Қазіргі қазақ тілі фонетикасы жайлы

1.Ассимиляция құбылысы және диссимиляция
2.Қазақ орфоэпиясының жай.күйі
3.Қазақ жазуы және орфографиясы
4.Пунктуация мәселелері
1.Ассимиляция құбылысы және диссимиляция.
Ассимиляция(лат.assimilativ-ұқсау)морфемалардың жігінде көрші келген дауыссыздардың акустика-артикуляциялық жақтан біріне-бірінің ұқсауы,бейімделуі,өзара тіл табысуы.Бұлар да бірін-бірі дауыстың қатысы(ат-ты,ат-қа,қа-ғаз-ға,қар-ға)және артикуляциялық жақтан игеріп тұрады.Соңғыға мысал:қаңға(қаң-ға)башшы(бас-шы)жамбады(жан-бады).
Дауыссыз дыбыстардың бір-біріне ықпалын үшке бөліп қараған-жөн.
1.Прогрессивті ассимиляция.
2.Регрессивті ассимиляция.
3.Тоғыспалы ассимиляция.

Прогрессивті Ассимиляция
Қазақ тілінде прогрессивті ассимиляция өте күшті.Бұл заң бойынша алдыңғы морфеманың соңғы дауыссыз дыбысы кейінгі морфеманың басқы дауыссыз дыбысына акустикалық жақтан ықпал етіп,игеріп тұрады.Бұл әсіресе түбір сөз бен қосымшаның аралығында жақсы сақталады,яғни қосымшаның басқы дыбысы түбірдің соңғы дыбысына толық тәуелді болып тұрады.Мұның өзі сөз бен сөздің аралығындағы дауыссыздарға да тікелей байланысты.Дауыссыздардың әр түріне байланысты прогрессивті ассимиляция мынадай болады:
1.Үнді дауыссыздар сөзді аяқтап тұра алады және бұлар дауыстылар сияқты өзінен кейінгі морфеманың(қосымша,сөз)тек ұяң,үндіден басталуын талап етеді:мал-дың,мал-ға,мал-мен,ем-ді.Қатаң дауыссыздардың ерме с және ш ғана бұл заңға көнбейді:мал-шы,мал-сыз,мал-сақ,ал-сын,ал-шы,ем-ші,жан-са,жан-сын, т.б.Өзгелік етістің қатаң т жұранағы да соңы л,н,р,й үнділеріне аяқталған туынды етістіктерге жалғана алады:жөнел-т,айнал-т,кенел-т,қызар-т т.б.
2.Қазақ тілінде ұяң дауыссыздардан тек ж,з дыбыстары ғана сөз соңында келеді.Оның өзінде ж дыбысына аяқталатын сөздер санаулы-ақ(лаж,мұқтаж,таж,уәж).Әдетте орыс тілінде сөз соңында ұяң дауыссыздар айтылмайды.Ал орыс тілі арқылы қазақ тіліне енген сөздердің сонында ж,з әріптері жазылса,олар дыбыс болып айтыла береді:гараж,тираж,фиксаж,экипаж.
3.Қатаң дауыссыздардың бәрі де сөзді аяқтап тұра алады.Сөз соңындағы қатаңдар өзінен кейінгі морфемалардың тек қатаң дауыссыздардан басталуын талап етеді:тас-қа,тас-ты,тас-пен,тас-тай.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі Семей қаласының Шәкәрім ... ... ...  ... ...                       ... ... қазақ тілі фонетикасы
Топ:Фи-503
Орындаған:Ағдариева.Ж.М
Тексерген:Қалиева.С.Е
2015ж
ЖОСПАР:
1.Ассимиляция құбылысы және диссимиляция
2.Қазақ орфоэпиясының жай-күйі
3.Қазақ жазуы және орфографиясы
4.Пунктуация мәселелері
1.Ассимиляция құбылысы және диссимиляция.
Ассимиляция(лат.assimilativ-ұқсау)морфемалардың жігінде көрші келген дауыссыздардың ... ... ... ... тіл ... да ... ... қатысы(ат-ты,ат-қа,қа-ғаз-ға,қар-ға)және артикуляциялық жақтан игеріп тұрады.Соңғыға мысал:қаңға(қаң-ға)башшы(бас-шы)жамбады(жан-бады).
Дауыссыз дыбыстардың бір-біріне ықпалын үшке бөліп қараған-жөн.
1.Прогрессивті ассимиляция.
2.Регрессивті ассимиляция.
3.Тоғыспалы ассимиляция.
Прогрессивті Ассимиляция
Қазақ ... ... ... өте ... заң ... ... ... соңғы дауыссыз дыбысы кейінгі морфеманың басқы дауыссыз дыбысына акустикалық жақтан ықпал етіп,игеріп тұрады.Бұл әсіресе түбір сөз бен қосымшаның аралығында жақсы ... ... ... ... ... соңғы дыбысына толық тәуелді болып тұрады.Мұның өзі сөз бен сөздің аралығындағы дауыссыздарға да ... ... әр ... ... прогрессивті ассимиляция мынадай болады:
1.Үнді дауыссыздар сөзді аяқтап тұра алады және бұлар дауыстылар сияқты өзінен кейінгі морфеманың(қосымша,сөз)тек ұяң,үндіден басталуын ... ... ... ерме с және ш ғана бұл ... ... ... етістің қатаң т жұранағы да соңы л,н,р,й үнділеріне аяқталған туынды етістіктерге жалғана алады:жөнел-т,айнал-т,кенел-т,қызар-т т.б.
2.Қазақ тілінде ұяң дауыссыздардан тек ж,з ... ғана сөз ... ... өзінде ж дыбысына аяқталатын сөздер санаулы-ақ(лаж,мұқтаж,таж,уәж).Әдетте орыс тілінде сөз соңында ұяң дауыссыздар айтылмайды.Ал орыс тілі ... ... ... ... сөздердің сонында ж,з әріптері жазылса,олар дыбыс болып айтыла береді:гараж,тираж,фиксаж,экипаж.
3.Қатаң дауыссыздардың бәрі де сөзді аяқтап тұра алады.Сөз соңындағы қатаңдар өзінен кейінгі ... тек ... ... ... талап етеді:тас-қа,тас-ты,тас-пен,тас-тай.
Регрессивті Ассимиляция
Қазақ тілінде прогрессивті ассимиляцияның күшті екендігі айтылды.Бұл заң ... ... ... ... дауыссызды дауыстың қатысы(акустика)жағынан өзіне сәйкестендіріп,толық тәуелді етіп тұрады.Алайда бұл заңға кейбір қосымшалардың басында кездесетін с,ш ... көне ... ... ... ... кезінде артикуляциялық жақтан да игерілей қалатын дыбыстар бар.Әсіресе мұндай оралымсыздықтар сөз бен ... ... ... ұшырайды.
1.Үнді дауыссыздар дауыстылар сияқты басқа дауыссыздарға күштілік жасайды да,оларға ықпал етіп тұрады.Прогрессивті ассимиляция кезінде үнділер алмасуға ұшырамайды.Ал регрессивті ассимиляция кезінде ... ... ... ... тіл алды ... дыбыстың тіл арты ғ,г үнсіздернің(қ,к қатаңдары үнділердің кейін ұяндайтыны ... ... ... ... ... ... да тілімізде ертеректе енген кейбір орыс сөздерінің құрамында кездесетін нк,нг тіркесіндегі н дыбысы біржола ң дыбысна айналып ... қос ерін б,м,п ... ... да н ... сөзі кәмпіске(көркем шығармада,ауызша айтуда)болып н дыбысы қос ерін м дыбысына алмасады.Қазақ тілінің байырғы сөздерінің құрамында нғ,нг,нб,нм,нп дыбыстары тіркесі айтуда ұшырамайды.Алдыңғы сөз н ... ... сөз п ... ... алды н ... қос ерін м ... ... қазақ тілінде з және ж дыбыстары ғана сөзді аяқтай алады.Оның өзінде ж санаулы ғана түбір морфеманың құрамында ұшырайды.Орыс ... ... ... ... соңында ұяңдар айтылмайды.
Тоғыспалы Ассимиляция
Морфемалар аралығында қатар келген дауыссыздардың ... ... ... ... ... ... кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысқа артикуляциялық жақтан ықпал етуінің нәтижесінде екеуінің де алмасуға ұшырауын тоғыспалы ассимиляция дейміз.Яғни тоғыспалы ... ... ... ... әрі ... регрессивті ассимиляция бірдей ұшырайды.Бұл екі түрлі жағдайда ғана,оның өзінде сөзбен сөздің арасында кездеседі.Мысалға:1:Амаңгелді(аман келді),қаңғызыл(қан қызыл),күңгөрді(күн ... ... ... ... ... ... тілінде қос ш қысқарып та айтылады:Қошан(Қосжан),Ешан(Есжан).
Диссимиляция
Диссимиляция(лат.dissimilatio-ұқсау)дыбыстардың комбинаторлық өзгерістерінің бір түрі ретінде қарастырылады.Ассимиляцияда көрші дыбыстар бір-бірімен үндесіп,ұқсап ... ... ... ішіндегі бірдей немесе ұқсас дыбыстардың біреуі өз орнын ұқсастығы жоқ ... ... ... сөз ... ... ... жоқ екі немесе одан да көп дыбыстың келуі.Олар бір-бірімен қатар және араға басқа дыбыстар салып тұруы мүмкін.
Бұл-әдеби ... ... ... ... ... ... және балалар тілінде)кездеседі.Ассимиляция сияқты бұл да прогрессивті және регрессивті болады.Орыс тілінде ... ... ... ... ... ... айту ... б-мен ерін қатысы жағынан жарасым тауып тұрған м дыбысы>>аласталып>>,оның орнын тіл алды н алады.Сондай-ақ коридорды,колидор түрде айту ... ... ... ... ... ... ... тілінде дыбыс үндестігін ескермей сөзді жазу боййнша айту осы диссимиляциға мысал бола алады.
Пайдаланылған әдебиет:С.Мырзабеков Алматы2006 ... ... ... ... ... және ... болатыны белгілі.Олар жетіліп,кемелденіп әдеби тілдің көрсеткіші дәрежесіне жету үшін нормаға түсуі қажет.Норма-белгілі бір жүйе,заңдылықта негізделген бірізділік.Сонда әдеби тіл ... ... ... ... ... болсын,жазылунда болсын жалпыға бірдей ортақ,қалыптасқан бірыңғай нормалар болады ... ... ... ... ... құралы да соғұрлым жетіліп,кемелдене түсері ақиқат.
Тілдің ауызша формасын нормалауды орфоэпия,ал жазбаша формасын-орфография қарастырады.Дұрысы,орфоэпия-сөздер мен сөз тіркестерінің бірізді,дұрыс ... ... ... ... ... бірізді айтылуы(сондай-ақ бірізді жазылуы)тілдік қатынасты жеңілдетеді.Керісінше,белгілі бір мағынада қолданылатын сөздің дыбыстық құрамының бірдей болмауы түсінікті ауырлатып,көңілді аландатады. ... ... ... ... ... ... және оның ... туралы алғаш пікір айтушылардың бірі-проф.М.Балақаев.Ол өзінің>>Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері>>деп аталатын еңбегінің алғы сөзінде былай ... ... ... ... және сол ... сақтап сөйлеу мәселесі ескерілмей,елеусіз қалып келеді.Сондықтан да бізде бұл мәселе жөнінде күні ... ... ... ... әдеби тілі орфоэпиясының кейбір мәселелері>>-аты айтып тұрғандай,осы мәселеге арналған зерттеу.
Автор ... ... ... ... ... бір ... ... бойынша қалыптасатынын ескеріп,тіліміздегі дыбыстардың әрқайсысының айтылуындағы ерекшеліктерге жеке-жеке тоқтайды.
Қазақ тілі орфоэпиялық нормаларын жүйелі ... ... ... ... ... ізденістерге үлгі-өнеге боларлық-Р.Сыздықованың>>Сөз сазы>>.1983жылы жарық көрген бұл кітапшада қазақ тілінде тұңғыш>> Орфоэпия қағидалары>>жүйеге түсіріліп,36параграфқа топтастырылған. Және мұның өзі ... ... ... ... ... және бар.Еңбектің және бір артықшылығы сөйлеу үстінде ... ... топ ... ... және ондай топтардың түрлерін(он бес түрлі)анықтайды.
Ә.Жүнісбековтің еңбектері ... ... ... ... ... ... қана қоймай,орфоэпияға қатысты да құнды фактілер бере алады.
Сөздермізді айтудағы ала-құлалық,орфоэпия жөніндегі пікілер,мақала,зерттеулер,орфоэпиялық сөздіктердің ... ... ... ... ... ... М.Дүйсебаевның>>Қазақ тілінің қысқаша орфоэпиялық сөздігі>>.
Оның үстіне сөздің дұрыс айтылуын анықтауда,орфоэпиялық норманы ... ... ... ... де басы ... болған жоқ.Бұл мәселеге байланысты көзқарастар мынадай болып бөледі:
1)көпшілік ... ... ... ... жуық дыбыстау:
3)жастардың айтуын норма деп тану(өйткені болашақ жастардікі ғой);
4)астананың айту машығын негізге ... ... ... үлгі ету;
6)говорлардың көпшілігіне тән машығын ескеру;
7)мәдени-тарихи дәстүрді ... ... ішкі даму ... ... форманы мойындау.
Орфоэпиялық норманы дұрыс меңгеру үшін тілдегі әрбір дыбыстың акустика-артикуляциялық ... ... білу ... ... әдебиет:Сапархан Мырзабеков Алматы2006 83-88беттер:
3.Қазақ жазуы және орфографиясы:
Қазіргі жазу графикасындағы әріптердің нобайының ... ... ... ... және оның даму ... Қ.Ахановтың оқулығында жақсы айтылған.
Қазіргі әлемде үш түрлі жазу жүйесі кең тараған:латын,кириллица және араб жазулары.Алайда бұл жазулардың қай-қайсысы да ... пен ... пен ... ... ... ... ... графикалар емес.Қазақ тілі жазудың осы үш түрлі жүйесін басынан өткізді.Қазақ жазуы 30-жылдарға дейін араб графикасын ... ... ... ... ... Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің>>Қазақтың жаңа емлесі туралы декреті>>жарияланғаннан кейін латын графикасына көшті.
ОРФОГРАФИЯ
Сөздің жазылу жағдайының бәрін графика ... ... ... келмейді.Графика бойынша өлөң,құлұн,түлкү,жамбады,жасса түрде жазуға әбден болады және ... өзі ... ... да дәл ... еді.Алайда қазіргі қазақ жазба тілі тілдің тек дыбыстық жағын ғана қамтып қоймайды:сонымен бірге морфология,сөзжасам,лексикология және фонетикалық құрамның тарихи ... де ... ... жатады.
Графика дыбысты нақты сөзден,морфемадан тыс берудің барлық мүмкіндіктерін қарастырады.Сондықтан оны жазудың тым жалпы да ... ... десе де ... ... ... ... ... туындайтын бұрмалар,ерекшеліктер.
Орфография сөздің графикалық бейнесінің олай емес,былай ... ... ... ... ... жалпы принциптері мен жеке ережелерін жасайды.Қысқасы,графика жеке дыбысты,әйтеуір жазуды қарастырса,орфография сөзді жазудағы графикалық мүмкіндіктердің таңдаулысын ғана алады.
Орфография(грек.orthos-дұрыс,grapho ... ... ... ... жазудың тарихи қалыптасқан жүйесі;2)біркелкі жазуды қамтамасыз ететін ережелер жүйесін жасайтын және ... тіл ... ... ... ... бір даму кезеңіндегі жазба тілдің нормаларын айқындайды деуге де болады.
Қазіргі орфографияларда ... ... және ... ... ... дифференциялаушы принцип те болуы мүмкін.
Морфологиялық принцип-сөздің морфологиялық,құрамын ескеріп,морфемалар құрамында болатын дыбыс алмасуларын елемей,бастапқы қалпын сақтап ... ... ... ... ... ... ... деп жазылады.
Фонетикалық принцип бойынша сөз айтылуындай жазылады,яғни әрбір әріп фонеманы емес дыбысты білдіреді.Сонда жаз,жасса,жашшы,жан,жамбады,жаңғанда түрде жазылады.
Дәстүрлік принцип-сөздің бір ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі хат,хабар,халық,қаһар,жаһан сияқты сөздерде х,һ әріптерін пайдалануды ... ... ... бірдей сөздерді бір-бірімен орфографияның көмегімен айыру,Бұл принцип қазақ тіл білімінде ... ... ... бойынша хабар,хал,халық,хан,хат түрінде жазып жүргендеріміз,о баста тіліміздегі омонимдерді орфографиялық жақтан айырудың нәтижесі деп түсіну ... ... ... принципі-морфологиялық принцип.Орыс орфографиясында да солай.
Пайдаланылған әдебиет:С.Мырзабеков>>Қазақ тілінің фонетикасы>>Алматы1993 113-114,117-119.
4.Пунктуация мәселелері
Графика әріптермен қатар пунктуацияға да үлкен мән ... ... тыс ... белгілерінің)графикалық жүйесі.Мұның өзі графика және орфографиямен бірге жазудың негізгі құралы болып табылады;2)тыныс белгілерін қою ... ... ... ... ... ... ... сөз.
Пунктуациялық белгілерге жататындар:үтір(,)нүкте(.)сұрау белгісі(?),леп белгісі(!),нүктелі үтір(;),қос нүкте(:),сызықша(-),көп нүкте(...),жақша(),тырнақша().
Бұлар да әріптер сияқты жазбаша тілдің элементтері ... ... ... ... ... қызмет етеді.Тыныс белгілері грамматиканың бір саласы-синтаксисте жан-жақты қарастырылады.Графикаға қатысы бар бас әріп,тасымал мәселесі ... ... ... ... әдебиет:С.Мырзабеков>>Қазақ тілінің фонетикасы>>Алматы1993 119-120беттер.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Транскрипция және транслитерация мәселелері. Қазіргі қазақ тілі фонетикасы саласында еңбек еткен ғалымдардың еңбектеріне шолу.Он сөйлем жазып, фонетикалық талдау14 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы10 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы және фонема8 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы3 бет
Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері16 бет
Қазіргі қазақ фонетикасы8 бет
Қазіргі қазақ фонетикасы жайлы5 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне жарнама мәтінін аудару ерекшеліктері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь