Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар

1. Асанқайғы Сәбитұлы, Шалкиiз Тiленшiұлының этнопедагогикалық ой-пікірлері.
2. Ақтамбердi Сарыұлы Бұхар Жыраудың тәлімдік ойлары.
3. Билердiң шешендiк сөз өнерiнiң үлгi-өнегесi.
Қазақ мемлекеттiгi құрыла бастаған заманда хандар мен сұлтандардың өздерi iрiктеп алған жыраулары - хан мен қараның дәнекершiсi болды. Олар ханның ел басқару жетiстiгiн мадақтап қана қоймай, сондай-ақ қалың жұрттың мұң-мұқтажын және тiлегiн жеткiзетiн өрен ақындар едi. Жыраулардың ақындардан ерекшелiгi сол, олар халық рухына, ел бiрлестiгiне, хандардың билiк өнерiн жетiлдiруге белсене араласатын болды. Солардың бiрi – дала философы атанған Асанқайғы Сәбитұлы (ХIV-ХV) халық есiнде абыз, философ, ақын болып, мәңгi жатталып қалған. Оның бар ғұмыры халықпен бiте қайнасып өткен. Ауызбiрлiгi жетiспеген ортада елiнiң ертеңiн, қамын ойлап, үнемi мұңға батып жүретiндiктен замандастары оны “Асанқайғы” атап кеткен. Аңыз-әңгiмелерде Асанқайғы жүзден асып көп жасаған, үнемi ел кезiп сыншыл көзқарасты қалыптастырған Елдi ауызына қаратқан, көшпендiлердiң мiнез-құлқын жетiк бiлген, дәстүрлерiн құрметтеген ақылды, дана, сәуегей баба атанған.
Ол ХV Ғ. Алтын Орда ханының, соның iшiнде ұлы Мұхамедтiң кеңесшiсi болған. Қазан қаласынан Дештi Қыпшақ жерiне қайтып оралған Асанқайғы Алтын Орданың орнында пайда болған ұсақ -хандықтардың өмiрi ұзаққа созылмайтынын болжай бiлген. Асанқайғы, Керей, Жәнiбек сұлтандар бастаған қазақ руларының Әбiлхайыр хандарынан бөлiнуiн жақтайды. Бiрақ сұлтандардың қазақтарды Жайық пен Жем бойына қоныстандырмақ ниеттерiн де құптамайды. Асанқайғы өз халқының “Жерұйығын” Шу, Сарысу бойынан, Ұлытау төңiрегiнен iздеуге тiкелей араласады. Сондағы дiттегенi: ежелгi скиф, қыпшақ даласынан безбеу, ел iргесiнiң берiк, ағайын ұжымының күштi болуы, “Ел бiрлiгiн нығайту, халық ауызбiрлiктi болса, мемлекеттiк билiк те берiк болады, ондай ел ешкiмге есе берiп, жеңiлмейдi” деген тоқтам.
Асанқайғы дүниетанымында адамгершiлiк мәселесi негiзгi орын алады. Асанқайғы адамның өзiн-өзi танып бiлуiн, ашылып түсiнуiн, өмiрдегi орны мен деңгейiн дұрыс бағалайтын, әрекет-қимылдарын сын тұрғысынан
        
        АҚЫН–ЖЫРАУЛАР МЕН БИЛЕРДIҢ ШЕШЕНДIК СӨЗ ӨНЕРIНДЕГI ТӘЛIМДIК ОЙЛАР
ХҮ-ХҮІІІ ғ.ғ. ақын-жыраулардың тәлімдік идеялары. Билердің шешендік сөз
өнерінің үлгі-өнегесі
1. Асанқайғы ... ... ... ... ой-
пікірлері.
2. Ақтамбердi Сарыұлы Бұхар Жыраудың тәлімдік ойлары.
3. Билердiң шешендiк сөз өнерiнiң ... ... ... ... ... ... мен сұлтандардың
өздерi iрiктеп алған жыраулары - хан мен ... ... ... ... ел ... ... мадақтап қана қоймай, сондай-ақ қалың жұрттың
мұң-мұқтажын және тiлегiн ... өрен ... едi. ... ерекшелiгi сол, олар халық рухына, ел бiрлестiгiне, хандардың
билiк ... ... ... ... ... ... бiрi – ... атанған Асанқайғы Сәбитұлы (ХIV-ХV) халық есiнде абыз, ... ... ... ... ... Оның бар ... халықпен бiте қайнасып
өткен. Ауызбiрлiгi жетiспеген ортада елiнiң ертеңiн, қамын ойлап, ... ... ... ... оны ... атап ... ... Асанқайғы жүзден асып көп жасаған, үнемi ел кезiп сыншыл
көзқарасты қалыптастырған Елдi ... ... ... ... ... бiлген, дәстүрлерiн құрметтеген ақылды, дана, сәуегей баба
атанған.
Ол ХV ғ. Алтын Орда ... ... ... ұлы ... ... ... ... Дештi Қыпшақ жерiне қайтып оралған Асанқайғы Алтын
Орданың орнында пайда болған ұсақ -хандықтардың өмiрi ... ... ... Асанқайғы, Керей, Жәнiбек сұлтандар бастаған қазақ руларының
Әбiлхайыр хандарынан бөлiнуiн жақтайды. Бiрақ сұлтандардың қазақтарды Жайық
пен Жем ... ... ... де ... ... өз
халқының “Жерұйығын” Шу, Сарысу бойынан, Ұлытау төңiрегiнен iздеуге тiкелей
араласады. Сондағы ... ... ... қыпшақ даласынан безбеу, ел
iргесiнiң берiк, ағайын ұжымының күштi болуы, “Ел бiрлiгiн ... ... ... ... ... те ... болады, ондай ел ешкiмге есе
берiп, жеңiлмейдi” деген тоқтам.
Асанқайғы дүниетанымында адамгершiлiк ... ... орын ... ... ... танып бiлуiн, ашылып түсiнуiн, өмiрдегi орны мен
деңгейiн ... ... ... сын ... ... алатын
қабiлетiн адамгершiлiктiң түпнұсқасына балайды. Оның өмiрге деген парасатты
көзқарасы, елiне деген бекем сүйiспеншiлiгi, адамдықты ... ... ... халқының сана-сезiмiн жаңа сатыға көтеруге зор ықпал еттi.
Күнiнде өзiм болдым деп,
Кең пейiлге таласпа.
Ғылымым жұрттан асты деп
Кеңессiз сөз бастама.
Жеңемiн деп бiреудi
Өтiрiк ... ...... ... ... ... ... нақты түрiне көңiл
бөледi. Кiсiлiк қасиеттер - ... пен ... ... ... ... бай, ... деп немесе үлкен-кiшi деп жiктеу,
бөлу жарамсыз. Ел-жұрт үшiн бәрiнiң де мiнез-құлқының жақсы болуы ... оңды ... ... ... ... пайымдағаны: “Таза мiнсiз
асыл тас, су түбiнде жатады. Таза мiнсiз асыл сөз, ой ... ... ... нарқы мен парқын бiлiп, қадiрiн түсiнген шешен. Ол ... да ... ... ... Өмiр ... негiзгi мәнi туралы ... ... ... үлгi ... ... бойды аулақ салудың
қажеттiлiгiн, жас ұрпақтың ... ... ... қастерлеуiн,
олардың ақылын тыңдап үнемi басшылыққа ... iзгi ... ... жан ... ... еске салады. Осыған орай жыраудың: “Арғымаққа мiндiм деп,
артқы топтан адаспа, ... үшiн ... ... ... немесе
“Қарындасыңды жамандап, өзiңе туған ... ... ... ... мәнi зор. Оның ... ... ... мейiрiмдiлiк,
қайырымдылық, сұйiспеншiлiк қай жағынан болса да, бiрiн-бiрi толықтырып
жатады, ... тiл ... ... бет ... ... татулық сезiмi айқын бiлiнедi.
“Мiнезi жаман адамға, ендi қайтiп жуыспа. Тәуiр көрер кiсiңмен, ... ... ... өсиеттi ұстайды. Жырау бiрде: “Ғылымым ... ... ... сөз ... ... Сөз астарында өзiм болдымдыққа салынып
тоқмейiлсiме, жеңiл мiнездiлiкке ерме деген уағыз сарыны аңғарылады.
“Есенiңде, тiрiңде, бiр ... ... деп ... ... ... ... ... болар, қарағай басын шортан шалар” деп ертеңгi күнге
бұлыңғырлық төнiп қалар деген болжамын еске ... ... ...
борышты мiндеттердiң жауапты саласы. Оны бұзушылық — ойшыл үшiн ... Абыз ... ... ... ... көрсең кем деме, бәрi тұйғын табылмас”;
“Нәпсi алдаушы дұспанның, насихатын алмағұл,
Бақыты оянған ерлердiң, әрбiр iсi оң ... ... жөн ... не десе де ... ... ел ... не бiлсiн!”.
Болатын адам, өсетiн ел тәуiр көретiнмен жалған айтып суыспайды,
болмайтын нәрсеге кiжiнесiп, ... ... ... әр қыры мен сыры — бақыт көрiнiсiне лайық. Дегенмен бақыт
— адамға деген ерекше сыйласу мен ... ... ... мен ... ... ғана өзара түсiнiсе де, жақындаса да, бiрiге де алады.
Бақытқа кедергi - ағайын мен ел арасындары бiтiмсiздiк, ... ... ... кенжелiгi, сөйлесу қағидасының бұзылуы. Сөйлесуде
өзара түсiнiк жетiспесе, онда ... ... ... ... ...... көрiнiсi, адамгершiлiктегi ғарiптiк белгiсi.
Бұл заманда не ғарiп?
Ақ қалалы боз ... ... ... сөз ... ... ... тез ғарiп;
Қадiрiн жеңге бiлмесе
Бойға жеткен қыз ғарiп;
Ел жағалай қонбаса,
Бетегелi бел ғарiп,
Қаз-үйрегi болмаса,
Айдын-шалқар көл ғарiп;
Ата жұрты бұқара
Өз қолыңда болмаса,
Қанша жақсы болса ... ... ер ... iшкi ... ... ... ... ғарiптiң түрi де,
зардабы да көбеймек. ...... ... ... ... ... дерт ... асқындамақ. Бiрақ ақын заманды құрастырушы мен
билеушiлердiң мiнез-құлқын, iс-әрекетiн сынап ... ... тану ... ... тануға, заманның ағымын пайымдауға талпынды. Мұраты биiк адам
мен ұрпақ қана ... өз ... сай ... ықылас-ынта
бiлдiредi..
Асанқайғы — экологиялық тәрбие төңiрегiнде сөз қозғаған қазақтың тұңғыш
ойшылдарының бiрегейi. Оның толғауларында ... ... ... ... ... ... олардың географиялық мекен-жай күйi
тiлге тиек ... ... ... ... ен ... көлде жүредi” деген
шумақтан, сұлулық сүйкiмдiлiктi ұштайтынын пайымдаймыз. Көркемдiктiң жан
семiртетiнiн, ... тән ... ... ... заманда не ғарiп”
деген өлеңiнен аңғарамыз. Жыраудың “Иiс ... ... ... ... Көлдiң суын жамандап, Едiл қайдан табасың?” дегенi, атамекендi
ардақтай бiлуге шақырғанындай.
Жорықта айдынды аламан, ... ... ... ... ... (1465-1560) Дештi Қыпшақ өңiрiне ғана емес, Қырым, Терiстiк
Кавказ, Дон бойына да әйгiлi тұлға ... Өз ... ... ... ... ... ... арасындағы саяси күрестердiң ешқайсысынан
сыртқары қалмаған. Жорықтың алдыңғы шебiнде, айтыс-тартыстың ... бел ... ... ... ... пен ... ... пен жамандық,
шеберлiк пен шикiлiк мәселелерiне баса көңiл аударған, кiсiлiк қасиеттерге
әр сақтан қайта-қайта оралған. Шамасы, ... өзi ... ... ... ... адам қолы ... ержүрек, кеуделi батыр болғандай. Көп
оқығаны көзiмен көрген, көп нәрсенi тоқыған ... да, ... ... жеткен.
Жорықта, соғыста, айтыс жанжалда ел мен ердiң құны қатар сынға ... ... ер өз ... ... ... Қысылтаяң кезде тума туыстан
сүйенiш ... ... ... ... ... ... көздедi.
Ерлер кiмдер едi, нендей қасиетiмен үлгi едi? Ерлердiң “алдаспаннан игi
қолы”, “жеңсiзден игi тоны”, “арғымақтан игi малы ... ма” — ... ... ... ... ... да, ... да тартынбас, батырлығы басынан асқан
жiгерлi жандар. Елi қолдаған, арғымағын оңдаған ерен ... ... ... ... ... ... ... iшiнде екi арғымағы тел өсер.
Сүйiнейiн деген жiгiттiң, сүбеде алтау-жетеу ағайыны тең өсер!” деген ... ... ... елге ... ... ... ... Байсалды, батыл, ұстамды хан, сұлтан ол үшiн алдаспан, ... ... ... ... хан iс ... ол ... ... тәрiк етер, ат-
тоныңды бұлды етер, өз басыңды олжа етер”. Хан ием Темiрдiң ... ... ... одан алшақтайды. Қыр мен бөрiк астындағыны көре
алмаған сұлтандар туралы: “Жақсыңнан менi кем ... ... ... ... менi кем ... ... тең көрсең, ұлы берiкке қос
артып, сен есенде, мен сауға ырысымды сындайын. Сегiз қиыр шар ... — деп ойын ашық та, ... ... ... жау ... ... ел бiрлiгiнен артық қорған
жоқтығын былай ескерттi:
Жоғары қарап оқ атпа,
Жуық түсер ... ... ... сөз ... күнi ... ... ... болар басыңа.
Жемсаудан арылып, дұспан жауға қарсы бiрлесу, сүйтiп сәттiлiкке үлес
қосу — ... ... және ... күндер едi. Сондай сындарлы кезеңде, тар
жерде кiмнiң кiм екенi бiлiне бастады.
Жақсының ... сол ... бас ... ар ... ... сол ... ... қара етер,
Бiр жақсыға басың қосып сөз айтсаң,
Сол жақсы жаманлығың жақсылыққа жыр етер.
Жақсының тiлегi бiр, ... ... ... ... Өзiне
тегеурiндi жандарды iздеген жерден табады, жат ... өзiн ... жауы — тiлi мен ... ... ... ... ... тыймайды, жалғандықты жамылған сусыма сөзi аузына сыймайды. ... ... ... Iске ебi жоқ, бос сөзi көп ... ... күңiрене шығады. Терiс пиғылды iштегi дұшпан. Жамандар қоңқалап, бiр
жақсыны көре алмайды. Жаман ... ... аяқ ... ... ... ... әркiмге ұрынады. Өз пиғылына тоқ, жақсылыққа жоқ. Сөз ұқпай,
ұлағат тұтпай, сырт айналып кетедi. Iштей ... ел ... ... ... ... ... ... жоқтың, туғаны жоқ, тыраңдап
түзге де кетедi. Ниетi арам, өзiне жүк тиетпейдi. Жаманның жұғымсыздығынан
елдiң, ... ... ... көз жасы ... ... ... күнi ... қырға шықпас жаманның барынан да жоғы игi!”.
Жақсы мен ... ... пен ... өлшемiмен iспеттеген Шалкиiз жырау
тағлымы мол өсиеттер қалдырды. Солардың бiрi:
Атаның ұлы ерлерге,
Малыңды бер де ... ... қос та бек ... күнi болғанда,
Басың жауда қалар ма!
Бас қосқан ел ... оның арғы ... ... ... болса, болаттай
бекем батыры болса, ондай ел-жұртта ... ... ... ... “Ер ... бопсаға шыда” деген қағиданы қалыс қалдырмайтын ... мен ... iс пен ... ... ... жүзi ... ақыл-айласы көпке танымал, жанкештi ерлiгiмен
көзге түскен жырау Ақтамбердi Сарыұлы (1675-1768) ... пен ... ... Адам ... ... басына қондырса, жақсылармен
тең өсер. “Бiлiмдi туған жақсылар, аз да болса ... ... ақ ... ... тең. ... елi үшiн ... жорықтайды, қыңыр-
қисықтан қорықпады. Жақсылардың жетегiнде ... ... ... ... туған жақсыға,
Екi даугер жүгiнсе,
Тiзесiн қисық бұрмаса,
Асылдығы бiлiнер. Ендi бiрде:
Орын тапқан ер жiгiт
Жерсiз болар ... тiгiп ... ... ... ... өмiр ... ... марапаттау арқылы ғана емес,
жамандықтың бастауын iреп, салдарын ... ... ... бiрiн-
бiрi қорлаудан, зорлаудан басталады. Қорлау да, зорлау да — ... ... ... ... “Жаман болса жолдасың, астыңнан
өткен сызбен тең”, “Жаман туған жiгiтке, рақатты күн бар ма”. ... ... ... де түрi көп. ... кiм ... Дәулетiн көтере алмай
желiккен, өз мiнiн бiлмеген, ата мен ананы сыйламаған, ертең не ... ... ... жанжалдың делебесiн қоздырған, жетiм мен жесiрге
қол ұшiн бермеген, жалаулы найзаны қолға ... ... ... ... ... әсiресе қашқанда ақыл, сасқанда дегбiр қалдырмайды.
Себебi: ұрысқақ болса ұлың жау,
Керiскек болса келiнiң жау.
Үйiңдегi ұлың ... ... ... ... ... жаман болса,
Қаңтардағы мұзбен тең. (Үмбетей)
Ел амандығы, жұрт жарасымдылығы жамандықта емес, тыныстың тұнығында,
бiрлiктiң ... едi. ... ... ... ... ертерек ұқты,
елдiктiң күретамырына ту тiктi. Жырау: “Сары аязда қата ма, қайнардың аққан
тұнығы. Қап түбiнде жата ма, ... асыл ... ... ... ... ... деуi жаңа ... жаңа қатынастардың талабына
меңзегендей. Ойы сезiмталдар мұны ұғар, онсыз адам ... де, ... ... — деп ... ... қазақ елiм” деп үн қатқан, ұран тастаған жыраулар: “Ылайым, елiм
аман болсын” деген тоқтамды алға ... Ол ... ... ... ... ... ... жыраулық дәстүрi мен философиясын жалғастырған Бұқар жырау
(1693-1787) болды. Бұқар жыраудың бас тақырыбы: дүние ...... ... — оның жасар игiлiгi, белдi қасиеттерi; ... - бай мен ... ... ... мұнда мәңгi байлық та, жарлық та, көптiк те,
жалғыздық та жоқ. ... ... ... ... ... ... мән бередi. “Адамзаттың баласы, атадан алтау тумас па? Атадан алтау
туғанмен, iшiнде оның бiрi арыстан болмас па? ... ... ... ... торқасы болса киiсiп, толғамалы қамшы алып, толағайда толғай
дәурен сүрмес пе” - деген ... осы ... ... ... ... ... туды-ау оңыңнан, жан бiткен ерiп
соңыңнан. Он сан Алаш баласын, аузыңа құдай қаратып..” — ... ... ... ... ... өзара бiрлiгiн сақтай бiлуiнде,
екiншiден, халыққа өз саясатын ... ... ... екенiн алға
тартады. Осыдан: адамды адам ететiн — оның ортасы, нақты ... ... ... ... ... ... болу үшiн он бiр ... орындауды ұсынады. Олар
“Тiлек” толғауында былайша келтiрiледi:
1. Аллаға адал бол. Алла — сенiң бүкiл өмiрiң мен тыныс-тiршiлiгiңнiң
негiзгi ... ... ... ... дүниесi қай уақытта болмасын
тоқайласады.
2. ... ... ... ... ерiп азба. ... ... жүру ... Қыз-келiншектер, әйелдер үстi-басын таза ұстап, жарасты ... киiп, өзiн ... ... бiлуi жөн. ... қыз ... жас ... байыпты жүрыс-тұрысымен ертең көрегендi бәйбiше, зерделi әже
боларлық рәсiммен iштесетiнiн ... ... ... ... ... ... — денсаулық” екенiн жадыңнан
шығарма, сол үшiн белсендi ... ... ... ... — бес парызды ұмытпа, парызды өтеуде
ұқыптылықты сақта.
6. Ардақтаған аяулың күннiң күнiнде ... ... ... олжа
болмасын, көршi күштiлердiң қол астына қарап қалмасын. (Бұл ... ... ... саясатын ұштастыру жақтарын ескерткендей).
7. “Желкiлдеген ту келiп, жер ... қол ... ... ... тұрмалық”
деп ел қорғау мәселелерiн алға тартады. Тағы бiр толғауда: “Батырлықтан
не пайда, халқыңа қайран ... ... ... жоқ, ... деп ел мен жер ... ... мегзейдi.
8. Өз ұрпақтарын кездейсоқ, төтенше жағдайлардан сақтана ... ... ... ... ... ... ... жүрмеу де — имандылық
нышаны.
9. “Төреңiз тақтан таймасын”. Елдiң бiрлiгi патшаның өз тағында нық
отыруына да байланысты. Ел ... ... ... “қырық адамның жаны
барлардың” тиесiсi. Хан бағдарламасын қолдау да — ... ... өмiр ... ... ... тас емшегiн жiбiткен”
аналардың беделiн көтередi, оларды аңыратып қалдырмайды. Ананы ... ... оны ... ... сыйлау — парыз. Ананы
аңыратпау, ана алдындағы парыз бен қарызды өтеу де — ... ... ...... ... ... Жырау
психологиялық тұжырымдар жасауға, жасқа тән ... ... ... ... ... өте бiлу де, қарттықты сыйлай бiлу де —
үлкен құрмет, арлылардың асылдығы. Үлкендер мен ... ... - ... күрестiң бiр түрi, ел-жұртына деген сүйiспеншiлiктiң үлкен құрметi.
Осындай тағлымы мол ... ... ... ... және тез ... мен ... ... сүйе бiлген тез есейедi. Толғауы терең Бұқар жыраудың
талғамы осыған тiреледi.
Тарих сахнасында 3 мыңжылдық салты бар ... ... ... үлгiге үйiрлеген — даланың қайраткерлерi,
дiлмарлары, би шешендерi. Ел аузында ... ... түп ... ... Майқы
биден бастап 200 ден артық дiлмарлар, одан да артық бек атаулары жатталынып
қалған.
Әрқайсысы ел-жұртының қуанышы мен қайғы-қасiретiн, ... мен ... ... ел ... ... қазақ ұлысын құруға, халықтың әдет-ғұрып,
салтын, жол-жоралғысын реттеуге, заңдастыруға үлкен ықпал еттi. ... ... ... ... ... елi ... атынан сөйледi,
көкейкестi ойларын “бiр кiсi емес, жалпақ жұртқа” арнады.
Билердiң шешендiгi — сол халықтың даналығы мен ... ... ... ... оның мәдениетiне, рухани мұрасына, табиғи болмысы
мен ойлау машығына, өмiр сүру тәсiлi мен дiни ... ... ... ... сүйенедi. Осы әр түрлi деңгей мен
көрiнiстегi факторлар ой-сананы өзiнше ұйытқы етiп ... ... ... мен ... адамилық тұрғыдан түсiндi. Олар үшiн:
– дүние мен адам, ғұмыр мен дүние, ... ... ... ... ... ... ақиқат;
– адамның өмiрдегi орны мен қызметiн жандандыру, ... ... бiр ... ... және ...... ... Қазақтың ұлыс болып ұлғаюына, елдiгiн құрып ... орай ... ... дәстүрi қалыптасты, ықпалын арттырды. Билер дәстүрiнiң
мақсаты — адамды тәрбиелеу, адамдыққа баулу, өнегелi азаматты қалыптастыру,
адамға ... iзгi ... ... ... ... ... ... тұлғалық пен елдiктiң тұтқасы. Би-шешендер сол тұтқаның ... және ... ... ... ... iске қарап тұрмау;
Кiсiлiкке қайшы сөзге бас шұлғымау;
Кiсiлiкке қайшы былыққа батпау;
Кiсiлiк қасиеттi ақтау, ... ...... ... ... мен ... ... Осы ереже мен сұранысқа орай ... ... ... iсте ... ... ... артықшылық берiлдi.
Би шешiм қабылдарда қиналып, билiк айтудан бас тартса, оған айып ... ол ... ... ... онда ол ... ... ... жауап бередi
делiндi. Би кез келген ... басу сөз айта ... ... ... ... жоқ, ... қадiрлi адамдар шақырылды. Антын бұзып, iске
нұқсан келтiрген немесе елге зиян келтiрген адамды абыройсыз деп, ... ... ... ... олар ел ... ... кертiлмес
беделге ие болды. Олар ханды да, қараны да баянсыздықтан, ... ... ... ... ... қақтады, кек пен
кежiрдi, жайма мақтан мен мансапты төмендетпей, зәбiр-зардаптың отын басты,
тұсаулады.
Әр ... ... ... жақтарын саралай бiлдi, адам болмысының
төрт түйiндерiн - ақылды, рухты, нәпсiнi, көңiлдi зерделедi.
Даулы мәселелердi ушықтырмай, қауым мен ... ... ... ... дүмшелiкке ұйықпады, рухани сырқаттан ... ... ... де, ... да ... ... iстiң қанағаттанарлық шешiмiн
табатындардың кезегiн бақты, жемiс-жетiктi рухани үстемдiкке тартты.
Әкенiң iсiн балаға, ханның iсiн қараға түсiрмедi, бiрiн ... ... бiрiн ... ... ... Ақ ... адал жүргендi
үйреттi.
Бiреудiң талабымен емес, жүрегiнiң қалауымен халқын ... ... ... ... ... уәж ... ... бiр сөздiлiгiмен кiсiлiктi жақтаған. Сөз
қадiрiн бiлген халқымыз тiптi қиын қыстау кезде: “Бас кеспек бар, ... ... деп ... ... Осы биiк ... ... меңгермеген зердесiздi “жетесiз” деп тұқырта салған. Рухани
мұқтаждық өмiрге деген талаппен қатар ... ... ... ... - ... ... жарасымдылығын аңсағандар. Олардың
болмысына екi ерекшелiк ортақ: бiрiншiден, даналыққа толы тағылым, ... ... ... ... ... ... даналыққа толы толғау,
түсiнiгi терең сын көзқарас. Даналық — ой дәлдiгi мен дәйектiлiгiнде,
көңiлдегi ... сыр мен ... ашық ... ... Сыни көзқарас -
адамды, оның тұрмысын, қоғамдық өмiрдi түзетудiң, жөнге салудың ... Олай ... ... ... өмiр ... ... түсiнiгi,
өмiрдi жетiлдiрудi мақсат тұтқан сыни көзқарастар ... ал сыни ... өз елiң мен ... ... жақсылығы мен жамандығын, көңiлi мен
пейiлiн, қанағаты мен жiгерiн, ар-намысын саралауға, сомдауға бағытталған.
Иә, билер ... мен ... ... ... қатаңдығымен
халықтың алдында ерекше беделге ие болды.
Қазақ би-шешендерi алты алаштың тату-тәттi, ақжарқын заманда өмiр
сүруiн ... өттi. Бұл ... ... төрт құбыласын түгендеу. Осы
мұратқа орай “бiлiп айтқан сөзге құн жетпейдi, ... ... ... шын
жетпейдi” (Төле би). Сөздiң шыны мен құны — ... ... ... рөлi мен ... ... етер ... ... тәрбиедегi
қолайсыздықты сиретiп, үлкен мұратқа ұмтылу үшiн адамға, ... ... ... ... яғни ақыл ... екiншiден, ғылым немесе оқу керек,
үшiншiден, ұғым, оқығанды пайымдау, тоқу керек, төртiншiден, отты жүрек,
батылдық керек. Адал ұл ... осы ... ... ... жан ... талаптарына сай болуға тырысады, жаңалыққа, жақсыны қабылдауға
құштар болады. Осындай тәрбиелi жақсы бала — “жан мен тәннiң ... ... ал ... бала — ... ... ... және қайғысы.
Адам азабы — ел азабы. Ел жақсысы ... ... ... ... ... оны илемек”. Ондайда “пейiлi жаман ... ... ... жолығады”. Адамды пәле мен жаладан құтқаратын жақсылық.
Жақсылықтың жөнi де, ... да көп. ... ... ... жақсылық,
өмiрiңде тозбайды. Жаманға қылған жақсылық, бiр ... ... ... ... құл, ...... ... Осы ойға тоқтам-түйiндер келтiрерлiк:
Мал тап, алысқа кет,
Жалқаулыққа жеңiлмей.
Мал арыстанның ... ... ... оны ... ... ... би)
Ер жiгiтке еңбек ар емес,
Оны көтермеген ер нар емес. (Шоқай ... ... ... ... ... ... кеткенiңдi,
Тiлдiң ұшымен қайтардым, - дей келiп, Бөлтiрiк ... ... — анық ...... ... ... ұстайды.
“Төккен терiң болмаса, елге өкпелеме”. “Елдегiнi ерге бередi, ерге
бергенде, төккен ... ... ... пен жоқ ... ... ... бақ еңбектiге бiтедi,
Қызыр оның талпынысын күтедi.
Ғұмыр үйретiп, данышпан етедi,
Сүтпен кiрсе, сүйекпен кетедi”. (Киiкбай ... үшiн, өмiр — ... ...... ... iзгiлiк, ал
шешендiк — сол ... ... ... ... ... ... Болмыстағы кiсiлiк мәндiк қасиет ... ... ... күш. ... би осы ойын ... ... ... болса да, тiлек бiр. Бармақ басқа болса да бiлек ... үш төбе ... де ... ... оның ... адам
қайыр-қамқорымен салыстыра саралайды:
Батырлықтан не пайда,
Халқына қайран қылмаса (Төле би).
Атадан жақсы ұл туса,
Елiнiң оңы болады (Қазыбек би).
Бай болсаң халқыңа ... ... ... елге ... ... ... үйiң күйсiн. (Әйтеке би).
Би шешендер қаршадайынан ел мұң-зарына құлақ түре ... ... ... әдiл болып ержеттi, айтыс-тартыста ой өрiсiн жетiлдiрдi,
сөйлеу ... ... Ойы мен ... ... ел ... ... ... болмысын жетiк бiлген сайын, әдiлдiк жағына ауысып
отырды.
Билер iскерлiкке, талаптыларға тәнтi болды, мәселенiң мән-жайымен жан-
жақты танысты, ... ... өз ... ... ... ... бұлтартпас айғақтарды алға тартты. Билер ұстанған талап
қатаң, әдiл, ... ... Олар ... пен ... ... мен ... ... мән бердi. Сондағы уағызы - ... ... ... ... ... ... ақылды тура айтса, мiн деп ... ... ... ... ... ... ... алдымен жүр,
ақымақтың артымен жүр” деген өмiрлiк қағидалар болды.
Халық “бiлiмдiмен жақын болсаң, қолың ... ... ... болсаң,
басың кетер” — деп текке айтпайтын. Бiлiмсiздiк — тiл жүгiртедi, ... ... ... құлы ... — жан мен ... ... ... Осыдан: “Ердiң азғанын
неден бiлемiз?” деген сұрақ жиi ... Оған ... ... ... болар,
Әйелi өсекшi болар.
Елдiң шынары болмас,
Кiшiнiң тұрағы болмас.
Ел тозып, ығыр болар,
Ер қажып, тұғыр болар.
Баққаны базар болар,
Айтқаны азан ... ... бiр ... зар ... - деп жауап бередi.
Қысқасы, қазақтың әлеуметтiк болмысын битану ... мен ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет
Қазақтың халық педагогикасының даму кезеңдері17 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет
А.С.Макаренконың педагогикалық ойлары мен тәлімі5 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь