... ... ... ... ... негіз морфема және қосымша морфема болуы шарт. Мысалы: жазушы, ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Қазақ тілінде де, орыс тілінде де сөздің тұлға-тұрпаты (құрылымы) оның лексикалық және грамматикалық сипаттарымен байланысты. Осы себептен сөздер құрамы ... ... ... ... Сол ... сөздердің құрамдарының әртүрлі болуына байланысты да, сөздің құрамының түрлі-түрлі болуы оның бөлшектеріне байланысты. ... ... ... ... ... білдіретін бөлшектер морфемалар деп аталады. Морфемалар түбір морфема, яғни сөздің ары қарай бөлшектеуге ... ең ... ... ... ... яғни ... қосылып, оған қосымша мағыналар үстейтін морфемалар деп бөлінеді.
Сондықтан сөздің құрамын анықтау мақсатымен, әр қилы грамматикалық (морфологиялық) талдау ... ... ... ... болуы үшін, түбір сөзді тек қана түбір деп, ... ... ... ... ... деп атаған қолайлы. Мысалы, құрылысшыларды деген сөздің негізі – құр (құру мағынасында), ал ......... – құрылысшылар – құрылысшыларды дегендердің бәрі синтетикалық тәсіл арқылы ... ... ... ... ... ... туынды сөздер деп сөзжасамдық қосымшалар арқылы негізден өрбіген сөздерді айтамыз (бұл әрине ... ... ... ... ... сөзжасамның басқа да тәсілдері арқылы жасала береді ... ... ... ... ... ... жұрнақтар ерекше орын алғанымен (қазақ тілі жалғамалы тілге жататындықтан), жұрнақтар ... ... ... ... ... ... қажет. Кейбір жұрнақтар бір сөзге ғана емес, белгілі бір топ сөздің қайсысына болса да талғамай жалғана берсе, кейбір жұрнақтар бірді-екілі ... ғана ... ... де, ... ... ... басқа сөздерге мүлдем жалғанбайтын тұстары да бар.
Қазақ тілінде түбір морфема өздігінен жеке тұрып семантикалық жағынан да, ... ... да ... сөз бола ... Ал орыс ... сөз ... ... дербес мағына білдіре алмайды.
Қазақ тілі агглюнитативті тілдер тобына жататындықтан, ... ... ... соң бірі жалғана береді. Ал орыс тілі флективті тілдер тобына жатады. ... тіл ... сөз ... жалғау арқылы өзгеруі.
Осыған байланысты екі ... ... ... ... айырмашылықтар бар.
Аффиксация құбылысы екі тілде де бар. Аффикстер немесе аффикстік морфемалар екі үлкен топқа бөлінеді: жұрнақ және ... ... ... сөз ... ал ... ... сөз ... қазақ және орыс тілдерінде олардың айтарлықтай айырмашылықтары бар. Бұл, ең алдымен, аффикстердің жалғану тәсіліне және ... ... ... орыс ... жұрнақ түбірге кіріге жалғанады және оң жағынан жалғанады. Түбірдің сол ... сөз алды ... ... ... ... ... түбірдің дыбыстық құрамы айтарлықтай өзгерістерге ұшырайды (выпадение, чередование звуков).
Орыс тілінде бір түбірге бір ғана ... ... ... (бір ... екі ... үш ... қосылуы сирек кездеседі). Жалпы, орыс тілінде қосымшалық көп мағыналы болуы да осыдан ... Ал ... ... ... ... орыс ... ... тіркесе жалғанады және тек оң жағынан ғана жалғанады. ... ... бір ... ... ... және ... жалғау бірінің үстіне бірі қабаттасып жалғана береді.
Әрбір жеке тілде олардың грамматикалық ... ... ... ... үш ... ... Олар: префикс немесе приставка, инфикс немесе интерфикс, суффикс (постфикс).
Орыс ... сөз ... ... ... ... ... бірі ... сөз алды қосымша (префикстер) аталады. Префикс дегеніміз түбірдің алдында түратын ... ... ... Мысалы: вы-ход; делать – с-делать т.б. Орыс тілінде сөз алды қосымшалар (префикстер) кейде сөздің грамматикалық, лексикалық мағынасын да өзгертеді. Мысалы: ... ... т. ... қазақ тілінде сөз алды қосымшасы жоқ, тек кірме сөздерде -на, -би, -бей- ... сөз алды ... ... және олар тек ... ... ... беймаза, бейшара, бейтарап, нахақ, наразы т.б. Бірақ префикс ... ... Иран ... ... ... ... ... біртұтас тұлға ретінде қолданылады.
Жалғаудан кейін тұратын қосымшалар постфикстер деп аталады. Оларға аффиксоидтер мен интерфикстер жатады. Орыс ... сөз ... ... ... ... мен ... ... ерекшеленетін, түбірден кейін де, түбірдің алдында да тұратын аффиксоид деп аталатын сөз бөлшектері бар, оған -полу, -горе, -стан сияқты ... ... ... ... ... ... полусырой т.б.
Интерфикс деп күрделі, біріккен сөздерді қосып тұратын дауысты дыбыстар (сирек болса да дауыссыз да ... ... ... ... ... ... земл-е-делие, старш-е-классник, темиртау-з-ец т.т.
Сонымен, салғастырылып отырған қазақ және орыс тілдері жүйесі бөлек ... ... ... ... ... қолданысында көптеген айырмашылықтар кездеседі. Сондай-ақ сөзжасам және морфологияда ... ... ... ... термині морфология саласында емес, сөзжасам саласында ғылыми айналыста тұрақтандыру қажет. Ал түбір термині морфологияда болмаса, сөзжасам ... ... сай ... ... ... сыртқы формаларына және сөздерінің өзгеру түрлері мен амал-тәсілдеріне қарай жіктелуі тұрғысынан табиғаты бөлек ... және орыс ... ... да ... мен өзгешеліктер бар. Оның үстіне ұқсастық пен айырмашылықтар шығу тегі жағынан әр басқа тілдердің ... де ... яғни бір ... ... ... ... арасында ғана емес, әр басқа негізден тараған тілдердің арасында да бола беруі мүмкін.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Пірімбетов Т.Т. Туынды сөз ...... ... ... ... / ... университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – №4. – 2013. – Б. ... ... А. ... ... ... – Алматы: Ана тілі. 1991. – 384 б.
3. Оралбай Н. Қазақ ... ...... 2002. – 218 ... Қазақ грамматикасы. – Астана: Елорда, 2002. – 784 б.
5. Русская грамматика. – М: ... 1980.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия5 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия, аффиксоидтер және интерфикстер7 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь