Модаль сөзді баяндауыштар

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І Тарау. Баяндауыштың жалпы сипаты. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
І.1. Баяндауыш жайлы тіл біліміндегі пікірлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
І. 2. Баяндауыштың сұраулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
І. 3. Баяндауыштың жасалу жолдары, түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

ІІ. Тарау. Модаль баяндауыштың жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... 24
ІІ. 1. Қазақ тіліндегі модаль сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
ІІ. 2. Қазақ тіліндегі модальділік категориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
ІІ. 3. Жалаң және күрделі құамды модаль баяндауыштар ... ... ... ... ... ... ... .43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
Кіріспе
Елбасының Қазақстан халқына жолдаған Жолдауында білім беру жүйесін дамытуды ынталандыру мақсатында жеке сектор мен мемлекет арасындағы серіктестікті нығайтып, мемлекеттік – жекеменшік білім беруге кредиттер бөлу жүйесін жетілдіру қажет екендігін көрсеткен болатын (1).
Грамматиканың негізгі саласының бірі - синтаксис. Тіл -тілдің бәрінде де синтаксис сөйлем құрылысын, сөз тіркестері мен сөйлем мүшелерін, сөздердің синтаксистік байланыстарын тексеретін ғылым. Сол синтаксистегі тілдік единицалардың бірі - сөйлем. Адам баласының қарым-қатынас жасауында да, өз ойын білдіруінде сөйлемнің рөлі өте зор. Өйткені сөйлем қатынас жасаудың ең басты формасы болып табылады. Сөйлемнің грамматикалық негізі - сөйлем мүшелері. Сөйлем мүшелері деп сөйлем құрауға негіз болған сөздерді айтамыз. Бірақ сөйлем құрауға қатынасқан сөздердің барлығы сөйлем мүшесі бола бермейді. Сөйлем мүшесі болу үшін толық мағыналы сөз болу керек. Сөйлемдегі басқа сөздермен байланыса отырып, белгілі бір сұраққа жауап беруі керек. Сөйлем мүшелерінің ішінде бастауыш пен баяндауыш - сөйлемнің негізгі арқауы, сөйлемді құрастырып, ұйымдастыратын орталық. Ал тұрлаусыз мүшелер сөйлемге қаншалықты қажет болып көрінгенмен, тұрлаулы мүшелерсіз сөйлем құрай алмайды. Тұрлаулы мүшелерсіз сөйлем болмайды. Олар сөйлем ішінде түсіріліп қалса да, түсіріліп қалғандығы сезіліп тұрады. Ал тұрлаусыз мүшелер керек болған жерде айтылып, керек болмаған орында айтылмай қалып отырады. Түсіріліп қалған жерде, қалғандығы анық сезілмейді.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Сөйлемді құрауға негіз болатын мүшенің бірі-баяндауыш. Баяндауыштың жасалу жолдары мен түрлері, оның лингвистикалық табиғаты қазақ тіл білімінде жан-жақты зерттелген. Баяндауыштың қазіргі таңда оныншы сөз табы деп танылып жүрген модаль сөздер арқылы жасалуы, оның құрамы - зерттеудің өзектілігі.
Жұмыстың негізгі нысаны. Модаль сөзді баяндауыштар, олардың жасалу жолдары мен құрамы.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты -қазақ тіліндегі баяндауыштың табиғатын ашу. Жұмыста алға қойған мақсатқа орай төмендегідей міндеттерді шешуді көздедік:

— Жалпы баяндауыштың, соның ішінде модаль сөзді баяндауыштардың сөйлем ішінде алатын орнын анықтау, түрлерін саралау және баяндауыштық тұлғаны анықтау;
— Тіліміздегі модаль сөзді баяндауыштардың қалыптасып, даму жолдарын көрсету.
- Модаль сөзді баяндауыштың жалаң және күрделі құрамда кездесетінін дәлелдеу.
Жұмыстың синтаксисіне арналған зерттеулер, оқулықтар, монографиялар қарастырылды. Қазақ тіліндегі сөйлем мүшелері, оның ішінде баяндауыш жайлы көзқарастар мен тұжырымдар басшылыққа алынды. Жұмыста тілдік фактілерді жинақтау, талдау, сипаттама беру әдістері қолданылды.
Халық ауыз әдебиеті мен халық ақындарының, көркем шығармалар мен баспасөз материалдары пайдалднылды. Теориялық мәселе Ә. Кекілбаевтың «Үркер» романынан алынған сөйлемдер арқылы дәлелденді.
Дипломдық жұмыстың құрылымы.
Жұмыс кіріспеден, екі тарауданжәне қорытынды бөлімнен тұрады. Бұған қоса әдебиеттер көрсеткіші берілді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Аманжолов С. Сауранбаев Н. Қазақ тілінің грамматикасы І бөлім. Алматы, 1939
2. Арғынов Х. Жай сөйлем синтаксисінің методикасы. Алматы, 1964
3. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері. Алматы, 1996
4. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. Алматы, 1993
5. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. Алматы, 1966
6. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. Алматы, 2003
7. Балақаев М. Қазақ тілі грамматикасы. Синтаксис. Алматы, 1949
8. Балақаев М. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері. Алматы, 1941
9. Бәйтенов І. Сөйлем мүшелері туралы. «Халық мұғалімі» 1939 №15-16.
10. Болғанбаев Ә. Көп мағыналы сөздер және олардың жасалыну жолдары. Алматы, 1963
11. Виноградов В.В. О категории модальность и модальных слов в русском языке. Москва, 1975
12. Жанпеисов Е. Модальные слова в современном казахском языке. Алма – Ата, 1958
13. Зарецкий А. И. О местаимении. Русский язык в школе. 1949.№6.
14. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. Алматы, 1998
15. Кекілбаев Ә. Үркер. Алматы , 1981
16. Қазақ тілінің грамматикасы. І бөлім. Морфология. Алматы, 1967
17. Қазақ тілі. Энцеклопедия. Алматы,1998
18. Қазақ грамматикасы. Астана, 2002
19. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1961
20. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі VII., Алматы, 1983
21. Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасам жүйесі. Алматы, 1989
22. Қордабев Т. Жалпы тіл білімі. Алматы, 1983
23. Қордабев Т. Қазақ тіл білімінің қалыптасу, даму жолдары. Алматы, 1987
24. Құрышжанов Ә. Томанов М. Орхон – Енисей жазу ескерткіштерінің зерттеліну тарихы мен грамматикалық очерктері. Алматы, 1964
25. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. Алматы, 1998
26. Оразов Н. Көмекші сөздер. Ташкент, 1997
27. Сайрамбаев Т. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. Алматы, 1993
28. Томанов М. Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы, 1988
29. Убрятова Е.И. Исследование по синтаксису якутского языка. Москва, 1950
30. Узбек тилининг грамматикасы. Тошкент, 1965
31. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1991
32. Петров Н. Е. Модальные слова в якутском языке. Новосибирск, 1984.
33. Энциклопедиялық сөздік. Алматы, 1981
34. Хозирги узбек адаби тили. Тошкент, 1966
        
        Қазақстан  Республикасы  Білім және  Ғылым министрлігі
Факультет Филология
Кафедра Қазақ тіл білімі
Диплом ... ... ... баяндауыштар
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.....................................3
І ... ... ... ... ... жайлы тіл ... 2. ... 3. ... ... ... ... ... баяндауыштың ... 1. ... ... ... 2. ... ... ... 3. ... және ... ... ... ... ... ... ... ... білім беру
жүйесін дамытуды ... ... жеке ... мен ... ... ... мемлекеттік – жекеменшік ... ... бөлу ... ... ... екендігін көрсеткен
болатын (1).
Грамматиканың негізгі ... бірі - ... Тіл ... ... ... ... құрылысын, сөз тіркестері мен сөйлем ... ... ... тексеретін ғылым. Сол синтаксистегі
тілдік единицалардың бірі - сөйлем. Адам баласының қарым-қатынас жасауында
да, өз ойын ... ... рөлі өте зор. ... сөйлем қатынас
жасаудың ең басты формасы болып табылады. Сөйлемнің грамматикалық негізі -
сөйлем мүшелері. ... ... деп ... ... ... ... сөздерді
айтамыз. Бірақ сөйлем құрауға қатынасқан сөздердің барлығы сөйлем мүшесі
бола ... ... ... болу үшін ... мағыналы сөз болу керек.
Сөйлемдегі басқа сөздермен байланыса отырып, ... бір ... ... ... Сөйлем мүшелерінің ішінде бастауыш пен баяндауыш - сөйлемнің
негізгі ... ... ... ... орталық. Ал тұрлаусыз
мүшелер сөйлемге қаншалықты қажет болып ... ... ... ... алмайды. Тұрлаулы мүшелерсіз сөйлем болмайды. Олар сөйлем
ішінде түсіріліп қалса да, ... ... ... ... ... ... керек болған жерде айтылып, керек ... ... ... ... Түсіріліп қалған жерде, ... ... ... ... ... ... негіз болатын мүшенің
бірі-баяндауыш. Баяндауыштың ... ... мен ... ... ... ... тіл білімінде ... ... ... ... ... сөз табы деп ... жүрген модаль сөздер
арқылы жасалуы, оның құрамы - зерттеудің өзектілігі.
Жұмыстың негізгі нысаны. Модаль сөзді баяндауыштар, олардың ... мен ... ... мен ... ... негізгі мақсаты -қазақ
тіліндегі баяндауыштың табиғатын ашу. Жұмыста алға ... ... ... ... шешуді көздедік:
— Жалпы баяндауыштың, соның ішінде модаль сөзді баяндауыштардың сөйлем
ішінде алатын ... ... ... ... және ... ... Тіліміздегі модаль сөзді баяндауыштардың қалыптасып, даму жолдарын
көрсету.
- Модаль сөзді ... ... және ... ... кездесетінін
дәлелдеу.
Жұмыстың синтаксисіне арналған зерттеулер, оқулықтар, монографиялар
қарастырылды. ... ... ... ... оның ... баяндауыш жайлы
көзқарастар мен тұжырымдар басшылыққа алынды. Жұмыста тілдік фактілерді
жинақтау, талдау, ... беру ... ... ауыз әдебиеті мен халық ақындарының, көркем шығармалар ... ... ... ... мәселе Ә. Кекілбаевтың
«Үркер» романынан алынған сөйлемдер арқылы дәлелденді.
Дипломдық жұмыстың құрылымы.
Жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... ... әдебиеттер көрсеткіші берілді.
I тарау. Баяндауыштың ... ... 1. ... ... тіл біліміндегі пікірлер
Баяндауыш, оның ережелері туралы пікірлер қазақ тіл ... ... ... Байтұрсынұлының баяндауыш туралы пікірлеріне тоқталайық. «Тіл
тағлымы» атты еңбегінде баяндауышқа мынандай ... ... ... ... ... ... Қой ... Ит үрді. Адам айқайлады. Бұл
сөйлемдердің ішінде баяндауыш болатын қай сөз екенінін ... ... ... ... Баяндауыш болмақ керек қандай сөздер?— Жоғарыда
айтуымыз бойынша, баяндауыш болатын сөз бастауыш ... ... не ... не ... не ... не ... көрсету керек. Олай болса,
алынған сөйлемдердің ішіндегі бастауышты ... ... соң ол ... ... не ... не ... не ... не болмысын көрсететін
сөзді табу керек.
Бірінші сөйлем: Қой үрікті. He үрікті? - қой. ... қой ... ... ... ... ... сөз қойдың не істегенін, амалын ... ... ... Ит ... He үрді? - ит. Бастауыш ит деген сөз болып шықты.
Үрді деген сөз иттің не ... - ... ... түр. ... ... айқайлады.
Кім айқайлады? - адам. Бастауыш адам деген сөз болып шықты. Айқайлады
деген сөз ... не ... - ... көрсетіп тұр.
Сөйтіп, бұл сөйлемдердің ішінде бастауыш атаған нәрселердің амалын
көрсетуші үрді, айқайлады ... ... ... ... ... екінші сөзбен
айтқанда, баяндауыштың ішкі белгісі осы ... ... ... ... ... ... тиіс.
Енді тысқы белгісімен тауып көрейік. Баяндауыштың тысқы ... « не ... « ... », « не ... « ... ... « ... « ненікі?», « қайсы?» негізді сұрауларға жауап беру.
Сондықтан бұл негізді сұраулар ... ... деп ... Алынған
сөйлемдер ішінде қай сөз баяндауыш сұрауларына жауап берер ... ... ... Қой ... Қой не ... 2-інші сөйлем: Ит үрді. Ит
қайтті?—үрді. 3- інші ... Адам ... Адам не ... «не ... «қайтті?» деген баяндауыш сұрауларына жауап беріп
тұрған тағы сол үрікті, ... ... ... сөз адамның не
істегенін—амалын көрсетіп тұр.
Сөйтіп, бұл сөйлемдердің ішінде ... ... ... ... ... ... айқайлады деген сөздер болып шықты немесе екінші
сөзбен айтқанда баяндауыштың ішкі ... осы ... ... ... ... ... ... соң, баяндауыш болып тұрған сөздер -үрікті, үрді,
айқайлады ... ... - ... ... ... мен ... түрлері
де баяндауыш болады. Екеуіне де мысал келтірейік. Есімше дара ... ... ... ... сен ... Мұнда сөйлеушімін, тыңдаушысың
деген сөздер мен, сен жайын баяндап тұр ( ... ... ішкі ... ... Сен ... - тыңдаушысың ( ... ... ... Заман өзгерген, білім күшейген. Мұнда ... ... ... мен ... жайын айтып бірінің өзгергендігін екіншісінің
күшейгендігін баяндап тұр. ( Бұл—ішкі белгісімен ... ). ... ... - ... ... не еткен?—күшейген. ( Бұл—тысқы белгісі ) .
3) Біреу беретін, біреу алатын. Мұнда біреу жайынан ... ... ... тұр. ... ... Біреу не
беретін—беретін.Біреу не ететін—алатын. ( Бұл—тысқы белгілері).
Есімше мен көсемше қосар күйінде ... ... ... ... ... Кім ... берген?—бала (бастауыш) Бала не
қылған?—жылай берген (баяндауыш).
2) Оспан оқып жүрген. Кім оқып жүрген?—Оспан (бастауыш). Оспан ... ... ... Асан ... ... Кім айтқан екен?—Асан (бастауыш). Асан не
қылған екен?—айтқан екен ... ... ... ... ... ... Не тулай берді?—ат (бастауыш). Ат ... ... ... ... алып ... Кім алып ... - ... (бастауыш). Әлжан
не қылды?—алып берді (баяндауыш).
3) Тауық ұша алмайды. Не ұша алмайды?—тауық (бастауыш).Тауық ... ... ... ... айта ... Кім айта беріпті?—ақын (бастауыш),айта
беріпті (баяндауыш).
Екінші – баяндауыш болатын сын ... Қыс ... Мал ... ... Не жақсы? - қыс. Не ... Кім ... ... сөз, ... ішкі ... келу үшін бастауыш атаған
нәрсенің, яғни қыстың, ... ... ... ... ... беру ... Қалай болар екен, қарайық:
1-ші сөйлем: Қыс жақсы. Қыс қалай?-жақсы.
2-ші сөйлем : Мал семіз. Мал қалай?-семіз.
3-ші сөйлем: Ел тоқ. Ел ... ... ... тоқ ... ... қыстың малдың, елдің жай-
күйін көрсетіп тұр.
Ол ... ... ... ... осы ... ... ... бұл сөздер баяндауыш болады. ... ... ... ... сын есімдер.
Үшінші-баяндауыш болады зат есім. Мысалы: Ат-көлік. Атшы-кісі. Қамшы
-қару, не ... Кім ... Не ... Ат, ... ... ... ... сөзде оның ішкі-тысқы белгілері болу керек.
Ат немене?—көлік. Атшы немене?—кісі. ... ... ... ... ... ... ... атшының, қамшының немене болатын болмысын айтып
тұр. Сонықтан бұлар баяндауыштың ішкі белгісіне тура ... ... қару ... ... ... ... баяндауыштың
сұрауына да жауап беріп тұр. Бұл ... ... тура ... ішкі ... ... ... келген соң, бұл сөздер, әрине,
баяндауыш болмақ.
Көлік, кісі, қару—зат есімдер.
Төртінші—бастауыш ... сан ... ... Ер ... үш. Не ... Ер кезегі деген сөз бастауыш.
Баяндауыш болатын сөзде оның ішкі-тысқы белгілері болу ... ... ... Үш ... сөз ер кезегінің немене болатынын айтып тұр.
Болмысын айтып тұрған соң, бұл сөз баяндауыш болмақ ... ... ... ... сөз «немене?» деген баяндауыштың сұрауына жауап беріп тұр.
Бұл тысқы белгісінің де осы сөзден табылғанын көрсетеді. Ішкі-тысқы ... «үш» ... сөз ... болғанын көрсетеді. Үш деген сөз сан
есім.
Бесінші—баяндауыш болатын есімдік. ... ... ... - өзі. Мен ... Ол кім?—Омары. Өзі кім? - Өтегені. Медеуі,
Омары, Өтегені деген ... ... ... ... ... ... белгісі бұларға тиіс.
Медеуі қайсы?—мен. Омары қайсы?—ол. Өтегені қайсы? - өзі. Мен, ол, ... ... ... ... ... кім ... айтып тұр.
Болмысын айтып тұрған соң, бұл сөздер баяндауыш болады.
Оның үстіне мен, ол, өзі ... ... ... ... баяндауыш
сұрауына жауап беріп тұр.
Ішкі-тысқы белгісі бірдей келген соң, бұл сөздер, әрине, баяндауыш
болады. Мен, ол, өзі ... ... ... ... ... ... және ... сөздер баяндауыш
болады. Мысалы: Мылтық тарс етті. От жылт етті. Күн жаз болды. Ет аз ... бес ... Не тарс ... Не жылт ... Не ... Не аз ... Бес несі екен?—беретіні.
Мылтық: от, күн, ет, беретіні деген сөздер—бастауыштар.
Баяндауыш болатын сөзде ... ... ... оларға керек.
Мылтық не етті?—тарс етті, от не ... ... Күн ... ... ет
қайтты?—аз болды. Беретіні не екен?—бес екен. Тарс етті, жылт ... ... аз ... бес екен ... сөздер мылтықтың, оттың, күннің, еттің,
беретінінің амалдарын, жайларын, болмыстарын айтып отыр. Онымен тұрмай жаңа
да ... ... ... беріп тұр. Сондықтан ол сөздер баяндауыш
болады. «Тарс етті» дегенде, ... ... ... ... жылт—одағай, етті—етістік. «Жаз болды» дегенде жаз—зат ... «Бес ... ... ... ... ... Мұнан
көрініп тұр: бәрінде де түрлі ... ... ... баяндауыш болып
шыққаны. Осындай екі сөзден, үш сөзден, әйтеуір, бір емес, бірнеше сөзден
қосылып болған баяндауыш ... ... ... деп аталатыны жоғарыда
айтылған.
Жетінші—баяндауыш болады—бүтін сөйлем. Мысалы: Білемін деген
(бастауыш). ... ... ... ... Бұл ... ... Ішкі белгісімен қарайық: мұнда не ... ... ... ... ... мысалда бастауыш та, баяндауыш та ... ... ... бастауышқа жақтарымен ғана жанасып,
қиындасады. ... мен ... ... сен жазу жаздың. Ол шай
қайнатты. Мұнда әр жақ өз ... ... ... ... ... оқыды, сен жазу жазды, ол шай ... ... деп ... Сөйлем ішіндегі сөздер қиындаспай ... әр жақ өз ... ... ... етістіктен болған
баяндауышта емес, басқа сөз ... ... ... ... мен ... сен ... ол жас, біз ... жассыз, басқалары жаңа солай. Бірақ «да», «де» ... бұл ... ... «да» ... мен де жас, сен де жас, ол да жас, біз ... сіз де жас, олар да жас деп ... да болады.
Етістіктен болған баяндауыштардағы ымыра «да», «де» ... да ... ... ... ... де ... ... ол
ымырасы толық емес, тұрақты емес. Мысалы; мен ... ... ол ... біз ... сіз ... ... сендер
барасыңдар. Олар барады (барадылар орныны барады болып тұр). ... сен ... ол сау, біз ... сіз ... немесе сендер
саусыңдар, олар сау («саулар» орнына ... ғана ... ... не ... тұр? Жекелік, көптік жүзінен ... ... ... ымыраласып, үшінші ... ... ... ... ... ... көрініп тұр.
Сөйтіп, баяндауыш ... жеке ... үш ... ... айтылғанда, үшінші жағымен ымыраласпайтын болып
шығады.
Х. Басымов: ... мүше ... ... ... ... ... ... сапасын, не екендігін айқын
білдіреді» - дейді (2).
І.Бәйтенов: а) қара ... ... ... ... ... тұрған сөзді «баяндауыш» - дейміз, ә) ... ... ... ... ... ... тұрған сөзді «баяндауыш»
дейміз, б) ... ... ... ... ... ... «баяндауыш» болады,- деп талдайды (2).
С. Аманжолов: бастауыштың ісін, ... ... ... ... сөйлемнің ... ... ... ... ... ... жақ ... жекеше, көпше түрде ... ... ... ... дейміз,-дейді (3)
М.Балақаев: бастауыштың ... ісін ... ... ... (4) Х.Арғынов: баяндауыш бастауыштың қимылын, ... ... ... ... ... ... мекенін, мезгілін білдіреді,--
деген тұжырым ... ... ... іс-әрекетті, сапаны білдіретін
сөйлем мүшесін ... ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшесі деп қорытады. Ал,
Ә.Нұрмаханова: Ол ... ... ... түскен, оның
қимылын, іс-әрекетін, күйін ... ... Сол ... ... да ... ... мына ... Н.К. Дыренкова: баяндауыштың бастауыштың әрекетін, амалын
білдіретін сөйлем мүшесі, ... ... ... ... ... екі ... сөйлемнің бас мүшесі;
А.Жапаров: сөйлем бастауышына грамматикалық ... ... оның ... ... кім ... ... мен ... тағы солар сияқты қасиетін баяндап тұрған бас ... ... ... ... ... бұдан басқа да ережелерді ... ... енді осы ... ... ... олардың қайсысына
өзіндік пікір айтуға болатынына ... ... ... осы ... ... нендей шарттар ... 1. ... ... ... ... ... Баяндауыштың сөйлемдегі ойды тиянақтап тұратындығы;
3. ... ... әр ... ... ... ... автор әр түрлі айтады: а) ісін, қимылын; ә) оған қоса ... ... ... ... мөлшерін, мекенін, мезгілін; б) іс-
әрекеттің сапасын; в) ... г) ... д) кім ... мен сапа ... ... ... бастауышпен жақ, жекеше, көпше түрде үйлесуі;
5.Предикативтілік ... ... екі ... болатындығына байланысты;
7. Сөйлемнің бас мүшесі екендігі;
Бастауышты ... ... ойға ие ... дау ... ... ... мүшесіне баяндауыштың бағынышты болуы оның ... де. ... ... ... ... ... пікір-
дұрыс пікір.
Баяндауышсыз жалпы (атаулы ... ... ... ... ... қай сөз ... ... бәрібір
сөйлемді тиянақтау жағынан, оны ... ... ... жағынан
қандай тұлғада, қай орында келуіне ... ... ... ... ... ... ... басқа сөйлем
мүшелерінен жеке дараланады.
Баяндауыш бастауышқа ... бола ... оның әр ... көрсететіндігі туралы пікір әр ... ... ... ... ... бастауыштың жоғарыдағыдай қасиетін
көрсетеді деп ... ... ... ... ... ... шындап
келгенде, ол оның қай сөз ... ... да ... ... қай сөз ... ... ... түрлі қасиетін айқындауда басты тұлға.
Бір етістіктен ... ... ... ... ... ... күйін, амалын, т.б. білдіреді. Түптеп
келгенде, ... бәрі ... ... айтылатын сөздер.
Осылардың ішінде етістік баяндауышқа ... ... яғни ... ... ... «ісін, қимылын, іс-әрекетін» ... ... ... ... Ал ... ... амалын сияқты
сөздерді қолдану ... ... ма ... ... ... ... ... күйін, т.б., сөздерді қолдану
мағыналық та, ... те ... келе ... ... Зат есімнің
баяндауыш болуы арқылы бастауыштың кім, не ... ... т.б. ... ... де ... ... Әрине
зат есімнен болған баяндауыштардың ... ... ... өзі ... ... зат ... қолданылуына
байланысты.
Сын ... сан ... ... ... ... ... ... сапа-ретін сияқты сөздердің ішінен
сапасын, санын деп қана ... ... ... ... ... ... ... мезгілін деген сөздер туралы ойлану
керек. Сөйлемде қай сөз ... ... ... баяндауыш
бола беруі онша келе бермесе ... ... ... ... ... ғана ... тиіс емес пе? Олай ... ... ... де ... ... туралы айту әзірге орынды
болмаса ... ... ... ... ... болу үстеу, сөз
табына ғана ... зат ... де ... ... мезгілді білдіреді. Мысалы; Жасымда ... бар ... ... ... ... білдіріп,
пысықтауыш болып тұрғанымен, тұлғалардың ондай мағыналарда ... ... ... ... жоқ ... Сонда мезгілдік мағынаны
білдіретін үстеуден басқа ... ... ... ... Баяндауыш бастауыштың мезгілдік ... тек ... деп ... ... ... жоғарыда айтылғандай,
үстеулердің баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... деп білеміз.
Кейбір ережелерде ғана ... ... ... ... ... ... да ... тиек болады. ... ... де ... пен баяндауыш ... ... ... ... алайда олар үшін бұл ... ... ... ... пен ... бұл ерекшелігін ереже
құрамында ... мына ... ... ... ... тек ... ғана ... емес, екі
бас мүшенің бірлігі ... ғана ... сөз ... ... ... де екі ... мүшесін толық етіп болғаннан кейін бастауыш
пен ... ... ... өз ... ... ... ... орын алуы да оны дәлелдесе керек.
Сол сияқты ... ... ... екі ... ... ... отырады. Ереженің ішінде ол мәселені ... ... ... ... ... екі ... деп айту ... ... ... емес пе ? Ол үшін ... онша реті келіп ... жоқ. ... ... және ... бас ... туралы да осыны
айтуға болады. ... ... ... ... ... керек деген мәселе төңірегінде былай деп ... ... ... ... ... бағынышты сөйлем
мүшесі екендігі; екіншіден, ... ... ... ... ... ... баяндауыштың қызметі ... ... ... ... ... ... кім ... екенін, заттық қасиеті, мекені, сапасы , саны ,т.б. ... ... ... ... оның ... ... кім, не ... заттық, мекендік, сындық, ... ... ... ... мүшесі.
Әрбір сөйлем мүшесіне тән өзіндік ... ... да ... негізгі мәселелер—баяндауыштың ... ... ... ... мен ... ... ... әрқайсысына жеке-жеке тоқталайық.
I.2 Баяндауыштың сұраулары. Баяндауыштың негізі ... оның ... ... ... ... зерттеу
барысында мынаны байқадық: ... ... Н.К ... ... ... ... ... Н.Сауранбаев, Р.Әміров,
А.Нұрмахановалардың еңбектерінде ... ... ... ... Екіншіден, баяндауыштың ... ... ... ... ... қазақ тіл біліміндегі
баяндауыштың сұрауларының берілу дәрежесін ... ... не ... не қылмақ? қай етпек? Не
болмақ? ... ... ... ... ... Қайсы?
С.Аманжолов: не қылдың? Кім? Не ? ... ... ... Не еткен? Не қылған? ... ... не ... Не болды? Не ... ... Не? ... ... ... ... Не қылды? Не ... Не ... Не ... Не ... ... Қанша? Қаншасы? Кімі?
Несі?
Ғ.Әбуханов: не ... Не ... Не ... ... ... Нешінші? Кім? Не?
Міне, осы ... ... ... ... ... біріншіден, етістікті әрі ... ... ... ... бір ... ... ... беріп,
сұраулардың аясын кеңейтіп ... ... ... әуелі ... ... келе ... (қай ... ... ... сұраулардың көбіне үшінші жақтағы
түрі алынады да, ... ... жақ ... ... ... ... дара түрі сөз ... да, көптік
жағы ескеріле бермейді. Алтыншыдан, септік ... ... ... ... ғана ... ... сұрауларды
морфологиялық, синтаксистік те жағынан ... ... ... ... ... сөз ... ... қарай дара болып келеді. Сол дара ... ... сын ... сан ... ... ... сөз таптарына тән
болып келсе, ал етістік сөз ... ... сол дара ... ... бір ... ... қосылуы арқылы күрделі
болып, етістіктің не ... Не ... т.б. ... ... тұлғаларында келе беретіні ... ... ... ... ... ... ... не? Есімдігі болып қана
келетін сияқты да, ... ... ең ... істеді етістігі
болып табылады. Сонда етістіктің сұраулары әрі ... де, ... де ... ... ... ... ... құрамына қарай дара да, ... де бола ... ... ... ... ... ... бірге қай есімдігіне е көмекші ... ... ... ала келіп, ол ... ... ... арқылы қай етпек? ... ... бір ... көрсетеді.
Әрине, бұл сұрау соңғы кезде онша қолдау таппағанын ... осы ... ... ... ... ... ... морфологияда қолданылуына қарағанда
синтаксисте қолданылуында ... ... бар. Бұл ... ... ... ... ... баяндауыштың ... ... сөз ... ... ... де, баяндауыштың да
сұраулары бір ... ... ... ... тек ... ғана ... орыс т.б. тілдерде де осы ... ... ... ... ... ... туралы
кейбір ойларды ... ... жөн ... Орыс ... ... ең ... ретінде қарастыратыны что
делает? сұрау туралы. Орыс ... что ... ... Чеснокова грамматикалық жағынан ... ... ... ... деп ... А.И. Зарецкий ондай сұраулар есімдік пен ... ... ... ... да ... етістікті есімдік немесе «
местоимение – глагол » деп өзінше атауды ... ... ... ... ... ... ... және қазақ тіл білімінде арнайы түрде сөз болатын негізгі мәселе-
баяндауыштың жасалу жолдары. Баяндауыштың ережесі, ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Сондықтан оның жасалуы әр түрлі айтылады. Дегенмен , негізгі пікір ... ... ... , ... ... сөз ... сөз
таптары—етістік пен есімдер тобы. Кейбір еңбектерде баяндауыштың жасалуында
етістіктердің баяндауыш қызметінде жұмсалуының айта келіп, оның ... де ... ... арнайы бөліп көрсетеді. (А.Байтұрсынов.) Ал,
Е.И.Убрятова етістіктердің баяндауыш қызметінде жұмсалуы туралы айта ... тек ... ... ... қана ... ... деп ... кетеді. Жалпы алғанда, етістіктер мен есімдердің баяндауыш қызметінде
жұмсалуы туралы кейбір ерекшеліктер айтылғанымен баяндауыштың ... сөз ... ... фактор. Сөз таптарының ішінде баяндауыш қызметінде
есімдік, ... ... ... сөздер туралы түрліше көзқарастарды байқауға
болады. А. Байтұрсынов баяндауыштың жасалуын ... айта ... ... ... ... да баяндауыштар болады деп көрсетсе, Е. Убрятова
тек сұрау есімдіктері ғана баяндауыш болады ... ... ... есімдіктер де басқа есімдер ... ... ... ... ... ... ... тек сұрау есімдіктері
ғана емес, оның басқа да түрлері ретіне қарай ... ... ... ... ... есімдер жұмсалады дегенде есімдіктерді де сол дәрежеде
түсіну керек. Әсіресе, баяндауыштың жасалуында әр ... ... ... сөз табы - ... ... ... мезгілді мекенді білдіріп,
арнайы пысықтауыш болатын сөз табы. ... осы ... ... де ... қызметінде жұмсалады. Бұл туралы алғашқы пікірді ... ... Е. ... Н. ... К. Аханов , М. Серғалиев ... ... осы ... ... туралы қарақалпақ тілінің авторлары
да жақтайды. Жалпы ... ... ... ... ... аясы
жан-жақты кеңейгендігін көреміз. ... ... ... ... сөз табы ... ... енді ... қиыса да байланысатын
дәрежеге ие болды. Оның үстіне сөз тіркестерінің ... ... ... ... мол ... болса, әзірше үстеу туралы осыны айтуға
болады. Бұған қарағанда, үстеулердің түбінде баяндауыш ... ... ... ... тиіс ... Баяндауыштың жасалуында С. ... да ... ... ... ... ... ... жоқтығы
соған сәйкес олардың дербес сөйлем мүшесі ... ... ... ... автордың бұл пікірін де теріске шығаруға болмайды. Шылаулар
өзі сөйлем мүшесі болмағанымен, басқа сөздердің ... ... ... ... ... соның ішінде баяндауыш та бола беретіні дәлелденіп
отыр. Тіпті, тек ... ... ... қана ... ... сөздер мен
көмекші есім, көмекші етістік және модаль сөздердің түйдекті тіркесі ... ... ... ... ... ... ... сөз бен түйдекті
тіркес құрайтын көмекші сөздер баяндауыш жасаудың негізгі бір жолы.
Әдетте сөйлем ... ... ... ... дейміз де, сөйлемнің
ішкі бөлшектерін сөйлем мүшелеріне талдаумен шектелеміз. Зерттей келгенде,
енді ... ... де ... ... сөйлем мүшелері болатынын
уақытысында А. Байтұрсынов алғаш көрсетуші ... Бұл ... ... сөз ... ... - ... ... едәуір мол қолданысқа ие болды.
Қазіргі кезде сөйлемді таза және ... ... ... ... ... болуы тілімізде жиі ұшырайды. Сол ... ... ... ... ... бірі—тұрақты тіркестер. Олар ... келе ... ... ... ... жиі ... ... қызметінде жеке дыбыстар да қолданылатыны дәлелденіп отыр.
Сонымен баяндауыш, оның жасалуын мына топ арқылы көрсетуге ... ... бар сөз ... қатысы арқылы жасалуы;
Негізгі сөз бен көмекші сөздер (көмекші етістік, көмекші есім, ... мен ... ... ... ... ... ... арқылы;
- нікі, -дікі қосымшасы арқылы;
Жеке дыбысты сөйлем мүшелері арқылы.
Баяндауыштың түрлері. ... және ... тіл ... ... ... бір сөз ... мәселесі - олардың түрлері. Бірақ
баяндауыштың түрлерін айқындауда негізінен ... ... ... П. ... ... әрі есім, әрі етістіктерден жасалуын
айта келіп, оларды сөз ... ... ... гөрі сөйлемнің
түрлеріне қарай, яғни етістікті де , ... де ... ... ... ... және ... ... деп топтауды ұсынады. Ал ... ... де ... баяндауыштың түрлерін сөз таптарының
ыңғайында топтастырған. (9).
А. Н. Кононов, Н. ... ... ... мамандары есімді,
етістікті баяндауыш түрін көрсетсе, С. ... ... ... ... ... ... ... баяндауыш деп береді. Ол 1940 жылғы
еңбегінде етістікті баяндауышты арнайы ... ... ... ... ... ... баяндауыш деген терминді енгізеді (10).
М. Балақаев 1949 жылғы мектеп грамматикасы мен 1954 жылғы ... ... ... және ... деп берсе, 1971 жылғы
еңбегінде құрама баяндауышты қоса ... ... ... ... жағынан онша алшақтық жоқ. Бірақ кейбір
ғалымдар баяндауыштарды есімді, етістікті және құрамы түрлерімен бірге
арнайы түрде бар, жоқ ... де ... ... ... ... бұл екі ... баяндауыштардың қай сөз табына тәндігі басы ашылмайды.
Оның өзі ондай сөздердің қай сөз ... тән ... ... ... ... Осы іспетті рас, қажет, керек, т.б. ... ... да қай ... ... ... ескерілмейді де. Мысалы: Айып
менде екені рас. Бұл кітаптардан ... ... бәрі ... аттанатын
жолаушы үшін керек. Сонымен баяндауыштарды қай сөз таптарынан жасалуына
қарай есімді, етістікті және құрама ... деп ... ... ... ... олардың әр тобындағы кейбір ерекшеліктерге де назар аударуды
жөн деп білеміз. ... ... өзі дара және ... ... ... Осы екі ... да баяндауыштар таза етістіктерден
ғана жасалады да, олардың дара мен күрделі түрінің айырмашылығы сөз ... ... ... ... ... ... да
негізгі немесе арнайы көмекші етістіктер, не ретіне ... ... де ... айқын. Мысалы: оқып отыр, оқып ... оқып ... ... қуып ... ... ... ... құрамында қалай да
арнайы көмекші етістіктер, отыр, тұр, ... тұр ... ... және
негізгі етістіктер ғана болатыны айқын.
Есімшенің баяндауыш қызметінде ... ... ... ... ... ол ... ... де бай екені айқын.
Әрине, есімше етістіктің басқа категорияларына қарағанда барлық ... бола ... ... ... ... баяндауыш болатыны да
айтылады, бірақ есімшенің баяндауыш қызметінде ... оның ... ... ... болуына қарағанда жан- жақты айқындалмайды. Есімшенің
синтаксистік қызметі ... ... ... де ... ... деп бір – ақ ... ... өте шығады.
Есімшелер баяндауыш қызметінде жұмсалған кезде әрі етістікті тұлға да
есімдерде түрленуі арқылы ... ... ... ... баяндауыш
қызметінде -ған, -ген, -ар, -ер, -р, -атын, -етін, ... ... ... Мысалы: Үстінен қыс киімінің бірі – қалың күпіні тастамаған.
Қимыл ... ... ... ... ... ішінде
баяндауыш қызметінде жұмсалуы жағынан өте аз айтылатыны - қимыл ... ... ... ... есімдердің баяндауыш болуы тек -у жұрнағы
арқылы ғана жұмсалатындығы ескеріледі ал ... ... ... ... ... дара да, ... түрде жасалып, оның өзінің
әрқайсысының іштей бірнеше жасалу жолдарын да көруге болады. Қимыл есімді
баяндауыштардың ... ... әр ... ... ... түрлі жалғаулар,
көмекші сөздердің жалғануы болса, екіншіден, қимыл ... ... де ... ... таза ... ... ... баяндауыш болуын да
негізінде түбір етістікке ... ...... ... етістікке
тікелей немесе түрлі етістіктердің де басқа жұрнақты түрлеріне де жалғана
береді. Мысалы: Күн тәртібіндегі мәселе егіс ... ... ... басты
мақсат - тиімді тәсіл- сүтті күбідей шайқап май шығаруы. Кейде ... ... ... та ... ... ... істе ... ең қиыны -
басталуы. Аузың кенердей болып, қара басып отыруың .
Қимыл есімді етістіктер септеліп келіп те баяндауыш ... ... ... дара күйінде алынып, жатыс септігінде ғана келеді. ... ... ... түбірінен жақсарды және жақсаруда. Қасқыр аяқтарын серпіп
жанталасуда.
Қимыл есімді баяндауыштар ... ... де ... ... кезде қимыл
есімдер негізгі мағынаға ие болып олар таза қимыл есімді, не тәуелденіп, ... ... ... кейде түрлі жұрнақтар арқылы келеді де, оған ... ... ... ... ... ... есімді баяндауышқа көмекші сөздердің тіркесуі арқылы
баяндауыш жасалуында өзіндік ерекшелік бар. Егер көсемше, ... ... ... ... ... ... негізінен көмекші
етістіктер болса, ал ... ... ... ... ... алдымен
модаль сөздер көп жұмсалады да, одан кейін ... ... ... ... ... ... ... Енді осыны пайдалану ... Сол ... ... ... әні ... керек.
Қимыл есімді күрделі баяндауыштардың бірінші сыңарлары көбіне барыс,
кейде көмектес жалғауында келеді де, ал ... ... ... өз ... бар ... ... ... райлы етістіктердің баяндауыш қызметінде жұмсалуы. Әдетте шартты
райлы баяндауыш сабақтас құрмалас сөйлемде ғана жұмсалады делініп келеді.
Шынында, ол дұрыс та . Оның олай болу ... ... ... етістіктерде
тиянақтылық болмауынан. Осы қасиетіне сай олар құрмалас сөйлемнің басыңқы
және ... жай ... ... ... тіл үнемі даму процесінде
болатыны белгілі. Сондай даму немесе әдеттегі сөйлемдерді тиянақтау шартты
райлы етістіктерге де тән ... болу ... ... жемісі. Шартты райлы
етістіктердің баяндауыш болуының ... ... бар. ... бірі ... ... таза күйде келіп жұмсалуы болып табылады. Мысалы:
Әйелге ердің шашы ағарғаны, ... ... есеп ... ... ... көсемше тұлғалы етістік, яғни негізгі мән өртеу етістігінде
белгілі.
Шартты ... ... ... ... ... ... ретінде
жіктеліп те жұмсала беретіні белгілі. Ондай тұлғада олар қалайда бағыныңқы
сөйлемнің баяндауышы қызметінде жұмсалғанымен кейде мұндай ... ... -ші ... қосылуы арқылы енді тиянақты баяндауыш қызметінде ... ... ... ... ... ... қызметінде жұмсалуында
көмекші сөздердің қызметі ерекше. Тек көмекші етістік немесе модаль сөздер
тіркесіп жұмсалуы арқылы ... ... ... ... де, ... ... баяндауыш ретінде жұмсала алады. Ондай ... ... ... ... ... райлы етістіктерге таза күйінде және жіктік
жалғауларында да келуі ... ... ... Ал ... ... ... ... немесе бірнеше көмекші етістіктерде бірлікте келе береді. Шартты райлы
ондай баяндауыштар көбіне жай ... ... ... ... ғана ... ... салалас сөйлемнің бірінші сыңарында да
жұмсала береді. Мысалы: ... елде көп» ... ... ... мән ... ... ... өмірімізде адам айтса нанғысыз
құбылыс—оқиғалардың болып тұра беретіндігіне ... ... ... ... ... - деді ...... шапса дегенім ғой. Әбдірахман
мектепті бітіргенде ... жер ... Өте ... ... ғой, мұғалімдері де
мақтаса керек. Бір сөзді күллі жұртқа жайғың келсе, біздің үйдің көршісіне
ешкімге ... деп ... ... сол ... алдыңнан шығады.
Етістіктің категорияларының аралас түрде баяндауыш қызметінде жұмсалуы.
Етістіктің дербес мағыналы тобы да, ... тобы да ... ... ... тек ... мағыналы топтарында ғана болады
да, ал көмекші етістіктер өз алдына сөйлем мүшесі бола ... ... ... ... ... ... көсемше, қимыл есімі, шартты рай,
етістер тобы мен жақты білдіретін сөздер жататын болса, сол ... ... ... ... ... ... сөз болғаны белгілі.
Сонда етістіктің сол категориялары жеке-жеке ... ... ... және ... кезде олардың модельдері де баршылық . Аралас
құрамды ... ... ... негізгі сыңары көсемше де көмекші
сыңарлары ... ... ... ... -дікі жұрнақтары есімшелер т.б. жұрнақты сөздер де кездесе
береді. Сонымен бірге ондай кезде ... ... ... мен ... де
кездесіп отырады.
а) Көсемше мен есімшеге көмекші етістіктердің тіркесі арқылы:
ә) Көсемше +дай ... ... ... ... ... ... ... Көсемше есімшеге модаль сөздердің тіркесуі арқылы:
в) Көсемшеге есімшеге жоқ ... ... ... ... мен ... ... есімшенің тіркесі арқылы:
д) Бірнеше көсемше мен тәуелдік жалғаулы есімшенің тіркесі арқылы:
з) ... -мақ, -мек ... ... онан соң көмекші ... ... мен ... ... ... ... көсемше мен таза қимыл есімі немесе оның ... ... ... Хан ... ойы, ... ... керей мен уақты алдастырып ұстай
тұру.
ә) Көсемше мен ... ... ... ... ... ... ... қайда қаңғыртып жіберу керек.
б) Бір не бірнеше көсемшеге барыс жалғаулар қимыл ... және ... ... тіркесі арқылы: Мысалы: Енді суық ... ... және ... ... жас балаларын тоңдырып отыра беруге болмады.
Әрнеге бір бой ұрып, күш қуатты шаша ... ... ... баяндауштың жасалу жолдары
II.1. Қазақ тіліндегі модаль сөздер
Сөйлем мазмұнының ақиқат шындыққа ... ... ... ... сөздер модаль сөздер деп аталады. (пікірлеуіш ... де ... ... ... ... ... ... берейік.
Лингвистикалық әдебиеттерде сондай-ақ соңғы ... ... да ... мен ... қолданылып жүрген «модальность» термині орыс
сөзі ... Ол ... ... ... («мера») деген сөзден алынған. Бұл
сөз латын тілінде грамматикалық ... (рай ... ) ... ... ... ... ... өз алдына тек соңғы жылдар ішінде ғана
қолға алынып жүр. ... Е.И. ... Н. А. ... ... А. ... ... қарақалпақ, башқыр, түрік тілдері ... ... ... ... зерттеулерінде оларды, яғни сөйлем мазмұны жөніндегі
сөйлеуші адамның пікірін білдіретін сөздерді жеке ... етіп алып ... ... ... Бұл ... ... ... заман өзбек тілі»
деп аталатын жоғары оқу ... ... ... да, ... ... ... ... да осылай жеке параграф түрінде сөз
етіледі. Бұл еңбектерде де және С. ... Ф.А ... Н.К. ... ... ... да ... да ... сөздер өз алдына сөз табы ретінде қаралмайды.
Өйткені, олардың ішінде, Е. И. ... ... өз ... жеке ... ... де, ... сөздер мен кейбір шылаулар да, қыстырма сөздер
де – бәрі де ... ... ... және сөз ... тән ... негізгі
белгілер бұлардан (модаль сөздерден) байқалмайды. Оның ... ... ... жөніндегі түсінік те әлі басқа-басқа. Модаль сөздің
сондай-ақ саны қанша, ... ... бұл ... ... да ... әзір ... ... есімді ( керек, қажет, тиіс, сияқты, сықылды, тәрізді,
секілді, мүмкін, бәлки, бәлкім, әрине, әлбетте, рас, ... ... және ... ... ... ... дейді, көрінеді, білем) деп
екіге бөлінеді. Бұлардың модальдылық сипаты бірдей емес. Әрине, ... ... ... өзі ... ... Ал ... ... сөздердің лексикалық мағынасының сыртында модальдылық та мағына бар.
Мыс: Мен оны жақсы білем. Бұл ... ауыл анық ... ... ... етістіктер өздерінің негізгі лексикалық ... ... ... сен ... ... обылысқа кеткендердің бірі Асқар көрінеді
дегендерде бұлар таза модальдылық мағына білдіріп тұр. ... ... ... рас ... ... де дәл осы ... алып ... болады.
Модаль сөздер сөйлемнің баяндауышының құрамында да ... ... ... ... қолданылады.
Тіл білімінде модаль сөздер туралы біршама пікірлер айтылса да,
олардың ... ... ... ашылып, тілдің грамматикасындағы орны толық
анықталған деуге болмайды. Егер қазіргі түркі тілдерінің (басқа тілдерден
де) материалы ... ... ... ... мен жоғары оқу орындары
үшін жазылған оқулықтарға көз салып қарасақ, бір топ ... ... сөз ... ... ... ... бір тобы -оларды жеке топ етіп
алады да, сөз табының қатарына қоспайды. Тіпті кейбіреулер модаль сөздерді
морфологияның аясынан ... ... ... ретінде де қарауды
ұсынады. Біздің түсінгімізше кез-келген сөз мағына мен ... ... да, ... ... ... ... ... Сөзде әрі лексикалық, әрі грамматикалық мағына болады ... ... осы екі ... есепке алынады. Сондықтан да біз сөз
табы дегенде лексика-грамматикалық категорияны түсінеміз. Егер модаль сөз,
сөз болып ... ... онда ол ... ... ... еніп,
белгілі бір сөз табының құрамында қаралуы керек. Егер оны сөз табы деп
қарамасақ онда ... ... ... ... ... ... ... категория деген пікірді мойындамағанымыз болып
саналады. Бірақ сөздерді таптастырудың шешілмей жатқан ... ... ... Сондай сөз табынан қазірше орын таба алмай жүрген сөздердің ... ... ... ... ... жеке түркі тілдерінің материалдары
негізінде зерттелінген, бірақ олар жалпы түркілік көлемінде материалдар
жинап, ... ... ... ... ... ... модаль
сөздердің грамматикалық табиғатының өзі себепші болған. Ең алдымен модаль
сөздер жеке топ ретінде көне ... ... ... ескерткіштерінде
қалыптаса қоймаған, түркі тілдерінің кейінгі даму ... ... бір ... модаль сөз қызметінде қолданылған сөз екінші бір түркі
тілінде модаль мағынада қолданылмайды. Нәтижеде түркі тілдерінде модаль ... ... ... ... бір ... ... (мысалы, өзбек) модаль сөз
болса, екінші бір түркі тілінде (мысалы, ... ... сөз ... Сондықтан түркі тілдеріндегі жалпы модаль сөздер туралы
қағида айтқанымызбен, өздеріне тән ... бар ... ... бір тілдің аясында модаль сөз деген айдармен таптастырылып
жүрген сөздеріміздің өздері де ... ... ... ... тең түсе ... Мысалы, кей модаль сөздер әрі толық мағыналы
сөз, әрі көмекші сөз ретінде қолданылса, ... ... тек ... ... қолданылады. Төртіншіден, модаль мағына тек модаль сөздерге ғана
тән болмастан, басқа грамматикалық категорияларға да тән бола ... ... рай, шақ ... ... ... Осы ... сөздердің көп ... ... ... ... ... ... тілшілеріміз алдына өте күрделі мәселені шешуді
талап ететін ... ... ... Оны ... тіл ... көлемінде де, түркі
тілдері аясында да, жеке түркі тілдерінің ... ... де ... ... ... ... ... материалдарды, ғылыми еңбектерді мүлде
естен шығаруға болмайды.
Қазан төңкерісіне дейінгі ... ... ... ... ... жеке сөз табы ретінде алмаған. Ол үрдіс өткен ғасырдың
60-жылдарына дейін жалғасты. 60- жылдардан бастап модаль сөздер ... ... ... ... ... қазақ тілінде Е. Н.
Жанпейісов, өзбек тілінде Е. К. Сийдов,
Р. А. Камильджанова , қырғыз тілінде Н. ... ... ... ... т.б. ... атап ... ... Дегенмен де ғалымдарымыздың
пікірлерінің ала-құлалығы, материалдардың ... ... ... ... жаңаша ой елегінен өткізуге мәжбүр етеді.
Модальділік – жалпы тілдерге тән категория . Сондықтан ол ... ... ... көп ... түрліше талданып жүргендігі анық.
Жалпы тілдерге тән қасиет ... ... де бар. ... - ... ... ... және сөйлеушінің сөйлем мазмұнына көзқарасын
білдіретін функциональды-семантикалық категория. Модальділік категориясы
әртүрлі ... ... ... ... ... ... көріністерін айқындайтын тәсілдерге рай, жақ, шақ ... ... орын ... ... ... ... сөздер,
демеуліктер, сөйлем типтері, интонация жатады. Модальділік категориясы
обьективтік және ... деп ... ... ... ... өте тығыз бірлікте көрініп, сөйлем мазмұнының
шындыққа қатысын сөйлеуші тарапынан жүзеге асырады. ... өз ... ... көзқарасы негізінде құрайды. Модальділік категориясы
мен предикативтілік тығыз байланысты болғанымен, олардың ... ... бар. ... ... ... топтарға бөлінуіне
әсер етпейді, ал модальділік - сөйлемнің типтік жағынан ... ... ... ... ... ... ... рай категориясы. Рай категориясы синтетикалық және
аналитикалық формалар арқылы ... ... ... екен, барғым
келеді). Модальділік пен рай категориясы ... ... ... ... ... бар ... категориялар деп танылады. Сөйлемнің
модальдылығы мен райдың модальдылығы бір ... ... ... ... ... ... ... болса, райдың модальдылығы етістік
баяндауышқа қатысты болады да, сөйлемнің модальды ... әсер ... ... және жақ ... тығыз бірлікте келеді. Сөйлемнің мазмұны барлық
уақытта жаққа қатысты ... ... ... ... ғана ... ... сай ... көрінеді. Субьективтік ... ... ... әр ... жеке ... ... жасайтын тәсілдерге демеуліктер, модаль сөздер жатады.
Модаль ... ... ... ... ... ... ... жасамаған, тек мағынасына қарай топтастырған. Мысалы, Ш.
Рахматуллаев өзбек тіліндегі модаль сөздерді а) ... ... ... анық ... ... сөздер деп екіге бөледі, (11)
сөйлемде айтылған пікірдің анық не ... ... ... ... сөздердің мағынасын шектеу мүмкін емес. Модаль ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы екі
мағынадан басқа сөйлемдегі амал әрекетті ... ... не ... ... салу немесе санау, амал әрекетті белгілі біреуге бағыттау, өз шешімін
білдіру сияқты мағынаны да білдіреді. Мысалы, шынында да, жұрт ... ... ... деп жапа ... жабыла айқайлап жатқан сияқты. Қараптан -
қарап мардамсып жүрген маңқа ... ... ... ... ... Кекілбаев).
Модаль сөздердің сөз табындағы орны да ... ... ... ... ... ... сөздерді атауыш сөздердің қатарына
қосамыз ба, көмекші ... ... ... ба ... ... ашық ... ... Қазіргі қазақ тілі материалдарына негізделіп жазылған
оқулықтар мен сөздіктерде біз ... сөз деп ... ... не ... ... құрамында қаралады. Мысалы, А. Ысқақовтың оқулығында сияқты,
секілді, тәрізді ... ... ... қосса, 1967 жылы жарық
көрген ... ... ... секілді дегендерді модаль сөздердің
қатарына жатқызады. Бұл сияқты ауытқулар басқа түркі ... ... ... ... ... еңбектерде де кездеседі.
Оқушы қауымға дәлелді пікір айту үшін ең ... ... ... ... орнын анықтап алу керек. Біздіңше модаль сөздер— өз алдына жеке
сөз табы бола алатын, ... ... ... бар ... ... ... жеке сөз табы деп атаушылардың пікірі ... ... ... ... ... ... ... мағынасы жағынан да, категориялық мағынасы
жағынан да басқа сөздерден ажыратылып жатады. Өздеріне тән жеке лексикалық
мағынасы болғандығы үшін де оларды жеке сөз деп ... ... ... ... ... не ... ... дәлелдеу керек сияқты.
Мысалы, саха тіліндегі модаль сөздерді ... ... Н. Е. ... ... сөздердің басты айырмашылығы дербес тұрып, басқа сөзге иек ... ... ... ие ... ... (12). Онда ... ... көмекші сөздердің қатарына қосуымыз керек болады. Екінші сөзбен
айтқанда олар бірде толық ... сөз, ... ... сөз ... Мысалы, Керек іс бозбалаға - талаптылық, әртүрлі ... ... ... ... Біз де ... бір ... жарай қалармыз дегендей
жастар жағы орнынан сеніммен тұрды. Келтірілген мысалымызда керек пен қажет
сөздері ... ... сөз ... ... ... , керек, мүмкін, сияқты тағы басқа сөздерді модаль ... ... алу үшін ... ... ... сөз ... қолданылуын
қалай бағалауға болады деген сұрауға жауап беру керек. Бұл бұрын да арнайы
сөз болған. Н. Е. Петров ... ... бар, жоқ және ... ... мынадай пікір білдірген. «Как нам кажется, здесь в ... ... ... ... ... ... ... значения полуфункциональные слова бар, юк предикативные имена
керак и другие ... в ... ... слов в ... ... иметь наряду с употреблением служебные значения . Такая
неопределенностъ в ... ... в одну ... речи ... ... ... исходит из отсутствия четкости в ... как ... ... ... ... ары қарай созып,
мынандай қорытындыға келген: «Поэтому выше ... ... ... ... не относятся к модальным словам в своем номинативном
употреблении, выступая как любой член предложения » (12). ... ... саха тілі ... ... ... Бірақ автордың пікіріне
келісуге болмайды. Біздің пікірімізше, сөз сөз ... үшін ... ... ие ... ... пікірімізше сөздер контексте
грамматикалық мағына ... үшін ... ... ... ... құрамында қолданылатын көмекші сөздердің өзінің
лексикалық ... ... таза ... мағына білдіріп,
белгілі бір ... ... ... ... жоғарыда айтылған. Бірақ модаль сөздер аналитикалық ... ... ... бір ... ... ... тікелей бағынышты
болмайды.
Модаль мағына тек грамматикалық мағына болуы керек деген пікір де дау
туғызады. Бұл ... ... ... мен ... мағынаның ара жігін
ашуымыз, ертеректе айтқан пікірімізге қайта соғуымыз керек ... ... ... морфемалар арқылы, грамматикалық мағыналар
грамматикалық формалар арқылы беріледі деген қағида негізінде ... рас, ... ... тиіс, тиісті, даусыз, зәру ... ... ... мағына деп есептейміз. Ал сөйлемнің
интонациясымен, етістіктің шақ, рай категорияларымен ... ... ... ... деп есептейміз. Н. Е. Петров бар, жоқ, керек
сөздерінің лексикалық мағынасын сақтағандығын ... ... ... ... ... сөз қызметінде қолданылатындығын дұрыс байқаған, бірақ теріс
қорытынды жасаған. ... сөз ... ... да ... ... ... мағынасында айтушының көзқарасын, көңіл-күйін білдіретін
мағыналық реңк сақталынады.
Қазіргі дәстірлі грамматикамызда сөздерді топтастырғанда сөздердің
түрлі белгісін ... етіп ... ... ... ... ... үшінші- синтаксистік қызметі. Осы үш ерекшеліктің
үшеуі де модаль сөздердің өн бойынан ... ... ... ... сөз табы ... ... алу дау туғызбайтын нәрсе. Модаль ... ... ... ... ойға ... көзқарасын білдіру.
Тілдің сөздік құрамының элементтеріне семантикалық талдау жасап қарайтын
болсақ, адамзаттың айналамызда болып ... ... ... түрлі көңіл-күйін, көзқарасын, бағасын білдіретін сөздердің сан
біршама екендігін байқауға болады. ... ... зат ... сын ... ... бар.
Модаль сөздерді семантикалық топтарға да бөлу дәстүрі бар. ... ... ... ... ... ... ... а) пікірдің
шындығын, анықтығын білдіретін және ә) пікірдің анық ... ... ... ... деп ... ... (13). ... та
осылай екіге бөліп алып, әр топты ары қарай мағыналық ерекшелігіне қарай
жіктейді. Қазақ тілшілері ондай ... ... әр ... ... ... ... модаль сөздерді лексикалық мағынасына қарай 4 не
одан да көбірек топқа бөлушілер де кездеседі. ... ... ... авторлары модаль сөздерді 4 топқа бөлсе, ... ... ... 5 ... бөледі.
Н.Е. Петров модаль сөздердің лексикалық ... мен ... тең ... ... ... мағынасы туралы ғана
сөз қозғайды. Көмекші сөздердің лексикалық ... оның ... тең ... деген тезис В.В.Виноградовтан бастап қолданылғандығы
оны Б.А.Ильиш өз кезінде сынағаны да ... ... ... материалына
сүйенсек, модаль сөздерді лексикалық мағынасына қарай мынадай топтарға
бөлуге болады:
1.Сөйлемде ... ... ... ... ... үшін
қолданылады. Оларға әлбетте, сөзсіз, даусыз, шынында, шындығында да т.б.
2 ... ... ... ... ... ... ... тиіс, лазым, қажет, зәру т.б.
3. Сөйлемдегі айтылған ойды ... ... ... ... ... рас, ... тура.
4.Сөйлемдегі айтылған ойға жорамал, шама ... ... ... ... ... тәрізді, шығар, шамасы, бәлкім.
5.Сөйлемдегі айтылған ойға салыстыру, ұқсату, теңестіру мағынасын
қосады.Олар: ... ... ... ... Текстегі ойды жалпылау, қорытындылау мағынасында қолданылады.
Олар: демек, жалпы, қысқасы, негізі.
7. ... ... ойға ... ... ... т.б. ... ... тым болмаса, тым құрыса, құдай
ұрып, жазған басым, бақытқа қарсы, өкінішке орай т.б.
Сөйлемдегі ойға байланысты айтушының ... риза ... ... ... ... құдай оңдап, құдай жарылқап т.б.
Сөйлемдегі айтылған ойды санамалап, нақтылап көрсету ... ... ... ... бар. ... ең ... ... ең соңында,
біріншіден, екіншіден, үшіншіден.
10. Бар, жоқ, көп, аз сөздері де модаль мағынада қолданылады. Бұл ... ... ... аумағы кең, сондықтан оны кейбіреулер модаль сөз десе,
екінші біреулер модаль сөздің қатарына ... ... ... ... ... ... ... саны онша
көп емес. Бірақ ... ... сөз, ... ... сөз ... ... ... саны баршылық. Біздіңше, қазақ тілінде
мына сөздер модаль сөз қызметінде қолданылады: мүмкін, рас, шамасы, ... ... ... ... ... ... секілді, сияқты,
іспетті, лазым, тиіс, қажет, сірә, тегі, шығар, сөзсіз, шамасында, ... ... ... бар, жоқ, жарайды, негізінде, керек болса, ... қыл (ет), ... ғафу ет , қой ... ... ақиқатты
(ақиқаттан), зәру, даусыз, әрине, аз, көп, расында, болса болсын, ... ... ... ... ... ... ... өкінішке қарай,
асылында, білем, болса керек, тым ... десе ... ... айтқандай ,
тым құрыса, тым құрымаса, еш болмаса, құдай атып, қарғыс атып, ... ... ... құдай сыйлап, қырсық болғанда, бақытыма ... ... жолы ... ... ... құдай берді, құдай бұйырса
(бұйртса), құдай білсін, құдайға жазу, құдай ... ... ... ... ... жарылқап , құдай ұрып, құдай қосса, құдай сақтасын, құдай
үшін, дәм ... азап ... ... ... жазған басым, алла десеңші,
сорлы басым, т.б.
Оқулықтарда екен ... ... ... де модаль сөздердің
қатарына қосады. Біздіңше, екен модаль мағына білдірсе де модаль сөздердің
қатарына енбейді. Олай ... ... ... бар. ... ... ... барлығын модаль сөздердің қатарына енгізе беруімізге
болмайды. Мысалы, демеулік шылаулардың бір тобы тек модаль ... ... ... Барсам-шы, келсем-ші, айтады-мыс, келеді-міс, қашып
кетеді-ау, алып келді-ау дегендердегі модаль мағына -мыс, -міс, -шы, ... -еу ... ... ... түр. ... ... еміш толымсыз
көмекші етістігінде де ... ... ... модаль мағына
аңғарылады. Мысалы, айтқан екен, барған ... ... ... ... ... ... мағынамен бірге белгісіздік мағына да беріледі. Сондықтан
Е.Н. Жанпейісов: «еді модаль сөзі -е көмекші етістігінен ... ... ... ... хабарға көзі жеткенгдігін, соған деген сенімін
білдіреді. Екен сөзінің бұл—негізгі модальдік мағынасы»,— деп жазады (14).
Модаль сөздерді жеке сөз табы деп ... ... ... өзіндік морфологиялық белгісі. Басқа функционалды көмекші
сөздерден айырмашылығы— модаль сөздердің өздеріне тән жеке ... ... ... ... ... модаль сөздер түрленбейтін ... ... ... ... ... түрленбейтін сөздер деп бөлгенде
олардың өздеріне тән ... ... ... бар, ... ... зат ... септеліну, жіктеліну,
тәуелденуі; сын есімдердің ... ... ... ... ... рай, шақ ... қабылдауы
олардың түрленуі делінеді. Ал шылау, ... ... ... ... ... жоқ, ... өздеріне тән парадигмасы жоқ. Бірақ бұдан
үстеулер мүлде қосымша қабылдамайды екен деген қорытынды шығаруға болмайды
кей ... ... ... қабылдауы (жоғарыға, төменге, жоғарыдан,
төменнен,
жоғарыда, ... т.б.), кей ... ... ... ... ... өте жоғары)мүмкін. Дегенмен де үстеулердің
бұлай қосымша қабылдауы а) барлығына бірдей емес, ә) олар тарихи ... ғана ... ... ... қосымшаларын қабылдайды. Екінші сөзбен
айтқанда, етістік пен тарихи ... ... бар ... ... ... морфологиялық жақтан
түрленбейтіндігі анық. Олардың ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Бірақ кей модаль сөздердің, ... ... ... ... ... ... ... жасыруға болмайды.
Модаль сөздер кейбір сөз тудырушы жұрнақ қабылдап басқа сөз ... да өте ... ... ... ... қажетті,
қажетсіз, қажеттілік, т.б. Ал модаль сөздердің ... ... ... Егер қолда бар материялдарды салыстырып қарайтын болсақ, кейбір модаль
сөздердің морфемаларға ажыратылатындығын байқауға болады.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... даусыз, көрінеді т.б. Бұл сөздерді
морфологиялық жол арқылы жасалынған туынды түбір модаль
сөздер деп атауға ... жоқ. ... ... осы ... ... ... ... қатарына
семантикалық жолмен ғана өткен. Бір ескертетін нәрсе, кейбір
сөздер (аз болса да) екі формадада десемантизацияға ұшырап
модаль сөз ... ... ... ... ... шамасы; қажет, қажетті; шыны, шынында да;
расы, расында, расында да т.б. Бұл ... ... ... ... ... ... бір сөз табынан екінші бір сөз
табының құрамына ... ... ... бар ... ... ... сөздер тұлғалық құрамына қарай да бір ізді емес
екендігі ... ... ... да анық ... Олардың
бір тобы жалаң түбірден ... ... бір тобы сөз ... ... сөздердің күрделі түбір формасында келуі олардың толық
көмекші сөз қатарына өте қоймағандығының бір белгісі ... ... ... ... сөздердің тіркесіп қолданылуы тілге жат құбылыс емес.
Мысалы, құлап қала жаздап еді, сондықтан да, әлде де, және де, ... ... т.б. ... ... мен ... ... ... қолданылуы
мағынаға ықпал етеді, әрқайсысының мағынасы ажыралып ... ... ... ... ... ... жеке ... , тек осы ... ... ... да ... ... ... бір ... қолданылып отыр. Тіркеу үлгісінде жасалынған модаль сөздердің әр
сыңары тілде жеке-жеке қолданылу мүмкіндігі болғанымен, модаль сөз ... бір ... бір сөз ... есептелінеді. Мысалы, Қыз қарамай отырған
жоқ, құдай атып, біз ... ... Сен ... ғой, ... біледі,
Дербісәлінің баяғы малы, баяғы дәулеті қайда деп, дал болып ... ... ... ... ... ... дегендер модаль сөздер.
Құдай атып сөйлемдегі ойға өкінішті , ... ... ... сияқты
мағыналық рең қосып тұр. Бұлай қарағанда құдай ату, білу ... ... зат ... ... бола алады, бірақ өкіну ... ... ... еш ... жоқ. ... ... біледі, құдай атып, құдай
сыйлап, құдай жарылқап дегендерді семантикалық жақтан бөліп алуға, сөз
тіркесі деп ... ... ... ... ... да бір ... араларына
басқа морфема сала бермейді. Стильдік ... ... ... ... ... ... ғана кіре алады. Мысалы, Құдай ... ... ... ... синтаксистік қызметі жағынан да басқа сөз таптарынан
ерекшеленіп ... Ең ... ... ... екі ... қызмет
атқаратындығын баса айту керек:
сөйлемнің баяндауышы ретінде;
сөйлемнің оқшау мүшесі ретінде қолданылады. Сөйлемнің оқшау мүшелері ... ... ... ашып алу ... ... айтылып жүр.
Дегенмен модаль сөздерге байланысты пікір айтқан ғалымдардың бір тобы
модаль ... ... сөз ... ... ... болатын.
Қазақ тілінің материялдары да бүл пікірдің дұрыстығын көрсетеді. Мысалы,
Мүмкін болса, өзім ғана ... ... сіз ... деді ... ... сондай елдің оянған қауымының да ортасында ... өз ... ... ... ... ... ... модаль сөз қолданыла
бермейді. Олардың саны ... ... ... ... ... ... ... ұқсайды, даусыз т.б.
Сөздерді ... ... ... ... морфологиялық түрлену жүйесін, синтаксистік қызметін
негіз етіп ... ... онда ... сөздерді жеке сөз табы деп
атауымызға толық болады.
Сияқты модаль ... ... ... ... ... ... сықылды, секілді сөздері де қолданылады. Соңғы екеуі фонетикалық
тұрғыда екі вариантта айтылғанымен, ... ... ... ... ... ... ... сөздері өздерінің ... ... ... ... ... да, әр ... ... болатын өзара ұқсастықты білдіреді. Яғни салыстыру
мағынасында айтылатын -дай, -дей ... ... ... Ен- ... Кіші жүздің малы сияқты. (Ә. Кекілбаев). Бірақ олардың
осы номинативті ұғымы кейде модальдық мағынаға айналып ... Бұл ... ... ... ... ... ... мазмұнының ақиқат
шындыққа қатынасы жөніндегі болжалын білдіреді. Сияқты, ... ... ... бұл ... ... ... де , ... есім сөз
таптарымен де тіркесе алдады. Сияқты модаль сөзімен тіркесе ... ... мен ... ... ... жалғауында тұрып та қолданылады.
Қазіргі әдеби тіліміздегі қажет және тиіс сөздері модальдық ... Ол - ... ... . Тиіс, қажет модаль сөздері бұл
мағынаны ... рай ... ... ... ғана ... ... ... Бұлар сөйлемде қыстырма сөз позициясында
қолданылады. Модальдық мағынасы ... ... ... ... ... жөніндегі болжалын білдіреді. Шамасы, тәрізі, зады сөздері
модальдық мағынада ... ... ... ... ... келер шақ етістік болып келеді.
Сөйлеуші адамның сөйлеу мазмұны мен ақиқат шындықтың өзара қатынасы
жөніндегі болжалын ... ... ... ... де ... Мүмкін модаль
сөзі жоғарыда талданған сөздерден ерекшелеу. Өйткені, бұл сөйлемнің
синтаксистік ... ғана ... ... ... ... ... да ... келе береді. Мұнымен синонимдік қатынастағы
бәлки (бәлкім) модаль сөзі ... тек ... ... яғни
қыстырма сөз орнында тұрады. Мүмкін, ... ... ... мағынасы
кейде әлде сөзі арқылы да беріледі. Мүмкін сөзі ара-тұра қыстырма ... ... бас ... ... ... ... ... Өйткені оның сөйлемнің бас позициясына шығып кетуі —
инверсиямен байланысты құбылыс. ... ... ... ... жол ... ... күркірегенде, бұның атын бір атаса, сол Жәнібек атауы
мүмкін. (Ә. Кекілбаев).
Мүмкін модаль сөзі ... ... ... де , кейде -дік
қосымшасын қабылдап зат есімге де айналып кете береді.
Рас сөзі расында, расы түрінде де ... ... ... шынында,
анығында сөздерінің модальдық мағынасы да осындай.
Ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, модаль сөздер баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... туралы тіл білімінде пікір бірыңғай емес. Модальдық ... бұл ... мына ... ... ... ... ... атауды білдіретін формалар; бұл формалар іс-
әрекетті, ... ... ... атайтын формаларға қарсы қойылып,
оппозицияда ... ... ... ... кіші болу керек т.б.
іс-әрекеттің, предикативтік сапаның субъектіге танылу сипатын ... ... да осы ... ... жоқ ... ... ... алды, алған-алған екен, алыпты т.б.
іс- әрекетті жасанды ретте сипаттайтын формалар;
іс-әрекетті пікірді нанымсыз версия сипатында ... ... ... -мыс етістікке тән формадан ажыраған. Түркі тілдерде хабарды
лақап ретінде білдіру бар. Осы мағынасының ... -мыс ... ... жүр: ... ... ... т.б.
5) пікірді авторын таныта отырып білдіретін формалар.
Модальдық тілімізде тек баяндауыштық формалар ... ғана ... Ол ... түрлі қыстырма сөздер енгізу арқылы да көрінеді.
Іс- әрекетті жасанды ретінде ... ... ... ... жасанды етіп көрсетуге арналған баяндауыштар модальдық топтың ... ... ... де ... ... ... өзара формасы, мағыналық
ерекшелігімен дараланып жатады.
Солардың бірі жедел өткен шақ етістік + болды, -ған, -ген ... + ... ... ... баяндауыштар. Мысалы: Біз барып жөн сұраған
болдық. (Ә. ... ... түрі мына ... ... ... ... шақ
етістік +қылды, -ған, -ген формалы есімше +қылды.
II.2 Қазақ ... ... ... ... я ... белгілі бір жайт туралы жалаң хабар беріп
қана қоймайды, ... ... ... түйген көзқарасын, көңіл-қошын, ой
құбылысын да қоса білдіріп ... ... ... көңіл, ой құбылысы
арқылы айтылатын ... ... ... ... шындығы,
айқындығы, неғайбылдығы, күдіктілігі, күңгірттігі, ... ... ... ... ... ... ... ықтималдығы... тәрізді жай-жапсарлар
да, сондай-ақ, аяныш, жалыныш, қуаныш, ... ... ... ... ... күйі ... да аңғартылып отырады. Сөйлеушінің я жазушының
көңіл қошының осындай сәттері модальдік (райлық) реңк деп аталады.
Модальдік реңк жеке ... я ... ... ғана немесе
жеке сөйлемде ғана ұшырасатын некен-саяқ құбылыс емес, жалпы ұлт ... ... ... сай ... ... лексика-
грамматикалық категория. Бұл категория ... ... ... ... ... ... беріліп, сол дәнекерлер арқылы
жарыққа да шығады, ... та ... ... көңіл-қошына, ой көлеңкесіне қатысты әр қилы ... ... ... сөз ... сөз ... ... ... туады, солардың мағыналарынан көрініп отырады.
Тілдегі осындай, бір-біріне ... ... ... ... ... модальдық категориясы құралады. Жалпы грамматикалық категория
болғандықтан, модальдық мағыналар ... де, ... ... ... ... ... ... тән құбылыс болады да,
көбінесе ... ... ... ... ... ... Осы
себептен сөйлем модальдігі, әдетте, синтаксисте арнайы қаралады. ... ... ... мағыналары морфологиялық дәнекерлер
арқылы, солардың ішінде ... ... рай ... ... бұл мәселе морфологияда да қаралады. ... ... ... ... ... жіті ... болады. Сол
себептен модальдік мазмұны әдетте, сөйлемнен жеңіл айқындалады. Осыған
орай рай ... оның ... ... қызметтері және
қолданылу ерекшеліктері сөйлемге байланысты талданады.
Сөйтіп, ... ... я ... ... ... ... ... тілдегі тиісті фонетикалық, лексикалық, ... және олар ... ... ... ... (рай) ... ... Бұл қатынас ақиқатқа орай, оған сай келетін нағыз шындықты да,
(жүзеге асыруға ... ... ... ... да ... ... етістік формалары арқылы берілетін амал-
тәсілдерінің жүйесі етістіктің райы деп аталады.
Етістіктің райы — ... ... да, ... ... да — аса ... ... мен барайын; мен барайыншы; мен барсамшы; мен бара
алмаймын; мен бара ... мен бара ... мен ... көрейін; мен барып
та қалармын; мен ... ... мен ... едім ғой; мен ... ма екенмін; мен
барсам керек; мен ... ... ... ... келеді... тәрізді жай
сөйлемдердегі етістік формаларын ... ... ... өзіне ғана
тән, өзгелерінде жоқ модальдік мән (реңк) бар. Ал сол модальдік реңктердің
(мәндердің) қай-қайсысы болсын ... ... ... ... беріліп,
сол формалар арқылы бір-бірінен ажыратылып тұр және сол формалар арқылы,
қашан да болсын, ... ... ... Осы ... ... ... ... синтетикалық және аналитикалық
формаларының бәрімен де байланысты екені көрінеді, демек, рай ... ... де, ... ... асу ... ... формалармен де,
есімше мен көсемшенің формаларымен де және етістіктің ... өзге ... де ... болады.
Рай категориясы сөйлеуші (субъекті) мен ... ... ... ... ... сол реңк ... да тиісті парық болады. Өйткені сөйлемде айтылатын ой я пікір
объективті шындықты тура я анық етіп ... ... оны ... ... ... де мүмкін. Сондай-ақ, сөйлемде айтылатын ... ... ... ... ... дәл ... шығып түйіссе, бірде
тоқайласпай күңгірттеніп те көрінуі мүмкін, демек, ... ... ... ... ... ... ... шықса, кейде бірдей болмай шығуы да
мүмкін. Дегенмен, модальдік категория арқылы ... ... ... не ... ... не ... болып көрінуі тиіс. Осындай
ерекшеліктерге қарай, демек, амалдың ... ... т.б.) ... білдіруіне қарай, етістік райлары іштей сараланып, ашық (негізгі)
райлар және неғайбыл (жәрдемші) райлар деп аталатын екі ... ... ... ... мен ... ... Ашық (негізгі) райда арнаулы грамматикалық ... ... ... ... арнаулы қосымшалар (көрсеткіштер) болады.
Арнаулы көрсеткіштері (қосымшалары) болатыны және болмайтынына қарай,
неғайбыл райлар мен ашық рай бір-біріне ... ... ... олар ... ... ... және ... райлар деп
танылады да, семантика-грамматика жағынан ашық (негізгі) рай ... ... ... екенін, ал неғайбыл (жәрдемші) райлар
амалдың реальды емес екенін ... орай ... ... деп ... Ашық ... рай, ... ... реальды етіп
көрсететіндіктен, мезгіл ұғымымен — өткен, қазіргі және ... ... ... да, ... ... сол шақ ... арқылы көрінеді. Ал
неғайбыл райлар амалдың ... емес ... ... яғни ... ... білдіріп, олардың бұйыру, қалау, шарт ету, қажет санау,
ләзім көру тәрізді ... ... ... ... да, тек келешекке
мегзегені ғана болмаса, шақ категориясына тікелей қатыспайды.
3) Ашық ... ... ... де, ... ... да әрі ... аса бай ұтымды болады. Сол себеп-
тен көптеген модальдік ... мен ... да таза ... ... білдіру үшін индикативтің
(ашық райдың) формалары аса жиі қолданылады. Онан
қала берді, ондай реңктер мен мағыналарды білдіргенде
ашық рай ... ... ... модаль сөздерді
де (бәлки, бәсе, әрине, әлбетте, мүмкін, ықтимал т.б.),
модаль шылауларды да (-ай; -ау; -ақ; -мыс; -ғай; ... ... ... білем, көрінеді т.т.), модаль тіркес-
терді де (айта көрмеңіз; атай ... сөз жоқ; ... т.б.), ... ... ... айқында-
ғыш) есебінде қызмет ететін тілдің өз дәнекерлерін қа-
жетінше кең пайдаланады. Рас, бұл индикаторлар ай-
тылатын пікірдің ... ... ... я ... ... бірақ оған болжалдық, дүдәмал-
дық, ләзімдік, керектік, қажеттік... тәрізді нағыз мо-
дальдік реңктер үстеп, не ... не ... ... ... ... ... ... ондай инди-
каторлардың көмегі арқасында хабарланатын фактіге
(я пікірге) сөйлеушінің болжалы, күдігі, сенімі, шеші-
мі адам нанарлықтай, ... ... ... де, ... шын ... объективті ақиқатқа әр қилы
субъективті модальдік сипаттар жамайтындай әсерлі
болады. Бұл реңктердің сөйлемде ажарлана, айқында-
ла түсуіне интонация, контекст үлкен сеп ... ... ... ... ... арқасында
айқын емес құбылыстар айқын болып көрініп, айқын
құбылыстар айқын болмайтындай күйге көшіп, яғни
мүмкін емес амал мүмкін боларлықтай ... ... ... ... ... ... ауысарлықтай дәре-
жеге жетеді. Осылардың нәтижесінде ашық рай мағы-
на, ... ... ... ... ... та, олар-
дың орнына қолданылып та отырады. (Мысалы: әттең, кезінде ... еді ... Бұл ... ... алар ма ... Сіз тіпті шөлдеп кеткен
шығарсыз).
Модаль сөздер мен модаль шылаулардың ашық рай ... ... ... көптеген аналитикалық модаль тіркестер туған.
II.3. Жалаң және күрделі құрамды модаль баяндауыштар
Баяндауыш дара және ... ... ... сияқты модаль сөзді
баяндауыш та дара модаль ... ... және ... ... сөзді
баяндауыш болып бөлінеді. Бірінші даралық қасиетте жұмсалған модаль сөзді
баяндауышқа түсінік ... ... ... ... (-ар, - ер) қосымшаларынан формалы есімше
+ түрі + бар ( жоқ) байланысу арқылы ... ... ... ... ... де ... ... осы Әйтеке де жеткілікті болар реті бар.
Модальдық мағына есімшенің - ған, - ген ... + бар ( жоқ ... ... ... Мысалы: Хан ол әңгімеге араласқан жоқ. Хан
ауылына келгелі ... , ... жоқ. Оның ... ... ... ... » ... тізе басты досжар боп кете де қойған жоқ. Бес жыл ... ... ... ... тұқым аламыз деп істемегендері ... ... екен деп, қан ... ... бере ... бауырмал ағайын да
көрініп тұрған жоқ. Сәмеке, Барақ, Қайыптар қысылтаяң күндерде ... ... жоқ. ( Ә. ... ... секілді, жоқ, шығар сөздері дара модаль сөзді баяндауыш
қызметін атқара алады. Мысалы: Қанағатшыл қарашының көңілін аулағаны ... Дәу де ... осы ... ... ... Жата ... десе ... ханнан хабар жоқ.
Модаль сөзді баяндауыштың күрделі түрі тілімізде көп ... ... ... ... болатын істі болжау ретінде айтатын
баяндауыштық бір форма -ған ( -ген т.б ) ... ... + ... , ... етін т.б ) ... есімше + сияқты, зат ( сын) есім + сияқты болып
құралады: тұрған сияқты, тұратын сияқты . ... ... ... ... ... ... , - ған, -ген, -атын, -етін қосымшаларымен ... ... ... уақытта болған не ілгеріде болатын істі болжау ретінде
ату үшін ... ... ... ... келешекті болжау үшін жұмсалатын
баяндауыштардың келесі түрі былай құралады:
—ған ( -ген ) + ... ; ... ... + ... Мысалы , Кімнің оғы бұрын
тисе, сонікі болатын ... осы шақ ... ... -ған, -ген ... ... ... ... көмекші сөздерін үстеу арқылы модальдық вариантын жасайды:
-оқып отыр - оқып отырған ... ( ... ... баяндауыштардың бір түрі есім сөз + болу керек , есімше сөз +
болу керек. Мысалы, Қараптан-қарап ... ... ... ... сүйтіп күйдіру керек.
Модальдық баяндауыш құрамына есімшелер субстантивтік сапада кірігіп
отыр. Сондықтан да ... ... ... ... ... есім болуына қарамай бірыңғай құрылған . Бұл негізгі комноненттің
есімдік сипат алу негізінде құралған, өйткені сияқты, ... болу ... ... ... есім ... мен ... ... сипат алған сөздермен
тіркесек түсе алады. Жедел өткен шақ, ауыспалы өткен шақ етістік ... ... ... ... ... ... форма алады. Бірақ бүл
формалар ауыз екі сөйлеу тілінде ғана жұмсалады.
Ауыз екі ... ... ... ... сиптында атайтын
баяндауыштық формалар алуан ... ... ... ... ... ... бастапқы қалпына - ... ... ... -ау ... мен ... ... ... бірдей
үстеп жасалады.
Есімше сөзден жасалған бастапқы формаға ... ... ... іс- әрекетті сапаны болжау ретінде атайтын баяндауыш жасалады:
келген ... жас ... ... ... діндар неме көрінеді. Игі
жақсылар жас келінге ... ... жеп ... ... ... деп
беретін көрінеді. Қазір жал-жалдың басында айналаға ... ... ... ... ... ... ... жатқаны жоқ көрінеді. ... хан ... ... ... ... келгендерге Петербордың әңгімесін
айтқызып, күні-түні қасынан шығармайтын көрінеді(Ә. Кекілбаев).
Өткен шақтық есімше мен -атын, - етін ... ... ... ... ... ... шақтық, келер шақтық модальдық баяндауыш
форамаларын жасайды. Есімшелер барыс септік тұлғасын алып ұқсайды ... ... ... ... ... ... баяндауыштың өткен шақтық формасы шартты рай етістік + керек
құрамында жасалады: келсе ... ... Екі ... міз ... отырған екі
жолбарыс оны сыртынан желеп - жебеп жүрер иесі болса ... рай ... ... түрі ... ... рай етістіктің
болымсыз түрі + не ғылсын ... ... ... ... ... Бұл құрамда жасалатын баяндауыш қазірде де бар. Мысалы: ... да — ... - ... боп ... топ шыға ... ана ... да -
ақтылы құлалы боп шұбар топ шыға келмесе не ғылсын. ... бұл ұзын ... ... ... ... рай ... ... түрі модальдық
баяндауыш ретінде дара да жұмсалатын болды. Әлбетте, көп ... бұл ... ... ... ретіндегі қызметі контекс
арқылы айқындалады. Диалог сөзде модальдық баяндауыш ретінде кейде ... ... ... түрі де ... ... ... бәрін бес
саусағындай біліп алған соң Итжемес Пәтиқаны маңына ... ... ... бұл баяндауыш игі еді ... ... бар. Бұл ... аналогияның нәтижесі.
Шартты рай етістіктің модальдық баяндауыш қызметі оның, арман, тілек
ретіндегі мағынасының негізінде пайда болған. ... ... ... ... ретінде болымсыз бұйрық рай етістіктерде жұмсалатыны бар.
Бірақ бұл баяндауыштың ... ... ... ... сүйеніп
көрінеді. Оның үстіне бұл баяндауыштың экспрессивті ... ... ... сипатында атайтын баяндауыш тұйық рай етістіктің
тәуелдеулі түрі + ... ... ... ... жасалады: алуы мүмкін,
келуім мүмкін. Мысалы; Әлгі он екі би ертең ... бір ... ... ... ( Ә. ... ... құрамына кірген сөздер өзара предикативтік қатынасқа ... ... да ... ... білдіретін сөз ілік септікте
тұрады. Бірақ баяндауыштық компоненттік арасындағы ... ... ... субъектіні білдіретін сөз атау тұлға ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады.
Жұрнақ ( -дай, -дей ) бұл жұмсалысында жаңа болжалдық мағына ... ... ... ... бастапқы мағынасы компаративтік мағына
негізінде пайда ... ... Мына ... ... ... ... Енді хан өз ... орындала қоймасына көзі жетіп, күйзеле
бастағандай. ... жұрт ... ... ... ... ... ... риза болатындай. Жел жаққа ұстаған он екі билері оқиғаға
куанатындай . Жабағы мен семіз тушадан басқа мал ... мен ... ... ... ... сұп — сұр ... ештеңе аңғара
алмайтындай (Ә.Кекілбаев).
Қорытынды
Қорытындылай келгенде, баяндауыш зат ... сан ... сын ... ... ... сөз таптарынан жасала береді. Баяндауыш қай
сөз ... ... ... ... әр ... ... ... тұлға болып табылады. Кейбір ережелерде бастауыштың
баяндауышпен жақ, жекеше, көпше ... ... ... тиек ... ... тілде де бастауыш пен баяндауыш айтылуы тиіс. Әр
түрлі ... ... олар үшін бұл ... негізгі мәселе.
Дегенмен, бастауыш пен баяндауыштың бұл ... ... ... мына ... ... ... тек бастауышқа қатысты
емес, екі бас ... ... ... ғана ... сөз ... Осы себепті де екі сөйлем ... ... етіп ... ... пен ... ... дейтін өз алдына арнайы тақырыпты
барлық әдебиеттен орын алуы да оны ... ... ... ... А. ... С. Аманжолов, Х.
Арғынов, М. Серғалиев, Ғ. ... ... ... өз пікірлерін
білдірген. Ғалымдар берген ... ... ... ... болады, біріншіден, баяндауыштың сұраулары түгел ... бір ... ... ... ... ... аясын
кеңейтіп жіберген. Жалпы, морфологиялық сұраулар ... ... ... күрделі де бола береді.
Барлық түркітану және қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... - ... жасалу жолдары.
Баядауыштың жасалуын мына топ арқылы көрсетуге ... ... ... бар сөз ... ... ... ... Негізгі сөз бен көмекші сөздер арқылы;
3. Тұрақты ... ... ... ... ... болу ... –нікі, -дікі қосымшасы арқылы;
6. Жеке дыбысты сөйлем мүшелері арқылы.
Сөз ... ... орын таба ... ... сөздердің бірі –
модаль сөздер. Ғалымдардың бір тобы сөз ... ... ... бір тобы оларды жеке топ ... ... да, сөз ... ... ... ... ... ретінде сөздердің
семантикасын, морфологиялық түрлену жүйесін, синтаксистік ... етіп ... ... онда ... ... жеке сөз табы ... ... болады.
Модальділік реңк жеке сөйлеушінің я жазушының тілінде ғана ... ғана ... ... ... емес, жалпы ұлт тілінің
табиғатына грамматикалық құрылысына сай ... ... ... ... ... Бұл ... ... тиісті лексикалық,
фонетикалық, грамматикалық тәсілдері арқылы беріліп, сол ... ... да ... ... та ... ... баяндауыштар жалаң және ... ... ... ... ... ... тілімізде өте сирек
кездеседі. Ал күрделі құрамды ... ... ... ... ... баяндауыш жасайтын сөздер:бар, жоқ, көп, аз, керек, қажет,
тиіс, рас, сірә, шығар. Мысалы: Бетінде ашу да, ыза да, кек те жоқ. ... ... ... ... ... ... түрі ... бар шығар,
келетін болар, түрі бар, жоқ еді, болғаны лазым сияқты ... ... Қара ... қаптаған қара қытай келе жатқанда ... да ... ... құрамына кірген сөздер өзара предикативтік қатынасқа
түсіп ... ... ... ... ... сөз ілік
септікте тұрады.
Сілтемелер
1. Қазақстан Республикасының ... Н. ... ... ... Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау
қарсаңында. Қазақстанның әлемдегі ... ... ... ... қатарына кіру стратегиясы. Астана, 2006 жылғы 1 ... ... ... ... Х. Жай ... ... ... Алматы, 1964
3. Балақаев М. Қазақ тілі грамматикасы. Синтаксис. ... ... ... А. Тіл ... ... ... ... І, Сөйлем мүшелері туралы. «Халық мұғалімі» 1939 №1516
6. ... А. ... ... ... ... ... Жайнпеисов Е. Модальное слова в современном казахском языке Алма-Ата,
1958
8. Зарецкий А.И О местаимении Русский язык в ... 1940 ... ... ... ... І ... ... Алматы, 1967
10. Петров Н.Е. Модальные слова в якутском языке Новосибирск ,1984
11. ... Т. ... ... ... ... ,1991
12. Убрятова Е.И. Исследование по синтаксису якутского ... ... ... ... ... ... 1965
14. Хозирги узбек адаби тили. Тошкент, 1966
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Аманжолов С. Сауранбаев Н. Қазақ ... ... І ... 1939
2. Арғынов Х. Жай сөйлем синтаксисінің методикасы. ... ... ... К. ... ... негіздері. Алматы, 1996
4. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. Алматы, 1993
5. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. Алматы, 1966
6. Балақаев М., ... Т. ... ... ... Сөз ... мен жай
сөйлем синтаксисі. Алматы, 2003
7. Балақаев М. Қазақ тілі грамматикасы. Синтаксис. Алматы, 1949
8. Балақаев М. Қазақ тілі ... ... ... ... Бәйтенов І. Сөйлем мүшелері туралы. «Халық мұғалімі» 1939 №15-
16.
10. Болғанбаев Ә. Көп ... ... және ... жасалыну жолдары.
Алматы, 1963
11. Виноградов В.В. О категории ... и ... слов ... ... ... ... ... Е. Модальные слова в современном казахском языке. Алма ... ... ... А. И. О ... ... язык в школе. 1949.№6.
14. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ... ... ... ... Ә. ... ... , ... Қазақ тілінің грамматикасы. І бөлім. Морфология. Алматы, 1967
17. Қазақ тілі. Энцеклопедия. Алматы,1998
18. Қазақ ... ... ... ... ... ... Алматы, 1961
20. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі VII., Алматы, ... ... ... ... сөзжасам жүйесі. Алматы, 1989
22. Қордабев Т. Жалпы тіл білімі. Алматы, 1983
23. Қордабев Т. ... тіл ... ... даму ... ... Құрышжанов Ә. Томанов М. Орхон – Енисей жазу ... ... мен ... ... ... 1964
25. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. Алматы, 1998
26. Оразов Н. Көмекші ... ... ... ... Т. ... тұрлаулы мүшелері. Алматы, 1993
28. Томанов М. Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы, 1988
29. Убрятова Е.И. Исследование по ... ... ... ... ... тилининг грамматикасы. Тошкент, 1965
31. Ысқақов А. Қазіргі ... ... ... 1991
32. Петров Н. Е. Модальные слова в якутском языке. Новосибирск, 1984.
33. Энциклопедиялық сөздік. Алматы, 1981
34. Хозирги узбек адаби тили. Тошкент, ... ... ... ... ... ... ... негіз болатын мүшенің бірі – ... ... ... ... оның ... ... тіл ... жан - жақты зерттелген. Бұл диплом жұмысында
баяндауыштың ... ... ... сөз табы деп ... жүрген
модаль сөздер арқылы ... ... ... ... ... ... құрамда кездесетіндігі қарастырылады.
Резюме
на дипломную работу ... ... ... ... рассматренны способы образование сказуемого,
его виды и ... ... в ... ... Так ... способы образование сказуемого, ... с ... ... в настоящее времия являющихся десятой частью ... ... ... ... в ... ... и ... work about “Modal ... is a ... to make a ... There are ... with types of predicates its ... meaning. In ... work we can know about modal word ... and its
types: simple predicates and compound predicates.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Баяндауыш.туралы28 бет
Модальді етістіктердің аудармасы21 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы38 бет
Балалардың сөздік қорын дамыту4 бет
Бастауыш мектепте сөздік қорды молайтуға септігі бар есім сөздерді іріктеу52 бет
Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту және сөз мәдениетін қалыптастырудың жолдары66 бет
Бастауыш сынып оқушыларының әдебиеттік оқу сабағында сөздік қорларын дамыту97 бет
Бастауыш сыныпта қолданылатын оқытудың сөздік әдісі43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь